Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы жайлы

1 Өмірбаяны
2 Қоғамдық.саяси әрекеттері
2.1 Алаш Орда төрағасы
3 Ғылыми әрекеттері
4 Түсініктемелер
5 Тағы қараңыз
6 Сыртқы сілтемелер
1866[1] ж. наурыздың 5[2] бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, То¬қы¬рауын болысының 7-ші ауылында туған. Бұл қазіргі Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы бұрынғы Қаратал кеңшарының жеріне қарасты, 1992 ж. Ақтоғай аудандық кеңестің шешімімен Ә.Н. Бөкейханов есімі берілді.
Ата тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре тұқымы. Арғы атасы атақты Көкжал Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей осы Көкжал Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан Әлиханның әкесі Нұрмұхамед.
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы мектепте оқып жүргендердің сауаттылығын аңғарып, қаладағы үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысып алады.
Бұдан кейін ол Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесіне түсіп, оны да «өте жақсы» деген бағамен бітіріп шығады. Осыдан кейін он алты жасар Әлихан 1888 жылы Омбы техникалық училищесіне қабылданады. Төрт жыл бойы үздік оқыған алғыр шәкіртіне риза болған мүмкіндік жасайды.
Сөйтіп ол жиырма жасында Дала генерал губернатор кеңсесінің ұсыныс хаты мен қазақ қауымдастығының 200 сом стипендиясын алып, 1894 ж. Ресей империясынің елордасы Санкт-Петерборға барып, Орман шаруашылығы институтының экономика факультетіне түседі. Ол мұнда жүріп күнделікті сабақтарына қоса студенттердің саяси, әдеби, экономикалық және тағы басқа үйірмелердің жұмысына қызу араласып, студенттік толқуларға қатысады. Оны екі ғасырға жуық Ресей империясының қол астында отырған халқының ауыр тағдыры қатты толғандыра бастайды. Қараңғылық пен надандықтың шырмауында отырған халқына білім мен мәдениет керек екенін ұғады, елдің тұрмысын, мәдениетін, білімін көтеруді өзінің алдына мақсат етіп қояды.
        
        Бөкейханов, Әлихан Нұрмұхамедұлы
Қазақша Уикипедияның мағлұматы
Мында өту: шарлау, іздеу
|Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов |
| |
| ... Орда ... ... ... ... ... ... 26 ... ... |
|(тер) | ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... |1866 ... 5 ... ... |
| ... ... |
| |7-ші ауылы, ... ... ... ... Дала өлкесі |
| ... ... ... |
| ... ... |
|Қайтыс болғаны|1937 ж. қыркүйектің 27 |
| ... |
| ... ... КФСР ... ... ... ... ... ... ... ... 19 ғ. соңы мен 20 ... қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы
аса ерекше тұлға, ұлт-азаттық қозғлысы көсемі және Алаш ... Алаш ... ... публицист, ғалым, аудармашы.
Мамұны
1 Өмірбаяны
2 Қоғамдық-саяси әрекеттері
2.1 Алаш Орда ... ... ... ... Тағы ... Сыртқы сілтемелер
[өңдеу] Өмірбаяны
1866[1] ж. наурыздың 5[2] бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын
болысының 7-ші ... ... Бұл ... ... облысының Ақтоғай
ауданындағы бұрынғы Қаратал кеңшарының жеріне қарасты, 1992 ж. Ақтоғай
аудандық кеңестің шешімімен Ә.Н. Бөкейханов ... ... тегі ... ... ... ұлы ... ... төре тұқымы. Арғы атасы
атақты Көкжал Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей осы Көкжал
Барақтың баласы. Бөкейден ... одан ... одан ... ... ... тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың қолына
оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы
мектепте оқып жүргендердің ... ... ... үш ... мектепке өз еркімен ауысып алады.
Бұдан кейін ол Қарқаралы ... үш ... ... ... оны да ... ... бағамен бітіріп шығады. Осыдан кейін он алты жасар Әлихан 1888
жылы Омбы техникалық ... ... Төрт жыл бойы ... оқыған
алғыр шәкіртіне риза болған мүмкіндік жасайды.
Сөйтіп ол ... ... Дала ... ... ... ... хаты ... қауымдастығының 200 сом стипендиясын алып, 1894 ж. Ресей империясынің
елордасы ... ... ... ... ... ... ... Ол мұнда жүріп күнделікті сабақтарына қоса
студенттердің саяси, әдеби, экономикалық және тағы басқа ... қызу ... ... ... қатысады. Оны екі ғасырға
жуық Ресей империясының қол астында отырған халқының ауыр тағдыры қатты
толғандыра бастайды. Қараңғылық пен ... ... ... халқына
білім мен мәдениет керек екенін ұғады, елдің тұрмысын, мәдениетін, білімін
көтеруді ... ... ... етіп ... ... әрекеттері
Оңнан солға қарай: Халел Досмұхамедов, Халел Ғаббасов, ... ... ... Омбыға оралғанда Ә. Бөкейханов Ресей империясының қазақ
даласына жүргізген отаршылдық саясатына деген өзіндік көзқарасы
қалыптасқан, ... ... ... ... ... ... түрлері мен әдістерін үйреніп, білген, күрес тартыстан
біршама тәжірибесі бар саяси күрескер болатын. Ол Омбыға келісімен қаланың
саяси әлеуметтік, қоғамдық жұмысына ... ... ... ... ... ... қатарына өтіп, өзі қазақ
зиялылары мен саяси белсенділерінің арасында осы партияның ... ... ... ... ... ... ... кейін белгілі
саяси, қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт азаттық қозғалысының
ұйымдастырушысы және ... ... ... ... ... ... ... күндері ерекше ықпал етеді.
1905 ж. бастап Ресей конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер)
мүшесі, оның қазақ бөлімшесін құру мақсатында ... ... ... ... ... ... отаршылдық саясатына қарсы өткен
қозғалысқа қатысып, 14 500 адам қол қойған Қарқаралы ... бірі ... ... ... ... облысы қазақтарының атынан 1-ші Мемлекеттік
думаға депутат болып сайланды. Бірақ ол 1-ші Мемлекеттік дума жұмысына
қатыса алмады. Өйткені Ә.Н. Бөкейханов өз ... ... ... ... ... ... ... соттың тергеуінсіз, 3 ай
Павлодар абақтысында отырды. Ал абақтыдан шығып Санкт-Петерборға жеткенде,
Дума патшаның үкімімен ... оның ... ... ... ... үшін сол кезднгі Финляндияның Выборг қаласына жүріп кеткен еді.
Ә.Н. Бөкейханов да солардың артынан аттанып Выборг үндеуіне қол қойды. Сол
үшін ... ... ... сот ... ... ... 3 айға Семей түрмесіне жабылды.
1906 жылы Омбыдан шығатын кадеттік «Голос степи», «Омич» және «Иртыш»
газеттерінде, 1908 жылы ... ... ... ... ... ... ... гәзеттерінде редакторлық қызмет
атқарды.
1909-17 жж. «Дон егіншілік банкі» бөлімшесінде жұмыс істеді.
1911-14 ... ... ... және оның ... ... ... зор ... сіңірді.
20 ғ. басында қазақ даласында екі ағымның ... ... Бірі ... ... ... бет ... ... панисламшыл ағым, екіншісі
негізінен Батыс өркениетін үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым. Осы
екінші ағымның басында Әлихан бастаған орыс мектептерінен тәлім тәрбие
алған озық ойлы ... ... ... Бұл топ саяси ұстамдылық танытып,
Ресей империясына қарсы ашық күреске шығудың әлі ерте екенін анық ... ... ең ... ... сана ... ... жағдай жасау
керек деп білді.
Бар күш қуаттарын осы мақсатқа жұмылдырады. Бірақ олардың ойдағыдай жұмыс
істеуіне ... ... ... мүмкіндік бермейді. Солардың
көрсетуімен қуғынға түседі, түрмеге қамалады. Бұдан студент кезінде-ақ
сенімсіздердің қара тізіміне ... ... ... Әлихан да тыс қалған
жоқ, алдымен, Семей түрмесіне қамалып, ... ... ... жер ... тек ... ... ... ғана мәжбүр болды.
1916 жылы жер аудару мерзімі бітіп, Самардан Орынборға келген Әлихан бірден
қаланың қоғамдық, саяси өміріне араласып кетеді. Қаланың ... ... ... ... ... ... ... халқының азаттық алып, еркін ел болуына арнаған аяулы
азаматтың соңғы демі біткенше сол мақсат жолында жасаған қызметі сан қилы.
Ол Ресей жергілікті және ... ... ... ... ... I ... думасының және мұсылман халықтары съезінің депутаты,
IV Мемлекеттік Думаның мұсылмандар фракциясының Бюро мүшесі болды.
[өңдеу] Алаш Орда төрағасы
Ә. Бөкейхановтың Жаза кесімі
Ол ... ... ... үміт ... ... ол ... ақталмайды. Уақытша
үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып ... ... ... ... ... ... ... болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі
жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан
сайланған тоғыз ... ... ... ... қаласында Сібір аутономистерінің
құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының ... ... ... ... оралысымен Әлихан қазақ тарихындағы тұңғыш саяси ұйым Алаш
партиясын ұйымдастыруға кіріседі. Артынша, 1917 ж. желтоқсанында бүкіл
қазақтардың құрылтайында Алаш ... ... Ә. ... ... ... ... тұңғыш төрағасы (президенті) болып сайланады.
Ә. Бөкейхановтың қуғын-сүргін ... 2 жыл ... мен ату ... ... ... бұрынғы алашордашыларға жасаған кешірімнен
кейін Ә. Бөкейханов қалған өмірін ғылыми зерттеушілікке арнады.
Бірақ, ұлттық намыстан жұрдай, жалған интернационалист, жадағай
белсенділердің көрсетуімен ол ... екі рет ... ... ... Ә. ... ... жер ... зор беделінен қорыққан
большевиктер өкіметі оны Қазақстанға жолатпады. Онда он жыл үй қамауында
отырған Әлиханды 1937 ж. тамызында қайыра тұтқындап, бір айдан ... ... 67 ... ... ату ... жазасына кеседі.
1989 ж. мамырдың 14 КСРО Жоғарғы сотының қаулысы бойынша әрекетінде қылмыс
құрамы жоқ болғандықтан, ақталды.
[өңдеу] Ғылыми әрекеттері
19 ғ. соңында Омбы ... ... ... ... ... ... ... айналысады. Ол 1896 ж. көрнекті ғалымдардың
кепілдемесімен Орыс жағрапиялық қоғамы Батыс-Сібір бөлімшесінің толық
мүшесі ... ... ... ... Жалпы географиялық сипаттама» атты
көп томдық еңбектің қазақ даласына арналған 18 томына автор ретінде
қатынасқан. Ол ғылыми жұмыспен қатар қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... даласына қоныс аудару қозғалысын даярлап берген Ф.А. Шербина
экспедициясының құрамында болды.
1911-14 жж. Ә. Бөкейханов «Жаңа энциклопедиялық ... 4-21 ... ... ... ... ғұлама ғалым ормантанушы, экономист, мал шаруашылығын
зерттеуді ғылыми жолға ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының саяси әлеуметтік, мәдени рухани
тарихында өшпестей із қалдырған ұлы тұлға.
[өңдеу] Түсініктемелер
1. ↑ Өзінің тергеуде берген жауабынан. Туған жылы туралы ... ... ... де бұл ... ... болар дейміз. Себебі оның жасы
туралы келтірілген ең алғашқы архивтік ... ҚР ... ... ... ... ерлер приход училищесінің дайындық
бөлімінде 1878/79-жылының 1-ші жарты жылдығында оқып жүрген 23 ... ... оқу ... ... ... деректе, Әлихан
училищеге 1878 ж. қыркүйектің 16 түскенде жасы 11-де деп ... ... жылы 1867 ... Бұл жыл ... өзі ... 1866
жылға жақын.
2. ↑ Қай мәнербен көрсетілгені белгісіз. Егер бұл ескі мәнербен болса,
жәңа мәнербен бұл наурыздың 27 ... ... — Алаш ... ... ... ... ... дәрігер бола тұрса да, қоғам өмірінің сан салалы
мәселелеріне ... көп ... ... ... және ... ... табиғаттанушы, тілтанушы, әдебиетші, ауыз әдебиетінің сирек
үлгілерін жинап, ... ... ... ж. ... 24 ... Орал ... ... уезі, Тайсойған болысы,
(қазіргі Атырау облысы Қызылқоға ауданы) Тайсойған құмында №4 ауылында
дүниеге келген.
Ағасы Дәулетүмбет Машақұлының ықпалымен әкесі Досмұхамед ауыл молдасынан
хат таныған ... ... орыс ... ... береді. Мектепті жақсы
бітірген Халел 1894 жылы Теке қаласындағы Орал әскери-реалдық училищесінің
даярлық класына қабылданып, оны үздік бітіреді де, тағы бір ... ... ... ... Санкт-Петербург императорлық әскери-медицина академиясына латын
тілінен қосымша емтихан тапсырып ... ... ... ... ... толы ... ... келіп,
оның саяси білімін жетілдіріп, қалыптасуына әсер етті. Ол осы жылдары ел
ішінде үгіт-насихат жүргізіп, жергілікті «Фикр» (Пікір), «Уральский листок»
газеттеріне ... ... ... ... ... ... түсіндіріп
отырды.
1905 жылы Орал қаласында бес облыстың делегаттары жиналған съезде кадеттер
партиясының жергілікті бөлімшесі құрылған. Қазақ конституциялық-
демократиялық партиясының 9 адамнан ... ... ... Б. ... ... ... сайланды.
1909 жылы академияны үздік дәрежелі дәрігер атағымен, ... ... ... ... ... ... әскери міндетін өтеуге
жіберілді. Алдымен Пермь губерниясында, кейін 2-Түркістан, 2-Орал қазақ-
орыс атқыштар батальонында әскери кіші ... ... ... 1913 және 1915 ... оба індетіне қарсы күрес ісіне қатысты. Бұл
еңбектері үшін ... қола ... ... ... ... газетінде «Тамыр дәрі хақында», «Сары кезік —
сүзек», «Жұқпалы ауру хақында» сынды ... ... ... ... ... ой-пікірін білдіріп тұрды. «Как бороться с
чумой среди киргизского народа» (1916) деген кітабы өз ... ... ... ... ... ... қамтыған еңбек болды.
Ресейдегі Ақпан төңкерісінен кейін қазақ даласында облыстық, жалпы қазақ
съездерін ұйымдастырып, өткізуге атсалысты. ... ... ... ... ... ... Орал ... қазақ съезінде Ж.Досмұхамедовпен
бірге «Орал облысының далалық бөлігін басқарудың уақытша ережелері» атты
жергілікті және облыстық ... ... ... толық қамтыған заң
жобасын ұсынып, оған делегаттар бірауыздан дауыс берді.
Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылмандар съезіне қатысып, І ... ... ... жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде
ұсынылды.
1917 жылы ІІ жалпықазақ съезінде жарияланған Алашорда үкіметі — Ұлт ... ... Алаш ... ... ... ... халықты
бүліншіліктен қорғайтын ұлттық әскер — халық милициясын жасақтауға, Алаш
қорын құруға, елден алым-салық қаражат жинау ... күш ... ... ... ... ... алған большевиктердің үстемдігі нығайған
тұста, Кеңес үкіметінің басшысы В.И.Ленинмен, Ұлт істері жөніндегі халық
комиссары И.В.Сталинмен бетпе-бет келіссөздер жүргізеді. Большевиктер Кеңес
өкіметін толық ... ... ... ... ... олар ... билік беру (заң шығару, атқарушы билік, сот жүргізу, өз әскері
болу), қазақтар шоғырланған жерлерді түгел қазақтарға қайтару, әр жерде
кеңес органдары ... алаш ... ... ... оларды
қудалауды тоқтату, қаржылай көмек беру сияқты маңызды мәселелерді өткір қоя
білді.
1918 жылы Жымпиты ... ... Орал ... ... ... бүкіл батыс өңіріне ықпал етерлік ұлттық-территориялық
құрылым — «Ойыл уәлаяты уақытша үкіметін» жариялауға қатысты. Сол ... ... ... Кеңес өкіметіне қарсы күштердің Уфа директориясын
жариялау мәжілісіне жиналған Алашорда қайраткерлері бұл ... ... ... ... бөлімшесі» деген ат берді. Осы кезеңде Халел
Алашорданың атты әскерін ... ... ... үкіметінен қару-
жарақ алуға, Ұлттық банк ашуға, баспахана, «Еркін қазақ» газетін ... ... ... таратылғаннан кейін басқа қазақ зиялылары секілді Халел де жаңа
өкіметтің жұмысына тартылады.
1920 жылы 21 тамызда Түркістан республикасы халық ... ... ... ... ... ... Һәм ... мұқтаждарын
өтеу үшін арнайы ұйымдастырылған Білім комиссиясының мүшелігіне, ... ... ... ... ... ... оқытушысы
болды.
Орта Азия (Түркістан) университеті медицина факультетінің хирургиялық
емханасында ординатор, Түркістан денсаулық сақтау халық ... ... және ... ... меңгерушісі болды.
Орта Азия мемлекеттік баспа коллегиясының, кейін Қазақ мемлекеттік баспасы
Шығыс бөлімінің меңгерушісі, Қазақ мемлекеттік баспа басқармасы
меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқара ... ... ... да мол үлес ... ... ... бір өзі ... қызметтер
атқара жүріп, ұлттық мектептердің ғылыми терминология жасау ісіне ат
салысады. Жер ... ... ... ... жүйесін құруға, қазақ
тіліндегі ғылыми терминология жасау ісіне ат салысады. Жер жерлерде қаулап
ашыла ... ... ... ана тілінде оқулық жазу қажет болады.
Осындай қажеттілік Халелді атқарып жүрген толып жатқан қоғамдық қызметерін
ана тіліндегі оқулықтар жазумен және оны ... ... ... ... ... ... ... «Адамның тән тірлігі» (қазақша орысша
жаратылыстану сөздігі), «Оқушылардың денсаулығын сақтау», ... ... ... ... ... ... ... туралы» т.б. оқулықтар мен
ғылыми еңбектер жазды.
Ол қазақ халқының тілі мен ... ... ... ... ... ... жүйесінің өзекті мәселесі — сингармонизм заңын
зерттеді, «Қазақ-қырғыз тілдеріндегі сингармонизм ... ... ... не ... ... ... ... салу туралы әпсана», «Тіллә-
Қары мен Ширдор медреселерін салғызған Жалаңтөс батыр шежіресі», «Диуани
лұғат ат-түрік», ... ... ... ... әдебиетінің тарихы»
сияқты, т.б. ғылыми-теориялық еңбектер жазып қалдырды. «Мұрат ақын сөзі»,
«Исатай — Махамбет», ... ... ... ақ оның ... ... журналист болғанын қазақ тілінде шығып тұрған
«Шолпан», «Ақ жол», «Еңбекші қазақ», «Сәуле» сияқты ... ... ... ... ... көруге болады. Ол сонымен бірге қазақ
қырғыз білім комиссиясы жанынан «Сана» журналын шығарып, өзі соның
редакторы ... жылы ... ... ... Орталық өлкетану бюросының
корреспондент-мүшесі болып сайланады, осы жылы Түркістан халық ағарту
комиссариаты атынан Орынборда ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің съездеріне қатысты.
Өзі проректор болып істейтін, халқымыздың алғашқы жоғары оқу орны Қазақ
педагогика институтының негізінде Қазақ мемлекеттік университетін
ұйымдастыру жөніндегі ... ... оның ... ... ... ... ... институтының доценті, Қазақ мемлекеттік
университетінің әкімшілік-шаруашылық бөлімінің басшысы, осы оқу орнының
профессоры болды.
Алайда, келесі жылы Кеңес өкіметі ұйымдастырған қуғын-сүргін саясаты
кезінде ... ОГПУ ... ... ... ... 5 жылға жер
аударылды. Онда жүріп Денсаулық сақтау және ... ... ... ... ... амбулаториясы меңгерушісінің
орынбасары секілді қызмет істеді. Соңғы бір жыл кесімді мерзімі бітсе де
елге оралмады.
1938 жылы 26 шілдеде жалған саяси айыппен ... рет ... ... ... ... ... ... отырды. 1939 жылы 24 сәуірде әскери
трибуналдың үкімімен ату жазасына кесілді.
Оның ісі тек 1958 жылы 28 ... ... КСР ... сотының Қылмыстық істер
коллегиясында қайта қаралып ақталды
Қазір туған жері Атырау облысы Миялы кентінде оған ... ... ... ... және ... қалаларындағы бір-бір көшеге
есімі берілген.
Мұхаметжан Тынышбаев (1879-1937) — қазақтың көрнекті ... және ... алаш ... ... ... ... Алаш Орда
үкіметінің мүшесі және оның төрағасының орынбасары, тарихшы-ғалым, қазақтан
шыққан тұңғыш теміржол қатынастарының инженері.
1879 жылы мамырдың 12 ... ... ... ... ... ... ... Қабанбай ауданы) дүниеге келген.
1889-1900 жылдары Верный ерлер гимназиясында оқып, оны үздік бітіріп
шығады. Жыл сайын кластан класқа І-ші ... ... ... ... ... тәртібімен ұстаздарының ықыласына бөленеді. Гимназияны
бітіргенде педагогикалық кеңестің шешімімен ол ғылымда, әсіресе,
математикада үздік жетістікке ... үшін ... ... ... жасар Мұхаметжанның Жетісу әскери губернаторының кеңсесіне тілмаш
болып орналасуына жол ашады. Бірақ оқуға ынталы жас жоғары ... ... ... ... І атындағы Петербург теміржол транспорты
институтына түсуге тілек білдіреді. Бұл жолы да ... оған күле ... ... ... ... М.В.Вахрушевтің көмегімен қазынадан 360
сом жылдық стипендия алып, Петербургке аттанады.
1900-1906 жылдары Санкт-Петербургтегі І Александр атындағы жол қатынасы
инженерлерін даярлайтын институтта оқып, ... да ол ерен ... ... институтты үздік бағамен бітіреді.
Институттың соңғы курсында жүргенде 1905 жылғы төңкеріске қатысады. Сол
жылы өткен автономистерінің съезіне ... онда ... және ... ... ... ... ... өз халқының мұңын жеткізіп,
Министрлер комитеті атына өтініш жолдайды. Онда қазақтарды басқарудың ... ... ... сай ... ғылыми тұрғыдан
негіздеуге күш салады және басқарудың әскери жүйесінен азаматтық жүйеге
көшуді ... ... Жас ... бұл талабының атақты «Қарқаралы
петициясы» талабымен үндесіп жатуы — ... ... ... ... ... жүріп, бір мақсатқа қызмет еткенін айқын көрсетеді.
Институт қабырғасында оқып жүрген кезде-ақ ол туған халқының, мұңын мұңдап,
жоғын жоқтап ... ... ... ... және әр ... жиындарда
сөз сөйлейді. Осындай бір жиында 1905 жылы 19 қарашада өткен автономшылар
одағының 1 съезінде ол баяндама жасайды. Онда ол былай өткір ... жер ... ... аса ... ... нені ... ... біріншіден, … қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және
бүкіл өлкені орыстандыру; екіншіден, қазақтарды … қауқарсыз тобырға
айналдыру; үшіншіден, …ежелгі атақонысынан ... ... ... зымиян
мақсат?!
Жалпы М.Тынышбаев 1905-1907 жылдары Ресей империясының қоғамдық саяси
өміріне белсене араласа бастайды. 1907 жылы ... ... ... Жетісу облысынан депутат болып сайланады. Қазақ депутаттарының
Дума трибунасынан Столыпиннің аграрлық саясатын сынаған үндері естіледі,
әсіресе Бақытжан Қаратаевтың жасаған баяндамасы үлкен шу ... ... 1907 ... 3 ... заң бойынша «еркіндікшіл» Дума таратылып,
қазақтардың Мемлекеттік Думаға өз өкілдерін сайлау құқығынан айырылуымен
тынады.
ЖОО бітірген соң Орта Азия ... мен ... ... ... ... ... істейді.
1916 жылғы көтеріліс туралы Түркістан генерал-губернаторына берген
түсініктеме нұсқасында оны кеңінен толғап, отаршылдық зорлық-зомбылық қимыл-
әрекеттеріне қысқаша шолу ... ... ... ... зор ... ... табылады. Ақпан төңкерісіне дейін Мұхаметжан өзінің темір жол
инженері мамандығы бойынша Орта Азияда, ... ... ... жыл ... ... ... ... өзге қазақ зиялылары сияқты ол да үлкен ... еді. ... да ол бұл ... бел шеше ... етіп, қоғамдық-саяси
қайраткер ретінде тез танылады. Сол жылы көктемде Уақытша үкіметтің
Түркістан комитетінің мүшесі, сонымен қатар осы үкіметтің Жетісу
облысындағы комиссары болып ... жылы ... ... Том ... ... ... Сібірлік съезге өзге алаш
қайраткерлерімен бірге қатысып, Сібір кеңесінің құрамына енгізіледі. Сол
жылғы ... ... ... ... ... үкіметінің мүшелігіне
сайланып, кейін Алашорда үкіметінің төрағасының орынбасары ретінде көптеген
заң актілеріне қол қояды.
Алаштың ... ... ... ... ... ұлттық-
демократиялық интеллигенция өкілдерімен бірге М. Тынышбаев та жалпыұлттық
«Алаш» партиясын құруға ... ... жылы ... ... ... қазақтық съезде Жетісу облысынан
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылады.
1917 жылғы ... ... ... Алаш ... ... он ... бірі болады, «Алаш автономиясы аумағындағы уақытша жер пайдалану
туралы Ереженің» ... ... ... жылы ... ІV-ші ... ... қатысып, онда
жарияланған Түркістан («Қоқан») автономиясының премьер-министрі болып
сайланады.
Түркістан автономиясын Кеңес ... ... ... ... ... Алашорда қайраткерлерімен бірге сол кезде бірінен соң ... ... ... әр ... ... (Уақытша Сібір үкіметі, Уфа
директориясы, Колчак үкіметтері сияқты) келіссөздер жүргізіп, хат-хабар
жазысады, азамат соғысы жылдарында қызылдарға қарсы күреседі. Бірақ ... ... ... ... соң 1920 ... ... Кеңес
өкіметінің жағына шығып, «буржуазиялық маман» ретінде Ташкентте,
Қызылордада, Алматыда әр деңгейдегі шаруашылық мекемелерінде еңбек етеді.
1925-1926 жылдары жаңа астана Қызылорда ... ... ... ... ... ... қаланы сумен қамтамасыз ету жолын және көптеген
жаңа объектілер салу туралы ұсынады.
1926 жылдан бастап Тұрар Рысқұловтың қолдауымен Түркістан-Сібір жолын
салуға ... ... ол 1930 жылы 3 ... тұтқындалып, бес жылға сотталып
Воронежге жбес жылға жер аударылады.
Онда ауырып, оралғанымен 1937 жылы қараша айында қайта тұтқындалады да,
1938 жылы ... ... ... ... Орда ... ... |Жақып ... ... ... ... | |
| ... ... ... Ахмет Бірімжанов ·| |
| ... ... ... Досмұхамедов · Халел | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... Мәметов · Уәлитхан Танашев ·| |
| ... ... ... ... | |
| ... ... | ... |Өмір Алмасов · Молданияз Бекімов · Мұқыш | ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... Қадырбаев · Есенғали Қасаболатов · Иса | |
| ... ... ... ... | |
| ... ... ... Белек | |
| ... Есен ... | ... Орданың |Ахмет Байтұрсынов · Мағжан Жұмабаев · Елдес | ... ... ... ... ... Шонанов | |
|мүшелері | | ... ... ... Алаш ... түркі халықтарының бірлігінің
жалынды жаршысы. Алашорда үкіметінің мүшесі, публицист-жазушы.
Отаршылдықтың озбыр саясатына қарсы жүргізілген қоғамдық қозғалыс
көсемдерінің бірі, ... ... ... ... ... ... ... ортасында түркістандық саяси эмиграциялық қызметтің
негізін қалаушы.
1890 жылы (екінші бір деректе: 1886 жылы туған) 7 ... ... ... ... ... ... Жөлек болысында, осы күнгі Қызылорда
облысының Шиелі ауданында дүниеге келген. Орта жүздің Қыпшақ тайпасының
Торы тармағына ... Шаты ... ... текті әулеттің ұрпағы. Атасы
Торғай датқа Сыр қазақтары орыс патшалығының қол астына ... ... ... ... болған. Әкесі Шоқай би, арғы әкесі Торғай датқа ел
ішінде атақты адамдар болған. Әкесі Шоқай дала ... ... ... елге ... би ... отырықшылықпен айналысып, бау бақша
салдырып, егін еккен, кірпіш үй салдырған. Анасы Бақты да текті ... ... ... ... ... ... орыс отаршылары жаулап алуға
кіріскенде, Бақты да әкесімен бірге соғысқа қатысып, ... ... ... ... өлең ... дастандар жырлаған.
Мұстафа сауатын ауылдық мектепте ашып, Ташкент ерлер гимназиясын 1910 жылы
үздік бітіріп, 1910-1917 жылдары ... ... ... оқып ... ... ... ... Мұстафа жастайынан көріп
өседі. Өз басы отаршылдықтың өрескел кеудесоқтығымен Ташкентте, «өте жақсы»
деген бағамен гимназияны аяқтаған кезде бетпе бет кездеседі. ... ... ... ... ... ... Самсонов бергізбей, одан
төмен оқитын орыс баласына жазады. Бұған күміс медальді ұсынады. Бірақ
Мұстафа медаль ... ... бас ... ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуы және қоғамдық
қозғалысқа, халқының азаттығы үшін күреске қатысып шыңдалуы Петербор
университетінің заң факультетінде оқып жүрген кезінен басталады. Ол
гимназияда да, ... оқып ... де, ... ... жапа ... ... ... атынан арыз жазып, олардың әділдікке
жетуіне көмектеседі, тіпті, кейбір күрделі істер бойынша сенат алдына
мәселелер қоюына тура ... ... ... алғашқы қоғамдық жұмысы оның 1914 ж. Әлихан
Бөкейханұлы ұсынысымен IV Мемлекеттік Думадағы Мұсылман фракциясының
хатшылығы және оның бюросында Түркістанның өкілі болатын. Бұл ... ... Дума ... ... іс ... ... жалпы түркістандық идеяларды қолдауына алып келді. Оның
Думадағы зор еңбегінің бірі: жазалаушы отрядтардың 1916 жылғы көтеріліске
қатысушыларды жаппай жазалап, айуандық көрсеткендігін ... үшін ... ... да ... ... жасаған адамның бірі.
1917 ж. Ақпан төңкерісін Петерборда кездестіріп Түркістан өлкесіне
аттанады. Ташкентте жергілікті қазақ зиялыларының басын қосатын «Бірлік
туы» атты ... ұйым ... және осы ... ... ... ... ... Оған
қоса 1917 ж. шілде айында Орынборда өткен I ... ... ... ... ... мүше ... туғызған мүмкіндікті пайдаланып, еркіндікке қол жеткізер кезде
Түркістан мұсылмандары бірлік ... ... екі ... ... бірі
консервативті бағытты, екіншісі прогресшіл бағытты ұстанады. Қазан
төңкерісінен кейін билікті ... ... ... ... ... бұл екі ... ... бірлікке келтірмеудің бар шарасын істеп бағады.
Екінші бағыттың басында тұрған ... ... 1917 жылы ... ... Қоқан
қаласында құрылған Түркістан аутономиясының Уақытша үкіметінің алғашында
оның қаржы министрі, кейіннен сыртқы істер министрі, Мұхаметжан Тынышпаев
отставкаға кеткен соң, оның орнына Бас ... ... ... Бұл ... ... ... ... төрағасы болатын.
1917 жылы желтоқсанда Орынборда өткен Жалпықазақтық съезге қатысып,
Сырдария облысынан Алашорда үкіметінің мүшелігіне өтеді.
1918 жылы 5 қаңтарда ... ... ... ... облысы қазақ-
қырғыздарының съезін ұйымдастырады. Онда да автономия, милиция және т.б.
мәселелер қаралады.
Ташкенттегі жұмысшы солдат депутаттарының үкіметі өзін ... бір ... деп ... ... Мұсылман автономиясына қарсы қанды қырғын
ұйымдастырады. Қоқандағы большевиктер ойранынан зорға қашып құтылған
Мұстафа Иргаш құрбашының бандыларының қолына түседі. Өліммен бірнеше рет
бетпе бет ... ... аман ... ... ... басталып, қызылдар күш ала бастаған кезде олардың
қуғынынан Ақтөбе, Уфа, Грузия арқылы Түркияға 1921 жылы ... 1922 ... ... ... ... ... 1929-39 ... «Жас Түркістан»
журналдарын шығарып тұрды. Әр түрлі шетелдік және эмигранттық баспасөздерде
мақалалар жариялап тұрады. Түркістанда біртұтас ... ... ... ... ... үшін ... ... ұлттық бірлігі» ұйымының
рухани көсемі бола білді.
Ол өмірінің соңында Ұлы Отан соғысы басталғанда тамыз айының басынан ... ... ... немістің бірнеше лагерін аралап, тұтқындағы
түркістандық жауынгерлердің хал-жағдайларын жеңілдетіп, түрмедегі өлім
қаупінен алып қалу бағытында жұмсалады.
Жаны күйзелген Мұстафа Алманияның билік ... ... ... былай
деп жазады:
Сіздер немістер өздеріңізді Еуропадағы ең мәдениетті халықпыз деп
санайсыздар. Егер сіздердің мәдениеттеріңіз менің көріп ... ... мен ... ... ... ... көрулеріңізді тілеймін. Сіздер
XX ғасырда өмір сүре отырып, XIII ғасырда Шыңғыс ханның жасаған
зұлымдығынан асып ... ... ... ... ... жоқ.
Осы хатты тапсырған СС офицері: «пікіріңді тым тура айтыпсың, мұның
артықтау емес пе?» ... ... ... ... сіздер осыған байланысты маған ату не асу жазасын берсеңіздер
қарсылығым жоқ. ... ... ... өмір сүргеннен гөрі өлгенім артық.
Мұстафаның адал жары Мария Яковлевна арқылы бізге жеткен осынау ... ... ұлы ... ... ... ... тартқан азапты көріп
қалай ауырғанын, жанының қалай күйзелгенін әлемге жариялап тұрғандай.
Алайда ол 1941 жылы 27 ... ... ... ... ... ... (1873—1938) — ақын, әдебиет зерттеуші ғалым,
түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері.
|Мазмұны ... |
|1 ... |
|2 ... |
|3 ... |
|4 Аудармалары |
|5 ... ... ... ... бұрынғы Торғай уезінің Тосын болысы (қазіргі Қостанай
облысының Жангелдин ауданындағы Ақкөл ... ... жж. ауыл ... ... ... екі кластық, орыс-қазақ училищесін, 1895 ж.
Орынбордағы мұғалімдер мектебін бітірген. 1895—1909 ж. Ақтөбе, Қостанай,
Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс-қазақ училищелерінде ... ... ... ... ... ... наразылық білдіргені
үшін Семей түрмесіне жабылып, 1910 ж. жер аударылды. 1913 ж. Орынборда
«Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың аяғына дейін оның ... ... ... ... кейін ұлт-азаттық қозғалыс күшейеді.
1918-19 жж. Алашорда қатарында болады. 1919 ж. маусымның 24 ... ... ... комитеттің мүшелігіне тағайындалады. 1922-25
жж. Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы ... ... ... ... ... Бүкілресейлік ОАК-ның, ҚР ОАК-нің мүшесі,
Түркістан Компартиясы ОК-нің органы «Ақ жол» газетінде қызметкер.
1925-29 ж. ... ... ... ... ... және ... оқытушы
болды.
1929 ж. маусымында қамауға алынып өзі Архангельск облысына жер аударылған,
ал жұбайы мен қызы ... ... 1934 ж. ... Крест комиссиясында
қызмет еткен Е. Пешкованың (Максим Горькийдің зайыбы) қолдаухатымен Ахмет
Байтұрсынұлы босатылған. Сол кезде ол жанұясымен бірге Алматыға қайта
оралған. 1937 ж. ... ... ... Байтұрсынұлы тағы да қамауға алынған,
екі айдан соң, желтоқсанның 8 «халық жауы» есебінде атылған. Сәкен
Сейфуллин баға ... ... ... ... ... ... ... мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп,
ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын ... ... ... ... еді. Қазақтың ол уақыттағы кейбір оқығандары уез,
губерния соттарына күш салып, ... ... ... арын ... ... ... ... қазақ ұлтына жанын аямай қызмет қылды… халықтың арын
іздеп, ... ойға ... ісі үшін бір ... ... ... ... депті:
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі
елшілдік ұраны – ... ... ... ... газетінің қан жылаған
қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған
қайраты, біз ұмытсақ та, ... ... ... ... ... ... ... болдырып үйренген большевиктер бұл ақиқатты
теріске шығарып, оның есімін де, еңбегін де тарихтан өшіруге тырысып бақты.
Оны бар ғұмырын адал ... ... ... ... ... жау етіп көрсетіп,
«халық жауы» деген жалалы жамылғыны жауып, атқызды, атын атағандарды
қуғынға салды. Бәрібір олар мақсатына жете алмады. Жала – ... ... ... ... ... қайта туып, шындықтың шұғыласы өз нұрын төкті. Ұлтын
сүйген ұлтжанды Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы өз халқымен қайта табысты.
[өңдеу] Шығармалары
Байтұрсынұлы шығармашылық жұмысын өлең ... ... Онда ол ... ауыр ... ... мұң-мұқтажын көрсетіп, жұртшылықты
оқуға, білім-ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілікке, мәдениетті
көтеруге, еңбек етуге шақырады. Патшалық Ресейдің қанаушылық-отаршылдық
саясатын, шенді-шекпендінің алдында құлдық ұрған шенеуніктердің ... ... ... «Қырық мысал» атты аударма жинағында 1909 ж. ... ... ... Бұл ... ... қалың ұйқыда жатқан қараңғы елге
жар салып, олардың ой-санасын оятуға бар жігер-қайратын, білімін жұмсайды.
Ақын әрбір аудармасының соңына өзінің негізгі ойын, ... ... ... ... сол ... ... ... сәйкес қосып отырған.
Байтұрсынұлының екінші кітабы — «Маса» (1911). Бұл кітапқа енген
өлеңдерінде ақын ... ... ... ... ... ... кемшіліктерді сынады. Көптеген өлеңдері сол кездегі ағартушылық
бағытпен үндес ... Ол ... ... Ыбырай қалыптастырған дәстүрлерді,
гуманистік, демократиялық бағыттағы өрісті ойларды өзінше ... ... ... ортаға ойлана, сын көзімен қарайды, қоғам қалпына
көңілі толмайды. «Қазақ салты», «Қазақ, қалпы», «Досыма хат», ... ... ... ... ... жан ... ... т.б. өлеңдерінің
мазмұны осыны танытады. Кітаптың ішкі сазы мен ой ... сөз ... ... тән ... ... ерекше өзгеріс әкелді.
[өңдеу] Әдебиеттану
А. Байтұрсынұлы, 2005 Қазақстан пошта маркасы, (Michel № 512)
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап жарыққа шығаруда Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... деп оның «Қазақ»
газетінің 1913 жылғы үш санында шыққан «Қазақтың бас ақыны» деген көлемді
мақаласын атауға болады. Онда ... ... ... ... ... аса
ірі тұлға екені, өмірбаяны, шығармаларының мазмұн тереңдігі, ақындық
шеберлігі, поэтикасы, орыс әдебиеттерімен байланысы туралы ойлы ... ақын ... ... ... ашылған. Қазақтың
эпостық жыры «Ер Сайында» алғы сөз бен түсініктемелер жазып, оны 1923 ... ... ауыз ... молынан сақталған жоқтау-жырларын арнайы жүйелеп,
сұрыптап, 1926 ж. «23 жоқтау» деген атпен жеке кітап етіп жариялады.
Байтұрсынұлының қазақ әдебиеттану ... мен ... ... жөніндегі
тұңғыш көлемді еңбегі — «Әдебиет танытқыш» (1926). Мұнда көркем сөз
өнерінің табиғаты, ... ... ... жанрлары, жаңа терминдер,
ұғымдар жайлы жан-жақты зерттеулер, тұжырымдар сөз ... Бұл ... ауыз ... мен ... ... әлеуметтік, қоғамдық мән-
маңызын ашудан гөрі адамгершілік, эстетикалық әсемдік әуенін талдауға
көбірек көңіл бөлген. Сондай-ақ мұнда жазба әдебиеттегі ... ... ... айтылған. Кітаптың бірінші бөлімі «Сөз өнерінің ғылымы»
деп аталады да, онда көркем сөздің толып жатқан қыры мен ... ... ... тіл ... ... ... ... өлең болатын мәнісі»,
өлең айшықтары, «шумақ түрлері», «тармақ тұлғалары», «бунақ буындары»,
«ұйқастығы» т.б. сөз етіледі.
Екінші бөлімі ... сөз бен ... сөз ... деп аталады да, көркем қара
сөз табиғаты, оның тараулары — шежіре, заман хат, өмірбаян, ... ... ... әліптеу тәртібі — мәнді әліптеме, сәнді әліптеме,
жол әліптемесі, байымдама, байымдау әдістері, түрлері — пән, сын, ... оның ... ... ... ... ... шешен сөзі, уағыз көркем сөз»
деп жүйелеп келіп, әңгіме, романға сипаттама береді. Еңбектің «сындар
дәуірі, онда шығарма түрлері» атты ... өте ... Онда ... ... алғашқы пікірлер нышанын кездестіруге болады.
Байтұрсынұлы Еуропа жұртындағы сындар әдебиетінің бай тәжірибесін меңгеруге
бет ... ... ... сөз ... ... ... ... Байтұрсынұлы әдебиет зерттеушісі ретінде қазақ әдебиетінің
даму процесін жеке дара ... ... ... ... ... ... ұштастыра талдауға тырысады.
Байтұрсынұлының жыраулардың мұрасын жетік білетінін осы ... ... Сөз ... көне ... ... 15-17 ... ... біразы ақын назарына іліккен. Асан Қайғы, Нысанбай жырау,
Бұдабай ақын, Наурызбай би, ... ... ... ақын, Алтыбас, Ақмолда,
Әбубәкір, Шортанбай, Байтоқ, Сүгір ақын, Мұрат, Досжан, Орынбай, Шернияз т,
б. ақын-жазушылар шығармаларынан үзінділер бар.
[өңдеу] Аудармалары
Байтұрсынұлы ... бай ... тағы бір ... ... аударма. Ол
орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударып, көркем қазынаның бұл
саласын байытуға мол үлес қосты. И.А. ... ... бір ... ... ... ... мысал» деген атпен жеке жинақ қылып бастырды. И.И.
Хемницердің «Атпен есек», А. ... ... мен ... ... ... ... Аликтің ажалы» шығармаларын, орыстың белгілі лирик ақыны
С.Я. Надсонның өлеңін қазақ ... ... ... ... ... ... ... табиғаты, өзгешеліктері,
араб әліпбиінің жайы, терминдер, қазақ тілін оқыту әдістемесі туралы
мақалалар жазды.
1926 ж, Бакуде ... ... ... ... ... тілдеріндегі терминология жайлы» деген тақырыпта баяндама жасады.
Байтұрсынұлы қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш ... ... «Оқу ... (1912), «Тіл ... (1914); ... ... арнап «Әліпби» (1924), «Жаңа әліпби» (1926) атты оқулықтар мен тың
еңбектер ұсынды. Қазақ ... ... ... ... ғылыми термин жасап, морфологиялық тұлға-тәсілдерді жаңаша талдау,
жаңаша анықтамалар берді. Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда
тілдің ... ... мен ... даму ... ... принципін
ұстады.
Байтұрсынұлы қазақ тіл білімін 20 ғ-дың бас кезінде ... ... ... ... Араб ... ... ... жазуының реформаторы
болды.
|қ • п • ө ... Орда ... ... ... ... Садық Аманжолов · Отыншы | |
| ... ... ... Ахмет Бірімжанов ·| |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... Ермеков · Бақтыкерей | |
| ... ... ... Уәлитхан Танашев ·| |
| ... ... ... Тынышбаев · | |
| ... ... | ... ... ... Молданияз Бекімов · Мұқыш | ... ... ... ... ... | |
| ... Ережеп Итбаев · Аспандияр Кенжин · | |
| ... ... ... ... Иса | |
| ... ... ... Сәлімгерей | |
| ... ... ... ... | |
| ... Есен ... | ... ... ... Байтұрсынов · Мағжан Жұмабаев · Елдес | ... ... ... | ... | | ... өту: шарлау, іздеу
|Алаш аутономиясы |
| |
| ... ... |
| |
| |
| |
| ... |
| ... ... (Оян, ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... |
|республика |
| ... Орда ... |
| ... ... ... Бөкейханов (бірегей) |
| ... |
| |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... АКСР ... |
|1920 тамыздың 26 |
| ... ... ... 20 ғ. ... ... ... ... мекендеген қазақ-қырғыз республикалық мемлекеті.
|Мазмұны ... |
|1 ... |
|2 ... |
|3 ... ... |
|4 Жұрты |
|5 ... |
|6 ... ... |
|7 ... |
|8 ... және ... |
|9 ... саласы |
|10 Қарулы күштері |
|11 Түсініктемелер ... Тағы ... ... ... ... ... Орда ... ж. желтоқсанның 5—13 Орынборда 2-ші бүкіл қазақ-қырғыз құрылтайы
өткізілді.
Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды. Олардың ішіндегі ең
негізгілері: қазақ-қырғыз автономиясын жариялау, ... һәм Ұлт ... құру ... ... ... ... ... құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір
сүруінің өзін күрделендіріп жіберген анархия ... ... ... ... үшін, «уақытша Ұлт Кеңесі» түріндегі берік билік құру, оған
«Алаш Орда» деген атау беру (төрағасы Ә. Бөкейханов, Ұлт ... ... ... ... сондай-ақ милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Алаш
астанасы — Семей (кейін Алаш-қала атауын алды) қаласы еді.
Бұл ... ... Ә. ... (1919 ж. ақпанның 11) былай деп
мәлімдейді: «съездің бұл шешімі қазақтар мекендеген территорияда анархияны
болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына (яғни қазақтар үшін ... жол ... ... ... ... ... орын ... жағдайда қазақтардың жарияланған автономиясын
жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен
күрес тұрды.
Өздерінің қолға ... ... іске ... ... ... ... ... жақпен бірігуге тура келді. Өйткені Кеңес үкіметі кеңестік
негіздегі автономияларды ғана ... ... ал ... Алаш
автономиясына көзқарасы басқаша болды. Соңғыларының қолдауына сүйене
отырып, қазақ халқы, ... ... ... бастаған зиялылар тобы
белгілі бір деңгейде дербестікке жетуге болады деп санады. Бұл жолдағы
күрес оқиғалары ... ... ... ... ... ақтармен бұл бағыттағы алғашқы байланысы, 1918 жылы 8-ақпанда
большевиктер тұтқындаған Сібір облыстық Думасының орнына құрылған Уақытша
Сібір үкіметімен болды. Алаш Орда жетекшілері ... ... ... ... ... ... ... Омбыдағы Уақытша Сібір
үкіметімен де байланыс жасады. Басталып кеткен азамат соғысы Алаш Орданың
ұстанар ... ... ... ... ... қазақ аутономиясы өлкеде
әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне қарсы күреске шығып, ақтарға
қосылуға мәжбүр болды.
Уақытша ... ... ... ... ұлыдержавалық пиғыл танытты.
Олар Алаш қайраткерлерінің ел ішіндегі беделін өздерінің мақсаттарын жүзеге
асыруға мәселен, ... ... ... күшін жасақтау, соғыстың бүкіл
салмағын халық мойнына арту т.б. ... ... ... ... ... белгілі бір үкімет органы ретінде дербес, белсенді
әрекет жасауына келісе қоймады. Архив деректері, Сібір үкіметінің мүддесін
жүзеге асырушы эмиссарларға ... ... ... ... ... ... соңы қазақ автономиясының өзін ресми тану туралы
мәлімдемесін, Сібір үкіметінің «нағыз ... ... ... ... ... ... ... биліктен үміткер тағы бір үкімет —
Самарадағы құрылтай жиналысы мүшелері комитеті (Комучпен) қарым-қатынаста
болды. 1918 жылы 8 маусымда ... ... ... эсерлер басқарған бұл
үкімет, демократиялық принциптерге беріктігін бірден-ақ байқатты. Бұл
олардың Алашордаға көзқарасынан-ақ байқалады. Тамыз айында Комуч құрылып
жатқан басқа үкіметтердің қатарында Алаш ... да ... ... ... — Ә. ... А. ... Ж. және ... А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. кірді.
Бірақ бұл табыс та ұзаққа бармады.
Оппозициялық күштерді біріктіру мақсатында Комуч ұйымдастыруымен ... 8-23 ... Уфа ... ... ... ... ... қатынасты. Бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. Бөкейханов
өздерінің сепаратизмнен аулақ екендігін, демократиялық-федеративтік
Ресеймен біртұтас екендігін айтты.
Кеңес жүріп жатқан кезде ... Ә. ... ... ... Ж. ... М. ... У. Танашев, Ә. Ермеков, А.
Бірімжанов қатысқан Алашорданың төтенше мәжілісі өтеді. Онда қазақ
автономиясын Алашорданың бір өзі басқаратыны, ал ... ... ... саяси жағдайға байланысты уақытша құрылған Ойыл уәлаяты
таратылатыны шешілді. Оның онына жол қатынасы нашарлығымен ... ... ... ... бөлімшесі құрылды. Бұл болашақта шақырылатын
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы қарсаңында, бірауыздан құрылған автономия
бар екенін Кеңеске қатысушыларға көрсету ... ... ... ... Уақытша Бүкілресейлік үкімет —
Директория жарияланды. Бірақ бұл Директория өзі жойылардан аз ғана бұрын 4-
қарашада шыққан бұйрығымен, бөлінбейтін Ресейді қалпына ... үшін ... ... бірге Алашорданың орталық үкіметін таратып, оның
облыстық, уездік ұйымдарын ғана қалдырды. Орнына мәдени-тұрмыстық
мүдделерді басқаратын Бас Уәкілдік қызметін енгізді.
Бас Уәкілдік ... ... ... төңкеріс нәтижесінде өзін
«Жоғары Билеуші» деп жариялаған адмирал Колчак кезінде қаралды. «Николайдың
заманы мен тәртібі ... ... да» ... зиялылары көздеген мақсатынан
таймады.
Колчак үкіметі Бас уәкілдің міндеті ... ... ... оған ... ... үшін ... даласына өз өкілдерін жіберді. 2-мамырда Семейге
келген Ішкі Істер ... ... Г. ... ... ... ... ... жоспарын бір топ қазақ интеллигенттеріне
таныстырады.
1919 жылы 6-мамырда А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, Р. ... ... С. ... Х. ... ... ... туралы жаңа Ережеге
өз көзқарастарын білдіріп, Ішкі Істер министрлігінің ... ... хат ... Онда ... ... құру ... ... ІІ жалпықазақ сьезі, 1917 жылдың өн бойында өткен облыстық
сьездердің қорытындысы болғанын, сол съезд ... ... ... әрекет жасағандарын (Ресей мемлекетін қалпына келтіру үшін
Кеңес үкіметіне қарсы ортақ күреске қосылғандарын) сондықтан да қазіргі
ауыр жағдайда Ресей мемлекетін ... ... ... ... үшін
ұлттық мүддені қоя тұрып, Уақытша Бүкілресейлік Өкіметтің 1918 ... ... ... көніп отырғандарын, бірақ бұл жарлықтағы қазақ өлкесін
басқаратын арнайы органның құрылуы туралы ереженің ... ... ... ... ... әрі ... бұл мәселені шешуді жолсапарға өз өкілдерін жіберу арқылы
емес, Омбыдағы үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері
пікіріне жүгіну ... шешу ... ... ... ... ... ... халқын басқару туралы Малахов әкелген жоспар-жобаға байланысты
өздерінің мынадай ұсыныстарын да көрсетті:
1) Бас уәкілдік туралы. Алаш ... ... ... ... Бас ... ... бір ... өкілдігі болмауы керек, ол
қазақ халқын ұлттық басқару органы болуы тиіс. Сондықтан Бас уәкілдік Ішкі
Істер министріне тәуелсіз болып, тек ... ... ғана ... Сонымен қатар Бас уәкілдіктің жанында жолдастарымен (орынбасар)
қоса, Кеңес құрылуы тиіс. 2) ... ... ... туралы. Бұл
басқару ұлттық принципке негізделіп, облыстық әкімшілік және милиция
басқармасы қазақ ұлттық басқару органына ... Ол үшін ... ... Бас ... ... ... ... құрылуы қажет.
Біздегі земство түрінде ойлайтын, өзін-өзі басқару органдарына келсек,
қазіргі облыстық, ... ... ... ұлтқа ортақ) сол күйінде қалып,
ал болыстық земстволар қазақ, орыс халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің
өзара айырмашылығы жер мен ... ... ... орыс ... ... жөн. ... әкімшілік органы земство мекемелеріне
қосылып, оның міндеті земствоның бір мүшесіне жүктелсін. 3) Жекелеген
мәселелер туралы. Діни істермен айналысатын жоғары инстанция — Бас ... ... ... ол діни ... бар адамдармен толықтырылып
отырса. Орыс бодандығындағы қазақтардың, шекаралас шет мемлекеттермен
байланысы туралы ... ... ... ... да адам ... деп ... қазақ даласын басқаратын Бас уәкілдік тағайындау туралы жаңа
Ережені жаңғыртқан әрекеті алайда жүзеге асқан жоқ. Мұның себебі, бір
жағынан ... ... ... ... Ақ ... ... екінші жағынан ұлттық қозғалыстарға жауыға қарайтын орыс
үкіметтеріне тән қасиетті бойына сіңірген Колчак ... ... ... ... ... ... ... байланыс жасауға тырысты. Халел
және Жанша Досмұхамедовтер Ленин, Сталинмен, сондай-ақ Халел Ғаббасов ұлт
ісі жөніндегі ... ... ... ... ... Мұның нәтижесі —
аутономияның мәдени мұқтажына орталықтың көмегі, бүкілқазақтық ... ... ... бітімге келу туралы уәделер болды.
Алаш қайраткерлеріне Бүкілресейлік Орталық ... ... 1919 ... ... және 1920 ... 15 ... ... амнистия жарияланса да,
Кеңес үкіметі күшіне мінгеннен кейін, олардың ... ... ... ... де ... жоқ. ... әдіспен бүркеленген қудалау ақыры, Алаш
зиялыларын жаппай қырғынға ... Бұл ... аман ... ... ... ... ... соңына дейін Мемлекеттік Қауіпсіздік
Комиеті назарынан тыс қалмады. Ал атылғандардың үрім-бұтақтары да
соңғыларының кебін киді.
Бұдан кейінгі Қазақстанның саяси тарихы бәрімізге ... ... ... ... ... ... ... социалистік республикасы,
кейіннен 1936 жылы Қазақ Кеңестік Социалистік ... ... ... ... қамытынан қол үзген жоқ. Қазақ халқы өз тілін, дінін,
әдет-ғұрпын, саяси санасын жоғалту алдында ... Өз ... ... ұрпақ
пайда болды, мәңгүрттік пайда болды.
[өңдеу] Алаш Орда тізімі
Солдан оңға қарай: Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан Бөкейханұлы, Міржақып
Дулатұлы.
1. Бөкей Ордасынан — Танашев Уәлитхан ... ... Орал ...... ... (1883—1939), әскери дәрігер;
3. Ақмола облысынан — Тұрлыбаев Айдархан ... 1937 ... ... ... ... — Бірімжанов Ахмет (1871—1927), заңгер;
5. Семей облысынан — Ғаббасов Халел (1888—? 1931 ж. тұтқындалған),
физик-математик;
6. Жетісу облысынан — ... ... ... ... ... облысынан — Шоқаев Мұстафа (1890—1941), заңгер.
Облыстардан тысқары:
8. Бөкейханов Әлихан (1866—1937) — Арқадан, экономист, Алаш орда
үкіметінің төрағасы;
9. ... ... ... 1930 жж. ... — Орал ... Ермеков Әлімхан (1891—1970) — Қарқаралыдан, математик;
11. Тынышбаев Мұхаметжан (1879—1937) — Жетісу облысынан, инженер;
12. Құлманов Бақтыкерей (1859—1919) — ... ... ... Ақбаев Жақып (1876—1931) — Арқадан, заңгер;
14. Мәметов Базарбай (1888—1946) — Жетісу облысы, Лепсіден, заңгер;
15. Әлжанов Отыншы (1873—1918) — Шығыс Қазақстаннан, ... ... ... Иса ...... ... ... Нүсіпбек (1890—1932) — Жетісу облысынан, дәрігер;
3. Итбаев Ережеп (1873—?, 1930 жж. ...... ... ... ... ... — Жетісу облысынан, Қаскелеңнен;
5. Қасаболатов Есенғали (1889—1938) — Текеден, дәрігер;
6. Ниязов Батырқайыр (1872—1924) — Бөкей Ордасынан, ... ... ... (1888—1921) — Баянауылдан, заңгер;
8. Жанайдаров Сейілбек (1884—1929) — ... ... ... ... ... — Бөкей Ордасынан, заңгер;
10. Алмасов Өмір (? —1922) — Торғайдан, халық мұғалімі;
11. Қадырбаев Сейдәзім ...... ... Кенжин Аспандияр (1887—1938) — Гурьевтен, халық мұғалімі;
13. Бекімов Молданияз (1882—?, 1930 жж. соң ...... ... ... Есен (? — ?) — ... Солтоноев Белек (құжаттарда — Жанеке, Жапеке) (1878—1938) — ... ... мал ... Алаш ... оқу ... ... Байтұрсынов Ахмет (1872—1937) — Торғайдан, Орынбор қазақ мұғалімдер
мектебін бітірген (1895);
2. Жұмабаев Мағжан (1893—1938) — Қызылжардан, Омбы оқытушылар
семинариясын бітірген ... ... ... ...... ... мұғалімдер мектебін
бітірген (1911);
4. Сәрсенов Биахмет (1885—1921) — Шығыс Қазақстаннан, Семей мұғалімдер
семинариясын ... ... ... Телжан (1894—1938) — Ырғыздан, Орынбор қазақ мұғалімдер
мектебін бітірген (1916).

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы6 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан туралы4 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан5 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
публицист жазушы Нұрмахан Оразбеков 73 бет
Әлихан жаңғырығы. Ә.Бөкейханов өмірі мен өлімі.11 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
Алихан Бөкейханов өмірбаяны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь