Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1 . бөлім Алқа билер сотының даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 Алқа билер сотының пайда болу, қалыптасу және даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қазақ қоғамындағы билердің саяси.құқықтық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3 Қазақстан Республикасында алқабилер институтының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2 . бөлім Қазақстан Республикасында алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі қарау ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1. Сотта алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі қарау тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2 Алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі талқылау ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Алқабилердің қатысуымен апелляциялық және қадағалау сатыларында іс жүргізудің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының Конституциясының 75-бабының 2-тармағымен, Қазақстан Республикасының «Сот жүйесі және судьялар мәртебесі туралы» заңының 1-бабының 1-тармақшасына сәйкес республикамызда алқабилердің қатысуымен сот ісін жүргізу және алқа билерді сот төрелігіне қатыстыру мәселесі қарастырылған еді. Осыған сәйкес және сот жүйесін әрі қарай реформалау нәтижесінде 16 қантар 2006 жылы «Алқабилер туралы» ҚР заңы қабылданып, ол заңды күшіне 1 қантар 2007 жылдан бастап енді.
Алқабилер институты дегеніміз қылмыстық жауапқа тартылған тұлғаның кінәлі, кінәсіздігін анықтай отырып, заңды басшылыққа ала отырып, өзінің ішкі сенімі бойынша шешім шығаратын халық өкілдерінің соты.
Қазақстан Республикасындағы Алқабилер институтының сот ісін жүргізуге қатысудағы маңыздылығы сот әділдігін жүзеге асыруда қоғам тарапынан әділдікті берік ұстауға септігін тигізеді. Жалпы алқабилер қоғамның құқықтың саласынан туындайтын құнды бағыттарды және өзінің тәжірибелерін сотқа әкеледі.
Алқабилер институтының мәні – қарапайым халыққа билік айтқыза отырып, билікке жақындату болып табылады. Сондай-ақ кәсіби емес судьялар болып табылатын алқабилердің сот төрелігі жүзеге асыруға қатысуы сот билігінің сапасын жақсартады.
Сонымен қатар сот билігіне халық өкілдерін тарту, қоғам тарапынан сот билігі жүйесін бақылау, билік пен халық арасындағы байланысты жақындастыру, нығайту мүмкіндіктеріне алқабилер соты жол ашады.
Дипломдық жұмыстың теориялық базасына шетел ғалымдары У. Бернем, В.М. Савицкий, В. Дрожжин, З.М. Черниловский, В. Коган, В. Понкратов, М. Селезневтың, отандық ғалымдар А.Н. Ағыбаев, С. Зиманов, К.Х. Халиков, Қ.Ә. Мәми М. Нарикбаев, Н. Өсерұлы, Т.М. Культелеев, Т. Султанов, М.Г. Масевич, Г.Б. Шокалов және т.б. еңбектері негіз болды.
1. Н.Ә.Назарбаев, «Сот төрелігі – бұл әділдік» // Заң газеті, 2001 ж., 11 маусым.
2. Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының концепциясы // Казахстанская правда. 2002 ж., 3 қазан.
3. У.С.Жекебаев, Т.К.Айтмұхамбетов. // «Қазақстан Республикасында алқа билер сотын енгізудің жетістіктері» атты Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. Алматы. 2002 ж. 108-110 б.
4. К.А.Мами. «Алқа билер соты – бұл аңыз емес» // Заң газеті. 2002 ж., 16 қазан.
5. Алқа билерінің қатысуымен сот ісін жүргізу бойынша анықтама материалдары // Жоғарғы сот бюллетеньдері. Астана, № 4, 2005 ж.
6. «Қазақстан Республикасы соттарындағы алқа билері туралы» және «Алқа билерінің қатысуымен қылмыстық істерді қарау мәселелері бойынша кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобаларына түсініктеме беру. // Жұмысшы топ даярлаған материалдар. Астана, 2005 ж.
7. В.Мельник. «Алқа билер сотының әлеуметтік құндылығы, рухани және құқық қорғау қабілеті» // Құқықтық реформа. 2005 ж., № 1.
8. Алматы қалалық адвокаттар алқасының Қазақстанда классикалық үлгідегі сот алқасын енгізу туралы ашық хаты. // Адвокат. Алматы, 2005 ж., № 3. 3-б.
9. Мемлекеттің жалпы тарихы мен құқық хрестоматиясы. Ежелгі әлем мен орта ғасыр // Ред. К.А.Жиреншина. Алматы. ҚазМЗА. 2001 ж., 1-т., 109-244 б.
10. З.Черниловский. «Мемлекет пен құқықтың жалпы тарихы». Мәскеу. 2002 ж., 412-б.
11. Я.Д.Серовайский. «Ерте орта ғасырдағы жер мәселесі бойынша шаруалардың ауыр хәл кешуі» (Бавар ақиқаты дәлелдемелері бойынша) // «Әділет» ғылыми еңбектері. 1997 ж., № 2, 92-94.
12. З.М.Черниловский. «Жалпы мемлекет тарихы және шетел елдер құқығы хрестоматиясы». Мәскеу, 1998 ж., 600-б.
13. Е.В.Салогубова. «Рим азаматтық кодексі». М., 1997 ж., 78-б.
14. М.А.Чельцов-Бебутов «Құл иеленушілік, феодалдық және буржуазиялық мемлекеттердегі қылмыстық процесс пен сот тарихы туралы очерктер». Санкт-Петербург, 1995 ж., 750-б.
15. С.Л.Утченко. «Аристотель V-IV ғ. Афин елдерінің мемлекеттік құрылысы туралы». М. Ғылым. 1962 ж., 394-б.
16. Н.А.Крашенникова. «Мемлекет тарихы және шетел елдері құқығы хрестоматиясы. Жаңа және жаңаланған заман» М: Зерцало, 1999 ж., 541-б.
17. И.Я.Фойницкий «Қылмыстық сот жүргізу курсы» - Санкт-Петербург, 1996 ж., 675-б.
18. Рональд Уалкер. «Ағылшын сот жүйесі». М., 1980 ж., 452- б.
19. К.Ф.Гуценко. «Негізгі капиталистік мекемелердің қылмыстық процесі» (Англия, АҚШ). М., 1-шығ. 1969 ж., 276 б.
20. Н.В.Радутная. «Бізге алқа билер соты не үшін қажет». М., 1980 ж., 184-б.
21. М.Zander. «Cases and Materials on the English Legal Sistem» / eighth edition». 1998 p.417-424.
22. 18-19 ғ. соңындағы жалпы мемлекет тарихы мен құқық бойынша құқықтық ескерткіштер мен құжаттар жинағы. Қарағанды. 1998 ж., 450-б.
23. 16 әлем елдерінің Конституциясы: ТМД құрамындағы елдер, Балтық елдері және басқа да мемлекет елдерінің конституциялары жинағы / Құрастырушы Ж.Баишев, К.Шәкіров. Алматы:Жеті Жарғы, 1995 ж., 576-б.
24. С.В.Боботов, И.Ю.Жигачев. «АҚШ құқықтық жүйесіне кіріспе». М:Норма6 1997 ж., 485-б.
25. Н.А.Крашенинникова. «АҚШ: Конституция және заң актілері» М., 1993 ж., 420-б.
26. А.Токвиль. «Америкадағы демократия». М: Прогресс, 1992 ж., 572-б.
27. Лерой Д.Кларк. «Үлкен қазылар: саяси билікті пайдалану және оны теріс пайдалану». М., 1978 ж., 340-б.
28. Л.Лойд Уайнреб. «Сот төрелігіндегі бас тарту: АҚШ-тағы қылмыстық процесс». М., 1985 ж., 197–б.
29. Вiscupic Joan, Witt Elder «The Supreme Court and Individial Rights». 1997 ж., 172-б.
30. Д.Карлен. «Американ соттары: жүйе және қызметкерлері». М: Прогресс, 1972 ж., 270-б.
31. G.Кalvin, G.Zeisel. «The Amerocan Jury». New-York, 1956. 288-p.
32. Ресейдегі сот бөлімін өзгертудің негізгі ережелері // Ресей газеті. 1996 ж., 22 қазан.
33. А.Ф.Кони. «Вера Засуличтың ісі жөніндегі естеліктер». М., 1933 ж., 260-б.
34. А.А.Демичев. «Ресейдегі алқа билер соты: кезеңдендіру» // «Төменгі Новгородтағы бүкілресейлік ХVI өнеркәсіптік және көркем көрменің 100 жылдығы» атты Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Т.Новгород. 345-347-б.
35. А.К.Афанасьев. «Ресейдегі алқа билер соты (1866-1885 ж. ұйымдастырылуы, құрамы және қызметі)». Заң ғылымы кандидатының диссертациялық жұмысы. М., 1978 ж., 4-б.
36. А.М.Бобрищев-Пушкин. «Орыс алқа билер соты қызметінің эмпириялық заңдары». М., 1996 ж., 210-б.
37. Совет билігінің декреттері. М: Ғылым, 1957 ж., 1-т. 470-б.
38. «РСФСР сот ісі туралы» Ресей Федерациясының Заңына, РСФСР Қылмыстық-процессуалдық Кодексіне және РСФСР әкімгершілік құқық бұзышулықтар туралы Кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Ресей Федерациясының заңы. 1993 ж., 25 тамыз.
39. Л.М.Карнозова. «Алқа билер сотының проблемалары» // Ресей газеті – 1997 ж., 6 қаңтар.
40. Алқалылардың қатысуы РФ ӘК Әскери алқасында және округтық әскери соттарда ғана рұқсат етіледі / Ресей газеті. 1999 ж., 10 маусым.
41. А.Шурыгин. «Алқа билер соты бүкіл Ресейде қызмет етуі тиіс» // Ресей әділеті. 2000 ж., № 4, 3-6 б.
42. Петрухин И.Л. «Алқа билер соты: проблемалар мен жетістіктер» / Мемлекет және құқық. 2001 ж., № 3. 9-12 б.
43. Степалин В., «Ақтау үкімдері неге күшін жоюда?» // Ресей әділеті. 1998 ж., № 8. 5-7 б.
44. Гомьен Д., Харрис Д., Зваак Л. Адам құқығы туралы Еуропа конвенциясы және Еуропа әлеуметтік хартиясы: құқық және тәжірибе. М., МНИМП, 1998 ж., 497-б.
45. Жалпыға ортақ адам құқығы декларациясы. 10.12.1948 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясыны. 217 А (ІІІ) резолюциясымен қабылданып, жария етілген. Адам құқықтары туралы халықаралық билль. Алматы. 2001 ж., 64-б.
46. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт. 16.12.1966 ж. Бас Ассамблеяның 2200 А (ХХІ) резолюциясымен қабылданып, қол қюға, ратификациялануға және қосылуға ашылды. Адам құқықтары туралы халықаралық билль. Алматы, 2001 ж., 64-б.
47. Олжағалиева Т.К. «Қазақстан: конституциялық құқықты конституциялық бекіту». Алматы: Д.Қонаев атындаңы университет. 2000 ж., 160-б.
48. ТМД елдерінің Конституциясы. Құр.: Ю.О.Булуктаев. Алматы: Жеті Жарғы, 1999 ж., 416-б.
49. ТМД және Балтық елдерінің Жаңа конституциялары. М: Манускрипт. Юрайт, 1998 ж., 800-б.
50. Зайцева Л.Л. «Белоруссияда алқа билер соты қайта жаңғыра ма» // Ресей әділеті. 1997 ж., № 5, 41-44б.
51. Мартинович И.И. «БР және РФ сот ісін рефрмалаудың кейбір аспектілері» // Мемлекет және құқық. 2000 ж., № 7, 106-109 б.
52. Қазақтың қарапайым құқығы бойынша материалдары // Құр.: Т.М.Күлтелеев, М.Г.Масевич, Г.Б.Шакаев / Алматы: Жалын, 1998 ж., 445-б.
53. Ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы. 5 том. Қазақстан және жаңа заман. Алматы:Атамұра, 2000 ж., 3-т., 457-б.
54. Скопибекова К., «Алқа билер соты туралы» // Фемида. 1999 ж., № 2, 74-75 б.
55. Ш.Уәлиханов. «Сот реформасы туралы жазбалар». Алматы, 1999 ж., 72-б.
56. Атишев А. «ХІХ ғ. ортасы мен ХХ ғ. басындағы Қазақстандағы саяси пікір». Алматы, 1979 ж., 264- б.
57. А.Байтұрсынов, «Тағы да халықтық сот туралы» // Сіздің құқық. 1997 ж., 189-б.
58. Сапарғалиев Г. «Қазақстандағы халықтық соттардың тарихы». Алматы: Қазақстан, 1996 ж., 179-б.
59. Сүлейменова Х.С. «Түркістан АКСР советтік соттың құрылуы мен дамуы» (1917-1924 ж.) Ташкент. 1954 ж., 247-б.
60. Шетел сөздері сөздігі. М., 1988 ж., 821-б.
61. Қолдаева Н.П. «Құқықтағы кезектілік туралы» // Құқықтық идеялар теориясы. 1991 ж., № 10, 140-152-б.
62. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы: Жеті Жарғы, 1998 ж., 48-б.
63. ҚР 2001 ж. 12 маусымдағы «Сот ісі төңірегіндегі ҚР кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы // Казахстанская правда. 2004 ж., 11 ақпан.
64. 2003 ж. 31 желтоқсанындағы ҚР Конституциялық Кеңесінің № 13 «ҚР Конституциясының 16 және 83 баптарын ресми түсіндіру туралы» қаулысы // Казахстанская правда. 2004 ж., 11 ақпан.
65. Рогов И.И. «Жұмыс көп болады» // Заңгер. 2004 ж., № 1, 10-12б.
66. Котов А.К. «Қазақстандағы конституционализм: құрылу тәжірибесі мен билік механизмінің тиімділігі». Алматы. ҚазМЗА, 2000 ж., 337-б.
67. Мами К.А. «ҚР конституциялық заң мен сот билігі: негізгі беталыс пен алғышарттар». З.ғ.д. диссер. Автореф. 2003 ж., 43-б.
68. ҚР Парламентінің ведомосі. 2000. № 23, 156-б.
69. Мами К.А., Омарханов К.А. ҚР «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі мен судьялар мәртебесі туралы» Конституциялық Заңына комментарийлер. Астана: ҚР заң институты. 2003 ж., 7-б.
70. Н.Назарбаев. Сот төрелігі – бұл әділдік // Заң газеті. 2001 ж., 11-маусым.
71. ҚР сот жүйесінің даму концепциясы. Жоба // Заң газеті. 2001 ж., 8-тамыз.
72. Мами К. «Қазақстан мен Ресейдегі сот реформалары, салыстырмалы талдау» // Ресей әділеті. 2001 ж., № 12. 36-б.
73. И.И.Рогов. «Алқа билер соты: дәйектері анықталуда» // Казахстанская правда. 2002 ж., № 297.
74. Мельник В.В. «Айыпты туралы мәселелерді ұжымды түрде шешуші субъект ретіндегі алқа билерінің коллегиясы» // Мемлекет және құқық. 2000 ж., № 1, 26-34 б.
75. «ҚР унитаризмның құқықтық проблемалары» // Ред. Г.Сапарғалиева. Алматы: Жеті Жарғы, 2000 ж., 396-б.
76. Әбдірайымов Б.Ж. «Қазақстандағы алқа билер соты» // Заң газеті, 2003 ж., 8 қаңтар.
77. Зиманов С.З. «Қазақстандағы алқалы сот және сот жүйесі» // Казахстанская правда. 2002 ж., № 279.
78. Мами К.А. «Алқа билер соты туралы аңыздар мен ақиқат» // Заң газеті. 2002 ж., 4 желтоқсан.
79. Төлеубекова Б.Х. «Алқа мырзалары, мұз орнынан жылжыды» // Заң газеті, 2002 ж., 25 желтоқсан.
80. Теймэн С. «Алқа билер коллегиясы алдында мәселе көтеру» // Ресей газеті. 1995 ж., № 10, 8-б.
81. ВС КСРО және РСФСР Пленумы қаулыларының жинағы. М., 1995 ж., № 22, 599-б.
82. Ершов В.В., Халдеев Л.С. «Алқа билер сотының қылмыстық істер қараудағы қиындықтары» / Мемлекет және құқық. 1994 ж., № 2 74-77 б.
83. Зажицкий В. «Төрағалық етушінің кеңесі» // Ресей әділеті. 1994 ж., № 3, 6-б.
84. Үлкен заң сөздігі. М., Инфра, 1997 ж., 841-б.
85. Төлеубекова Б.Х. Сот алқасы және ҚР сот ісінде оның алатын орны // Құқық және мемлекет, 2001 ж., № 4, 24-25 б.
86. Нәрікбаев М.С. «Судьялар кім?» // Казахстанская правда, 2000 ж., 19 қыркүйек.
87. Конституциялық Кеңес хабаршысы. Астана. 2002 ж., 151-157 б.
88. ҚР Жоғарғы Сот бюллетені. 1998 ж.
89. ҚР Жоғарғы сот бюллетені, 2002 ж., № 30-32 б.
90. С.Ньютон «Кеңес Одағы тарағаннан кейінгі мемлекеттердегі сот-құқықтық реформаның жүзеге асуындағы проблемалар». Астана. 1999 ж., 321-б.
91. Мельник В. «Саналы толғам – алқалы соттың зияткер қабілетінің негізі» // Ресей әділеті. 1995 ж., № 7 9-11 б.
92. Пушкарский Б.Я. «Күнделікті сана». Л., 1987 ж., 167-б.
93. Маркс К., Энгельс Ф. М.: Ғылым, 1956 ж., 20-т., 749-б.
94. Владимиров Л.Е. «Алқа билер соты». Харьков, 1873 ж., 348 б.
95. Кони А.Ф. 8 томдық шығармалар жинағы. М., 1969 ж., 4-т., 322-б.
96. «Ресейдегі алқалы сот: 1864-1917 ж. белгілі қылмыстық процестер» // құр: Казанцев Л.М. Л., 1991 ж., 215-б.
97. 9 томдық Х-ХХ Ресей заңдары // ред: Чистякова О. И. М., 1987 ж., 355-б.
98. Басков В.И. «Қылмыстық сот жүргізудегі ақиқат» // ММУ вестнигі, құқық сериясы. 1995 ж., № 3, 19-21 б.
99. Пашин С.А. «Социалистік сана-сезімнен дұрыс санаға дейін» // Ресей әділеті. 1995 ж., № 3, 3-6 б.
100. Вышинский А.Я. «Советтік құқықтағы сот дәлелдемелерінің теориясы». М., 1950 ж., 262-б.
101. Мельников С. «Карамазов ағайындыларын қайта оқыңыздар» // Советтік әділет, 1993 ж., № 14, 3-5 б.
102. Тенчев Э.С., Кузьмина О.В. «Объективті ақиқат пен алқалы сот» // Мемлекет пен құқық. 1994 ж., № 11, 129-133 б.
103. Воскресенский В., Корневский Ю. «Қылмыстық процестегі сайыстық» // Заңдылық. 1995 ж., № 7, 75-78 б.
104. Бернэм У. «Алқа билерінің соты». М., 1995 ж., 128-б.
105. Қылмыстық процесс // ред. П.А.Лупинский. М., 1995 ж., 696 б.
106. Стоянов А. «Адвокатура тарихы». Харьков, 1869 ж., 110 б.
107. Бушуев Г. «Сот алқасы» // Советтік әділет. 1990 ж., № 6, 10-12 б.
108. Алқалы соттағы прокурор: Әдістемелік әдебиет // Жауапты редактор: Воскресенский В.М. 1995 ж., 67-б.
109. Пашина С.А. «Сот реформасының құралы ретіндегі алқалы сот туралы заң» // Советтік әділет, 1993 ж., № 23, 2-5 б.
110. Зиманов С.З. «Алқа билер соты қандай болуы керек?» // Халықаралық мүшелтойлық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары.
        
        Қазақстан Республикасының  білім және ғылым министрлігі
Қазақ гуманитарлық заң университеті
Қылмыстық сот ісін жүргізу және ... ... ... ... ... ... қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және
жалпы ... 2008 ... ... білім және ғылым министрлігі
Қазақ гуманитарлық заң университеті
Қылмыстық сот ісін жүргізу және криминалистика ... ... ... ... ... ... |
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Алқа билердің ... сот ... ... ... ... және ... курс ... Калмуратов Н.Т.
Ғылыми жетекші___________аға оқытушы Муйденова Ә.Қ.
Норма қадағалаушысы
____________________
Астана - 2008 ж.
МАЗМҰНЫ:
|Кіріспе...........................................................| ... | |
| | |
| | |
|1 - ... ... ... ... даму | |
| ... | |
| |1.1 Алқа ... сотының пайда болу, қалыптасу және даму | |
| ... |
| ... | |
| |1.2 ... ... ... ... | |
| ... | |
| |1.3 ... ... ... ... | |
| ... |
| ... | |
|2 - ... ... ... ... ... | |
| ... істі ... | |
| ... | |
| |2.1. ... ... ... қылмыстық істі қарау| |
| ... |
| ... | |
| |2.2 ... ... ... істі талқылау | |
| ... | |
| |2.3 ... ... ... және ... | |
| ... іс жүргізудің | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| | | ... |
|.......................................... | |
| | |
| | ... ... | ... ... | ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Сот
жүйесі және ... ... ... ... ... ... республикамызда алқабилердің қатысуымен сот ісін жүргізу және ... сот ... ... ... ... еді. ... сәйкес
және сот жүйесін әрі қарай ... ... 16 ... 2006 ... ... ҚР заңы қабылданып, ол заңды күшіне 1 қантар ... ... ... ... дегеніміз қылмыстық жауапқа тартылған ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, өзінің
ішкі сенімі бойынша шешім шығаратын ... ... ... ... ... ... сот ісін ... маңыздылығы сот әділдігін жүзеге асыруда қоғам ... ... ... ... ... ... ... қоғамның
құқықтың саласынан туындайтын құнды бағыттарды және ... ... ... ... мәні – ... ... ... айтқыза отырып,
билікке жақындату болып табылады. Сондай-ақ кәсіби емес судьялар ... ... сот ... жүзеге асыруға қатысуы сот билігінің
сапасын жақсартады.
Сонымен қатар сот ... ... ... ... ... ... сот
билігі жүйесін бақылау, билік пен халық арасындағы байланысты жақындастыру,
нығайту ... ... соты жол ... ... ... ... ... ғалымдары У. Бернем, В.М.
Савицкий, В. Дрожжин, З.М. Черниловский, В. Коган, В. ... ... ... ғалымдар А.Н. Ағыбаев, С. Зиманов, К.Х. Халиков, Қ.Ә.
Мәми М. Нарикбаев, Н. ... Т.М. ... Т. ... М.Г. ... ... және т.б. еңбектері негіз болды.
Жұмыс мақсаты.
1 –бөлім Алқа билер сотының даму тарихы
1.1 Алқа билер сотының ... ... ... және даму тарихы
Дауларды соттық жолмен шешу – биліктің орындалу формаларының ең ежелгі
және ең ... ... ... ... ... ... кейін,
әділеттілік жоғарғы биліктің басты құралы болды, бұл ежелгі замандарда
өзінің ... ... ... сот ... жүзеге асыруды ... ... ... яғни ... ... ... ... бастау алады. Ежелгі Грецияда соттардың алғашқы түрлерінің бірі –
бассилейлер – ... соты ... ол ... ... шексіз билікке ие
болды. Бұл соттың кейінгі дамыған түрлері – ареопаг пен гелиаст.
Ареопаг сотының 51 мүшесі ... ... ... патшаның өзі
(архонт) төрағалық етті.
Афинада ерекше сот – «он ... ... ... ... толық құрамды іс
қаралып, үкім орындалған. Ал еркін тұрғындар үшін – ... ... Сот ... еркін тұрғындар арасынан жребия арқылы таңдалып
отырған. ... жыл ... алты мың адам ... ... ... ... 501 адамнан келетін он екі сот ... ... ... ... ... ... ант ... яғни сотты халықтың
шешімімен заңдары арқылы жүргізу, айыпталушы мен жәбірленушіні ... ... және т.б. ... ... ... ... ... және біреу арқылы қабылдамау» туралы тармақтары болды.
Әрбір нақты істі ... ең ... ... ... ... – фесмофеттертөрағалық еткен. Мысалы, полемархтың етуімен –
шетелдіктердің істері қаралса, стратегтердің төрағалық ... - ... ... тараптардан түскен арыз-шағымдарды қарағаннан кейін, істі
қарауға шешім қабылдау үшін ... ... ... ... кейін,
Афина сотында істі қарау процесі бірнеше стадиялардан өткен. Ал, маңызды
істерді қарауға, ... ... ... ... он ... мұнымен бірге соттық сайыстарға қорғаушы – ... ...... және ... – және ... ... ... біріншіден айыптау негізделген; екіншіден, ол жалған;
үшіншіден, шындыққа сәйкес сөйлеуі туралы айтылған. Сотта ... ... ... ... ... ... түсініктеме
бергеннен кейін, сөз оның өкілдеріне берілген.
Сотта сөз сөйлеуге айыптаушы мен ... ... ... берілген.
Сондықтан сот ораторлары іс бойынша нақты қысқа және нұсқа ... ... ... ... ... ... куәгерлер, келмей қалған
жағдайда, олардан штраф алынған. Сонымен бірге, куәгерлер ант ... ... ... ... ... ... дәлелдемелік күші болмаған.
Құл–куәгерлерді сот болып жатқан аланда қинап, ... ... және ... ... қағаз бетіне түсірілуі талап етілген. Дәстүр бойынша, әрбір
куәгер, өз сөздерін қысқаша түрде ... ... ... ала ... ... ... ... қорғаушылар тыңдалған. Оппонентке
өз қарсыласының сөзін бөлуге, не тоқтатуға рұқсат берілмеген. Ол тек ... ... ... және оны тек қана сот ... ... ... да осы ... жүргізілген. Айыптаушы мен айыпталушы дауды
өздері жүргізген, ... ... ... ... ... бұрын,
дайындаушылар арнайы сот сөзін дайындап, оны ... ... ... ... ... мен қорғаушы сот прениясына заңдылыққа ... қою ... ... қатысқан. Ораторларға уақытты су сағаттары
бойынша берген. Су бір ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндігі болған. Ал іс өте ... ... ... яғни ... шектеу қоймай, сот өтетін болған. Сот
процесінде, тек қана айыптаушы ғана ... ... ... оны ... ... ... ... үшін түрлі қулықтарға бара алатын
болған. Сот процесі аяқталған ... ... ... ... кінәсіздігі жөнінде мәселе қозғайды; олардың әрқайсысы екі тастан
алады: ақ және ... ... ... ... ал ... ... қолданылады. Тастар арнайы ыдысқа салынған. Қара тастарды көпшілік
алдында тақтайға қойып ... Егер қара ... көп ... сот ... ... ... ... кететіні, гелиэидің шешімі нақты, әрі соңғы шешім болған және
одан кейін ... ... ... ... егер де айыпталушы түрлі
себептерді ... ... ... ... ... немесе келмеген
куәгерле келген жағдайда) жаңа процесті бастаса, гелиәйдің шешімі жойылатын
болған.
Ақталған жағдайда, сот төрағалары айыптаушының әрекеті ... ... Егер сот ... ... бір ... ... ... деп тапса, ол тек қана штрафпен құтылған, ал егер ... ... ... жала ... ... сот процесіне қатысуға тыйым салған.
Ежелгі Римде, ... ... ... сот ... патшаға
бағынған; патшадан кейін республиканы басқару екі ... ... ... ... б.ғ.д. IV ғасырда сенат тағайындалған ... ... ... ... ... ... ... тікелей халық жиналысы,
яғни центуриатты комициидің ықпалымен өтетін болған. Комиссияда тек қана
республиканың қызметкерлерінің, яғни ... ... ... ... ... ... ... негізінде жүрген.
Құлдардың куәгерлері қинаумен дәлелденіп отырған. Жаза көпшілік дауыспен
айтылған.
Мұндағы сот ... ... ол екі ... ... ... ... ... және істің сотта қаралуы. Алдын – ала тергеуді арнайы сот
магистраты – ... ... ол ... ... бағалап, сот
шешіміне қажетті құжаттарды жинаған. Егер претордың ойынша ... ... ... онда ол істі бірнеше сот төрағаларынан тұратын
сотқа тапсырған. Сот төрағаларының арнайы ... ... ... кіру ... ие ... ... жылда, претор жасаған.
Бұл тізімге, әдетте қаланың құрметті ... ... олар ... бұрын, өз міндеттерін заңдылықтарға сәйкес, адал және ... ... ант ... II ... ... ... жаңа формасы – тұрақты комиссия,
яғни квестия пайда болды. Комиссияның мүшелері болып сенаторлар ... сот – ... ... ... Мұндай істің айыптаушысы ретінде
Римнің әрбір тұрғыны шыға алды, оған тек претордың рұқсаты қажет ... ... ... ... ... болды. Қорғаушылар қызметін, әдетте ораторлар
атқарды. Сот процесі алқа заседательдерінің және ... ... ... ... тізімін анықтаудан басталды. Айыптаушы мен айыпталушы
кондидаттар ұсынуға және ... ... ... тең ... ... Алқа
заседательдері дәлелдемелерді еркін түрде бағалаған. Соттың ашық және
жариялы өтуі ... ... ... Сот ... ... ... ... мен қорғаушының сөзімен жалғасқан. Содан кейін ... ... ... онда дәлелдемелер келтіріліп, куәгерлердің
сөздері тыңдалып, айыпталушының жақсы мінездері ... ... ... ... ... да ... ... ең соңында алқа
заседательдері айыпталушының кінәлілігі және ... ... ... келіскен.Олардың шығарған үкімі тақтайшаға бір сөзбен, ... ... ... ... деп ... ... ... нәтижелерді соңынан дауыстап оқыған. Сот ... ... ... есептеліп, ешқандай талқылауға жатпаған. Сот үкімінің
орындалуын, арнайы тағайындалған сот орындаушылары орындаған.
Римде таптық күрестің жандануы ... ... ... ... ... ... алқа заседательдеріне үлкен мүліктік шектеу
қойып, олардың ... ... ... ... орта тапты да
ығыстырды.
Әділеттілікті шешуде маңызды орынды, принципс ... жеке ... ... ... ... ... империяның аяғында, Римнің сот жүйесінде барлық демократиялық
белгілер жоғалды. Қылмыстың өсуі – сот жүйесінің ... ... ... ... ... ... жеке қылмыс түрлеріне қатысты
тұрақты қылмыстың комиссиялар, және ауыр ... ... ... ... ... сот ... ... комиссияның қызметін орындайтын императордың қарамағына көшті.
Ортағасырлық дәуірде алқабилер сотының ... бір ... ... ... жағынан – феодалдардан ... ... ... арасындағы тартысты шешудің негізгі формасы болып, соғыс саналды.
Кейіннен, феодал басқарған «тең соттары» (суды равных) пайда ... ... ... ... сәйкес шешіп, онда тергеудің айыптауға бейім
инквизициялық формасы қолданды.
Феодалдық процестің үш кезеңін бөліп ... ... Ерте ... ... ... XI ... ... болды. Мұнда, мемлекет
қылмыскерді ешқашан қылмысы үшін жазалаған жоқ, оны жәбірленушінің өзі
шешуге мәжбүр болған. Мұнда жәбіленуші, соттан айыпталушымен жекпе-жек
шайқасқа түсуін ... ... ... ... қанағаттанбаған
жәбірленуші, шайқасқа соттың өзінде шақырған. Жәбірленуші мен
айыпталушы арасындағы дауды ... тағы бір ... от және ... ... ... ... ... Мұнда процесті жүргізу шіркеу
басшыларына тапсырылды. Бастапқы ... ... ... ... қаралса,
кейіннен шіркеу қызметкерлер ісімен қатар, дінге сенбеушілердің де ... Сот ... сол ... ... ... ... ... оларды, XIV ғасырда папа нунциялары ... ала ... ... ... епископ оқиға болған жерге
архидьяконды жіберген. Істі бастауға себеп ретінде, адамдардың ... де ... ... Бұл ... ... қатысуынсыз
жүргізілді. Егер нунций дәлелдемелерді тапқан жағдайда, ал тергеуге
әңгіме ... ... одан ... ... шақырған. Сот
процесі жабық түрде өткен.Шіркеу өкілі, кейдеәңгіме ... ... ... істі ... жеткізілген
әңгімеден басқа, үнсіздікте негіз болған. ... ... ... және ... ... иеленген. Айыпталушының өзін-өзі қорғауға
және кінәсіздік презумпциясын дәлелдеуге де құқығы болмаған.
Қылмыскерлерден жауап қинау арқылы алынды. ... екі түрі ...... мойындату мақсатында;
қосымша – айыпталушының жақтастарын анықтау үшін;
Инквизитор шығарған үкім, дәл сол уақытта орындалуға тиіс болды.
Мұндағы ... жаза - өлім ... ...... ... ... инквизиция – бұл мемлекеттің өзі айналысатын сот істері.
Бұл кезеңге тән басты ерекшелік болып – ... ... ... болды.
Оның мәні – іске қатысты барлық дәлелдемелердің алдын-ала ... Ал, ... ... яғни «дәлелдің ... ... өз ... мойындауы болды. Ата-анасының куәгер ... ½ ... ... ... мен ... кінәлілігі ¼
бөлігін құрады. Сот бұл бөліктерді жинастырып қосқан кезінде, бір ... да ... ... ... онда ... ... ал аз ... ие
болғанда, ақтау үкімін шығарған. Ал, егер ай ыпталушы өз кінәсін ... ... сот ... дәлелдемелерді зерттемей, айптау үкімін
шығарған.
Сонымен, жоғарыда айтылғандардан байқағанымыз, алқабилер сотының
тарихы, өте ерте ... ... ... ... ... Уэйни
қаласындағы, Мемлекеттік университетінің профессоры У. ... ... ... атты ... ... ... 869 жылы Францияда
Ақкөңіл жанды Людовик ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Көп уақыттан кейін, яғни 1066 жылы ... ... ... ... соты ... жеткізілді. Онда ол, XII ғасырдың басына қарай,
Англияның заң жүйесінің бір бөлігі ... ... Оған ... ... соты», «жекпе-жек» деп аталатын соттардың ортағасырлық түрі ... мен ... ... ... тәуелсіз, әрі әділ өткізілетін
алқабилер соттары, тек XV ғасырда қалыптасты. Америка ... ... ... ... ... әкелді.
В.М.Савицкидің пікірінше, алқабилер соты шын мәнінде, алғашында XII –
XV ғасырда пайда болған.
Алғашқы ... алқа ... ... ... ... олар
адалдық антын қабылдаған, (осыдан «присяжный» сөзі шығады) соның негізінде
маманданған сот төрағасы, үкім ... ... ... ... ... судьялары» деп аталып, яғни олар бұл кезде тек
айыпталушының кінәлілігін және ... ... ... ... ... ... сот төрағасы тағайындаған.
Сонымен, алқабилер сотының отаны Англия саналғанмен өзінің қазіргі
белгілерін ол, 1789 жылы ... ... ... кейін алған.
Ағылшын және Француз үлгілеріне қарап, Ресейде алқабилер соттары, XIX
ғасырдың аяғында II Александр патшаның жүргізген реформалары кезінде ... Бұл сот 1864 жылы сот ... ... жұмыс істейді.
Алғашында алқа соттары 1866 жылы 23 сәуірде, Мәскеуде кейіннен
Петербургте пайда болды. Бұл ... ... ... ... 1866 мен ... ... ... саны 59-ға жеткен.
Бұл кезеңдерде алқабилер соты қылмысы үшін ... ... ... ... ... көздейтін істерді қараған. Құқық қабілеттілігін
шектеу – каторгалық жұмыстарға ... жер ... және ... ... ... ... істер ашық түрде өткізілетін болған. Тек ... және әйел ... ... ... ғана жабық түрде жүргізген.
Іс – құрамында төрағасы және 12 алқа заседательдері бар сотта қаралған.
Сот тергеуі ... 3 апта ... ашық ... 30 ... ... қосымша алқа заседательдері сайланып, оларға сот отырысы өтетін орыны мен
уақыт алдын-ала хабарланатын ... Егер алқа ... сот ... ... ... жағдайда, оған ақшалай түрде штраф салынған.
Кейіннен, жребия ... 12 ... және 2 ... алқа ... ... ... ... кейін, №1 сот декреті арқылы алқа
соттары жойылады. ... 1993 жылы ғана алқа ... ... ... 1993 ... қараша айында – Ставропольск өлкесінде, Мәскеу,
Рязан, Саратов облыстарында; 1994 жылдың ... ...... және
Краснодар өлкесінде Растов және Ульянов облыстарында ... ... ... ... ... ... ... саяси-құқықтық қызметі
Ортағасырлық қазақ қоғамында Дала заңдары ... ... ... оның ... ... асырушылары болып билер танылды.
Қазіргі уақыттағы классикалық алқабилер ... ... ... соты б.э XIII ... XIX ... ... яғни 6,5 ғасыр өмір
сүрген.
Қазақ қоғамындағы билердің ел ішіндегі саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ауызбіршілігін сақтауға негізделген еді.
Сонымен қатар, билер ... ... кең ... кешірімді екендіктерін
пайдаланып, «Бас жарылса бөрік ішінде, қол ... жең ... деп ... жақты татуластыруға, сол арқылы ел ... ... ... аударылған. Осы көздеген мақсатына жету үшін би ел ішінде кем ... ... ... Олар: біріншіден, би-ру басы, екіншіден би-жергілікті
жердегі әкімшілік биліктің өкілі, үшіншіден, би-судьяның ... ... ... ... да ... ... дарындылықты, қабілеттілікті
талап еткен.
Ру басы ретінде би ру ішіндегі, ауыл арасындағы кіші гірім кикілжін,
өкпе, реніштерді ... ... ... сот ... ... басын ашы
беріп отырған. ... ... ... ... сот (судья) қызметін де
атқарды. Билер мал дауы, жер дауы, жесір ... құн дауы ... ... ... ... ... ... Билер қазақ қоғамында әдет-ғұрып құқығын
сақтаушылар қызметін де атқарды. Бұл жөнінде зерттеушілер ... ... ... ... ... сот ... ... атқарды. Соған
байланысты бұлар өз дәуіріндегі заң ережелерін есте ... ... ... ... ұмыт ... ... олардың таралу мен қолданылуына
әсер ... ... ... адамдар болған. Олар ел ішінде «каста» деп
аталып, олардың қызметін билер атқарған». (Сілтеме қажет)
Билердің келесі функциясы бұл жергілікті ... ... ... ретінде
жыл сайын хан шақыратын құрылтайларға қатысып отыруы. Бізге қазақ халқының
тарихынан мұндай құрылтайлардың екі түрі белгілі. Біріншісі, ... ... ... ... кеңесі деп аталса, ал екіншісі, Тұрылтай ... ... ... ... жылына бір рет өткізіліп отырылған. Оның ауқымы
кең, қатысатын адамы мол болған. Оған ханға қарасты ... ... ... ... ... қол басылар, жыраулар қатысқан. Онда ... ... ... ... ел ... ... ... жөнінде шешім
жасалатын болған, ондағы жұмыстар, халықтың ... ... ... ... ... ... кеңесі шағын ауқымды болған. Мұндай кеңестерайына, шұғыл кезде
жұмасына (жылына) бір рет өткізіліп отырған. Оған ... ... ... мың ... ... бас жырауы, орданы қорғайтын төленгіттердің бас
қол басшысы, ханның орда ... ... ... ... ... ... ... біржұмалық, бір айлық қысқа мерзімде істелетін
жұмыстар талқыланып, күнделікті жұмыстар жөһнінде шешім жасаған.
Бертін келе XV ... ... ... ... өзгере
бастады. Енді қазақ халқының саяси өмірінде ... ... және ... ... ... екі ... ... айқындала бастады. Мұнда аттары
өзгерді демесең, Билер кеңесі мен Хан кеңесі ертеректегі Тағанақ ... ... ... ... жоқ еді. Өз кезегінде Хан ... ... ... ара жігін ашып көрсеткен заңгер ғалым, академик С Зиманов
мұны былай деп сипаттап өтті: «Кіші Хан ...... ... ... олар ... ... беру арқылы, өздерінің де және ... да ... ... ... ... мемлекеттік ішкі және сыртқы
саясатынан басқа, қоғамға қатысты басқа да мәселелерді қараған» дей ... ... ... ... ... кеңесі) ақсақалдар, ру басылар, атақтыбилер
аса маңызды роль атқарған. Бұл ... ел ... ... ... ... ... шешу және басқа мемлекеттермен арадағы соғыс
пен ... ... деп өз ... ата ... ... ... маңызды деген ішкі және сыртқы саяси-
құқықтық мәселелері ... өз ... ... ... Қазақ елінде
мұндай құрылтайлар әлсін-әлсін шақырылып ... ... ... ... ... ... Есім ... ел билеген кезеңдерінде болған,
Тәкуке ханның ел билеген кезеңдерінде мұндай ... ... ... атқа ие ... ... түрде жұмыс істейтін орган ретінде әрине
билер кеңесіне тек қана ... ғана ... жоқ, оның ... ... ... да, ... да, ... да болды.
Билер кеңесі сол кездегі ел басында тұрған қажетті деп табылған ірі-
ірі мәселелерді қараған. Жиналыстың күн ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Жалпыхалықтың хан сайлау. Сайланған ханға бүкіл үш жүз болып
түгелдей бағынып, біртұтас ел ... ... ұлы пір ... Бір ... ... ... ... оны дін жолымен қадір тұту.
3. Елдің сыртқы мәселелерін шешу (бейбітшілік және соғыс
мәселелері, елдің ... ... ... ... және т.б.)
4. Күллі қазақ еліне қатысты «жарғы» заңын талқыға салу және
қабылдау
5. Ел ішіндегі болып ... және ел ... ... ... ... ... дауы, жер дауы, мүлік дауы сияқты үлкен
дауларды кеңестің ... ... ... ... ... ... да мәселелерді талқыға салу.
Мұндай кеңестің шешімі міндетті түрде орындалып отырған. ... ... ішкі және ... саясатындағы ханға ақылшы, көмекші орган ретінде
болған.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы хан билігінің ... тұсы да осы ... ... болды.
«Халық ұйғарса хан түйесін сояды». Яғни, егер билер шешімге келсе, хан
ойымен келісуге міндетті болды дегенді ... ... ... ... ... да, ол да Билер кеңесінің шешімін бұза алмаған. Мысалы, беделі
ханнан кем емес ... ... ... ... ... ... ... кезде, ол тек «Билер кеңесі шешіміне ғана тоқтайтынын және кінәлі
деп тапса, өлім ... ... де ... ... ... деп өз ... ... береді.
Билер кеңесі дәстүрлі қазақ қоғамында ... ... ... ... ... , ... құқықтық тарихындағы «Қасым ханның
қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз-Тәукенің ... ... ... өтіп, өмірге жолдама алып отырған.
Ендігі кезекте осы көрсетілген «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ... ... ... ... ... ... әдет –ғұрып
құқығында көтсетілген құн дауы, жер ... ... ... мал-мүлік дауларына
тоқталып, ондағы Билер кеңесінің, ... ... ... ... ... ... ең қиын даулардың бірі құн дауы болған. әрине
, ерте ... ... кісі ... ең ауыр қылмыс болып саналып келді. Билер
кісі өліміне үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар мұндағы қылмыстың ... ... және оның ... ... ... ... ... бұрынғы келісім шарттары Қасым хан мен Есім хан хандық
құрған заманда өте ... ... Ол ... өзінде билердің қүн төлеу
жазасын енгізуі қоғамды гуманизициялауға жасаған алғашқы қадамдардың бірі
еді.
Сонымен қатар билер кісі ... ... құн ... шешкенде, құн
төлеуге үстеме құн төлеуді енгізген. Үстеме құн сүйек құны және өнер ... ... ... ... ... ... егер қылмыскер адам өлтірген
кісінің сүйегін өзінің қылмысын ... үшін ... ... ... ... туған –туыстары оны арулап көмуге мүмкіндері болмаған
жағдайда билер айыпты адамға екі адамның құнын ... Сол ... ... егер ... ... ... ... биді, оқыған-тоқыған
адамды өлтірсе ондай жағдайда билер айыпты адамға екі құн төлетірген.
Енді келесі кезекте жер ... ... ... ... ... ... Жер ... қазақ қоғамында барлық заманда да ерекше орын алады.
Ежелден-ақ ... ... қара ... ... қара ... жерді ешкім
еш уақытта ешкімге шекара жасап бөліп ... ... ... ... ерте ... ... жер дауы ең қиын ... ... ... жер ... ... би ... ... ондағы
дауды «Кеңесіп пішкен тон, келте болмас» ... ... ... ... ... ... ... әркімге де қымбат. Әсіресе, мал бағып, кең
далада көшіп-қонып жүрген ... жер ... ... болды. Осыған
байланысты дәстүрлі қазақ қоғамында билер мен ... ... ... ... ең ... ... жерлер үшін болып тұрды. Ол жөнінде
академик С.Зимановтың: «Қазақ елінің саяси өміріндегі көптеген ... ... ... үшін ... тұрды» деуінің өзінен жер дауының ел
ішінде қаншалықты маңызды болғанын байқауға болады.
Билер жер дауын шешкенде ертеректе ... ... ... ... ... ... ескі ... Әз-Тәуенің, «Жеті-жарғысынды» жол-
жораларға сүйеніп, дауларды шешіп отырған. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... өзгергендігіне байланысты
ескірген құқықтық нормалардың орнына заман талабына сай ... ... ерте ... ... жер ... меншікке, яғни ру-
тайпалық меншікке тиесілі болғандықтан, ... ... ... ... ... ... алдында жердің ерте заманнан өзінің руының немесе
тайпасының қолдауында болып ... ... ... ... ... ... иелік жөніндегі даулы мәселе ... ... ... талапкер жағы төрелік етуші биді қанағаттандырарлық мынандай
анықтамалар негіздерінің болуы шарт болды: ... ... ... ... ... ... егін ... құрылған шыңғырдың орнына
қазылған құдық, соғылған ... ... ... ... ... ... түнегі,
тұрғызылған қарақшы, тігілген ағаш, егілген бақша, салынған там, салынған
шеген, ... ... орны және т.б. Осы ... ... ... да талапкерлердің әкесінің не бабасының яки ... ... ... ... бір ... оның қоныстанып
мекен еткені анықталса ол жерді ... ... ... ... ... ... алуға құқы болған. Дәл осындай анықтамаларды жерді
иемденуші де келтіре ... ... ... ... ... би барлық
жағдайларды келтірген мәліметтерді. Есепке ала ... әділ ... Ал егер ... екі жақтың да мұндай анықтамаларды болмаса
немесе екі жағында да куә ... тең ... ... ... ... екі ... да ... әрі уақыт мерзімі бірдей екен деп табылса
онда ежелден келе ... жол ... ... билік айтушыға дауласушылар
антына салған. Егер ... ант ... ... иеленуші жерді босатады. Ал
ант ішуден бас тартса, ондай ... ... оның ... ... ... ... ерте заманнан көшіп қону тәртібін белгілеп, оны
реттеуге көңіл бөлген. Мәселен көшіп-қонып жүрген ... ... ... ... қолданылатын көл, құдықтардың басында екі күш кездесіп
қалғанда дау шығып ... үшін көш ... ... ... ... тиіс
болған. Яғни ауыл көшбасшылары ... ... ... ... ... ... беретін білгілер қалдырулары керек болған.
Ондай белгі ретінде шаншып бекітілген қадау ағаш ... ... я ... не ... ... ру ... болып табылады. Осындай белгі тұрған.
Жерге басқа бір ауыл ... ... ... ... Ал егер көш басшысы
ауылды тоқтататын ... ... оны ... айналаны қарауға кетіп қалса
және осы аралықта басқа ауылдық көшбасшысы сол ... ... өз ... әрі осы ... тұрақтың кімге тиесілі екенлігі жөнінде дау
шыға қалған кезде төреші билер ... ... ... ... ... ... құн ... қатар тез шешілуді талап ететін жесір дауы
да болған. Сол себепті де ерте ... ... ... ... ... және ... ... ескі жолында » немесе ... ... ... ... да ... ... ... құда түсу, қалың
мал беру, қыз беріп, қыз алу әменгерлік және тағы сол ... ... мән ... Жесір дауы шынында да ананы ... ... ... оның арты ... қуғын-сүргінге барып ұласатын қиын даулардың бірі
болған. Мұның өзі ел ішіндегі бірлікті тыныштықты ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Әрине, мұндай ірі ... ... ... ... ... бірігіп билер кеңесін құрып, дауды шешкен.
Билер дәстүрлі қазақ қоғамындағы ішкі ... ... ... құн ... жер дауы ... ... шешіп қана қоймай сонымен қатар мал-
мүлік дауын шешуде де маңызды қызмет ... ... ерте ... ... ... үлкен мән беріп қараған.
өйткені төрт ... мал ... ... ... тіршіліктің негізгі көзі
болып саналған, оған қол ... ... ... ... ... ... ... дауын қарағанда жекеменшік құқығының бұзылмауын қамтамасыз
етуге және мұндай даудың алдын-алу үшін ... ... ... отырған.
Мысалы, «Қасым ханның қасқа жолы» керуен тонауға өлім жазасынкесуі ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Ал Әз-Тәукенің
«жеті жарғысында» да мал-мүлік ... ... жаза ... Мұнда
билер ұрлық істеушілерге қатаң қарап ұрлаған нәрсесі үшін үш ... ... яғни ... ... бір түйе ұрласа орнына жиырма жеті түйе және
бір қызметші екі түйе ... елу төрт түйе және с.с., яғни ... ... ... ... ... егер кімде-кім мылтық, қылыш, найза, айбалта,қалқан және тағы басқа
әскери қару-жарақты ұрласа, ... ... ... ... осы ... ... он есе ... айып салған. Себебі билер әскери қару-жарақтарты тек
мүліктік құндылық деп ... ... ... елдің ішкі және сыртқы
қауіпсіздігін қамтамасыз етуге негізгі рол атқаратын құндылық ретінде ... ... ... ел ... ... байланысты істі қарағанда оның
қайталануына ... ... мән ... Оның ... ... рет ... ... кездейсоқтығынан, бозбалалықтан
жасағандарға ... ... ... жаза қолданбай босатып отырған.
Сондықтан да көп ұрылардың ішінен нағыз ұрыны бөліп алып , ... ... үшін ... оның қайталуына үлкен мән берген.
Атақты заңгер академик С.Зимановтың зерттеуіне сүйенсек, ол: «Ерте және
кейігі жазба деректерге қарағанда ... және ... әділ сот ... билер саны жүзден астам» - дейді. Ол билердегі ішінде ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп
сақтаған және оны әркез уағыздап отырған билер де көп болатын, мысалы:
Майқы би, Аяз би, ... би ... ... ... Төле би (Ұлы жүз), ... ... жүз), ... би (Кіші жүз), Жәнібек би ... ... ... би, Әнет баба би, Сырым би, Саққұлақ би (Бөгенбай ... ... ... Шорман би, Шал би, (Баянауылдан), Бала би, ... ... би, ... би, ... би, ... би, т.б. танғаларлығы олар ұлан-
байтақ қазақ-қыпшақ даласының әр түкпірінде өз ... ... ... өмір ... ... ... ... Ұлы далаға әйгілі болады.
Қазақ билерінің барлығы қай ғасырда, қай ... қай рулы елде өмір ... ... ... әділ ... атасы атанған. Майқы биді пір тұтқан
Орталық Азияның ұлан-байтақ ... ... ... ... ... ... және идеялық –психологиялық бірлегей
түсіндңретін құпиялардың бірі дәл осы қазақ құқығы мен әділ ... деп ... ... ... бар- деп ... ғалымдар «Жеті жарғы» заңдар ережесін қазақ мемлекетінің алғаш
жасалған ... ... ... ... жүр. ... бұл ... ... «қазақ мемлекетінің нағыз «Жеті жарғысы» Майқы биден бастау
алады» деп есептейді.
Түркілер дәуірінен кейін ... ... ... ұсақ ... ... ... ... үлкен империя құрған Шыңғысханның
қағандық дәуірінде көшпелі келдердің айдарынан жел ... өзге ... ... ... түскен ХІІ-ХІІІ ғасырлардың өн бойына ой жүгіртсек,
қазақ сотына тән құқықтық ... ... да ... түскенін
аңғарамыз.
Қазақ билік туралы айтқанда «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би»
деген аталы сөз еске түседі. Бір ... осы ... би мен ... ... ... ... басқаруда бірнеше рет дәлелденген нәрсе. Сонда мұның
астарында қайдай сыр бар!?
Шыңғысхан дәуіріндегі «Семсерлер ғасырын» әскери күштің ... ... ... жылдар бойы әлемдегі талай іргелі мемлекеттерге
билік жүргізгенде, даңқты ... ... ... өзі құрған көшпелі қоғамдық
құрылыстың заңдылық ережелеріне бағындырып, ... ... ... ұстағанын кез-келген тарихшы теріске шығармайды.
Сонымен қатар, Шыңғысқан құрған Ұлы империяның құрамына енген көшпелі
тайпалар өз еркімен оның ... ... ... ... ... ісін, дәстүр-салтын, заң жарғысын баяғы қалпынша сақтап қалды. Оған
мысал: көшпелі қоғамға тән әдеп –ғұрыптағы ... ... ... ру ... «қаймағын бұзбай» бертінге дейін сақталып, одан
сайын өміршең бола түсуі. Басқа емес, ... ... дана ... ... ... жеткен ақылгөй бабамыздың басқа емес Шыңғысханға бас уәзір
болуы –қазақ халқы үшін ... ... ... ... Майқы би тек шешендік
сөздің майталманы ... би ғана ... Ол сол ... түркі тілдес Қазақ,
Қарақалпақ, Қырғыз, Өзбек, Түрікпен, Татар халықтарының мемлекеттік басқару
ісіне өлшеусіз үлес ... ... ... ... ... ... ... тәртіп-ереже, салт-сана, заңдылық
құқықтарын Ұлы империя атынан бірізділікке түсіріп, сол бойынша заңдылық
ережелерін қалыптастырып, жарлық ... ... ... әрі ... биі ... ... екендігін з.ғ.д., профессор А.Н.Ағыбаевта
айқындайды. (Тураби)
Қазақ ... ... ... сот ісін қарау ежелден билерге
жүктеліп келгені белгілі. Бірақ ел ішіндегі билер мен ... ... ... ... ... , сот шешімін шығаруға , үкім айтуға құқықты
болған. Бүгінгі судья, ... ... ... отырған заңгерліктің
жүгі билер мен қазы-қазилерге ... ... ... ... ... көптеген оқырмандар би мен қазидің қандай айырмашылығы
бар екенін нақты ажырата бермейтіні де рас. Өйткені ... ... ... ... ... айту ... билер үлесіне тиген. Ал, қазы-қазилер
Қазақстанның ... ... ... Шымкент, Сайрам, Жаңақорған,
Ақмешіт, Әулие-Ата өңіріндегі Қожа Ахмет ... ... ... ... мен ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи
ғимаратына иелік ету және ... ... ... ... ... және шариғат заңдарына сай сот істерін жүргізуіп, билік айту
лауазымына ие болған. Олар да ... тең ... ... ... ... ... мұрағат жылнамаларында көп кездеседі.
Қортындылай келе айтарымыз, өз дәуірінде ... ... ... ... ... Олар құн ... ... дауын, жер
дауын, мал-мүлік дауын қарағанда ... ... - ел ... ... ... ... ала ... ауыздағы кетеді. Төртеу түгел болса,
төбедегі келеді» деген билер ел ішінде тек ... ... қана ... ... ... ... мүдденің туын көтеруші де
бола білген.
1.3 Қазақстан Республикасында алқабилер ... ... ... ... алғаннан бері сот жүйесін құру мен
басқару саласында сот реформасы жедел қарқынмен ... ... ... құқықтық реформа өзінің заңды жалғасын табуда. Қазіргі кезде
Ата Заңымыздың 75-бабында көрсетілген, ... істі ... ... ... толық шешім тауып отыр.
Бұл мәселенің алғашқы негізі 1998 ... ... ... ... Осы ... ... Конституциялық ереже 2002
жылғы 20 қыркүйектегі № 494 ... ... ... ... ... ... ... саясат концепциясында
және Қазақстан ... ... 2004 ... және 2005 жылғы
Қазақстан халқына Жолдауында қосымша өз ... таба ... ... 2006 ... 16 ... ... Республикасының «Алқабилер
туралы» заны қабылданып, ол ... ... 2007 ... ... ... ... ... құқықтық даму кезеңдегі сот реформасындағы өзгерістерді
тиімді пайдалану, жаңадан ... ... ... ... ... алқабилердің қатысуымен өтетін сот ісін ... ... беру және оны ... ... института кездесетін өзекті
мәселелердің даму жолдарын қарастыру қажет. ... соты – ең ... ... ... ... кепілдігінің басым болуын көздейді. Бір ... ... ...... конституциялық бостандығын
айқындайды. Екіншіден, қоғам мен ... ... ... ... сот ... ... асыруға қатысуын олардың шешім шығаруға
араласуын ... ... ... ... ісін жүргізуге алқабилердің қатысуын сот төрелігінің бәсекелестік
қағидасын жетілдіруіне себеп бола алады. ... бұл ... сот ... және сот ... ... асырылуымен алғаш рет танысуы болмақ.
Алқабилердің қатысуымен өтетін сот процесінің бөгетсіз болуы сот ... ... ... және сот төрелігін жүзеге асырудың тиімділігін
арттыруға ... ... ... соты – ... ... ... жаңалық. Халықтың сот билігіне араласуының бірден - бір жолы.
Мемлекетімізде ... ... ... ... конституциялық норманы іске
асыру барысында біраз ... ... Оның ... сот ... халық
өкілдерін қатыстыру және оған көпшіліктің бақылауын ... ... бір ... ... дәлелдеді.
Сот билігі мен халықтың өзара байланысын нығайтатын ... ... ... үшін өте ... ... Алқабилер институтын енгізу, құру, оны
қалыптастыру және осы институтқа қатысты маңызды ... шешу ... ... ... ... мәселе. Сондықтан мемлекетіміздің
демократиялық қадамының бір болып табылатын алқабилердің ... ... ... ... ... үшін маңызды болмақ. Алқабилер институтының
сот жүйесінде алатын орны ерекше ... сот ... ... ... сот ... ... ... қызметтерді бұқара көңілінен
шығатындай қылып ... ... Сот ... ... бермей әділ
биліктің нығая түсуі мүмкін емес. Сот билігінде әділ шешім шығару ... әрі ... түсу үшін ... ... ... ... іс
жүргізу институтын бұдан әрі дамыта түсу міндет болып табылады. Алқабилер
институты сыртқы әсерлерден ... ... ... ... ... жалпақ
тілмен айтатын болсақ, мемлекет пен халық ортасындағы көпір. Азаматтық
қоғам өкілдері ... көп ... ... ... сот ... ... асыруға
қатысуға халық соғұрлым белсенділік танытады. Алқабилер сотында азаматтарды
сот төрелігін жүзеге асыруға тарта отырып, қоғамдағы еркіндікке ... даму ... ... ... ... ... бері
қалыптасқанын алға тартады. ... ... ... ... ... сотынан басқа, тағы да екі түрі жеткенін байқатып отырмыз.
Бірі - алқа заседательдердің ағылшын-саксондық ... яғни ... ... ... түрі - франко-германдық, яғни құрлықтық, яғни шеффендер соты
болып отыр.
Республика судьяларының үшінші съезінде Елбасы сот қауымдастығы алдына
орасан зор ... ... ... ... ... ... бірі ... – Конституцияда көзделген сот әділдігін алқа заседательдерінің
қатысуымен атқару қағидатын іс жүзінде ... ... ... ... құқықты одан әрі ізгілендіру ... ... ... озық үлгілерін жете зерттеп, біздің қоғамға лайықтысын таңдап
алуды көптеген ғылыми-тәжірибелік жұмыстар ұйымдастырылды. Ерекше бір ... жәйт - ... ... ... ... термин сөздің құқықтық
заңнамалардан түпкілікті орын алуы. Ана тілімізде ғасырлар бойы қалыптасып,
билер соты құрылған ... ... бері ... ... әбден
құлақсіңді болған «алқа» және «билер» деген екі сөздің бірігіп, бір ... ... ... ... ... жылы ... ... қазақ
елінің қоғамында билік айтуға хақысы бар әрбір ... ... ... билер соты ешқашан шектеу қоймаған. Бұл ... ... ... ... ... сөздің мағынасына дәл келгенін зангерлер
бірауыздан қолдады.
Алқабилер институтын кіргізудің қажеттілігі алғаш рет 1998 ... ... ... ... енгізілген
өзгерістерде қылмыстық істерді алқабилердің қатысуымен қарау ... ... бері ... ... ... халықаралық дәрежеде бірнеше
мәрте ғылыми-тәжірибелік конференциялар өткізілді. Соның негізде жан-жақты
сарапталған ұсыныс-пікірлер мұқият талқыланып ... ... ... 2003 ... ... болды. Дегенмен, бұл мәселе бойынша белгілі бір
тұжырымға келу әлі ерте еді. ... ... ... ... ... ... ... лайықты құқықтық сот жүйесінде
қолданылып жүрген екі үлгінің бірін таңдап алу ... ... ... ... ... екі моделі бар: англо-саксондық,
яғни классикалық және франко-германдық, яғни ... ... ... ... ... ... ... (12 адам) бірігіп істі
қарайды, ал сотталушының кінәлі және ... ... ... ... ... қатысуынсыз алқабилер шығарады. Мәні бойынша шағымдануға
жатпайтын шешім негізінде процессуалдық негіздермен ... ... ... Бірақ мұндай шешім барысына Ұлыбритания мен АҚШ мемлекеттерінде
біраз жыл бойы ... ... ... да, ... келтіруде. Сонымен қатар,
қолданыстағы заңдарды пайдаланып, ... ... ... сот ... ... ... ... және де басқа да елдер сот ... ... ... Бұл ... мемлекеттерде алқабилер
институты кеңесу бөлмесінде ... ғана ... ... ... ... ... үлгісі жалпы құқық елдерінде «АҚШ, Ұлыбритания» ... ... ... ... ... ... және Австрия»
елдерінде сақталған. Мұнда ауыр ... ... ... 3 ... ... 8-12 алқа ... ... коллегия қарайды. Алқабилер сотын
ең көп қолданатын мемлекет АҚШ болып табылады. Онда жыл ... 120 ... ... ... ... алқа заседательдерінің қатысуымен ... 90%) ... ... әрбір азаматтық немесе қылмыстық іс алқа
заседательдерінің қатысуымен қаралуға жатады. Мұнда тек қана талапкер мен
жауапкердің арызы қажет. ... ... ... ... ... 1968 ... ... егер сотталушыға алты айдан асатын қамауға алу қаупі ... оның ісі ... ... алқа ... ... тиіс болады. АҚШ-та алқа заседательдерінің таңдау процедурасы Voir
dire ... ... деп ... ... ... ... жүргізіліп,
сайлау тізімі бойынша жүргізіледі. Үміткер алқа ... ... ... алады, егер оның нақты себебі болса. Дәстүрлі англо-саксондық елдерде
алқа заседательдерінің саны 12. ... ... ... төмендеу азаматтық
істерді 6 алқа заседателі қарай алады. АҚШ-та алқа ... ... ... ... ... ... азаматы бола алады. Ал, Англияда 18-70 жас
аралығындағы құқықтық салада соңғы 10 жыл ... ... ... ... ... болып табылмайтын әрбір азаматы болып табылады.
XVІІ-ХVІІІ ғасырларда ағылшындар ... сот ... ... Жаңа ... ... ... және т.б. елдерде орнатты.
Кейінотарлық тәуелділіктен босаған бұл мемлекеттерде ... ... ... ... ... ... түрі ... қалды.
Англияда пайда болған алқабилер институты жеке адамды король билігінің
озбырлығынан қорғаудың маңызды құралына айналды.
Алқабилер сотының ... ... ... ... бірі алқа билердің ақтау ... анық қате ... да оны ... ... еді, демек ақтау үкімін де қайта қарауға
болмайтын еді. ... АҚШ ... ... ... ... емес ... бар ұйғарымының күшін жою Конституцияны бұзу болып ... онда бір ... бір ... үшін екі рет ... ... деп
көрсетілген. Алқабилер сотында жетекші ролді іс ... ... ... ... Ол алқабилер алқасына іс жүргізушілік басшылық ... ... іске ... үшін ... ... жағдайды жасайды,
сот талқылауы барысында басқа да поцедуралық мәселелерді шешеді. Атап
айтқанда ... ... ... ... , ... тұлғасының
сәйкестігін анықтайды, прокурор айып ... ... ... ... тағылған айыпқа өзін кінәлі деп ... ... және ... ... ... алқабилердің айыптау ұйғарымынан
кейін үкім шығару үшін судьяға екі ай уақыт беріледі, осы ... ... ... ... ... ішіндегі ақпарат берушілер)
соттаушының тұрмысы мен тәрбие алу ... ... ... Оның
бұрын заңға қайшы әрекет еткен жағдайларын анықтайды, ал содан соң судьяға
бұл туралы есеп жасайды. ... ... ... ... ... бұл ... ... кейін , ... АҚШ ... ... тиісті кесте бойынша жаза тағайындайды. Бұл
кестеде ... 43 жол ... ... ... ... ... 6 баған орналасқан (сотталушы ... ... ... ... ... ... түрі мен өлшемі
айқындалады.
Англиядағы ... ... ең ... ... ... істер
бойынша алқабилердің ұйғарымы бойынша шығарылған үкімдерге шағым ... ... ... пікір әліге дейін сақталған, өйткені,
алқабилердің, кеңесуі құпия өтеді , ал ... ... ... ... Әрине егер сотталған адам үкіммен келіспейтін болса
оған шағым беруіне болады. Дегенмен, ... ... ... ... соты ... ... ... кез-келген істі қайта
қарауға ... ... ... инстанцияның құрамына кіретін
судьялардың пікірінше алқабилер бұл даулы мәселелерді шешуі үшін ... сот ... ... ... ... ... ... даулы мәселелерді шешу үшін құрылған конституциялық сот ... ... ... оның ... озбырлық жасау дұрыс болмас
еді. Бірақ бұған қарамастан алқабилер соттары шығарған ұйғарымдардың ... ... ... ... ... жоюдың негіздері мыналар
болады.
а) Сот талқылауында іс жүргізу ... ... ... ... көзқарас болуы;
в) судьяның, алқабидің адвокаттың құқыққа қайшы мінез-құлық көрсетуі.
Ал көптеген Европа елдерінде ... 3 ... ... ... ... заңдық және фактілік мәселелерін бірлесіп шешетін,
бірлесе отырып кінәлілігін анықтап қоймай, сотталушыға жаза шарасын ... үлгі ... үлгі ... табылады. Соңғысының артықшылығы -
қоғам өкілі сот әділдігін жүзеге ... оның ... ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік алады, нәтижесінде
кәсіби судьяның ... арта ... ... көз ... адам ... дәуірде халық
заседательдерінің сот процесіне міндетті ... ... ... ... ... Ал біз ... ... жатқан құқықтық мемлекеттегі
тәуелсіз сот билігінің басты талабы ретінде, яғни адам құқықтары ... ... ... қылмыстық құқықты барынша ізгілендіретін кеңес
заманындағы халық өкілдеріне мүлдем ... ... ... ... ... алқабилер институтын құқықтық жағынан кең тұрғыда зерттеп,
әлемдік қолданыстағы ... ... ... ... ... сот ... ... тұжырым жобасына сай жүргізу. Соңғы төрт жылдың
аясында шетел ... ... ... ... ғылыми
конференциялар өткізілді. Алқабилер институтының барлық ... ... ... және құрлықтық үлгілерінің біздегі құқықтық жүйеге
тиімді келетін тұстары мұқият талқыланды. ... ... ... елімізде өткен халықаралық ... ... ... ... ... зор ... ие болды. Әсіресе, көршіміз,
Ресеймен тығыз байланысқа шыға отырып, Республика ... ... ... ... ... ... осы ... сотында қолданылып жүрген алқабилер
қызметін зерттеу кезінде улкен тағылым алып ... қоса ... ... Франция сияқты елдердегі қылмыстық сот ісіне алқабилердің
қатысуын ... ... ... ... осы саладағы мықты деген
мамандардың пікірін тыңдап, осындай ... ... ... ... ... сотының қызметі мен оның сот өндірісіне
беретін тиімділігі анықталды. Бұл ретте біздің елімізге етене жақын ... ... ... ... ... ... тарихи
тұрғыдан тағы бір дәлелденді. Мысалға: Австария, Дания, Франция, Ресей,
Испания, Норвегия, Швейцария, ... ... ... ... жүйе
бойынша іс қараудың тәсілдері пайдаланылуда. Осы ... ... ... алқабилердің құрлықтық (франко-германдық) үлгісін ұстанады. Бұл
елдегі сот ... ... ... ... ... ... ... және кәсіби 3 судья қарайды. Сот шешімі алқабилердің және
судьялардың ... ... ... ... ... ... соң,
сот тергеуінің нәтижесі бойынша сотталушының кінәсі толық анықталып,оған
тиісті үкім шығарады. Мұны ... ... ... Франциядағы алқабилерді
сот ісіне қатыстырудың үлгісі бір жағынан сот әділдігін атқаруға халық
өкілдерін ... ... ... ... бақылауды өздері
қамтамыз етеді. Ал екінші жағынан соттың кәсіптік ... ... ... сот ... ... әрі ... болуына кепілдік
береді.
Сонымен қатар, айта кететін бір ... ... ... ... алқа заседательдері сияқты құқықтық институт ... ... ... немесе азаматтармен қатар кәсіби судьялар бірігіп
жаза тағайындайтын елдер де кездеседі (Дания, Греция, Италия, ... ... ... ... ... ... алқа заседательдері
болып 25 жасқа ... және ... істі ... ... ... ... ... әрбір азамат бола алады. Алқа
заседательдерінің тізіліміне төмендегі азаматтар кірмейді:
- ... ... ... ... өткізілегн сайлаушылар
тізіміне енбеген азаматтар;
- соттың шешімі бойынша ақыл-есі ... емес деп ... ... өтелмеген соттығы болған жағдайда.
Алқа заседательдерінің тізіліміне ену үшін Ресей ... ... ... ... мүлкі, қоғамдық қозғалыстарға қатысы,
жынысы және діни сенімі бойынша алалау жүргізілмейді.
Сонымен ... айта ... бір жәйт заң ... докторы, профессор
Арықбай Ағыбаевтың айтуынша алқабилер сотының ағылшын-саксондық жүйесі
де емес, құрлықтың жүйесі де ... ... жүйе ... ... ... ... ... осы жүйе тиімді. Себебі академик Ғайрат Сапарғалиевтің
«Төре бетігі» атты ... ... сот ісін ... ... қатыстыру арқылы жүзеге асырғаны жеке оның ... ... ... ... ... ... ... алқабилер сотының үлгісі қажет деп, Қазақстан
Республикасының Сот пен ... ... ... ... ... заң ... Президент жанындағы Демократия және
азаматтық қоғам мәселелері ... ... ... мақұлдап, өмірге
жолдама берді. Осылайша еліміздегі сот әділдігін жүргізіп жатқан құқықтық
реформаға сай ... ... ... ... ... басым
міндеттерінің бірі өз кезегінде ... ... бет ... «Алқабилер
туралы» Заңда олардың жауапкершілігі мен мәртебесі анықталып бекітілген
соң, бұл ... сот ... ... етіп ... үшін ... ... алдымен республикадағы барлық облыстық және Алматы мен Астана
қалаларындағы сот ... ... ... ... ... үшін оны ... жабдықтау,байланыс құралдарымен қамтамысыз етуді
Жоғарғы Сот әкімшілері жөніндегі комитет тындырымды орындады. Қылмыстық іс
жүргізу кодексіне енгізілген өзгерістерге сәйкес алқабилердің ... ... ... ауыр ... үшін өлім ... ... өмір бойы ... айыру жазасына кесілген сотталушының ісін қарау белгіленді.
Бүгінгі кезге дейін ... ... ... тускен мұндай ауыр
қылмыстардың саны екі жүз елудей болды. Соның ішінде қазірге дейін ... ... өз ... бойынша облыстық соттарда
алқабилердің ... ... аса ... ісі ... ол ... сай шешімін тапты. Сот әділдігін жүзеге асыруда әртүрлі ... ... ... ... лайықты азаматтарды таңдап алуды
қамтамыз ету ең жауапты да маңызды ... аса ... ... ... соттар жергілікті атқарушы
органдармен ... ... әрі ... ... ... ... іріктеуді дұрыс жүргізе білуі шарт. Өткен бір жыл
ішінде облыстық ... ... ... лайықты кандидаттарды
таңдау, тізім жасау рәсімін қамтамасыз етудің жауапкершілігін ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген талдауларға сүйнесек, 2007
жылдың желтоқсан айына дейін алқабилердің қатысуымен ... ... ... ... 32 ... іс ... ... ішінде 29 ісі бойынша 52
адамға айыптау үкімі, ал екі ... ... ... ... Айта ... ... алдын ала тергеу ... сот ... ... ... ... жөнінде қалау-тілегін білдіргенде, осы
мүмкіндікке сәйкес ол ... рет ... ... ... ... ... сот шынайылығын кейбір сотталушылар әлі де толық
түсіне алмай жүрген тәрізді. Мұны айтып отырған себебіміз, осы бір ... ... ... ... ... ... және де ... сотында алқабилердің қатысуымен қылмыстық істер әлі қаралмаған. Сот
ісін алқабилердің қатысуымен ... ... ... де ... айтқанда,қорғаушылар және тергеу органдары айыпталушыға өз құқығын
әділ сот арқылы жүзеге асыратынын күні бұрын ... ... ... орын ... судьялар мен алқабилер шешім шығарғанда
олардың қатар ... ... ... ... ықпалын күшейтеді,
сөйтіп халықтың сотқа деген ... ... ... де ... ... ... біз ... алқабилер институты теріске шығарды. Осы бір
жылдың ішіндегі аз ғана тәжірибе, ... екі ... ... ... ... ал алқабилер санын тоғыздан онға көтеру тиімді екенін
байқатты. Өйткені, қылмыстық істі ... ... оған ... етуші
судья барлық процессуалдық мәселелерді өзі ... іс ... ... ... ... ие болмағанын тәжірибе өзі көрсетті.
Қылмыстық істерді алқа билердің ... ... сот ... одан ... түсуде. Оның ашықтығы мен жариялылығын қамтамасыз ету де біз
ойлағандай нәтиже беруде.
2-бөлім ... ... ... қатысуымен қылмыстық істі
қарау ерекшеліктері
2.1. Сотта алқабилердің қатысуымен қылмыстық істі ... ... жылы ... 16-сі күні ... ... «Алқабилер
туралы» заңы қабылданды, ол 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап қолданыста. Бұл
заң – Қазақстанның сот ісін ... ... ... істерді қарау
кезінде әділ сотты жүргізу үшін ... ... ... ұғым ... заң ... ... ... Сондықтан
түсіндірме тақырыбын бастамас бұрын бірінші ... ... ... ... келіп отыр.
Алқабилер дегеніміз – заңды басшылыққа ала отырып, өзінің ішкі ... ... ... ... ... кінәлі немесе кінәсіздігі
туралы ар-ұятқа жүгіне отырып, кесім шығаратын халық өкілдерініңсоты болып
табылады. Яғни, кесімді ар ... ... ... ... ... мен ... ... негізінде шығаратын билер.
Жалпы алқабилер деп тиісті заң талаптарындағы жағдайлар ... ... ... ... ... ... тағайындалатын
тұлғалар тобын айтуға болады. Елімізге алқа билер соты институтын енгізудің
басты ... ... әділ сот ... ... ... ... ... сот қателіктерін болдырмау.
Республикамыздың абыройлы азаматтарынан кездейсоқ ... сот ісін ... ... жаңа ... ... сай, ... үлгіде жұмыс істеуге көшуі ... ... Бұл ... ... сот ... тағы бір ... алқа заседательдерінің қатысуымен қарайтын қылмыстық істер бойынша
іс жүргізуді ... ... ... іс ... ... ... ... отырып және осы Кодекстің ережелеріне
сәйкес жүргізеді.
Сот алқа заседательдерінің ... ... үшін ... ... жазасы көзделген қылмыстар туралы қылмыстың істерді, яғни Қазақстан
Республикасының Қылмыстық Кодексінің 96-бабы (екінші бөлігі), 156-бабы, 159-
бабы (екінші ... ... ... (төртінші бөлігі), 165, 167, 171,
340-баптары, 367-бабы (үшінші бөлігі), ... ... ... ... ... 374-бабы (үшінші бөлігі), 375-бабы (үшінші бөлігі), 380-
бабы (үшінші бөлігі), 383-бабында көрсетілген әрекеттерді есі ... ... ... не оларды жасағаннан кейін жан күйзелісі ... ... ... ... ... шараларын қолдану туралы істерді
қоспағанда, Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің 291-
бабының екінші ... ... ... ... қарайды.
Егер адам Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бірнеші ... ... ... деп ... ... егер ... осындай
жиынтығына Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу ... ... ... бөлігінде көрсетілген қылмыстардың ең ... ... ... өз ... ... алқа ... қатысуымен
қаралуына құқығы бар. Егер іс бойынша бірнеше адам ... ... ... ең ... ... ... іст алқа ... қорғау туралы өтініш білдірсе, алқа заседательдерінің қатысуымен
сотта оны ... ... ... қатысты көзделген ережелер бойынша
жүргізіледі. Облыстық және оған ... ... алқа ... сот екі судьяның және тоғыз алқа заседательдерінің құрамында
әрекет етеді.
Алқа заседательдерінің қатысуымен ... сот ... ... айыптаушыға, жәбірленушіге, сотталушыға және оның қорғаушысына
осы істі ... ... алқа ... ... ... ... ... салынады.
Қылмыстық іс сотын жүргізуді жүзеге асыру айыпталушының өз ісін соттың
алқа ... ... ... ... ... ... алдын ала тергеу аяқталғаннан кейін айыпталушыға істің барлық
материалдарын таныстыру кезінде оған ... оның ісін ... ... ... ... өтініш беру құқығын, сондай-ақ
соттың алқа заседательдерінің қатысуымен шығарған үкіміне шағым жасау және
шағымды жасау ... ... ... ... ... ... түсіндіруге міндетті. Айыпталушы өзіне алдын ала
тергеудің аяқталғаны туралы хабарланған және ... ... ... үшін ... ... ғана ... өтінішті беруге құқылы. Тергеуші
айыпталушының өз ісін соттың алқа ... ... ... ... бас ... ... ... айыпталушыға тергеу
әрекеттері мен оның құқығын түсіндірудің аяқталғанын ... ... ... ... Бұдан әрі айыпталушының өз ісін соттың алқа
заседательдерінің қатысуымен қарауы ... ... ... ... ала ... ... дейін және алдын ала тыңдау
барысында өз ісін алқа заседательдерінің қатысуымен ... ... ... бас ... ... ... өз ісін соттың алқа
заседательдерінің қатысуымен қарау туралы өтінішінен бас ... ... ... ... ... ... ... қабылданбайды.
Айыпталушының істі соттың алқа заседательдерінің ... ... ... болған кезде судья алдын ала тыңдау жүргізеді. Судья алдын
ала тыңдауды ... ... ... ... істі алқа заседательдерінің
қатысуымен қарауы туралы өтініш ... ... және ... ... жабық сот отырысында жеке дара жүргізеді. Егер іс
бойынша сотталушылардың ең ... ... істі ... ... қатысуымен қарауы туралы өтініші болса, алдын ала тыңдау
іс бойынша барлық ... және ... ... қатысуымен
жүргізіледі.
Судья сот отырысы басталарда қай істің қарауға жататынын жариялайды,
отырысқа қатысушы адамдарға өзін таныстырады, ... ... ... ... ... хабарлайды, сотталушының жеке басын айықтайды,
мәлімдеген қарсылықтарды шешеді. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... сотталушыға айыптаудың түсінікті болғанын
– болмағандығын анықтайды, қажет жағдайларда оған ... ... және ол ісін ... алқа заседательдерінің қатысуымен қарауы
туралы берген өз ... ... не ... ... Егер
сотталушы ісін соттың алқа заседательдерінің қатысуымен қарауы туралы шешім
қабылдайды және мемлекеттік айыптаушы, ... ... және ... ... басқа өтініштерді қорғауға көшеді. Қажет ... ... ... ... ... үшін іс ... ала тыңдауда жария етілуі мүмкін. Егер сотталушы ісін соттың алқа
заседательдерімен ... ... ... өз ... ... ... ... іс жүргізу Кодексінің 301-бабының бірінші
бөлігінде көзделген басқа да ... ... ... ... ... ... аяқталды деп жариялайды. Істі бұдан әрі жүргізу осы Кодекстің 40-
тарауында көзделген ережелер бойынша жүзеге асырылады. ... істі ... ... қатысуымен қарауы туралы қаулысы түпкілікті болып
табылады. Қаулы бұдан әрі істі соттың алқа ... ... ... бас ... ... бойынша қайта қаралуға тиіс.
Алдын-ала тыңдау қорытындылары бойынша судья Қазақстан Республикасының
Қылмыстық іс ... ... ... ... ... іс
жүргізу кодексінің 302-307 ... ... ... ... ... сот ... ... туралы қаулыда сот істі ... ... ... ... және осы ... ... тиіс алқа заседетельдеріне кандидиттардың санын
анықтайды, олардың саны жиырма бестен кем болмауға ... ... ... ... ... жоғарыда аталған Кодекстің 116-бабына сәйкес, іс
материалдарынан дәлелдемелер ... жол ... ... деп ... ... алып тастайды.
Істі соттың алқа заседательдерінің қатысуымен қарауын тағайындау туралы
қаулы шығарылғаннан кейін судья сот ... саны ... ... ... ... ... ... ету туралы өкім
береді. Басты сот ... ... ... ... ... сот ... ... соттағы біріңғай және қосалқы (жылдық)
тізімдерден алқа заседательдеріне кандидаттарды алдын-ала ... ... Бір адам алқа ... ретінде сот отырыстарына
жылына бір ... ... ... ... ... істі ... қатысу үшін
алқа заседательдеріне кандидаттарды алдын ала кездейсоқ таңдау аяқталғаннан
кейін, олардың тегі, аты, әкесінің аты және мекен-жайы ... ... ала ... ... оған сот отырысының хатшысы қол қояды. Алдын-ала
тізімге енгізілген алқа ... ... сот ... ... жеті ... кешіктірілмей сотқа келетін күні мен
уақыты ... ... ... ... ... азаматтар алқа
заседательдері іріктеу рәсіміне қатысу үшін ... ... ... жүйесіне қоғамдық бақылау орнату мақсатында құрылатын ... ... ... алу ... тізімдерінің негізінде
Қазақстан Республикасының 16 қаңтар 2006 жылы қабылданған «Алқабилер
туралы» ... ... сай ... ... ... ... ... алқабилердің азамат ретінде, ешкімге тәуелсіз, ... өз ... ... ... және әділ ... қабылдауына аса
жоғары кепілдік беретіні сөзсіз.
Өз кезегінде бұл ... ... ... ... ... аса ... қажет ететін міндетті ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлгендері сөзсіз. Себебі, объективті шешім шығару
саналы, салиқалы, ақылды, парасатты, байыпты ... ғана ... ... ... отырысына қатысу үшін алқабиге кандидаттарды іріктеу кезінде оларға
жоғары аталған заңның 10-бабының негізінде төмендегідей талаптар қойылады.
Атап айтқандай, ... ... бес ... ... ... ... болуы, жұмыс істеуші судьялар, прокурорлар, тергеушілер,
адвокаттар мемлекеттік ... ... ... ... ... ... психонервалогиялық диспансерде есепке тұрмауы, сотта
ілеспе аудармамен қамтамассыз етпеген жағдайда сот ісі ... ... ... Және де сот ... ... ... ... етуге
қажетті ұйымдық не техникалық мүмкіндіктер болмаған жағдайда, ... ... ... мен ... болып табылатын басқа да адамдар таңдау
тізіміне енгізілмеуі тиіс.
Билер мемлекеттік тілді толық меңгерген, жоғары зерделік, ойлы, ... ... ... жүйгені мол, ұйымдастырушылық ... ... ... әрі ... ... ... жат, жалған
әрекеттерге жол бермейтін.өз міндетіне ... ... ... ойлайтын, тиісті тексерістен өткен төрағалар болуы қажет.
Осы заңда белгіленгін талаптарға алқабиге ... ... ... ... үшін ... ... ... мемлекеттік органдардан,
ұйымдар мен азаматтардан қажет ақпаратты сұратуға құқылы. ... ... ... ... ... ... алынған күннен
бастап үш жұмыс ... ... ... Сол ... ... ... ... органдардың алқабиге кандидаттардың тізімдерін жасау
үшін қажетті ақпаратты олардың сауал салуы бойынша ... ... ... ... ... ... тізімдерін жасау үшін ... ... емес ... немесе, бермегені үшін азаматтар ... ... ... ... ... ... Сол
сияқты сот отырысының орны мен басталу уақыт туралы хабарлама ... ... ... рәсіміне қатысу үшін сотқа ... ал егер осы ... ... ... ... ... қалуы
Қазақстан Республикасының Әкімшілік Құқық Бұзушылық туралы Кодексінің 514-і-
бабы бойынша әкімшілік жауапкершілік көзделген.
Қазақстан Республикасының «Алқабилер туралы» ... 11-12 ... сай ... осы ... ... ... ... тізімдерімен танысып, жергілікті атқарушы органдардың
өздерін алқабиге кандидаттардың тізіміне енгізбеу, ... ... ... ... ... және де ... ... жөніндегі
жіберілген дәлелсіздіктер туралы өтінішпен жергілікті атқарушы органдарға
жүгінуге құқылы. ... ... ... ... ... ... ... тәртіппен сотқа шағым жасалуы
мүмкін.
Жоғары аталған заңда алқабилердің еңбегіне ақы төлеу ... ... ... ... ... ... ... облыстық және оған
теңестілілген сот судьясының ... ... ... ... орны ... орташа жалақысынан кем емес сыйақы төлеу қарастырылған.
Қазақстан Республикасының «Алқабилер туралы» заңының ... ... ... ... жыл ішінде тек бір рет қылмстық ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Кандидаттар арасынан алқабилерді іріктеу ... ... іс ... ... 331-334 ... ... орындалғаннан
кейін, яғни төрағалық етушінің алқабиге кандидаттарды істі ... ... ... бас ... ... ... шешу, қарсылық
білдірі туралы мәселелерді шешу және де ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Сот отырысының хатшысы төрағалық
етушіге алқабиге кандидаттардың оның ... ... ... ... ... ... ... кандидаттардың алдында өзін таныстырып,
тараптарды таныстырып, ... іс ... ... ... ... мен олардың осы қылмыстық істі қарауға заңмен сәйкес қатысу
тәртібі туралы ... ... сөз ... ... ... ... қатысудан босату туралы мәселені ... шешу ... ... ... ... ... кандидаттарға жазбаша нысанда
прокурор, жәбірленуші, айыпталушы және оның ... ... ... өзінің қалауы бойынша, алқабилер алқасын құру үшін ... ... да ... қоюы мүмкін. Алқабиге кандидат істі қарауға қатысу үшін
іріктеу кезінде ... ... ... ... шын ... беруі, сондай-
ақ оның талабы бойынша өзітуралы және іске қатысушы ... ... ... ... өзге де ... ... беруі тиіс. Төрағалы
етуші алқабиге кандидаттардлың ... мен ... ... ... ... кандидатты істі қарауға қатысудан бастауға
байланысты барлық ... ... ... бас ... ... ... ... қарсылық білдіруді төрағалық етуші
кеңесу ... ... ... ... Егер сотқа шақырылған алқабиге
кандидаттардың жиырма ... азы ... оны сот ... ... ... ... ... етуші судья өздігінен бас
тартулармен қарсылық білдірулерді қанағаттандырғаннан кейін олар он алтыдан
азайып қалса, ... ... сот ... ... ... ... жетіспейтін санын қосалқы тізімнен толықтыру туралы өкім ... ... ... қосалқы кандидаттарды шақыру үшін сот отырысында
үзіліс жарияланады.
Төрағалық етуші ... ... ... ... ... іс ... кодексінде белгіленген міндеттерін
түсіндіруді, содан кейінгі алқабиге кондидаттардан ... ... ... ... оларға кедергі келтіретін мәнжайлардың бар-жоғы ... ... ... қылмыс жасады деген күдіктілерді ... ... ... аударма қамтамассыз етілмеген кезде, сот ісі
жүргізілетін тілді білмейтін адамды, сот ... ... ... ... ұйымдастырущылық не техникалық ... ... ... ... зағип және мүгедек болып табылатын ... ... ... міндеттеріне атқарудан босатады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... жазбаша өтініші бойынша: алпыс бес
жакстан асқан адамдарды; үш жасқа толмаған ... бар ... ... ... ... сот төрелігін жүзеге асыруға қатысу өзі үшін
мүмкін емес деп ... ... ... міндеттерін атқарудан
алаңдатылуы қоғамдық және мемлекеттік мүдделерге едәуір зиян ... ... ... ... әуе ... ... және
басқалары); сот отырысына қатыспау үшін дәлелді себептері бар өзге де
адамдарды ... ... ... босата алады (Қазақстан
Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 552-бабының 3-тармағы).
Төрағалық етуші алқабиге ... ... ... істің мән
жайлары іс жүргізу көздерінен емес, басқа көздерден білу салдарынан оның
объективтілігіне негізді ... ... ... ... ... ... істі ... қатысуы кезінде объективті болмау мүмкіндігін
көрсететін басқа да себептермен іс бойынша ... ... ... ... ... кандидаттардың қайсы бірін істі қарауға
қатысудан босату үшін заңды ... ... ... ... ... алқабиге кандидаттардың әрқайсысы оның алқаби міндеттерін орындауына
кедергі ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеуге құзырлы. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу
кодексінің 554-бабына сәйкес, алқабиге кандидаттардың әрқайсысына, ... ... іс ... ... ... ... ... болып табылсса, куә ретінде шақырылса не шақырылуы ... ... іс ... ... ... аудармашы, куәгер, сот отырысының
хатшысы, анықтаушы, тергеуші, прокурор, қорғаушы, айыпталушының ... ... ... немесе азаматтық жауапкер ретінде іс жүргізуге
қатысса; жәбірленушінің, азаматтық талапкердің, ... ... ... өкілдерінің, айыпталушының немесе оның ... ... ... ... ... ... туысы немесе
жекжаты болып табылса; Іске жеке, тікелей немесе жанама мүдделі деп санауға
негіз беретін өзге де ... ... ... ... ... және ... ... сотталушының және оның
қорғаушысының қарсылығы мәлімделуге ... Егер ... ... іс ... ... 554-бабының талаптарын орындау нәтижесінде
сот отырысына қатысу үшін алқабиге кандидаттардың он ... ... ... етуші қалған алқабиге кандидаттардың санын жариялайды, бұдан
кейін ... тегі ... ... ... ... билеттерді
араластырады және жәшікте он алты билет қалу үшін адам қанша ... ... ... алады. Осы талаптарды орындағаннан кейін төрағалық етуші
мемлекеттік айыптаушы, сондай-ақ сотталушы және ... оның ... ... ... үшін ... ... ... тегі
көрсетілген он алты билетті береді, нәтижесінде алқабиге он бір кандидат
қалуға тиіс. ... ... ... және оның қорғаушысы
төрағалық ... ... ... кандидаттардың кейбіреуінің өзін
таныстыруын сұрауға құқылы. Егер іске ... ... ... ... әрі ... ... екі кандидатқа қарсылық
білдіруге ... Бұл ... ... ... ... ...
сотталушылардың өзара келісім бойынша, ал, ол ... ... ... егер ... ... қарсылық білдіретін алқабиге кандидаттардың
санын олардың арасында тең болу ... ... Ал, егер осы ... мүмкін болмаған жағдайда бірнеше сотталушының ... ... ... ... ... тегі көрсетілген
билеттерді жәшікке салып, жеребе тастау арқылы жүргізуге тиіс. ... ... ... ... кандидаттардың санына тең салуда
жүргізіледі. Төрағалық етуші сотталушының тегі көрсетілген ... ... рет ... ... алқабиге кандидаттарға сонша рет қарсылық
білдіруге ... ... ... ... ... ... ... бас тарту басқа сотталушылардың алқабиге
кандидаттардың кемінде он бірі ... ... ... қарсылық білдіру
құқықтарына қандайда бір шек қоюға әкеп соқпайды. Мемлекеттік ... ... оның ... ... ... тегі көрсетілген
билеттерге дәлелдерін көрсетпей-ақ, қолдары қойылған «қарсылық білдіру»
деген жазу арқылы алқабиге кандидаттарға ... ... ... өзінің қорғаушысына алқабиге кандидаттарға қарсылық білдіру
құқығын жүзеге асыруды тапсыруға құқылы. Егер ... ... ... ... ... ... бас тартса, онда қорғаушы оның
келісімінсіз алқабиге кандидаттарға қарсылық беруге өз ... ... ... ... ... егер іске ... сотталушы қатысса, барлық
сотталушы өзінің қарсылық білдіру құқығынан бас тартқан жағдайда алқабиге
кандидаттарға қарсылық ... ... ... ... ... ... ... етуші не сот отырысының хатшысы қанша ... ... ... ... ... ... ... білдірілмеген
алқабиге кандидаттардың тегі көрсетілген билеттерді жәшіктен алып тастайды.
Тараптпр ... ... ... ... ... тегі көрсетіле
отырып, билеттер істің материалдарына тігіледі.
Сотта істі қарайтын алқабилер алқасы негізгі құрамның ... және ... ... ... жеребе тастау арқылы құрылады. Алқабилер алқасын
құру үшін төрағалық етуші қарсылық білдірілмеген алқабиге ... ... ... ... ... ... оларды араластырады және
бір-бірлеп ол бір билетті ... әр ... ... ... көрсетілген
алқабиге кандидаттың тегін жариялайды. Егер ... ... және ... ... ... ... білдірілмеген алқабиге кандидаттардың
жалпы санын қараса, сондай-ақ, егер алқабилер алқасын құрудың дұрыстығына
әсер ететін қандай да бір ... жол ... онда ... ... деп танылады. Бұл ретте, жеребе тастау арқылы іріктелген алғашқы
тоғыз ...... ... ... ал ... ... ... алқаби деп
есептеледі.
Қарсылық білдіру туралы мәселені шешу кезінде немесе алқабилер алқасын
құру кезінде оның ... ... әсер ... қандайда бір
бұзушылыққа жол берілсе, ... бір ... одан да көп ... ... ... ... бас тартылған жағдайда, төрағалық етуші
алқабилер алқасының құрылуын жарамсыз немесеол құрылған жоқ ... ... ... ... ... іріктеу жүргізеді. Сот
отырысының хатшысы жеребе тастауарқылы іріктелген он бір ... ... ... ... сол ... сот ... Жеребе тастау арқылы іріктелген алқабилердің тегі ... ... іс ... ... ... құру ... кейін төрағалық етуші алқабилердің
негізгі құрамына, жеребе тастау арқылы анықталған тәртіпке сәйкес, оларға
бөлінген алқабилер орындығынан орын ... ... ... ... ... ... қатысып отырғандардан бөлек болуы және әдетте
сотталушылар орындығына қарама-қарсы ... ... ... екі алқаби
олар үшін арнайы бөлінген ... ... ... Алқабилер және
қосалқы алқабилер сот отырысының залында сот талқылауы кезінде ... Егер ... ... ... ... мен судьялар шешім
шығару үшін ... ... ... дейін, алқабилердің біреуінің сот
отырысына қатысудан шеттеткені анықталса, онда ол қосалқы алқабилердің тегі
көрсетілген билет ... ... ... сол тәртіппен қосалқы алқабимен
ауыстырылады. Егер ... ... ... ... ... ... ... болса, төрағалық етуші өткен сот талқылауын жарамсыз
деп жариялайды және сот ... ... ... ... ... қайтарады. Егер алқабилердің біреуінің сот отырысына ... ... ... бөлмесіне кеткеннен кейін анықталса, онда
судьялар мен ... сот ... ... кіріп, алқабиді ауыстыруға және
қайтадан кеңесу бөлмесіне кетуге тиіс.
Кез келген ... ... ... ... іс жүргізу
Кодексінің 559-бабының ... ... ... ... ... яғни істі ... кезінде сот отырысының залынан кетіп
қалса; істі тыңдау кезінде сот ... ... ... ... ... іс ... сөйлесе; істі қарау барысында мәліметтерді
сот отырысынан қатысуына байланысты өзіне ... ... мән ... ... ... етсе, сондай-ақ кеңесу бөлмесінің құпиясын ... ... кез ... ... іске одан әрі ... ... ... шеттетуді тараптардың қатысуымен төрағалық етуші жүзеге асырады,
және бұл туралы сот отырысының хаттамасында жазба жасалады.
Алқабилер алқасы ... ... ... ... ... ... сот
отырысының хатшысы сот отырысы залында ... ... ... тұруды ұсынады. Төрағалық етуші ... ант ... ... жасайды. Алқаби ретінде қылмыстық сот істі жүргізуге
қатысу үшін ... ... ... іс ... ... белгіленген тәртіппен іріктеліп алынған адам мынадай мазмұнда
«Алқабилердің міндеттерін атқаруға кірісе ... өз ... ... ... атқаруға, сотта қаралған барлық дәлелдемелерді, дәлелдерді,
істің мән жайын назарыма ... ... ... және әділ адам ... ... ішкі ... ... бойынша шешуге салтанатты түрде ... деп ант ... ... «Ант ... ... ... ... айтты
қабылдауым растайды. Алқабилердің ант қабылдағаны туралы сот ... ... ... ... ... қылмыстық істі талқылау ерекшеліктері
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 559-бабына
сәйкес, төрағалық етуші алқабилерге ... ... ... ... ... байланысты іс-әрекеттеріне шектеулерді түсіндіреді, сондай-ақ
міндеттерді бұзу және шектеулердісақтамаудың салдары туралы ескертеді:
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... ... ... ... Алқаби:
а) өзінің ішкі нанымы бойынша істің мән-жайын өз бетінше бағалауға және
алқабилер алқасының ... ... ... жауап беруге мүмкіндік алу
үшін сотта қаралатын дәлелдемелерді зерттеуге қатысуға;
ә) процеске қатысушыларға төрағалық етуші арқылы сұрақтар қоюға;
б) заттай дәлелдемелерді, ... ... ... ... және ... тексеріп қарау ісіне, сот тергеуіндегі басқа да іс-әрекеттерге
қатысуға;
в) төрағалық етушіге заңнама ... ... сот ... ... ... мазмұнын және іске қатысты, өзіне ... ... ... ... өтініш жасауға;
г) сот отырысы кезінде жазбалар жасауға құқылы болып табылады.
Ал, Алқабидің міндеттері ... ... ... іс ... 559-бабының, 3-тармағында қаралған. Олар:
а) сот отырысында тәртіп сақтауға және төрағалық етушінің ... ... ... ... ... ... ... егер сот отырысында
үзіліс жарияланған немесе істі ... ... ... ... ... ... үшін сот ... уақытта келуге;
б) сотқа келуге мүмкіндігі болмаған жағдайда, төрағалық етушіге
келмеудің себептері туралы алдын-ала ... ... ... Алқа ... ... ... іс жүргізу кодексінің 559-бабының 4-тармағының негізінде ... ... ... ... ... ... ... істі тыңдау кезінде сот отырысының залынан кетуге; істі ... сот ... ... ... ... етушінің рұқсатынсыз іс
бойынша сөйлесуге; істі қарау барысында ... сот ... ... жабық сот отырысына қатысуына байланысты өзіне белгілі болған мән
жайлар туралымәліметтерді жария етуге, сондай-ақ кеңесу бөлмесінің құпиясын
бұзуға құқылы емес ... ... Және де алқа ... ... ... ... осы ... көзделген шектеулерді сақтамауы
Қазақстан Республикасының заңында белгіленген ... ... ... алқа ... істі қарауға одан әрі қатысудан
шеттету мүмкіндігіне әкеліп соғады. Алқа заседательдерінің ... ... іс ... ... ... 2 ... 1) -8), ... көзделген мәселелер шешіледі. Яғни, мынадай мәселелерді
шешеді: жасалуына сотталушы айтылып ... ... орын ... ме; бұл әрекет қылмыс болып ... ма және ол нақ ... ... ... ... бөлігі тармағы); сотталушының бұл әрекеті
жасалғаны дәлелденді ме; сотталушы бұл қылмыстың ... ... ме; ... мен айыбын жеңілдететін немесе ауырлататын мән-жайлар бар ма;
сотталушы жасаған қылмысы үшін ... ... тиіс пе; ... қандай
жаза тағайындалуға тиіс, жаза тағайындалмай үкім шығару үшін немесе жазадан
босатуға не қылмыстық жазаны өтеуді Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және 74-бабының екінші бөлігінде кез келген
жағдайларда кейінге қалдыру туралы негіздер бар ма; сот ... ... ... ... өзге ... ... шеніне,
дипломатиялық дәрежесінен, біліктілік сыныбынан, мемлекеттік ... ... ... ... Республикасының Президентіне ... тиіс пе ... ... құрайды. Егер сот талқылауы барысында
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... ... ... ... ... пайдалануға жол бермейтін іс жүзіндегі деректер
анықталатын болса, ... ... ... ... ... ... туралы мәселені шешуге, ал мұндай дәлелдемелер зерттелген жағдайда
олардың заңды күші жоқ деп тануға, ал ... ... ... ... ... ... Дәлелдемелер ретінде пайдалануға рұқсат етілмейтін іс
жүзіндегі деректер деп - бұл Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... заң ... бұза ... ... қатысушыларды олардың
заңмен кепілдік берілген құқықтарынан айыру немесе ... қысу ... ... ... өзге де ... бұзумен оның ішінде:
а) қинау, күш қолдану, қорқыту, алдау, сонымен бірге өзге де заңсыз іс-
әректеттер арқылы;
ә) оларға түсіндірмелердің, ... ... ... ... ... қылмыстық процеске қатысушы адамдардың өз ... ... ... ... ... ... іс жүргізу іс-әрекетті осы қылмыстық іс бойынша іс-жүргізуді жүзеге
асыруға ... жоқ ... ... байланысты;
в) іс жүргізу іс әрекетіне қарсылық білдіруге жататын адамның қатысуына
байланысты;
г) белгісіз ... не сот ... ... ... ... ... барысында осы заманғы ғылыми білімге қайшы келетін
әдістерді қолдануарқылы алынып, олар істі ... ... ... ... ... ... деректердің дұрыстығына ықпал етсе ... ету ... ... ... ретінде пайдалануға жол берілмейді деп
танылуы тиіс. Тораптар төрағалық етушінің рұқсатынсыз алқабилер ... ... ... алып тастаған дәлелдемелердің бар ... ... ... өздерінің ұстамдарына негіздеме үшін оларға сілтеме жасауға
құқылы ... ... алқа ... дәлелдемелер ретінде пайдалануға
жол берілмейтін іс жүзіндегі деректермен танысуға тиіс ... ... істі ... ... ... талқылауының кез келген
кезеңінде, егер сот талқылауы кезінде Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... көзделген мән-жайлар
анықталса, атап айтсақ, қылмыс оқиғасы болуы; әрекетте қылмыс ... егер ол ... ... үшін жаза ... ... ... ... салдары; мерзімнің ескеруіне байланысты; жәбірленуші шағымның
болмауы; жеке айыптаушының айыптаудан бас ... өзі ... ... ... ... соттың заңды күшіне енген үкімі не қылмыстық ізге түсудің
мүмкін еместігін белгілейтін соттың күшін ... ... бар ... ... бір ... бойынша қылмыстық ізге түсу органының
қылмыстық ізге түсуден бас ... ... ... ... ... бар ... қылмыстық іс қозғау оған медециналық сипаттағы мәжбүрлеу
шараларын қолдану үшін ... ... ... ... ... ... ... есі кіресілі-шығасылы жағдайда жасаған адамға қатысты;
әректет ... ... ... ... қылмыстық жауаптылық жүктеу ... ... ... ... қатысты; іс бойынша іс жүргізу қайтыс болған
адамды ақтау немесе істі басқа ... ... ... үшін қажет
жағдайларды қоспағанда, қайтыс ... ... ... Қазақстан
Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің ережелеріне байланысты
қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған Кодекстің 317-бабының 7-бөлігіне
сәйкес, прокурор айыптаудан толық бас ... ... және де ... де бас ... ... етуші өз қаулысымен істі қысқартады.
Алқабилер қатысатын сотта сот ... ... ... ... ... ... Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің 345-359, ... ... ... ... ... сот ... айыптаушының
сотталушыға тоққан айыбының мәнісін баяндаудан, ал жеке ... ... – арыз ... ... ... оның өкілінің, ал олра болмағанда ... ... ... ... ... ... одан кейін заңда
белгіленген тәртіп бойынша жалғасып кете береді. Атап айтсақ, сотталкушының
көзқарасын анықтаудан; ... ... ... ... ... ... ... етуден; жәбірленушіден жауап алудан;
куалардан жауап алудан; кәмілетке толмаған жәбірленушіден, куәден ... ... мен ... айғақтарын жария етуден; сот талқылауындағы
сараптамадан; сараптаудан ... ... ... ... ... және
сот тергеуінің аяқталуынан тұрады. Төрағалық етуші дәлелдемелерді зертту
аяқталғаннан кейін: ... ... сот ... ал ... ... ... тек сот тергеуінде қаралған дәлелдемелерге ғана ... ... ... түсіндіреді және тараптардың, олар сот тергеуін
толықтыруды қалай ма және ... ... ... ... ... ... туралы өтініш мәлімделген жағдайда, сот бұл
өтінішті талқылайды және шешеді. өтінішті шешкен және ... сот ... ... соң, ... сот тергеуін толықтыру туралы өтініш
туындамаған немесе сот оларды дәлелді ... ... ... ... сот теогеуін аяқталды деп жариялайды. Мемлекеттік айыптаушы айыптау
қортындысының қарар бөлігін жариялаған кезде ... ... ... еске ... ... ... Тараптар сотталушыдан,
жәбірленушіден, куәлардан және сарапшылардан жауап алғаннан ... ... ... етуші арқылы осы адамдарға сұрақтар қоя алады. Алқа
заседательдері сұрақтарды жазбаша ... ... ... ... ... етуші іске қатысы жоқ, сондай-ақ ... ... тіл ... деп ... ... ... ... құқылы. Тараптар
алқа заседательдері алқасының қатысуынсыз, судьялар бұрын іс талқылауынан
алып тастаған дәлелдерді, бұл ... ... ... баяндамай-ақ, зерттеу
туралы өтініщ беру мүмкін. Осындай өтінішке ... іс ... ... ... ... ... ... жүргізеді.
Сотталушының бұрынғы сотталғандығына байланысты, оны ... ... ... деп тану ... мән-жайлар, сондай-ақ алқа заседательдерінің
сотталушыға қатысты теріс түсінігін туғызатын мән ... ... ... аяқталғаннан кейін алқа заседательдерінің қатысуымен сот
тараптарының жарыссөздерін тыңдауға көшеді. Алқа заседательдері ... ... ... екі ... ... Жарыссөздердің бірінші
бөлігі мемлекеттік айыптаушының, жәбірленушінің, ... ... ... ... олар ... ... сотталғандығын
еске салмай оның кінәсінің дәлелденуі немесе дәлелденбеуі жөніндегі өз
ұстанымдарын баяндайды. ... алқа ... ... ... жатпайтын мән-жайларды еске салмауға және сот ... ... ... ... ... Төрағалық етуші мұндай
сөздерді үзіп тастайды және алқа ... үкім ... ... ... жайларды есепке алмауға тиіс екендігін оларға түсіндіреді.
Жарыссөздің екінші ... ... ... сондай-ақ
жәбірленушінің, азаматтық талапкердің және жауапкердің ... ... ... және сотталушының сөздерінен тұрады, ... ... ... жаза ... ... талап
мәселесі бойынша ұстанымдары баяндалады. Жарыссөздің ... ... ... ... ... ... ... сотта сөз сөйленіп болған соң тараптар
жарыссөзіне қатысушылардың бәрінің реплика айтуға ... бар. ... ... ... ... тиісілі. Сотталушыға Қазақстан Республикасының
Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің 365-бабына сәйкес соңғы сөз беріледі. Яғни,
сот ... ... соң, ... ... ... ... сөз ... оның соңғы сөзі кезінде ешқандай сұрақ қоюға жол берілмейді.
Сот сотталушының соңғы сөзінің ұзақтығын белгілеуге ... ... ... егер ... сөзі ... іске ... жоқ ... қатысты
болса, оны тоқтатуға құқылы болып табылады.
Екінші судьяның қатысуымен төрағалық етуші сот тергеуінің нәтижелерін,
тараптардың жарыссөздерін ... ... алқа ... ... шешуіне жататын сұрақтарды жазбаша түрде тұжырымдайды, оларды оқиды
және тараптарға береді. ... ... ... мен ... ... ескертпелерін айтуға және жаңа сұрақтар қою туралы
ұсыныстар енгізуге құқылы. Сұрақтар ... және ... ... ... сот ... залынан шығып кетеді. Тараптардың ескртпелері
мен ұсыныстарын ескере ... ... ... ... ... алқа
заседательдері қатысатын соттың шешуіне жататын сұрақтарды ... ... ... ... ... және оған қол қояды. Сұрақ
парағы алқа заседательдері мен тараптар қатысып ... ... ... заседательдері қатысатын соттың ... ... ... келетін болсақ біріншіден, сотталушы жасаған деп айыпталатын
әрекеттердің әрқайсысы бойынша:
а) әрекеттің орын алғаны дәлелденді ... бұл ... ... ... дәлелденді ме;
б) бұл әрекеттің жасалуына сотталушы кінәлі ме деген үш ... ... ... ... ... ... сұрақтан кейін
кінәлілік дәрежесін арттыратын ... ... не оның ... ... жауаттылықтан босатуға әкеп соқтыратын мән-жайлар
туралы жеке ... ... ... ... ... жағдайда қылмыстық
ниеттің жүзеге асырылу дәрежесі, әрекеттің соңына дейін жеткізілмеуіне әсер
еткен себептер, сотталушылардың әрқайсысының қылмыстың ... ... мен ... ... сұрақтар да жеке қойылады. Егер қойылатын
сұрақтар сотталушының қорғану құқығын бұзбаса, сотталушының онша ауыр ... ... ... анықтауға мүмкіндік беретін сұрақтар ... ... ... ... ... ... ... қатысты жеке қойылады.
Судьялар мен алқа заседательдері кеңесу бөлмесіне кетер ... ... алқа ... ... заседательдеріне жүгінген кезде төрағалық ... ... ... мен ... ... қойылған сұрақтар бойынша қандай
да бір нысанда өз пікірін айтуға тыйым ... ... ... ... ... ... ... сотталушы
айыпталып отырған әрекетті жасағаны үшін жауаптылық көзделген ... ... ... ... ... ... ашатын да, сол
сияқты оны ақтайтын да, сотта зерттелген дәлелдемелер туралы еске салады,
бұл ретте осы ... ... көз ... білдірмейді және одан
қортындылар жасамайды; ... ... ... ... ... ... бесіншіден, алқа заседательдеріне
дәлелдемелерді олардың ... ... ... ережелерін;
кінәсіздік презумпериясы принципінің ... ... ... ... ... ... ... қортындыларытікелей сот
отырысында зерттелген дәлелдемелерге ғана негізделуі мүмкін екендігі, олар
үшін ешқандай ... ... ала ... күші жоқ, ... болжамдарға, сондай-ақ сот пайдалануға жол берілмейді деп
таныған ... ... тиіс ... ... ... ... алқа ... назарын сотталушының айғақ
беруден бас тартуы немесе оның сотта жауап бермеуі заң тұрғысынан ... ... жеке ... ... ... ... ... және де соңында, кеңесу, бюлетендерді негізгі
мәселелер бойынша толтыру тәртібін, үкім ... ... ... жалпы
дауыс беру тәртібін түсіндіреді.
Тараптар сот отырысында төрағалық етушінің объективтілік принципін бұзу
себептері бойынша жүгінуінің мазмұнына ... ... ... ал сот отырысының хаттамасына енгізуге жатады.
Жарыссөздер аяқталғаннан кейін судьялар мен негізгі алқа заседательдері
үкім шығару үшін кеңесу бөлмесіне ... ... мен алқа ... ... үшін кеңесу бөлмесіне кетеді. ... мен ... ... ... ... өзге ... болуына жол
берілмейді. Жұмыс уақыты аяқталған соң, сондай-ақ жұмыс күні ... ... ... ... шығып, демалу үшін үзіліс жасауға құқылы.
Төрағалық ... ... мен алқа ... ... ... ... ... мәселелерді рет-ретімен талқылауға қояды, жауаптпр
бойынша дауыс беруді жеке ... ... ... ... ... ... қойылған мәселелерге байланысты өздерінде ... ... ... етушіден түсініктер алуға құқылы.
Негізгі мәселелер ... ... беру ... ... ... мен ... ... беру кезінде қалыс қалуға құқықтары жоқ. ... алқа ... ... ... мен алқа заседательдері сотталушылардың саны бойынша соттың
мөртабаны басылып, ... ... ... ... ... ар-ожданым
бойынша жеке ішкі нанымым бойынша менің қортындым» ... ... ... бюлетеньді алады. Олардың әрқайсысы құпияны қамтамассыз ете отырып,
бюлетенге ... ... ... және ... ... ... ... жазады. Сұрақ парағында қойылған сұрақтардың реті бойынша
жауап мақұлдаған «иә» немесе құптамаған «жоқ» ... ... ... ... («иә, дәлелденді» немесе «жоқ, дәлелденген жоқ», «иә, кінілі», ... ... ... ... немесе сөз тіркестерінен тұруға тиіс.
Судьялар мен алқа заседательдері өздерінің бюлетеньдерін дауыс ... ... ... ... беру аяқталғаннан кейін төрағалық етуші алқа
заседательдерінің қатысуымен жәшікті алады және ... ... ... ... ... нәтижесін сұрақ парағында көрсетілген
негізгі үш сұрақтың әрқайсысының тұсына дереу жазады. Алқа заседательдері
мен судьялардың ... бар ... ... істе ... ... ... Егер ... сұраққа берілген жауап кейінгі
сұраққа жауап берудің қажеттілігін жойса, ... ... ... алқа
заседательдерінің көпшілігінің келісімімен сол кейінгі сұрақтың ... ... ... ... ... Егер Қазақстан Республикасының
Қылмыстық іс жүргізу Кодексінің 556-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген
үш сұрақтың ... ... ... ... берушілердің көпшілігі
дауыс берсе, айыптау шешмі қабылданған ... ... Егер ... ... кез ... берілген құпталмаған жауапқа дауыс
берушілердің алтауы және одан да көбі дауыс берсе, ақтау шешімі ... ... ... ... ... ... оң шешілсе,
онда судьялар бұл әрекет қылмыс болып табылады ма ... және оның ... ... заңда көзделгені (бабы, бөлігі, тармағы) ... ... ... осы әрекеттер үшін қандай жазалау шарасы көзделген алқа
заседательдеріне түсіндіреді. Судьялар алқа ... ... ... дәрежелеу мәселесін ... ... ... ... іс ... ... 371-быбы бірінші бөлігінің
5)-8) және 14) тармақтарында көзделген, шешімі ашық ... беру ... ... ... жасалмай шешіледі. Егер оған ... ... ... ... ... шешім қабылданған ... бес ... ... ... бас бостандығынан айыру түріндегі жаза,
егер осындай шешімге дауыс берушілердің сегізі және одан да көбі ... ... ... Айрықша жазалау шарасы - өлім жазасы ... алқа ... бір ... ... ... кезде ғана тағайындалуы
мүмкін. Судьялар мен алқа заседательдерінің жауаптары бар сұраұ парағына
судьялар мен алқа ... қол ... ... ... сотта қылмыстық істі талқылау мына
шешімдердің бірін: яғни, біріншісі, Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс
жүргізу Кодексінің 324-бабында көзделген ... істі ... ... ... алқа заседательдерінің қатысуымен сот ... ... ... ... ... ... үш сұрақтың кем
дегенде біреуіне теріс жауап ... ... ... ... үшіншіден,
осы Кодекстің 375-бабының екінші бөлігіне сәйкес айыптау үкімін ... ... ... ... ... ... ... етушінің мынадай ерекшеліктерімен қаулысы швғарылады: үкімнің
кіріспе бөлімінде екінші судьяның және алқа ... ... ... ... ... ... ... алқа
заседательдерінде қатысуымен сот ақтау шешімін шығарған ... ... ... не мемлекеттік айыптаушының айыптаудан бас тартуына
сілтеме қамтылады; айыптау үкімінің сипаттамалы-дәлелді бөлігінде сотталушы
жасағаны үшін ... деп ... ... ... сипаттамасы, жасалған
әрекеттің дәрежеленуі; жаза тағайындалу себептері және азаматтық талапқа
қатысты сот шешімінің негіздемесі ... ... ... ... ... ... ... шағым жасау және наразылық білдіру тәртібі
туралы ... ... ... ... іс ... төрағалық етуші қол қояды.
Егер алқабилер қатысуымен соттың істі талқылу барысында ... ... ... ... ... ... тартылуы мүмкін
емес не оны өз іс-әрекеттеріне есеп беру ... ... ... алып ... ... сот-психиатриалық сараптаманың тиісті қортындысымен
расталған, жан күйзелісі ауруына шалдықты деп есептеуге негіз ... ... ... ... ... алқа ... ... соттың
қылмыстық істі қарауды тоқтатуы туралы қаулы шығарады және оны ... ... іс ... ... ... ... соттың қарауына жіберіледі.
Төрағалық етушінің алқа билер қатысқан соттың істі қарауды тоқтатуы
және оны жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... туралы қаулысы түпкілікті болып табылады және апелляциялық
тәртіппен шағым ... ... ... жатпайды. Сот отырысының
хаттамасы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... ... ... талаптарына сәйкес, осы ... ... ... ... Хаттамада сот отырысына шақырылған алқа
заседательдеріне кандидаттар ... және алқа ... ... ... ... түрде көрсетіледі. Төрағалық етушінің жүгінуі сот
отырысының хаттамасына ... ... оның ... ... ... ... бұл ... көрсетіледі. Сот отырысының
хаттамасы соттың іс ... ... ... оның ... ... етіп ... ... Алқабилердің қатысуымен апелляциялық және қадағалау сатыларында іс
жүргізудің ерекшеліктері
Алқа заседательдері қатысқан соттың заңды күшіне енбеген үкімдері мен
қаулыларына ... ... ... білдіру тәртібі Қазақстан
Республикасының Қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... ... ... ... үкімдеріне, төрағалық етушінің істі
тотқтату туралы қаулыларына, сондай-ақ төрағалық етушінің жоғарыда аталған
Кодекстің ... ... ... 2) және 5) ... ... ала таңдау нәтижелері бойынша шығарылған қаулыларына ... ... ... және ... ... ... ... етуші
шығарған басқа қаулылар шағым жасауға және наразылық білдіруге жатпайды.
Апелляциялық сатыда сот шешімдерінің ... ... ... ... істі ... үшін ... ... болуы мүмкін жол берілетін
дәлелдемелерді талқылаудан алып тастау;
ә) істі аяқтау үшін айтарлықтай маңызы ... ... ... ... ... бас ... істің аяқталуына әсер еткен дәлелдемелер ретінде ... ... ... іс ... ... сот ... ... Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс ... ... ... үшінші бөлігінде көрсетілген қылмыстың іс жүргізу заңын ... бұзу ... ... ... саты сотталған адамға онша ауыр емес ... ... ... қолдануға және жасалған әрекеттің дәрежеленуінің өзгеруіне
сәйкес жазаны жеңілдетуге ... Бұл ... ... сотта неғұрлым
ауыр қылмыс туралы қылмыстық заңда қолдануға ... ... ... ... ... іс жүргізу заңының прокурордың, жәбірленушінің немесе ... ... ... ... ... ... жағдайларын
қоспағанда, алқа заседательдері қатысқан соттың ақтау үкімі апеляциялық
сатыда күшін жоймауға тиіс.
Жоғарыда ... алқа ... ... сот ... аелляциялық сатыда жүргізу ерекшеліктері болып табылады.
Алқа заседательдері қатысқан соттың ... ... ... ... ... туралы істер бойынша қадағалау сатысында ... ... іс ... ... ... ... 1), 3), 4), 6) тармақтарында және екінші ... ... ... іс ... ... Атап ... ... соттауға
жәбірленушіні сот арқылы қорғалу құқығынан айырк және т.б. ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Заңды күшіне енген сот актілері, егер, ... ... ... ... қауіпсіздігін қозғаса не адамдардың өмірі, денсаулығы
үшін орны талмас ауыр ... әкеп ... ... ... және адам ... ... үкім апелляциялық қорғау нысанасы болмаса, қайта
қаралады.
Неғұрлым ауыр ... ... ... ... ... қажеттігіне
байланысты айыптау үкімін, сондай-ақ сот қаулысын жазаның жеңілдегеніне
орай немесе сотталған адамның ... ... әкеп ... өзге ... ... қадағалау тәртібімен қайта қарауға, сондай-ақ соттың ақтау
үкімін не қылмыстың істі ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап еліміздің сот жүйесіне
алқа заседательдерінің қатысуымен қылмыстық сот ісін ... ... одан әрі ... және сот ... ... ... бірлесіп
жұмыс істеуіне, сот процесінің жұртшылық өкілдеріне жариялы болуына сөзсіз
ықпал ... деп ... қай ... ... ... ... деген сенім – мемлекетке деген
сенім екендігі баса айтылады. ... ... сот ... ғана адам
құқының, оның меншігінің, болашағының қорғалатынына және оның қауіпсіз
жағдайда өмір сүретініне сенімділік бере ... ... ... ... ... елге ғана шет жұрт ... ... ... ... сот ... Республика атынан жүзеге асырылады және
оның ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын, заңды
мүдделерін жақтайды. ... ... ... ... ... ... ... әлемдік стандарттарға жету қиын. Сондықтан
да ... ... ... жаңа кезеңнің негізгі ... аса ... ... бірі – ... ... ... атап өтті.
Бүгінгі күні жүргізіліп жатқан сот реформасының негізінде әділ сот
төрелігінің ... ... ... ... сай ... ... ... болып жатқаны белгілі. Міне, осы бағытта жасалған ... ... ... ... ... алқабилер сотының дүниеге келуі.
Алқа билер соты институтын өмірге енгізудегі негізгі мақсат – ... ... ... ... демократиялық үрдістің, ашық тұрпатты соттың
дамуына жол ашу. Алқа ... соты ... өзі де, ... ... алып, қылмыстық жауапқа тартылған адамның ... ... ... ... ішкі ... ар-ожданына сүйене шешім шығаратын
халық өкілдерінің соты болып табылады.
Алқабилер ... атап ... ... іс ... сот ... ... ... ішкі таным-білігі бойынша істің мән-жайын өз ... және ... ... қойылатын сұрақтарға жауап беруге мүмкіндік
алу үшін сотта қаралатын дәлелдемелерді зерттеуге, сот тергеуіндегі ... да ... ... Бұл күрмеуі мол күрделі қылмыстық
істердің айқын да ... ... жол ... Ең ... ... ... ұялатады.
Халық аса ауыр қылмыс жасаған, қоғам үшін қауіпті қылмыскерге лайықты
жазаны тағайындағанда алқабилер арқылы өз ... ... Бұл сот ... ... айқындығына жол ашады. Әлемдік тәжірибеде өзін
ақтаған алқабилер сотының англо-саксондық және құрылықтық ... екі ... ... ... ... болсақ, англо-саксондық үлгісінде алқабилер
үкім шығарарда кеңесу бөлмесінде жеке ... өз ... ... қатысуынсыз айқындайды. Бұл үлгінің қолайсыз тұсы да ... ... ... ... ... ... әрқайсысы өз таным-
түсінігінің деңгейінде ой қорытады. Қылмыскердің ... ... ... ішкі ... өз ... мен ... ... болатыны хақ.
Сөйтіп, кей ретте олардың таза азаматтық ... ... ... белгілеген құқықтық қағидаттарға қиғаш келіп, нәтижесінде ... ... ... ... ... құрлықтық үлгіде бұл жағдай біршама оңтайлы қарастырылған. Мұнда
алқабилер мен кәсіби судьялар ... ... ... ... ... ... ... бірлесіп шешеді. Мұндай жағдайда ... ... ... ... мораль тұрғысынан ұстанған
көзқарасын кәсіби судьялардың жетік білімі толықтырады. Бұл ... да ... ... ... мен ... ... қызу
пікірталас тудырған ұзақ талқылаудан кейін біздің елде ... ... ... ... ... сот ... Алқабилердің
қатысуымен қылмыстық сот ісін жүргізуді енгізу құқытық реформаларды одан
әрі жетілдіру және сот ... ... ... ... жұмыс істеуіне,
сот процесінің жұршылық өкілдеріне жариялы болуына ықпал етері сөзсіз
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... «Сот ... – бұл ... // Заң ... ... 11 ... Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының концепциясы ... ... 2002 ж., 3 ... ... ... // ... Республикасында
алқа билер сотын енгізудің жетістіктері» атты Халықаралық ... ... ... ... 2002 ж. ... К.А.Мами. «Алқа билер соты – бұл аңыз емес» // Заң газеті. 2002
ж., 16 қазан.
5. Алқа ... ... сот ісін ... ... ... // Жоғарғы сот бюллетеньдері. Астана, № 4, 2005 ж.
6. «Қазақстан Республикасы соттарындағы алқа ... ... ... билерінің қатысуымен қылмыстық істерді қарау мәселелері
бойынша кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу
туралы» заң ... ... ... // ... топ даярлаған
материалдар. Астана, 2005 ж.
7. В.Мельник. «Алқа билер сотының әлеуметтік құндылығы, рухани және
құқық ... ... // ... ... 2005 ж., № 1.
8. Алматы қалалық ... ... ... ... сот алқасын енгізу туралы ашық хаты. // Адвокат. Алматы,
2005 ж., № 3. 3-б.
9. Мемлекеттің жалпы тарихы мен ... ... ... әлем ... ... // Ред. ... Алматы. ҚазМЗА. 2001 ж., 1-т.,
109-244 б.
10. З.Черниловский. «Мемлекет пен құқықтың ... ... ... ж., ... Я.Д.Серовайский. «Ерте орта ғасырдағы жер мәселесі бойынша
шаруалардың ауыр хәл ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектері. 1997 ж., № 2, 92-94.
12. З.М.Черниловский. «Жалпы мемлекет ... және ... ... ... Мәскеу, 1998 ж., 600-б.
13. Е.В.Салогубова. «Рим азаматтық кодексі». М., 1997 ж., 78-б.
14. ... «Құл ... ... және ... ... ... пен сот ... туралы
очерктер». Санкт-Петербург, 1995 ж., 750-б.
15. С.Л.Утченко. ... V-IV ғ. Афин ... ... ... М. ... 1962 ж., ... Н.А.Крашенникова. «Мемлекет тарихы және шетел елдері құқығы
хрестоматиясы. Жаңа және ... ... М: ... 1999 ж.,
541-б.
17. И.Я.Фойницкий «Қылмыстық сот жүргізу курсы» - ... ж., ... ... ... «Ағылшын сот жүйесі». М., 1980 ж., 452- б.
19. К.Ф.Гуценко. «Негізгі ... ... ... ... АҚШ). М., 1-шығ. 1969 ж., 276 б.
20. Н.В.Радутная. «Бізге алқа ... соты не үшін ... М., 1980 ... ... «Cases and ... on the English Legal Sistem» ... ... 1998 p.417-424.
22. 18-19 ғ. соңындағы жалпы мемлекет тарихы мен құқық бойынша
құқықтық ... мен ... ... ... 1998 ж.,
450-б.
23. 16 әлем елдерінің Конституциясы: ТМД құрамындағы ... ... және ... да мемлекет елдерінің конституциялары жинағы /
Құрастырушы Ж.Баишев, К.Шәкіров. Алматы:Жеті Жарғы, 1995 ж., 576-
б.
24. С.В.Боботов, И.Ю.Жигачев. «АҚШ ... ... ... 1997 ... Н.А.Крашенинникова. «АҚШ: Конституция және заң актілері» М., 1993
ж., 420-б.
26. А.Токвиль. «Америкадағы демократия». М: Прогресс, 1992 ж., 572-б.
27. ... ... ... ... саяси билікті пайдалану және оны
теріс пайдалану». М., 1978 ж., 340-б.
28. Л.Лойд ... «Сот ... бас ... ... ... М., 1985 ж., 197–б.
29. Вiscupic Joan, Witt Elder «The Supreme Court and ... 1997 ж., ... ... «Американ соттары: жүйе және ... ... 1972 ж., ... ... ... «The Amerocan Jury». ... 1956. 288-p.
32. Ресейдегі сот бөлімін өзгертудің негізгі ережелері // ... 1996 ж., 22 ... ... ... Засуличтың ісі жөніндегі естеліктер». М., 1933
ж., 260-б.
34. А.А.Демичев. «Ресейдегі алқа ... ... ... ... Новгородтағы бүкілресейлік ХVI өнеркәсіптік және көркем
көрменің 100 жылдығы» атты Бүкілресейлік ғылыми-тәжірибелік
конференция материалдары. Т.Новгород. ... ... ... алқа ... соты (1866-1885 ж.
ұйымдастырылуы, құрамы және қызметі)». Заң ... ... ... М., 1978 ж., ... А.М.Бобрищев-Пушкин. «Орыс алқа билер соты қызметінің эмпириялық
заңдары». М., 1996 ж., 210-б.
37. Совет билігінің ... М: ... 1957 ж., 1-т. ... ... сот ісі ... Ресей Федерациясының Заңына, ... ... және ... әкімгершілік құқық
бұзышулықтар туралы Кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу
туралы Ресей Федерациясының заңы. 1993 ж., 25 тамыз.
39. Л.М.Карнозова. ... ... ... ... // ... ... 1997 ж., 6 ... Алқалылардың қатысуы РФ ӘК Әскери алқасында және округтық әскери
соттарда ғана рұқсат етіледі / Ресей газеті. 1999 ж., 10 ... ... ... билер соты бүкіл Ресейде қызмет етуі тиіс» //
Ресей әділеті. 2000 ж., № 4, 3-6 ... ... И.Л. ... ... ... ... мен ... /
Мемлекет және құқық. 2001 ж., № 3. 9-12 ... ... В., ... үкімдері неге күшін жоюда?» // Ресей әділеті.
1998 ж., № 8. 5-7 б.
44. Гомьен Д., ... Д., ... Л. Адам ... ... Еуропа
конвенциясы және Еуропа әлеуметтік хартиясы: құқық және тәжірибе.
М., МНИМП, 1998 ж., 497-б.
45. Жалпыға ... адам ... ... ... ж. БҰҰ ... 217 А (ІІІ) ... ... жария
етілген. Адам құқықтары туралы халықаралық билль. ... ... ... ... және ... ... туралы халықаралық пакт. 16.12.1966
ж. Бас Ассамблеяның 2200 А (ХХІ) резолюциясымен қабылданып, қол
қюға, ратификациялануға және ... ... Адам ... халықаралық билль. Алматы, 2001 ж., 64-б.
47. Олжағалиева Т.К. «Қазақстан: ... ... ... ... ... атындаңы университет.
2000 ж., 160-б.
48. ТМД елдерінің ... Құр.: ... ... ... 1999 ж., ... ТМД және ... ... Жаңа конституциялары. М: Манускрипт.
Юрайт, 1998 ж., 800-б.
50. Зайцева Л.Л. «Белоруссияда алқа билер соты ... ... ма» ... ... 1997 ж., № 5, ... ... И.И. «БР және РФ сот ісін рефрмалаудың кейбір
аспектілері» // Мемлекет және құқық. 2000 ж., № 7, 106-109 ... ... ... құқығы бойынша материалдары // ... ... ... / ... Жалын, 1998 ж.,
445-б.
53. Ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы. 5 том.
Қазақстан және жаңа заман. ... 2000 ж., 3-т., ... ... К., ... ... соты туралы» // Фемида. 1999 ж., № 2,
74-75 б.
55. ... «Сот ... ... ... Алматы, 1999 ж., 72-
б.
56. Атишев А. «ХІХ ғ. ... мен ХХ ғ. ... ... ... ... 1979 ж., 264- ... ... «Тағы да халықтық сот туралы» // ... ... ж., ... ... Г. ... ... соттардың тарихы». Алматы:
Қазақстан, 1996 ж., 179-б.
59. Сүлейменова Х.С. «Түркістан АКСР советтік соттың құрылуы мен
дамуы» (1917-1924 ж.) ... 1954 ж., ... ... ... ... М., 1988 ж., 821-б.
61. Қолдаева Н.П. «Құқықтағы кезектілік туралы» // Құқықтық идеялар
теориясы. 1991 ж., № 10, 140-152-б.
62. Қазақстан ... ... ... Жеті ... 1998
ж., 48-б.
63. ҚР 2001 ж. 12 маусымдағы «Сот ісі ... ҚР ... ... ... мен толықтырулар енгізу туралы» Заңы //
Казахстанская правда. 2004 ж., 11 ақпан.
64. 2003 ж. 31 ... ҚР ... ... № 13 ... 16 және 83 ... ... түсіндіру туралы»
қаулысы // Казахстанская правда. 2004 ж., 11 ақпан.
65. Рогов И.И. «Жұмыс көп болады» // Заңгер. 2004 ж., № 1, ... ... А.К. ... ... құрылу тәжірибесі
мен билік механизмінің тиімділігі». Алматы. ҚазМЗА, 2000 ж., 337-
б.
67. Мами К.А. «ҚР ... заң мен сот ... ... беталыс
пен алғышарттар». З.ғ.д. диссер. Автореф. 2003 ж., 43-б.
68. ҚР Парламентінің ведомосі. 2000. № 23, ... Мами К.А., ... К.А. ҚР ... ... ... мен ... ... туралы» Конституциялық Заңына
комментарийлер. Астана: ҚР заң институты. 2003 ж., ... ... Сот ... – бұл ... // Заң газеті. 2001 ж.,
11-маусым.
71. ҚР сот жүйесінің даму концепциясы. Жоба // Заң ... 2001 ж., ... Мами К. ... мен ... сот ... ... // Ресей әділеті. 2001 ж., № 12. 36-б.
73. ... ... ... ... ... ... //
Казахстанская правда. 2002 ж., № 297.
74. Мельник В.В. «Айыпты туралы мәселелерді ұжымды түрде ... ... алқа ... ... // ... ... 2000 ж., № 1, 26-34 б.
75. «ҚР унитаризмның құқықтық проблемалары» // Ред. ... Жеті ... 2000 ж., ... Әбдірайымов Б.Ж. «Қазақстандағы алқа билер соты» // Заң газеті,
2003 ж., 8 ... ... С.З. ... алқалы сот және сот ... ... ... 2002 ж., № ... Мами К.А. «Алқа билер соты туралы аңыздар мен ақиқат» // Заң
газеті. 2002 ж., 4 ... ... Б.Х. ... ... мұз ... жылжыды» // Заң
газеті, 2002 ж., 25 желтоқсан.
80. Теймэн С. «Алқа билер ... ... ... ... // ... 1995 ж., № 10, ... ВС КСРО және ... Пленумы қаулыларының жинағы. М., 1995 ж., №
22, 599-б.
82. Ершов В.В., Халдеев Л.С. «Алқа ... ... ... ... ... / Мемлекет және құқық. 1994 ж., № 2 74-77
б.
83. ... В. ... ... ... // ... әділеті. 1994
ж., № 3, 6-б.
84. Үлкен заң сөздігі. М., Инфра, 1997 ж., ... ... Б.Х. Сот ... және ҚР сот ... оның ... ... Құқық және мемлекет, 2001 ж., № 4, 24-25 б.
86. Нәрікбаев М.С. «Судьялар кім?» // Казахстанская правда, 2000 ... ... ... Кеңес хабаршысы. Астана. 2002 ж., 151-157 б.
88. ҚР Жоғарғы Сот бюллетені. 1998 ... ҚР ... сот ... 2002 ж., № 30-32 ... С.Ньютон «Кеңес Одағы тарағаннан кейінгі мемлекеттердегі сот-
құқықтық реформаның жүзеге асуындағы ... ... ... ... ... В. ... толғам – алқалы соттың зияткер ... // ... ... 1995 ж., № 7 9-11 ... ... Б.Я. ... сана». Л., 1987 ж., 167-б.
93. Маркс К., Энгельс Ф. М.: ... 1956 ж., 20-т., ... ... Л.Е. ... билер соты». Харьков, 1873 ж., 348 б.
95. Кони А.Ф. 8 томдық шығармалар жинағы. М., 1969 ж., 4-т., 322-б.
96. ... ... сот: ... ж. ... ... процестер»
// құр: Казанцев Л.М. Л., 1991 ж., 215-б.
97. 9 томдық Х-ХХ Ресей заңдары // ред: Чистякова О. И. М., 1987 ... ... В.И. ... сот ... ақиқат» // ММУ вестнигі,
құқық сериясы. 1995 ж., № 3, 19-21 б.
99. Пашин С.А. ... ... ... ... ... ... ... 1995 ж., № 3, 3-6 б.
100. Вышинский А.Я. ... ... сот ... М., 1950 ж., ... ... С. «Карамазов ағайындыларын ... ... ... ... 1993 ж., № 14, 3-5 ... ... Э.С., ... О.В. «Объективті ақиқат пен алқалы сот» //
Мемлекет пен құқық. 1994 ж., № 11, 129-133 ... ... В., ... Ю. ... ... ... Заңдылық. 1995 ж., № 7, 75-78 б.
104. Бернэм У. «Алқа билерінің соты». М., 1995 ж., 128-б.
105. Қылмыстық ... // ред. ... М., 1995 ж., 696 ... ... А. ... тарихы». Харьков, 1869 ж., 110 б.
107. Бушуев Г. «Сот алқасы» // Советтік әділет. 1990 ж., № 6, 10-12 ... ... ... ... ... ... // Жауапты редактор:
Воскресенский В.М. 1995 ж., 67-б.
109. Пашина С.А. «Сот ... ... ... ... сот ... // Советтік әділет, 1993 ж., № 23, 2-5 б.
110. Зиманов С.З. ... ... соты ... ... ... // ... ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы банк жүйесі және банктік құқықтық қатынастар107 бет
Қара шіріктің минералдануы топырақтарда гумус баланысының мөлшерін теңдесуін қалыптастыру5 бет
Балабақшада тіл дамыту жұмыстарының жүйесі31 бет
Балаларға үй жануарларымен, жабайы аңдарды таныстыру4 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Бастауыш сынып оқушыларының өзіндік жұмыс үрдісіндегі дамыта оқытудың теориялық және тәжірибелік негіздері31 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Дамыта оқытудың ерекшеліктері мен қолдану тәсілдері 25 бет
Дамыта оқытудың теориялық негііздері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь