Бату хан

Кіріспе


І тарау
Батудың қолбасшылық дарынының қалыптасуына отбасының әсері

ІІ тарау
Батудың жеті жылдық жорығы және Алтын Орданың құрылуы


Қорытынды
Әлемге аты аңызға айналған Шыңғыс ханңың жүргізген жаулаушылақ жорықтары, бағындырған мемлекеттері, заңдары мен өсиеттері қазіргі таңда жан-жақты зерттеліп, жаңа қырынан танылып жатыр. Сонымен қатар Шыңғыс хан жаулап алған жерлердің тарихына өшпес із қалдырып, сол кезеңнен бастап монғол халқын бүкіл әлемге танытып мойындатқан ұлы хақан болатын.
Ал оның балалары мен немере, шөберелері монғол империясын бүкіл әлемге танытты. Атап айтсақ, баласы Үгедей әке жолын жалғастырушы, Батый Монғолдарды бүкіл Европаға танытты, Қытайда Құбылай, Иранда Хулагу монғол билігін бүкіл әлемге мойындатқан болатын.
Өзектілігі. Шыңғыс хан, Бату хан, Ақсақ Темір орта ғасырлар тарихында жүргізген жаулаушылық жорықтарымен және дарынды қолбасшылық қабілеттерімен тарихта өшпес із қалдырған ұлы тұлғалар. Ал еліміздің тәуелсіздік алуымен бұрынғы кеңестік біржақты зерттеулермен шектелмей, төл тарихымыз кең көлемде зерттеліп, тарихи шындықтар жаңа қырынан танылып жатыр. Осы тұста Шыңғыс ханның немересі Батудың Батыс жорығы нәтижесінде Жошы ұлысының қалыптасу процесі аяқталып, Жошы ұлысы империя құрамындағы жаңа мемлекеттік сипатқа ие болғаны белгілі. Бату хан әкесі мен атасының орындалмаған арманын жүзеге асырды, низамдарын бұлжытпай орындады. “Алтын Орда ” мемлекетін құрды, ал Алтын Орда Жошы ұлысының бір бөлігі, оны Жошы ұлысынан бөліп қарастыра алмаймыз. Жошы ұлысының құрамына кірген тайпалар кейін Қазақ хандығы қалыптасу кезінде Қазақ хандығына кіргені белгілі. Олай болса төл тарихымызды зерттеу қазіргі өзекеті мәселелердің бірі болып табылады.
Бату ханның орыс жұртына жасаған жорығы орыс тарихшы шығармаларында аса жыртқыштықпен жасалған шабуыл ретінде көрсетіледі. Орыстарға ойран салушы Бату хан болып табылады, ал олардың өз кінәсі бүркемелеулі күйінде қалады. Батудың Еуропаға жасаған жорығын тек біржақты қарауға болмайды, себебі, орыс княздіктері жіберген қателіктері көзге айқын түседі. Олардың бір орталыққа жұмылып әрекет жүргізбей, өз жауларын жете бағаламағаны көрінеді.
Батыйдың Европаға жеріне жасаған жорығы бытырадай шашыраған орыс княздіктерінің басын қосып, болашақта тас-түйін қара күш болып қалыптасуына осы жорықтың зор ықпалы болғаны сөзсіз. Менің осы тақырып төңірегінде негізгі өзекті мәселем, бұл Батыйдың нағыз бейнесін қолда бар дерек көздерін пайдалана отырып тарихи шындықты шамам келгенше қалыптастыру, сонымен қатар Жошының Қыпшақ мемлекетіндегі әскери оң қанаты болған Батудың орыстардың тарихы мен Алтын Орданың тарихына тигізген әсерін қарастыру, емес Қазақ тарихындағы ролін айқындау және Жошы ұлысында Батудың қайталанбас орны бар ұлы тұлға екенін зерттеу негізгі өзекті мәселем болып табылады.
        
        Жоспар
Кіріспе
І тарау
Батудың қолбасшылық дарынының қалыптасуына отбасының әсері
ІІ тарау
Батудың жеті жылдық жорығы және Алтын ... ... аты ... айналған Шыңғыс ханңың жүргізген жаулаушылақ
жорықтары, бағындырған мемлекеттері, заңдары мен ... ... ... ... жаңа ... ... ... Сонымен қатар Шыңғыс хан
жаулап алған жерлердің тарихына өшпес із ... сол ... ... ... ... ... ... мойындатқан ұлы хақан болатын.
Ал оның балалары мен немере, шөберелері монғол империясын бүкіл
әлемге танытты. Атап ... ... ... әке ... ... ... бүкіл Европаға танытты, Қытайда Құбылай, Иранда Хулагу монғол
билігін бүкіл әлемге мойындатқан болатын.
Өзектілігі. ... хан, Бату хан, ... ... орта ... ... ... ... және дарынды қолбасшылық
қабілеттерімен тарихта өшпес із қалдырған ұлы ... Ал ... ... бұрынғы кеңестік біржақты зерттеулермен шектелмей, ... кең ... ... ... ... жаңа ... танылып
жатыр. Осы тұста Шыңғыс ханның немересі ... ... ... ... ... ... процесі аяқталып, Жошы ұлысы империя құрамындағы
жаңа мемлекеттік сипатқа ие болғаны ... Бату хан ... мен ... арманын жүзеге асырды, низамдарын бұлжытпай орындады. “Алтын
Орда ” мемлекетін құрды, ал ... Орда Жошы ... бір ... оны ... ... қарастыра алмаймыз. Жошы ұлысының құрамына кірген тайпалар
кейін ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Олай
болса төл тарихымызды зерттеу қазіргі өзекеті мәселелердің бірі ... ... орыс ... ... жорығы орыс тарихшы шығармаларында
аса жыртқыштықпен жасалған шабуыл ретінде ... ... ... Бату хан ... табылады, ал олардың өз кінәсі бүркемелеулі күйінде
қалады. Батудың ... ... ... тек ... ... болмайды,
себебі, орыс княздіктері жіберген қателіктері көзге айқын түседі. ... ... ... ... ... өз жауларын жете бағаламағаны
көрінеді.
Батыйдың Европаға жеріне жасаған жорығы бытырадай ... ... ... қосып, болашақта тас-түйін қара күш болып қалыптасуына
осы жорықтың зор ықпалы болғаны сөзсіз. Менің осы ... ... ... ... бұл ... ... бейнесін қолда бар ... ... ... ... шындықты шамам келгенше қалыптастыру,
сонымен қатар Жошының Қыпшақ мемлекетіндегі әскери оң қанаты болған Батудың
орыстардың тарихы мен ... ... ... ... әсерін қарастыру,
емес Қазақ тарихындағы ролін айқындау және Жошы ... ... орны бар ұлы ... ... ... ... өзекті мәселем болып
табылады.
Тарихнамасы. Жалпы Шыңғыс хан өмір сүрген ... ... ... ... ... біз ... ... Батый мен әкесі
Жошының өміріне байланысты дерек ... ... көп ... ... араб, парсы, қытай, орыс тарихшыларының деректерін жатқызуға
болады. Атап айтқанда, Рашид-ад Диннің “Сборник ... ... ... ... ... ... ... шежіре, Джувейнидің,
Жузжайнидің, Әбу-л – Ғазидің, Қ.Жалайридің “Жылнамалар жинағы”, Әбілғазының
“Түрік ... ... ... ... относящихся к истории
Золотой Орды” еңбектері, сонымен қатар европалық В. ... ... ... ... қолымызда бар негізгі дерек көздері болып табылады.
Осы тұста орыс зерттеушілерінің қарастырып отырған ... ... ... В.В.Бартольд,Л.Гумилев, Б.Д Греков А.Ю.
Якубовский, С.А.Козин, Федоров-Давыдов еңбектерінде ... ... ... мен ... ... бейнесі туралы ... ... ... ... Орданың тарихи ролі туралы және ... ... ... ... ... ... ... бұл
жөнінде былай деп жазды: “О роли ... ... как ... ... не ... забывать те, кому близки проблемы ... ... и ... ... орыс ... негізгі ойрандауының себебі, қала
басшыларының, кеңесші-боярлардың қорғанысты ... ... ... арасында бірліктің болмауы болып табылады. Бұл жайында Ризаэдин
Фәхретдин былай дейді: “Шын мәнісінде, Шыңғыс хан мен Бату ... ... ... ... ... сол ... кейінгі құрылған Ресейге айналдырды.[2]
Осы жоғарыда келтірілген дерек көздері мен зерттеулерге төменіректе
толығырақ тоқталатын боламыз.
Міндетім. Жошы ... ерте ... ... ... оның ... Бату тағайындалған болатын. Осы тұста Жошының дүниеден өтуі, Батыйдың
таққа отыруы,жүргізген жорықтары жөнінде де ... ... ... ... және ... арасында күмән тудыратын жайттар да кездеседі. Ол
мәліметтерге төменірек тоқталатын боламыз. Сонымен қатар ... ... ... ... ... болғаны жалпы өзі бағындарған
мемлекттер ... ... із ... және ... ... ... қалай сипаттағаны жөнінде жан-жаты қарастыратын боламын.
Мақсатым. Шыңғыс ханның тұңғыш ұлы, Жошы, 24 жылдық ... ... ... ... 200-ге жуық ... қамалдарды қолға түсірген танымал
қолбасшы болған. Осы тұста Жошы өміріне де ... ... ... ... ... ... қабілетінің танылуына әкесі мен өске ортасы
елеулі ықпал жасайтыны белгілі. Мен өз ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырған, бұл тарихи оқиғалар барысына
тоқталу біз қарастырып ... ... ... ... Ал Бату ... ер ... өзі түркіленген монғол болды, оның анасы қоңырат ... ... ер ... ... Жошы ... алып жатқан территориясының
ауқымды бір бөлігі ... ... осы ... ... ... ... кейін беки түсіп, болашақ Қазақ хандығының құрылуына
өзіндік әсер еткенін жан-жақты зерттеулер көздерін талдау ... ... ... ... ... ... Батудың қолбасшылық дарынының қалыптасуына отбасының әсері
Шыңғыс ханның ғұрыпқа бағынып, өзі тірі кезінде ұлдары мен ... үлес ... Оның ... ... ... ... ... Осы тұста, деректемелерде Шыңғыс ханның тірі кезінде әр ұлына
“жұрт” деп аталатын ерекше жерлер ... ... ... бар ... ... ... пікір түюге болатынына
сүйенсек, бірінші болып Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ... ... Жошы ... ... мен ... оңтүстігінің басқа да “орман
халықтарын ” бағындырған кезде, делінеді ... ... ... деп ... ... ... халқының бәрін оған сыйлайды. Кейін келе, Шыңғыс
хан Орта Азияны бағындырғаннан ... Жошы ... ... ... Қойлық
пен Хорезмнің шекарасынан батысқа қарай ... ... ... “татар
аттарының тұяғы жеткен шекке дейінгі”, яғни Еділ ... ... ... ... ... зор ... ретінде танылуына оның өскен ортасы мен
әкесі, Жошының, әсері де зор ... ... ... ... ... ... ... бұрын оның әкесі мен туыстары туралы да сөз
айтып ... жөн ... Орда – ... ... ХІІІ ғасырда пайда болды, Шыңғыс хан
ұрпағы мемлекеті. Оның құрылу тарихы Жошының үлес ... ... хан ... ... өте ... және ... проблема болып табылады.
Жошы әкесінің солтүстік Қытайға, Орта Азияға ... ... ... ... ... мен ... бойынша бірқатар тапсырмалар
орындады, бұлардың қатарында 1207-1208 жылдар Енисей Қырғыздарын ... ... ... халықтарын” бағындыру болды. 1216 жылы Шығыс
Дешті Қыпшаққа ол жерге Батыс Манғолиядан қашып барған ... хан ... ... ... ... ... ... еді, Жошының барлық жорықтыры
жеңіспен аяқталып ... ... ... ... дейін басына дейін
жалғасқан Орта Азияға соғыс науқаны тәмамдалды. Шыңғыс хан 1224 жылдары
ұлдарымен ... ... ... ... ... Жошы ... жоқ. ... ұнаған қыпшақ даласында өз ұлыс иелігін басқару қамымен шұғылдану
үшін ... әрі ... ... ... ... ... ізденістерге сүйенсек, Шыңғыс ханның ... ... 24 ... жорық жолында 60 қамал ... 200-ге жуық ... ... ... ... ... ... Жошының Орыс жұртына
тигізген саяси ықпалы жайлы ағылшын тарихшысы ... ... ... ... ... ортағасырлық орыс тарихындағы монғолдардың монғолдардың
үлесі ” атты еңбегінде біршама толық талдаған. Ал Астрахан, Қырым, ... ... ... және ... ... осынау Жошының туындысы.
Жошы оның әйгілі хан ... ... ... ісі әйгілі
әкесінің көлеңкесінде қалып келді. Жошы хан құрған қыпшақ хандығы өз ... ... ... ... ... Жошы Ордасы “Ертіс өңірінде болған”.
Тарихшы Шыңғыс хан ... ... ... ... ... қыпшақта орналасты және бұл орын Көк Орда” деп аталды. Рашид ад-
Диннің және ... ... ” , ... ... айтуына сүйенсек,
Шыңғыс хан Жошыға төрт тайпадан тұратын: ... ... ... және ... төрт мың ... ... ... Жошының қыпшақты ұнатқаны
соншалық делінеді деректемелерде, бұл елді ... ... ... сипаттама беретін болсақ, мұсылман деректерінде де, қытай
деректерінде де Жошы “Қызуқанды адам, ... өжет әрі ... ... ”, ... Жошы хан ... ... сабырлы және жомарт,
қайырымды, кішіпейіл адам еді. Шыңғыс ханның бүкіл майдандағы ... ... ... мен батырлығы Жошы белгілеген жобаны
жүзеге асырып отыруына тікелей байланысты болатын.
Тегінде ... хан ... ... ісін ... ... нақ ... ... болса керек. Ол заманда мұның өзі жауапты әрі ... ... ... ... қаумалап аң аулау ермек қана емес еді, ... бұл ... ... ... көзі болатын, бұған қоса, тағы бір
маңызды мәні - әскери соғыс ... ... ... ... ... ... қолбасшы болғанын және
аз өмірі ішінде ешбір жеңіліссіз жүргізген соғыстарын ескерсек, ... ... ... ... мен ... дарығанын және Еуропаға
жорық жасау барысында дарынды қолбасшы болуы осыған байланысты болса керек.
Жошының өз ұлысын басқаруы ... ... ... ... ... жоқ. ... ... деректер Жошының туған кезіндегі және ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұрпағы Әбу-л-Ғази былай деп қосады:
“Ұлын көріп Тимучин:
- Бізге джучи келді ғой, - деп қуанады ”, монғолдар күтпеген ... ... ... ... ... деп атаған. Осы жағдайға орайлас бұл ұдға Джучи
деген ат қойылады.
Бірде Жошы мен оның ... ... ... ... тура әскери
кеңесте және әкесінің көз алдында болады. Парсы жазушысы ... ... ... ... хан мен Жошы ... ... ... әкесі мен ұлы арасында қақтығыс болған. Жошы хан ... ... ұлы. ...... ... ... ... Жошы – күтпеген,
ойламаған жерден келген қонақ, мүсәпірдеген сөз. Бала немесе сүйкімді деген
мағынада да қолданылады. Шыңғыс хан ... ... ... Жошы хан көп ... ... көзге түскендіктен, әкесі кейін Дешті-Қыпшақтың ханы ... ... ... ... ... ... ... қаласынан шыққан Жошы хан бастаған Шыңғыс хан ... ... ... ... ... хан ... да, қыпшақтар да көшпелі қауым болғандықтан,
мемлекеттің ... анық ... ... ... ... ... және ... халықтары, бүгінгі Ресей мемлекетінің оңтүстік бөлігі
осы мемлекеттің жері болып есептелінді.
Осы ұлы мемлекетті Шыңғыс хан баласы Жошы ... және оның ... Сол ... ... алған”, “Жошы ұлысы” деп атап кетті. Бату ханға
қараған жерлер “Бату елі” немесе “алтын Орда” делінеді.
Алтын Орда ... ... ... ... болғанымен, кейін
мәдениеті дамып, ұйымдық тәртібі күшейеді.
Кейбір тарихшылар қыпшақ және жалпы солтүстік ... ... ... ханнан рұқсат алмаған еді деп әңгімелейді.
Шыңғыс хан Қарақорым қаласына қайтарда және ... ... ... ... ... адам ... Жошы ... Қарақорымға келуге
шақырады. Бірақ ол өзінің денсаулығының нашарлауы ... бара ... адам ... ... ... ... ... кітабында: “Жошы
хан Қарақорым қаласына әкесінің қарауына барды. Шыңғыс хан да ұлын көріп,
сөйлесіп, разы болып, ... соң ... ... Қыпшаққа ерекше құрметпен
шығырып солады. Көп уақыт ... Жошы хан ... ... ... ... бір ... Жошы хан Қарақорымға әкесінің қарауына қайтпау
үшін денсаулығын сылтау етті. Шындығнда сау саламат ... отыр ... ... ... хан ... ... ашу үстінде Жошыны жазалауға
әскер жібермек болды. Осы кезде Жошының қайтыс болған ... ... ... ... ... аң аулау кезінде қайтыс болғаны дұрыс деп
есептеймін, бұған Әбілғазының жазған ... ... ел ... ... ... киік ... шығу ... өзі зор маңызы бар ... Егер ... ... өз ... ... ... заң
жинақтарын, ақыл кеңестерін ескерсек, Жошының әкесінің тілін алмағандықтан
бағынбай кетті деген пікірмен келісуге болмайды. ... ... ... тұратын қақтығыстарды ескермеуге болмайды, сол себептен де ... Ұлы ... ... ... ... ... ... болады, ол
бұрынан келе жатқан араздықты өршітіп алудан қорыққан болған болар. Осы
тұста Батудың ... ... ... ... ... той ... Бури ... екеуінің араздасып қалғаны туралы ұлы ханға жіберген ... Осы ... сол ... ... ... келуімен байланысты
деп жазылған.
Жошы хан 1227 жылы Шыңғыс ханнан 6 ай бұрын қайтыс болған. Жасы 30 ... ... ... ... ... Жошы ... жоғары бойында
жерленген. ХVІ ғасыр ... ... ... келтірген аңыз бойынша, Жошының
мазары Орталық Қазақстанда Сарысу алқабында Сарайлы өзеніне жақын ... ... ... ... ... ... болған.
Жошы хан және оның ұрпақтары қазақ мемлекетін құрып, қазақты ұлт
ретінде, қазақ елін ...... ... өз ... Жошы хан ... ... ... негіз жасаған болса,
оның ұлы Батудың да қазақ тарихына елеулі ықпалы бар, олай ... ... әке ... ... ол ... ... қазақ этносын
қалыптастырған жалайыр, қоңырат, ... ... т.б. ... енді,
олардың тілі қыпшақ тілі болды. әдет-ғұрып, тәлім-тәрбие тәртіп-заңы ортақ
болды. “Шыңғыс ханның түрікі ... ... ... қазақтыңұлт
ретінде қалыптасу процесіне оң ықпал еткенін, Орта Азия территориясындағы
мемлекеттердің қалыптасу ... ... ... Ал Батудың
мемлекеті қыпшақ тілді, халқының көпшілігінің діні Ислам болған және Бату
қазақ жерінде ер ... [9]” Ол ай ... ... мәліметтер бойынша
Батудың нағыз тарихи бейнесін аша білу қазақ халқы тарихы қаншалықты ... ... ... Осы ... ... ... ... ата-бабаларымыз
бағалап, жыр жолдарына қосып жүрген. Оған дәлел Батудың түрікше аты “Сайын”
болатын. Сайын – ... ... өте ... ... мағына беретін. Осыған
байланысты ертеректе “Ер ... жыры ... ... ... бұл жыржың
қазіргі таңда нақты мазмұны жоқ болғандықтан кесіп айта алмаймыз. Олай
болса ... ... ... ... ... аша ... керек. Батуды орыс
тарихшылары жан-жақты зерттеулер жүргізді, орыс ... ... ... ... аса ... ... ... әскерлерін
варварларға теңестірген. Бірақ біз тек біржақты зерттеулерге сүйенбей,
тарихи ... ... ... оның ... ... дұрыс ашып, шынайы
тарихты қалыптастыра білуіміз ... ... ... ... ... ... қатар монғолдардың талаптарын орындаудан бас
тартқан орыс жұртына Бату хан ... ... ... Ол ... төтеп бере алатын күш болмаған және осы тұста орыс жұртының да
батылдықпен қорғанғанын ... ... Бату ... тарихи зерттеулер
елімізде өте аз, сондықтан әлі де сыры ... ... көзі ... ... ... ... осы мәселені тұсында біршама
зерттеулер жүргізуі керек.
Қорыта келгенде Дешті Қыпшақты 1223-1225 жылдары ... ... ол ... ... ұрпақ қалдырып, Алтын Орда мемлектінің ... Аз ... ... ... ... ... көзге түсе
білді, ал Бату әке ... ... ... хан ... ... ... бүкіл әлемді дүр сілкіндірген ұлы ... бірі ... ... ханның өзінің балаларына, яғни Батудың балалық шағын ... ... ... ... Қ. Жалайыридың “Жылнымалар жинағы”
дерегі бойынша: Жошы хан Шыңғыс ханның ... ұлы еді, ... ... бегі атты қыз мұнан үлкен еді. Қоңырат қауым Иди ноянның қызы Бөрте
Фужиннен төрт ұл, бес қыз бар еді. ... ұлы ... Жошы хан еді. ... Оң ханның ағасы Жакамбудың қызын Жошы ... алып ... еді. ... ... еді. Жошы ханның барлық қатындарынан сол үлкен еді.
Хатундары және кумалары өте көп еді. ... көп еді. ... ... ... ... көп ... ... Ондай хикаяттар бар: Жошы ханның қырыққа жақын
ұлы бар еді деп айтады. Немересінің есебі жоқ еді, ... ... Жошы ... әрі ... ... ... он төрт ұлының аттары, яғни даңқы шыққандар
мыналар: Біріншісі Орда, екіншісі Бату, үшіншісі ... ... ... ... ... ... жетіншісі Бууал, сегізіншісі
Жылауқұн, тоғызыншысы Санқұр, оныншысы Шымбай, он ... ... ... Удур, он үшіншісі Тоқа Темір, он төртіншісі Самқұм[10].
Батуды көптеген әдебиеттер де әртүрлі жазады, ... ... ... ... бір ... ... деп көрсетсе, кейбір деректерде ол екеуінің
анасын екі бөлек екені айтылады. Өтеміс Қажы ... ол ... бір ... деп ... ал Рашид ад-Диннің еңбегінде Орда Ежен Жошының үлкен
қатыны қоңырат руынан Сартақтан ... ... ал ... ... руынан
Ильчи ноянның қызы Уки-фудждан туылған деп көрсеткен.
Жошы алғаш 1197 жылы 17-18 жас ... ... ... ... бас ... шаңырағын көтереді. Араға екі жыл салып,
Орда Еженнің анасы, Қоңырат қызы Сартақты, және екі ... соң ... ... қызы ... ... ... ... Баты хан осы
Үкі-фуджиннен туды деп жазады[11].
З.Қинаятұлы қарастырып отырған ... өз ... ... деп
көрсеткен: Тулуйдің бәйбішесі Соркуктан-хатун және Жошының бас бәйбішесі
Жошының бас ... ... ... Баты хан ... ... сыйлап, одан туған Мөңке ханмен етене жақын болуына
қарағанда, Баты хан ... ... ... ... ... Бату хан мен Орда ... бір анадан туылғаны ... әлі де ... ... ... ... себебі, осы мәселеге байланысты
басқа дерек көздері мен зерттеулерде мәліметтер аздық етеді, тың ... бұл ... әлі де ... ... қажет етеді. Осы мәселе
тарихшылар назарын талап ететін тақырыптардың бірі деп есептеймін.
Әбу-л-Ғазиде әңгімесінде : Жошы ауырып жатқан ... ... ... хан әлі тірі болатын, ол немересі Батуды өз ордасына шақырып ... ... өзің ... ал да, ол жетпеген жерлерге аттан” деген,
Сайын хан ... ... ... ... ... хан қайтыс болады.
Батудың таққа отыру кезінде болған оқиғаларды ... ... ... Қажының “Шыңғыс Наме ” еңбегінде бұл былай суреттеледі: Жошы
өлгеннен кейін оның ... ұлы Орда Ежен мен ... ұлы Бату ... ... ... ... дау шығып, ағайында екеуі бір-біріне билікті
ұсынады. Ақырында олар Шыңғыс ханға ... одан ... ... айтуын
сұрайды: “Бір анадан туған екі ұл және басқа анадан туған 17 ұл, ... Ұлы ... ... ... Олар ... ... қызметке
келген кезде, ол үш үй : алтын босағалы ақ үйді – ... ... ... көк үйді – Еженге , болат босағалы боз үйді – ... ... ... хан үш ... басқаларынан жоғары қойып,
олардың бір-бірінің арасындағы дәрежелерін анықтады.
1224 жылы Сыр ... ... ... сол жылы ... Бұқа ... ... Жошының өзі түрлі себептермен қатыса алмай, әке сәлемін алып,
ұлдар 18-19 жас шамасындағы Орда мен 16-17 дегі Баты және 15-16 дағы ... Осы ... ... ... ... немересі Батыға түседі. ... оның ... ... атын ... ... ... хан ... болғаннан кейін Дешті-Қыпшақ хандығына Шыңғыс хан
“Сайын” деп ... ... ... ... немересі Батуды тағайындады. Батуды
таққа отырғызу үшін, Отшігін (Шыңғыс ханның інісі) деген адамды жібереді.
Дешті-Қыпшақта Өтшігінді үлкен құрметпен қарсы алады, ... ... ... сай ... таққа отырғызды. Шыңғыс хан атынан ақыл-кеңес айтып,
пәрмендері ... ... ... Жаңа ... ... моңғол салты
бойынша тойланды. Сайын хан және шахзадалар жиылып сықтап аза тұтты.
Менің ... В.В. ... ... ... ... ... айтылған материалдардың негізінде жазылған. Осы негізге
сүйеніп ... ... ... туралы кейінгі деректі дұрыс деп ... ... ... ... ... оның қолбасшылық дарыны сол кезден-ақ
көріне ... ... ... ... ... жеті ... жорығы және Алтын Орданың құрылуы
Бату хан 1229 жылы өткен құрылтайға дайындықтың басы ... ... ... ... Жәмай, Бәркіжарды қасына алып, Қарақорымға сапар шекті.
Өз орнына інісі Тоқайтемірді қалдырды. Қарақорымда ... ... ... ... хан ... аза тұтты. Шыңғыс хан өсиеті бойыншы
Өгедей хакан ... ... ... ... түріктерін түгелдей бағындырып,
жөнге салу, бұлғарларды, орыстарды да бас игізу туралы ... ... іске ... ... ... хакан өзінің ұлы Күйік ханды, Төле ханның ұлы ... ... ұлы ... ... ... ... ... сарбаздардан Батудың
қоластына берді және құрылтай қарарын жер ... үшін ... ... ... мен тау халықтарын алдап, өздеріне қарсы соғыстырғаны
үшін, Жошы хан орыс ... кек алу ... ... ... ... ... қаласына жіберіп, тапсырмақшы еді. Жоспар жасалған соң, өзі
осы уақытта қайтыс болды. Сөйтіп Жошы хан бұл ... іске ... ... ... оның ұлы Бату хан жүзеге асырды.[15]
Жошы ұлысының басшысы Батуға бір кездері әкесі ... істі ... ... ... ... оған көмекке Көкдай мен Сүбедей
басқарған әскер жасақтап берді.
Сүбедей мен Көктайдың 30 мың атты әскер ... қолы мен Жошы ... ... маңы ... ... Орыс ... бұл жорық 1229 жылы
болды дейді және ... ... ... мен ... ... ... қашты деп хабарлайды. 1230 жылы Жошы ұлысының әскері
Жайық пен Еділ ... ... ... ... ... ... ... соғыс қимылдары 1232-1235 жылдары да жалғасты, бұл кезде
монғолдың алдыңғы жасақтары тіпті Еділдің оң жағалауына ... өтіп ... жылы ... мен әскербасылардыңс әрқайсысы өзінің қоныстарын
жолға жолға шықты да, күз түсе Еділ ... ... ... барлығы
“Жошы руына” атап айтқанда Батуға, Ордаға, Шейбанға, Таңғұтқа, Тоқтатемірге
келіп қосылды, бұларда сол өлкелерге тағайындалған ... ... ... ... ... ... “Әскердің көптігінен
жер қайысты, қисапсыз қалың қолдың ... ... ... біткен үркіп,
ауа қашты.” Қазіргі заман зерттеушілерінің есептеуінше, Бату әскерінің ұзын
саны жүз жиырма – жүз ... ... адам ... Ал ... ... ... мемлекетінің енгізін қалағандықтан, оның әскерінің көпшілігі
түркілер болған.
1237 жылы ... ... ... қатысушы монғол ханзадаларының барлығы
жиналып, құрылтай өткізеді, ортақ шешім бойынша ... ... ... жылы Бату ... қыпшақ даласын бағындырды, Батудың түмендері
тіпті бүкіл Еуропаны бағындыруға сәл-ақ ... кез ... Русь пен ... ... ... ... біз орыс және батыс
Европа деректерінен ғана біле аламыз, мұсылман тарихшыларының бұл турасында
беретін деректер ... ... ...... ... Киевті, Польшаны,
Венгрияны, Мордовияны жаулап алғанан кейін Австрия мен ... ... ... ... ... туралы пікірлер сан-алуан. Русьтің
Монғолдарға көрсеткен қарсылығы олардың әлсіреуін тездетіп, кері ... ... ... ... ... ... ... ретінде: А.
Якубовскийдіің көрсетуі бойынша: ... ... ... ... ... орыс ... ... барысында оның әскерінің әбден
әлсірегенін және оларда ... ... ... ... Сонымен қатар татарлар Чеш (чех) ... және ... ... дайын емес болғандығы ... ... ... ... батысқа жорығы Оның әскери құрамында болған
Үгедейдің ұлы Күйік пен ... ұлы Бури ... ... ... ... ... ұрыс ... соғысты тоқтатуға тура келген ... Ал, А.Н. ... ... ... ... жеңілісіз, тек
Ұлы хан Үгедейдің өлімі туралы хабар жеткеннен кейін ғана кері ... ... – деп ... өз ... зор ... ... және Батуды бүкіл әлем таныды.
Оған қарсы тұрар Еуропада ешқандай империя болмады. Бұл ... да ... ... ... ... ... жорықты көрген Еуропалықтардың зәре-құты қашты. Өйткені
бұған қарсы тұрарлықтай күштер жоқ еді.
Бату хан енді бір ... ... ... ... ... еді, бірақ осы кезде Қарақорымда соңдарынан Өгедей қаханның қайтыс
болғаны хабары жетті. Бату хан амалсыздан бұл істі ... ... ... ... Еділ бойына қайтып келді.
Еуропа халқы Бату хан тарапынан бағындырылмады ... олар ... оның ... ... ... ... ешқайсысы қылаудай
қарсылық жасаған емес.[18]
Ендеше қолда бар дерек көздеріне сүйене ... ... кері ... ... ... Үгедей ханның өлімімен байланысты екені айтылған
болатын, ал А.Якубовскийдің ... ... ... деп қабылдауға
болмайды. Әрине ... саны ... деп ... ... ... ... мол қазына жиналғаны бәрімізге белгілі,
сонымен қатар әскер қатары да үнемі толықтырылып отырды, ол ... ... ... ... ... ... және ешбір соғыста жеңілмегенін
қосқанда Батудың ... ... ... Ұлы ... ... ... деген
қорытынды жасауға болады.
Жошы ұлысының билеушілері Бату ханзада өз әкесінің інілері – Үгедей
1241 жылдың аяғында және ... 1242 жылы ... ... , ... ... ... ... Бату болды, беделі барлығынан үстем
болып, бүкіл империяға қатысты істерді шешуге ... ... - деп ... ... Орда ... ... екінші ұлы, Шыңғыс сарбаздары әйелді
өздері жеңген елден алатын болған. Бұл тұста Батудың ... ... ... яғни ол таза ... ... ... ... қоңыраттың қызы болды. Ал
қоңыраттар қазіргі Қазақ хандығының құрамындағы тайпаекені белгілі. ... ... ер ... Оның ана тілі – ... тілі еді. Түрлі айғақтарға
қарағанда Бату шетелдік елшілермен қыпшақ тілінде сөйлескен. Бату ... Орда ... ... ... ... еді. ... ... Орданың халқы
түркі тілдес тайпалар, басым көпшілігі қыпшақтар олардың діні – ... ... ... ... ... Олай ... Бату ... Алтын Орда
түркіленген монғолдық империя болған деуге толық негіз бар. Сонымен қатар,
Алтын Орда Жошы ... ... ... ... ұлысының ажырамас бір бөлігі
екенін де ескеруіміз керек.
1242 жылы Бату өзінің ордасы ... ... ... ... оралды.
Мұнда ол тарихқа “Алтын Орда” деген атпен қалған жаңа ... ... ... Орда ... кестесінің Бату ханнан басталу ... ... ... анықтама сөздігінде “Алтын Орда” сөзін қыпшақ елі деп
атаған екен. Алтын Орда құрамында Жалайырлар мен ... ғана ... ... олар ... ... ... әлдеқашан түркіленген соң барып
мұнда келген тайпалар, ал негізгі халқы түркілер деп ... ... ... ... ... ... ... оның жұрты қазіргі Қазақ
даласына қанаттас жатты. ... Орда Ақ ... ... ... үнемі бір-бірімен тығыз қарым қатынаста өмір сүрді.
Батудың жетіжылдық жорығы нәтижесінде Жошы ... ... ...... ... ... Батыс жорығының нәтижесінде
Бату хан жаңа үлестен Ақ Орда билеушісі Орда Еженге Бату хан: ... сен ... деп., оған он мың ... ел ... ... Ақ Орданың іргесі Батысқа қарай қанат жая ... Ал Ақ ... ... ... ұйытқысы болып табылады. Осы тұста Бату
Шайбанға да жер үлестерін береді. Оған: Қосшы, ... ... ... ... ... ... ... ақылы бойынша өз ... ... ... ... үлес ... бөліп берді және
үнемі Шыңғыс ... ... ... ұлы ханмен байланыс жасап тұрған.
Қарақорымдағы билікке ... өз ... ... ... жол бермеуге
тырысып, өзінің көрегендігін көрсетіп отырған. Батудың ... ... ... ... ... ... ... ыдырауы нәтижесінде пайда болды.
Ал Бату территорияларды бөлу арқылы, Қазақ ... ... ... ... болады. Батудың билігі сол кезеңде бүкіл Жошы
ұлысында жүрді, ол ... Жошы ... тек оң ... ... болып
қалды. Ал сол қататты Орда Ежен басқарғандықтан, екеуінің арасында байланыс
үнемі жүріп тұрған болса керек.
Алтын Орда 250 жылдай орыс орыс ... ... ... ... алып ... ... Алтын Орда Ресей жеріне қыспақ жасаған жоқ..
Алтын Орданың орталығы ... ... ... Еділ ... ... ... ... шығысында салынған Сарай қаласы еді. Сарай
қаласын батыс ғалымдары дабырата ... ...... ... ... ол моғолдарға көшті, содан монғолдар хан саайларын осылай атаған.
Алтын Орда астанасының өзі Сарай-Бату аталу ... ... ... ... болмақ. Бұл қаланы солудың өзінде Бату орталықпен үнемі
байланыста болған және мәдениеті жоғары дамыған қала ... Бұл қала ... ... ... ... ... болған. Неше ғасыр бойына
бұл қалаға орыс әкімдері бірінен соң бірі ... ... ... орыс ... ... қарым-қатынас ұстады. Батудың
бұйрығымен Алтын Орда астанасы Бату ... ... ... ... ... қос арғымақтың мүсіндерін таза алтыннан құйдырып орнаттырған.
Бату сарайында кезінде 100 мың халық тұрған, ол ... ... ... сонша адам көп болмаса керек.
Әрине бұл асыра ... ... Бату сол ... ... ... үлес ... Ол ... төмендегі деректерден көруге
болады.
Бату өзі түгелге дерлік өзі бағындырылған елдердің ішкі ... ... ... ... істеріе еркіндік берді, тек ... ... ... болды. Княздік лауазымдарын бекіттіріп, жарлық ... ... келе ... 1246 жылы Рим папасынан Күйікке арнап
елшілер арасында болатын ... ... де ... Ол ... ... ... әрі адамды қажытатын сапар шеккен. Батудың Еділ ... ол 1246 ... және 1247 жылы ... ... екі ... ... ... саяхатнамасында төмендегідей деректерді
келтіреді: “...Қыпшақ жерлері арқылы жүріп, Днепр, Дон ... ... ... Бату хан Еділ ... әсем ... салдырыпты. Бізді Бату
хан шатырына алып барды. 1246 жылы көктемінде ... ... ол Бату ... ... ... ... императорда айтпағанда, барлық татар
княздіктерімен салыстырғанда ең ... ... ... ... ... ... үй іші ... мәртебелі шаһзадалар, төрелер төменіректе сұлу
әйелдер орындықта ... ... ... хан ... оқыды. Музыка ойнап
тұрды. Хан алтын, күміс тостақтармен ... ... ... Бату ... ... ... де алып қалмай, басқаларға бөліп беретін ”.
Батуға Плано Карпини мінездеме бергенде: “Бату өз ... ... ... де олар одан ... қорқады; соғыста ол өте қатал; ... ... және ... ... өте ... бері ... келеді.”[23]
Орыстың бытыраңқы княздіктері Батудан тағылым алатын. Өз іштеріндегі
алауыз дұшпандықтарынан біртіндеп жоюға кірісті. ... ... ... да бір ... ... ... түсінді.
Батудың билеген жылдары Алтын Орда үшін ... ... ... ... гүлденген ортақ заңға бағынатын, сауда жоғары дәрежеде
өркендеген, ... саны ... Ол ... ... ішкі ... және оларға еш қыспақ көрсетпегені жоғарыда айтылды. Алтын Орда
өкіметі негізгі және дамыған ... ... ... ... ... ... Кавказ халықтары, қырғыздар негізгі мемлекет, ал
бабарлар, бұлғар ... орыс ... ... ... ... ... Дамыған мемлекеттердің ішкі істеріне араласпады, тек бірқатар алым
салықтар ... ... ... Орда ... ... ... негізінде құрлған
мемлекет болып тыбылады, ол ... ... ... ... ... ... ... деуге толық негіз бар.
Бату хан келген көпестерге, жат жерліктерге, және өз ордасында болған
орыс княздарын өз ... ... ... ... ... ... ... әскербасы және қолбасшы ретінде таныла білген. Олай болса оған
жауыз ретінде беріп келген анықтама толығымен ... емес ... ... ... Сонымен қатар оны “Сайын”деп ... өзі ... ... ... ... ... ... әр деректе әр түрлі, саяхатшы ... ... ... ... 1255 жылы ... қаласында
қайтыс болы деп жазған[24].
Г.А. Федоров - Давытовтың жазуында Бату ханның қайтыс болуы 1256 ... Ибн ... ... Бату хан 1252 жылы ... ... бұл ... естелігіне қайшы болып келеді.
З.Қинаятұлы еңбегінде Баты хан 1256 жылы алапес ауруынан ... ... ... жері ... ... ... деп жазады.[26] Ал Армян
деректемелерінің (Себастаци “Жылнамасы”) хабарлар ... Бату 1256 ... ... Өінің тарихи еңбегін 1260 жылы тәмамдаған Жувейни өз еңбегінде
Батуды 1255 жылы қайтқан, деп көрсетеді[27].
Ал кейбір деректерде Бату хан аяғы ... ... ... ... өз ұлы ... ... деп жазады. Қорыта келе Бату хан ... ... ... қайтыс болса керек деген тоқтамқа келуге болады.
Қорытынды
Қорыта келе, Батуды, Шыңғыс хан құрған ұлы державаны әлемге танытушы,
әке ізін ... ... ... ... орны бар, ... ретінде тани білуіміз қажет. Оның 19 жыл ... ... ... ... біршама кеңейді, мемлекеттің өзіндік басқару ... ... ... қала саны ... ... ... абыроймен оралуы нәтижесінде Ордалардың
іргесі кеңіп, Жошы ... ... бір ... ... Жошы ... ... мемлекетінің құрылуына қазақты ұлт ретінде, Қазақ елін ел
ретінде қалыптастырып, қабырғасын ... ... ... ... ... Ал ... хан ... барлығы да Жошы ұрпақтарынан тарады.
Бату ... ... ... бөліп қарау мүмкін емес, Жошы ұлысынң негізін
Жошының өзі ... ал Бату ... ... ... ... ... ... өзіндік қайталанбас оң ықпал жасады.
Оның жорықтағы ... ... ... ... ... ... хан ” ... Ал кейбір батыстық тарихшылардың жауыз ретінде
көрсетуі, деректерді жете талдамауы деп ... ... ... Бату ханның
жорығы салдарынан Еуропа халқы біршама зиян шекті, оның жүргізген ... ... ... іс-әрекеттері өте қатал болды. Бірақ ол кезеңде
қайырымдылық көрсету, әлсіздік ... ... ... Егер соғыс
барысында жат жерде дұрыс айла қолданбау ол бүкіл ... үшін ... Ал орыс ... ... ... ... Бату орыс ... әскерінің көп болғаны есебінен жеңіске жетті деуі тарихи шындық ... ... ... ... ... және ... ... дұрыс
пайдалану арқылы жеңіске жетті деген дұрыс болар.
Біздің мақсатымыз Батудың ... ... тек ... ... ... ... ... қателік жасайтынына көз жеткізу. Себебі бұл
мемлекет ұзақ уақыт өмір ... Жошы ... ... ұлы Бату ... ... ... ... дәрежеде болғанын тарихи деректерді
талдап, дұрыс қорытынды жасау ... ... ... ... ... ең тыныш
кезеңі осы Бату басқарған кезең, ал жеті жылдық ... ол ... ... Бұл ... ... ... ... зерттеу жүргізген. Оның
Еуропаға жүргізген жаулаушылық жорығынан кейін тек қала ... және ... ... ... ... белгілі
Батудың қазақ тарихы үшін де маңызды екенін ұмытпауымыз қажет. Алтын
Орданың ... ... ... ... ... ... ... ол тайпалар
кейін қазақ хандығы қалыптасу барысында осы тайпалар, қазақ тарихы үшін де
елеулі роль ... ... ... ... ... ... ерекше
құрметке ие болғандығы, мейірімділігімен ... ... ... ... ... ... атпен атағандығын есте сақтауымыз керек.
Ал біздің ата-бабаларымыз Батуды құрмет тұтқанымен, елімізде ол ... ... ... ... Батыс жорығының нәтижесінде Жошы ұлысының қалыптасу
процесі аяқталды. Жошы ... ... ... кіші державалық
мемлекеттік сипатқа ие ... ... ... Жошы ... ... ... болды, ал Русь, Бұлғар, Қырым тек салық төлеуші аймақтар болып, Жошы
ұлысының негізгі халқы түрік-қыпшақтар болды. Алтын Орда мен Ақ Орда ... ... ... ... ... Жошы ... ... ғана әсер
етіп, орталық билікке бағынды. Ал Батудың Жошы Ордасын кеңейтіп, ... ... ... бас ... ұлы ... ... Алтын Орда
тарихында өзіндік қайталанбас бейнесімен ерекшеленеді.
-----------------------
[1] Ритмы монгольского века, Москва 1996 жыл, 610 бет
[2] Ризаэтдин ... ... Урда ... – Ханы ... Орды ... Кит. Нәшр., 1995 жыл 81 бет
[3] Тизенгаузин В. “Сборник ... ... к ... ... ... Л., 1884 жыл т.2., 20 бет
[4] Алаш ... // Жошы ... ... көзқарас., 146 бет
[5] Сұлтанов Т. И. , “Алтын Орда” А., 2004 жыл , 15-18 ... ... ... ... 169 бет А., 1992 ... “Монғолдың құпия шежіресі” ., А., 1998 жыл. 194-195 бет
[8] Қинаятұлы З., ... ... және Жошы ... ... 2004 жыл, 148 ... ... Д., // ... Орданы құрған Бату еді // Егемен Қазақстан.,
2003жыл, 26 ақпан
[10] Жалайри Қ., “Жылнамалар жинағы” 87 бет
[11] ... В.Г. ... ТІІ, 48 ... З., ... 168 ... Өтеміс Қажы “Шыңғыс наме”
[14] Қинаятұлы З., сонда, 174-175 бет
[15] “Шора” журналы 1909 жыл № 6 саны
[16] Греков Б.Д., . ... А.Ю., ... Орда и ее ... М., Л.,
1950 жыл , 58 бет
[17] Насонов А.Н., Монголы и Русь М., Л., 1940жыл 9 бет
[18] ... Т. И ... 25 ... Д. ... ... ... ... Бату еді” // Егемен Қазақстан
2003жыл 26 ақпан
[20] Қ.Салғараұлы “Хандар кестесі” А., 1992 жыл 35 ... ... Б.Д., ... А.Ю. ... 297 ... ... сонда
[23] Сұлтанов Тұрсын Икрамұлы, сонда, 39 бет
[24] Н.Қазыбек “Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін ” А., 1998 жыл ... ... Г.А ...... ... ... Золотой Орды” Москва 1973
жыл 70 бет
[26] З.Қинаятұлы, сонда, 169 бет
[27] ... Т.И, ... 38 бет

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Алтын орда тарихы2 бет
Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі8 бет
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
Алтын Орда мекендеген территориясы5 бет
Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы23 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь