Ерте орта ғасырлардағы алдыңғы қатарлы оқымысты, тарихшы, түркі ұлыстары

1. АХМЕТ ЖҮГЕНЕКИ
2. АХМЕТ ИАССАУИ
3. ӘЛ.ФАРАБИ (870.950)
4. ӘБУ РАЙХАН БИРУНИ МУХАММЕД ИБН АХМЕД (973.1050)
5. ЖҮСІП БАЛАСАҒҰНИ ХАС ХАЖИП
6. МАХМУД ҚАШҒАРИ
7. ҚОРҚЫТ АТА
8. «ҚОРҚЫТ АТА КІТАБЫ»
9. "ОҒЫЗНАМА"
10. МУХАММЕД ХАЙ ДАР ДУЛАТИ
11. ҚАДЫРҒАЛИ ЖАЛАЙЫРИ
12. "МАХАББАТНАМА"
X-XII ғасырларда қалыптасқан тарихи жағдайлар, феодалдық негіздердің нығаюы, мәдениеттік құрылымдардың шығуы, отырықшы-егіншілікпен айналысу, қалалардын, өсуі, этникалық жағдайдын, күшеюі, Орта Азия, Алдыңғы Шығыс және Шығыс Еуропа халықтарымен шаруашылық және мәдени байланыстар Қазақстан жеріндегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениетінің өрлеуіне жағдай жасады.
Қазақстанның оңтүстік өлкелерінің мұсылмандандырылуы, ісләм дінінің терең тамыр жаюы нәтижесінде ежелгі түрік, руна жазулары ығыстырылып, араб жазуы қалыптасты. Түрік этносының оқшау тілдік топтары мен түрлерінің даму ерекшеліктері айқынырақ көріне түсті. Сонымен бірге XI-XII ғасырлардағы тіл мен әдебиет ескерткіштерінің көпшілігі тайпааралық әдеби тілде жазылып, жалпы түріктік мұра болды.
X-XII ғасырларда түркі ұлыстары ішінде әдебиет пен білім әр түрлі салада өркендеді. Әдебиет, тіл, астро¬номия, арифметика, философия, тарих және басқа салалардық осы кездің туындылары болғаны бұған айғақ.
Мысалы, орта ғасырларда Мухаммед ибн Муса әл-Хорезми, Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Эли ибн Сина, Әбу Райхан Бируни және басқа көптеген жан-жақты білімді ғалымдар шыққан. "Китоб-маориф", "Китоб үш - Шеһр", т. б. еңбектерімен мәлім болған Абдулла ибн Мусілім Марбази, "Зейнул ахборымен" аты шыққан Әбу Сайд, көп томдық кітап авторы Әбілфазыл Байхаки, "Бұхар тарихын" жазған Наршахи, "Түркістан мемлекетінің, тарихын" жазған Мажиддин сияқты тарихшылардың да осы тұста даңқы шар тарапқа мәлім болған.
Қазақ әдебиетінің тарихында әсіресе Әбу Насыр әл-Фарабидің орны бөлек. Әл-Фараби қазақтың ескі қаласы Отырарда туып-өскен, қыпшақ ұлысынан шыққан, өз заманының жан-жақты білімді адамы. Ол аты бүкіл жер жүзіне әйгілі даңқты ғалым, философ, математик, музыка зеттеуші, әдебиетші, т. б. Оны асқан білімділігі үшін Аристотельден кейінгі екінші ұстаз атаған.
        
        X-XII ғасырларда қалыптасқан тарихи жағдайлар, феодалдық негіздердің
нығаюы, мәдениеттік құрылымдардың шығуы, отырықшы-егіншілікпен айналысу,
қалалардын, өсуі, этникалық жағдайдын, күшеюі, Орта Азия, ... ... ... ... ... ... және ... байланыстар Қазақстан
жеріндегі халықтар мен тайпалардың рухани мәдениетінің өрлеуіне жағдай
жасады.
Қазақстанның оңтүстік өлкелерінің ... ... ... ... жаюы ... ежелгі түрік, руна жазулары ығыстырылып, араб
жазуы қалыптасты. Түрік этносының оқшау тілдік топтары мен түрлерінің ... ... ... ... ... ... XI-XII ғасырлардағы тіл
мен әдебиет ескерткіштерінің көпшілігі тайпааралық әдеби ... ... ... мұра ... ... түркі ұлыстары ішінде әдебиет пен ... әр ... ... ... тіл, ... ... ... тарих
және басқа салалардық осы кездің туындылары болғаны ... ... орта ... ... ибн Муса ... Әбу ... ... Әбу Эли ибн Сина, Әбу Райхан Бируни және басқа көптеген жан-жақты
білімді ғалымдар ... ... ... үш - ... т. б.
еңбектерімен мәлім болған Абдулла ибн Мусілім Марбази, "Зейнул ахборымен"
аты шыққан Әбу ... көп ... ... ... ... ... ... жазған Наршахи, "Түркістан мемлекетінің, тарихын" жазған ... ... да осы ... ... шар ... ... ... әдебиетінің тарихында әсіресе Әбу Насыр әл-Фарабидің орны бөлек.
Әл-Фараби қазақтың ескі қаласы Отырарда туып-өскен, қыпшақ ұлысынан шыққан,
өз заманының жан-жақты ... ... Ол аты ... жер ... әйгілі даңқты
ғалым, философ, математик, музыка ... ... т. б. Оны ... үшін Аристотельден кейінгі екінші ұстаз атаған.
Ерте орта ғасыр Шығыс елдері оянуға бет алған ұлы өзгерістер мен өрлеу
дәуірі болатын. Бұл кез ... ... тілі ... ... ие ... ... кең қанат жая дамыран кезі еді. Үлкенді-кішілі
көптеген халықтардан ... ұлы ... ... ... ... осы араб ... ... қалдырды. Сейтіп, мұсылман дініндегі
халықтар түгел қатысып, араб тілінде ұлы ... ... ... философия, математика, медицина өркендеді. Араб тіліндегі
мәдениет үлгілері кейін ... ... ... мәдениетінін, қарыштап дамуына
эсер етті.
VIII-IX ғасырларда Арон Рашид әл-Мамун заманыңдағы ... ... бірі ... ... (Хорезмдік математик) Бағдатқа шақырылып,
сондағы "Даналық ... ... ... әл ... ("Қалпына
келтіру, салыстыру тәсілді есеп алгебра кітабы) ... ... Бұл ... ... ... тіліне аударылды.
Фарабиге жалғаса дамыған араб тіліндегі ғылым мен ... Әбу Әли ... ... ... Фирдоуси, Низами, Омар Хаям, Насаддин Тусы,
Исмаил Жауһари, Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұни тағы ... ... ... дана адамдар есімдері дүниеге келді. ... ... ... ... ... өсу үстінде болды.
XIII ғасырға дейінгі Шығыс мәдениеті көптеген басқа елдерге ... биік ... ... Сол ... өнер-білімнің асқар белін әл-
Фарабидің «Ғылымдар энциклопедиясы», «Ғылымдардың шығуы", ... ... ... ... ... ... туралы трактат",
Платон, Аристотель, Птолемей, Порфири еңбектеріне түсініктер, таты ... ... ... математика, философия саласындары еңбектері
танытты.
XII ғасырлардағы түркі тілдес халықтардың арасында көп тараған Хакім
ата (шын аты ... ... ... ... атаның еңбектерін
медреселерде оқу ... ... ... ... ... өміріне
байланысты қасіретті хикаяларын шәкірттерге жаттатқан. Хакім ата ... ... ... ... бірі ... танымал болған. Ұстазының
оқуын жалғастырушы дәруіш, XII ғасыр поэзиясын дамытуға ... ... ... жазба әдебиетінің, санаулы өкілдерінің бірі ... ... ... тәлім-тәрбие алған. Кейін өз бетімен ізденіп, көп
жерлерді аралап, мұсылман елдерінде, ... ... ... ... жете танысқан. Ұстазы А. Иассауидің ақылымен ... ... т. б. ... ... ... ... ... қатарына қосылған.
Хакім ата дана атанып, өмірінің соңғы кездерінде Хорезмде қызмет еткен.
Бақырған деп аталған қыстақта ... ... 1186 жылы 82 ... дүние
салған. Сондықтан оны замандастары Бақырғани деп ... ... тегі ... қоңырат елінен. Ол өзі туып өскен Қаратау ... ... ... ... ... ... ... құнды тарихи мәліметтер қалдырған.
Сүлеймен Бақырғани өлеңдері Қазан мен Ташкент баспаларынан кітап болып
шыққан. Олар ... ... деп ... Өлең ... ол
өмірдің өткіншілігін сөз етіп, дін жолына, тағдырға мойынсұлуды ... ... ... ... шын ниеттен құлшылық етуге,
кедейлерге жәрдем көрсетіп, алғыс алуға ... ата ... ... ... тілі ... Иассауи шығармаларына
ұқсас болып келеді.
АХМЕТ ЖҮГЕНЕКИ
XII ғасыр әдебиеті ... ... ... ... ... ... Әдиб Ахмет Махмудұлы ... ... ... ... ... Түркістан маңы, ақын жанды, пысық адам болған. Ахметтін, туған жері
Түркістанға карасты Иугнәк деген ... ... ол ... ... деп
атаған. Ахмет жас шағында араб, парсы тілін меңгерген ... адам ... ... ... ... "Хақиқаттар хадисі"
немесе "Шындық ... ... ... ... ... сияқты өнегелі тәлімдер ... жат ... ... сыналады. Білім жөнінде,
тіл туралы, ... ... ... т. б. мәселер
туралы пікір қозғалады.
Ахмет Жүгенекидің "Хақиқаттар хадисі" - ... ... ... ... ... ... 14 ... 235 беттен құралады.
Алғашқы тараулары аллаға, пайғамбарға, оның төрт ... ... ... Төртінші тарауда адамгершілігі зор, әділетті басшы, ақыл иесі,
дана, қайырымды шах дәріптеледі. ... және ... ... ... ... әділет үшін еңбек ету, тіліне сақ болып,
орынсыз сөз айтпай, басқаны ... ... ... ... ... тарауларда ... ... ... ... ... ... сынға алады. Опасыз, нәтижесіз бос өткен өмірге
қарсылық білдіреді. Ахмет ... ... ... ... 1985 жылы
баспадан шықты.
Дастан мазмұны ... ... ... ... Ақын ... ... ұштастыра жырлайды. Ақыл-өсиет, насихат, болжамдар
жасайды. ... ... табу үшін ... ... ... ... әлсізге қамқор болуды ұсынады. Ұят пен арды жоғары ... ... ... деп ... тілі ... ... ... халықтық мақал-мәтелдер жиі
ұшырайды. Теңеу, әсірелеу, салыстыру ... ... тіл ... көп
кездеседі.
АХМЕТ ИАССАУИ
XII ғасырда Оңтүстік Қазақстан облысы, ... ... өмір ... ... сөз ... түсінетін білікті адам болған. Жастайынан жетім
қалып жоқшылық тақсіретін шеккен Ахмет ... ... ... ... өскендіктен сол қаланың атымен ... ... ... ... ... діни ... алғаннан кейін Түркістанға келіп, сол
кезде Орта Азия мен Қазақстанға тарала бастаған ... ... ... кіріседі, сопылық жолды ұстанады.
Ахмет Иассауидің бүгінге жеткен шығармасы "Диуани хикмат" - ... ... деп ... Бұл ... 4 ... өлеңмен жазылған жинақ.
Ахмет Иассауи бала күнінен бастап 63 ... ... ... баян етеді,
көрген азабын, шеккен қайғысын тізеді, ... ... ... ... бектерді, қазыларды сынайды, дүниенің жалғандығын айтады. Бұл
дүниенің өткіншілігін дәлелдеп, тағдырға ... ... О ... ... ... ... қазақ халқының ежелгі мәдениетіне,
экономикасына қатысты бағалы деректер табуға болады.
Түркістан қаласына жерленген Ахмет ... ... XIV ... ... ... ... ... Осы ескерткіш тобына мешіт, ... ... ... ... ... ... орындары - Үлкен және Кіші
ақсарай, кітапхана, шаруашылық жайлары, құдық, халимхана (ас уй), қоймалар
кіреді. Қазандық деп ... ... ... ... ... ... тұту дәстүрін бейнелесе, мешіт ісләм идеологиясының негізгі символы,
ал Үлкен және Кіші ақсарай - мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... орын, кітапхана болса діни ... ... ... ені 46,5 м, ... 62,5 м. Осы ... ... әр қилы ... пайдаланылатын 35 бөлме сыйып түр. Ішіне 60
шелек су сиятын, ... 2 ... ... ... жұма мен ... сайын 2,5
батпан бидай, 2 батпан ет пісірілетін (батпан 7-12 пұт болады). ... ... ету үшін ... ... софылар мен мүридтерге,
мүсәпірлерге, зікір салатын дәруіштерге үлестіріліп беріледі.
Күмбездің сыртқы набаты көк таспен ... Дал ... ... ... орнатылған. Ол ақшыл жасыл, теңбіл түсті яшмамен
қапталған. Күлгін көк түсті ... ... ... ... көрік
береді. Әр жерде әсемдеу үшін жалатылған алтынның жалт-жұлт еткен қалдығы
көзге түседі.
ӘЛ-ФАРАБИ (870-950)
Қазақстан мен Орта ... ... ... Әбу ... әл-Фараби (толық аты
Насыр Мухаммед ибн Мұхаммед ибн Узлағ Тархани) ... ... ... ... Арыс пен ... өзендерінің құйылысында
орналасқан ... ... ... боп, ... ... қорған ретінде
сақталған) ежелгі Отырар (арабша Фараб) қаласында қыпшақ ... ... ... Тархан Мұхаммед Узлағтың отбасында дүниеге келген Әбу Насыр
талапты, ... ... ... ... де, ұстаз
тәрбиешілерінің де назарына ілінген. ... жас ... ... мектебін
абыроймен аяқтап, одан кейін өз бетімен ізденген. Оның бақытына бұл ... бай ... ... Сол ... ... Әбу ... көптеген ғылым саласынан хабардар болып,
білімін жетілдіре ... ... мен ... ... құмартқан ол ер
жеткен шағынан бастап бөтен елге ... ... ... грек, араб
тілдерін үйреніп, сол тілдердегі ғылым табыстарын меңгеруге күш салады.
Бұхар, ... Шам, ... ... т. б. шаһарларын, араб парсы
елдерін түгел аралайды. Заманындағы білімді ... ... ... ... ... ... Оқи, іздене келе өзінің
өмірін, бүкіл тіршілігін сол ... ... бел ... ... қызықтарының
бәрінен де бой тартады. Не мал жиып, дүние дәулетін танымай, не ... бала ... ... ... ... ... ... бір ауыз өлеңінде
ол өзінің өмір жолын былайша баяндайды:
"Кешір мені, ... жер, ... ... ... артқа тастадым, Бақ, ... даңқ ... ... ... ел, ... ... ар-ұжданым,
Жолды алые бастадым, Білім болды баққаным".
Ол ежелгі грек ... ... ... ... ... мен ... физик, астрономдары Пифагор, Архимед,
Аристотель, Евклид, Птоломей шығармаларын сол ... ... ... Араб ... мен ... ... ... аты әйгілі ғұламалар,
ойшылдар, математик ғалымдары шығармаларын, діни мәдениет ... ... ... поэзия саласында да өзіне нәр, білім берер ... ... ... ... ... тауып, шөл басқандай
болады.
ӘБУ РАЙХАН БИРУНИ МУХАММЕД ИБН АХМЕД (973-1050)
Ежелгі Хорезмнің ... - Кият ... ... ... ... даңқты ғалым, астроном, математик, географ, геолог, философ,
филолог, тарихшы, этнограф, дәрігер және ақын ... Ол ауыл ... ... өз ... ойлы ... еңбегін оқиды. 22 жасында әйгілі
ғалым ретінде танылған Бируни парсы, араб, грек, үнді тілдерін білген. ... ... ... ... ... жеткен жок,. Жалпы алғанда ол
150-ден астам кітап жазған. Бируни тұңғыш рет ... ... ... жайында болжам айтты. Планеталардың қозғалу заңдылықтарын
анықтады. Оның еңбектері аса мұқият жүргізілген ... мен ... ... ... ... ... ... сұлтаны Махмуд Бируниді
тұтқындап, 6 ай ... ... Оған ... ... ... ... жазуды
ұсынып, көп сыйлық тартады. Бірақ ғалым бұл сыйлықтарды алмайды. Махмуд
жайында кітап жазбайды. ... ... ... шалқыншылық
әрекетін айыптап отырады. Дәл осылай 33 жыл Ғазнада тұрған, кетуіне ... ... ... де аса ... ... ете ... Оның ... глобусының пішіні жасалады және сол кездегі ... ... ... ... ... ... ... шығарады. Бируки
дүниенің гелиоцентрлік жүйесін Коперниктен 500 жыл бұрын, денелердің жерге
тартылысын Галилейден және ... 600 жыл ... ... "Ежелгі
халықтардың хронологиясы", "Астрономиялық кілті", "Минералдардың сыбағалы
салмағын табу ... ... ... еңбектері болды.
Бируни шындық пен ақиқатқа қызмет ету, ғылым зор адамгершілікті талап
етеді деп ... Ол діни ... ... ... арасындағы жауласушылықта
қарсы шығып, достық пен ынтымақты жақтады. Табиғаттану мәселелерінде
табанды ... ... Ол ... тегі - ... ... қозғалыста және
өзгерісте болады деп ашып айтқан.
Ел билеушілері Бируниді өз жағына тартуға тырысты. Бірақ ол ... ... де ... жоқ. "Күмістің қолдан кететінін, ғылымның мәңгі-бақи
қалатынын жұрт біледі. Мен ақындық өмірін негізге аламын да, ... ... ... жылтырауық өткінші зерге ешуақытта сатпаймын", - дейді ол.
Бирунидің ... ... жүзі ... мен ... ой-пікірлерінің
дамуына баға жетпес үлес қосты.
ЖҮСІП БАЛАСАҒҰНИ ХАС ХАЖИП
Қарахандар мемлекетінің астанасы Баласағұнда 1020 жылы туған. Заманында
жақсы ... ... ол ... тілдеріндегі әдебиеттерді толық меңгерген.
Жүсіп "Құтадғу білік" ("Құтты білік" - Қалай бақытты болу ... ... ... ... ... ... қоғамдағы түрлі адамдардың мінез-
құлқын, билеушілер мен бағыныштылар ... ... ... ... терең мағыналы философиялық шығарма. Жүсіптің пікірі
бойынша бақытты әрі әділ патшаның ұстайтын негізгі принципі - парасат пен
әділ өмір ... ... ... ата ... ... ... сақтап
отыру. Поэмада уәзірге, қолбасшыға, елшіге, кеңсе хатшысына, қазынашыға,
аспазға, шарап ... ... ... түс ... сиқыршыға, жұлдыз
санаушыға, саудагерлерге, қолөнершіге, жер айдаушыға, ... мал ... ... да ... ... ... ... сипатталады. Поэманың
жазылуына Қарахандықтар мемлекетінің іргесін ... ... ... болуы мүмкін. Жүсіп қоғам үшін түбегейлі моральдық-этикалық негіз
қалаудың өте қажеттілігін сезініп, өз халқына осындай ақыл-кеңес ... ... ... ... ибн ... ибн ... XI ғасырдағы түркі
ғалымы. Әкесі Мухаммед Барысханның ... ... ... ... ... көшіп келеді. Оның Қашғари атануы осыған байланысты болса керек.
Махмуд ... ... ... оны ... Бұхарда, Нишапурда одан әрі
жалғастырған. Түркі тілдеріне, фольклоры мен этнографиясына ... ... өз ... ... ... сапар шекті Түркі сөздерінің
мағынасын, өлеңдерін, жұмбақтарын, аңыз-ертегілерін, әдет-ғұрпын ... Өзі ... ... ... "Диуан лұғат ат-түрк" (Түркі
сөздерінің жинағы) деп ... ... ... Бұл ... араб ... хатқа
түскен. "Жинақ" орта ғасырлардағы ... ... ... ... деп ... ... сол кездегі тайпалар жөнінде аса бай,
әрі ... ... ... үш ... ... Қашғаридың еңбегі аталған
жерлердегі халық-тардың мәдени байланыстарын анықтауға мүмкіндік береді.
А.Н.Кононовтың ... ... ... ... ... - ... түркілердің өмірі, олардың материалдық ... ... ... ... мен топонимдері, қызмет адамдарының дәрежесі,
тағам, сусын түрлері, үй жануарлары мен ... ... ... мал шаруашылығы, өсімдік дақылдары, астрономия терминдері туралы,
күнтізбелері, ай, апта, күн аттары, ауру ... мен дәрі ... ... ... мен ... ... ... спорт
және Әкімшілік терминологиясы, түрлі ... және ... ... діни және ... ... ... балалар ойындары мен
ермектері және басқалар туралы көп ... ... ... ... ... ата ... ... облысы Қармақшы ауданында туған атақты
ақын, асқан күйші, аты аңызға айналған адам. Жазба деректер бойынша ... жыл ... өз ... үш ... уәзірлік қызмет атқарған. Қорқыт
кезінде ... жора (заң) ... ... оны ... ... деп ... оны ... жаудан қорғау, жер-сулы белгілі тәртіппек
пайдалану, дау-жанжалды әділ ... ... ... ... ... ... Оелді. Сондан-ак, халық әскерді сапқа тұрғызғанда
ортасын алқа-қотан етіп, екі ... оң қол, сол ... ... ... ... отыру, ас-той үстінде мүше тарату
тәртіптерінің ... де ... ... ... ... Ел
аузында "Қорқыт айтыпты" деген мәтелдер жиі ... ... ... боз ... Кәрі ... дос ... "Өлген кит
тірілмес, өткен қайтіп келмес", "Шөлді жердің отын киік ... сулы ... ... білер, ұзақ жолдың сырын түйе білер", т. б.
Ел аузындағы аңыздарға қарағанда Қорқыт ... ... күй ... Оның шын ... күйші болғандығын ел ішінде сақталған "Қорқыт
күйі", ... ... атты ... ... дәлелдейді.
Қойлыбай бақсы, Нысан абыз, Мекеш бақсы, Найман бала ... ... ... ... ретінде жиі айтылады.
"Жыраудын, үлкен пірі Қорқыт ата,
Бата алған барлық бақсы асқан ата.
Таң қалып ... бәрі ... ... ... ата күй тартқанда", -
деген жыр шумақтары Қорқыт атын халық ғасырлар бойы қастерлеп келгендігін
аңғартады. ... ... ... бүкіл түркі тектес халықтарға
ортақ асыл қазына Қорқыттың мазары Сырдария өзенінің бойында ... ... ... ... ... ел ... ... адыздарда мәңгі өмір
іздеуші ретінде ... ... ... ата ... мініп алып,
өлмейтін жер іздеу үшін дүииенің төрт бұрышын түгел аралайды. Бірақ ... ... көк ... ... ... деп, аспанмен тілдескен асқар тау
"Бүрын ... ... ... ... деп ... ... сарғайған
қара орман қайғымен басын шайқайды. Ол қайда ... көр ... ... ... ... ... ем іздеген әрекетінен ештеме щықпайды.
Соңында "Өлмейтін нәрсе жоқ екен" деген қорытынды жасап, өмірінің ... ... ... өткізеді. Мәңгі өмірді қобыз үнінен іздейді.
«ҚОРҚЫТ АТА КІТАБЫ»
Қорқыт ата туралы кітап түркі тілдес елдер арасында кең ... ... ... ... ... өмірін әр халық әр түрлі адызға ... ... ... Көп ... ... талай заман сырын таратқан ақыл
иесі, дана, ел мұңын шерткен күйші, қобыз өнерінің атасы делінген.
"Қорқыт ата ... ... ... ... ғалымы Н.Ф.Диц өзінің
"Аталар сөзі" атты түркі мақалдарының жинағында Қорқыттың Оғыз ұрпағынан
шыққанын, көп ... ... ... ... ... ... ата ... бір жылда жасалған не бір ғана ... ... бола ... ... емес, ол халықтардын, ауыз әдебиетінде
ғасырлар бойы айтылып келген адыздар мен жырлар негізінде қалыптасқан, ұзақ
жылдарды қамтитын, ... ... ... ... Ол ... ... әңгіме түрінде өмір сүріп келген, кейін біріктіріліп, үлкен ... ... ... ата ... 12 жырдың қосындысы десек, онда он шақты ғасыр
ішінде өмір сүрген, он ... ру, ... ... ... дәуіріндегі
оқиғалар сурттеледі. Жыр оқиғасынын, бірі Алтайда болса, енді бірі Орта
Азия, Жетісу өңірінде ... Сыр ... ... мен Кавказда өтіп жатады.
Бұлай болуы оғыздардың бір ... сол ... ... ... еді. Сондықтан "Қорқыт ата кітабына" бір ел, не бір ғана халық
ие боп ... ... онда ... халықтың үлесі бар.
"ОҒЫЗНАМА"
"Оғызнама"- көне тайпалардың аңыз ... ... ... ... ... пікірікше бұл шығарма Жетісу, Қашғар
арасын қоныстанған тайпалардың ... ... ... негізгі кейіпкері - Оғыз хан. Шығармада Оғыз ханның өмір
жолы, күресі, ата тегі баяндалады.
Айқаған ананың керемет бір ұл тапқаны, ол ... ... ... ет жемей,
қырқынан шығысымен жүріп, ойнап кеткені, одан кейін алып ... ... ... ... ... сәби ... ... түскені, аң аулауға
шығып, киік, аю, қыран құстарды атып алған мергендігі, жалғыз көзді ... ... ... ... ... Оғыздың үйленуі, балалы болуы
жайында айтылады. Оның Күн, Ай, Жұлдыз, Көк, Тау, ... атты алты ... ... бәрі аттарына сай батыр болып өседі. Осындай батыр
балаларымен Оғыз хан өзі бастап, көк ... ұран ... ... ... Оғыз
хан көптеген қағандарды талқандап, өзіне тәуелді етеді. Оғыз хан қартайған
шағында иеліктерін балаларына ... ... бата ... ... ... Оғыз Қараханның баласы болып суреттеледі. Аңыз сол ханның атына
байланысты ... Бүл ... ... арасында пайда болып, кейін қағаз
бетіне ... ... ... ... қалпында сақталған. Әбілғазы
еңбектеріне сүйенген Шоқан оғыздар қазақтардың арғы аталары деп ... ... - Оғыз ... ... ... ... - дейді.
Зерттеуші В.М.Жирмунский "Оғызнаманың" Қорқыт ... ... ... ... ... екенін айтқан. Құрбанғали Халидов өзінің ... атты ... ... ... сөзге тоқталып, "Оғыз", яғни "қызыл
сақалдылар" қытай сөзі. Қытайлар сары үйгіндерді "оғыз" деп атаған. ... сары ... ... ... тілі ... ... түсініксіз сөз онда өте аз. Осыған орай
кейбір зерттеушілер тіл ... ... бұл аңыз ... ... ... деп ... ... Әсіресе, эпостың кейінгі түпнұсқасы
қазаққа тән дейді. Мұндай пікірлерді В. В. Бартольд, Пильо айтқан.
"Аңыздың ... ... ... ... ... ... болса керек.
Оғыздардың сол жерлерде ұзақ тұрғандары мәлім ғой" - ... ... ... ... ... ... бар дыбыстардың аңызда көп
қолданылуы да оның қазаққа тума жыр екенін айқындай түседі. Олар: Ә, Ө, ... Ы, Қ, Ғ, Д, Ж, Ч, ң ... ... ... ... өлік, тағ, айғыр,
киік, құн, бұлт, күн, түндік, нөкер, қанға, қиат және ... ... ... ... бірлікті көксейді.
Қазақ халкы жасаған белгілі эпос жырларына ұқсас келеді. Стилі жағынан
қазақ ауыз әдебиетімен бүтіндей ... ... бұл ... ... ... құқығы молырақ.
МУХАММЕД ХАЙ ДАР ДУЛАТИ
Ерте орта ғасырлардағы алдыңғы ... ... ... ... бірі - дулат тайпасынан шыққан. Араб, парсы тілдерін ... ... ... ... Ер лсетіп, танымал ғалым болған кезіндегі
жазбаларында ол өзінің қолы ... ... ... ... талмай ізденіп
өскенін ескерткен. Әсіресе түркі ұлыстарының тарихы туралы шежірелерді баса
оқиды. Өзі де сол ... ... ... Мухаммед Хайдардың атын
мәңгілік еткен негізгі ... ... ... - ... ... ... ... тілдерінде жазылған бұл шежірені 1546-жылы аяқтап,
Абдул Рашид ханға тарту ... ... ... жазылған аталмыш кігап Орта
Азия мен К&зеқстан өлкесінің тарихын баяндайтын ... ... ... ... ... ... ... мәлімет беретін бірден-бір жазбаша
дерек. Шежіренің алғашқы бөлімінде автор Тоғалық Темір хан ... ... Оның ... ... ... Тоғалықтың шағатай нәсілді
әмірші екені, діни түсініктері, билік жолындағы ... тағы ... ... ... ... ... ... туралы, түрлі ұлыстары
өмірінен көрген-түйгендерін жазады. Әсіресе, Шайбани ... ... Орта ... ... жуық ... ... мемлекет туралы деректері,
одан қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... мен дала қыпшақтарын күшпен біріктіріп, улы хандық құру ... ... Жошы ... ... мен Жәнібектің одан бөлініп шығып,
Шу бойына көшіп барып 1486 жылдары ... ... ... ... кейін
Жәнібек ұлы Қасым ханның бұл мемлекетті қалай ... ... ... ЖАЛАЙЫРИ
Қадырғали Жалайыри Сырдария бойын мекендеген жалайыр тайпасынан шыққан
ортағасырлық білімдер адемның ... ... ... ... ... жазып қалдырған тарихшы. Қадырғали Жалайыри өзінің «Жамиғат тауарих»
шежіресінде халқының байырғы тіл шеберлігін жете меңгерген, сөзге ... ... әділ би ... ... ... ... қазақ тілінде
жазылған тұңғыш тарихи шығарма болуымен құнды.
"МАХАББАТНАМА"
Орта ғасырлардағы қыпшақ тіршілігін ... ... бірі ... Бұл ... авторы Р.Хорезми заманының білімді ақыны,
парсы тілін жақсы меңгерген адам болған. Ақын өмір ... ... ... ... ... ... ... негізгі қаһарманы Мухаммед Қожабек Құтлығ ... ... ... билік құрған адам. Дастанның ұйғыр және араб әрпімен
жазылған екі ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік ізгі
ниеттер, жақсы адамдарға тән қасиеттер дәріптеледі. Пақыр-мүскінге
жәрдемдесу, ... ... білу ... көрінісі ретінде бейнеленген.
Шах, сұлтандар ... ... ... ... ... дүние-дәулеттің
құбылмалығын, табиғат құбылыстарын мысал ете отырып, адам өмірі ... ... де ... ... ... ... аман ... адам жоқ. Дүниеде мәңгілік еш нәрсе жоқ. ... ... ... ... ... ... опасыз. Дүние жел сияқты өтеді,
кетеді. Өмір - гүл сияқты құрып бітеді немесе ... ... өмір ... ... қурайды".
Осындай өмір заңдылықтарын ескерте келіп, ақын замандастарын әділдікке,
тәубешілікке, қанағатшылыққа үндеп, адамгершілік парасатты ойлар ... ... ... үшін ... безеп, орынсыз мадаққа әуестерді сынап,
мақтанудың жөн-жосығын түсіндіреді. "Қанша атақты болса да, ... ... үшін ... - ... ... мың түрлі сыр туады. Махаббат - қашып
құтыла алмайтын ... ... ... шегі жоқ. ... өмір
туындайды.
Ақынның махаббат, сұлулық жайлы түсініктері де қызықты. "Жаны таза адам
сұлулыққа құмар келеді", "Сүйгені жоқ ... өмір жоқ", т. б. ... ... ... Қашғари
Қорқыт ата
Мухаммед Хайдар Дулати
Қадырғали Жалайыри

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХV-XVI ғасырлардағы қырғыз-қазақ халықтарының арасындағы саяси және этникалық байланыстар7 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
Орта ғасырдағы Тараз қаласы: кейбір тарихи мәселелері6 бет
Отаршылдық саясаттың Түркі өркениетіне тигізген кері әсері3 бет
Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі29 бет
Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі (шымкент қаласы мектептері негізінде)39 бет
Тарихшы мұғалім әрекетінің құрылымы мен мазмұны20 бет
Тынышбаев Мұхаммеджан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь