Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері


Архаикалық тип
Мәңгүрттік тип
Маргиналдық мәдени тип
Еуразиялық тип
Қазіргі қазақ мәдениетіндегі негізі мәдениет әлеуметтік типтерге көшейік. Меселенің бұрын зерттелмегенін аңғару қиын емес. Мәдени әлеуметтік тип ғыоымда қалыптасқан қағидаларды талдаудың нәтижесін гөрі, өмір идеяларын жалпылаудің тәжирибесіне жақын.
Архаикалық тип. Мәдени идентификация адамның, белгілі бір нақтылы мәдени ортада өзін-өзі сезіну деңгейіне байланысты. Адам тұғанынан құндылықтар жүсейін, әдетте сол қүйінде дайын қабылдайды. Еркін таңдау қабілеті тек шығармашылық типтегі адамдарға тән. Бұл ретте, әсіресе этникалық сананың тұрақтылығын, рәміздері мен дүниетанымының өткен кезден сусындап тұратын ескерген жөн. Этномәдени сана “біз және біз емес” деген ажыратушылық оппозицияға негізделеген. Бұл сана адамды өткен тарихқа басты назар аударып этностың түп тамырларын құрметтеуге шақырады. Бұл – жағымды әрі қажетті талап. Өзін сийламаған, басқаны да сийламайды.
Алайда этномәдени ментальдықтың әсіре бейнелген типтері бар. Олардың бірі – архаизм. Архаизм- мәдениеттің өтіп кеткен сатыларын қайтадан қалпына келтіруге бағытталған талпыныс. Бұл типке зерттеушілер кейде “дәстұршілік”, “ортодокстық”, “фундаменталисттік”, “партикулярлық” сияқты белгілерді де қосады, Шынында да, мәдени жүйе өзін өзі сақтап қалғысы келеді, тұрақты басатауларынан алыс болмауды қалайды. Екінші жағынан алғанда адамдың шғырмашылығы, жасампаздығы жаңашылдығы белгілі. Осы екі тенденция бір бірімен тайталаста болады. Архаистік бағдар тұралы бірнеше деректер келтірдік.
Бұл мәселені А. Тойнби жан жақты қарастырған. Оның пікірі бойынша архаистік мәдени бағдар мінез құлық бітімдеріне, өнерде, тілде, дінде, экономика мен саясатта байқалады. Мысалы, Алмания тарихындағы тевтонизм таза қнды арийлі кидеялары мен фашисттік корпоративтік мемлекет құру тәжирибесі, Израильдегі өлі тіл ивритті тірілту әрекеті, Үндістандағы сансткритті қалпына келтіру талпыныстары, Рим императоры Августың христиандықты көне тайпалық діндермен алмастыруға тырысуы осы архаизмнің көріністері болып табылды.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері
Қазіргі қазақ мәдениетіндегі негізі мәдениет әлеуметтік типтерге
көшейік. Меселенің бұрын зерттелмегенін аңғару қиын емес. Мәдени әлеуметтік
тип ғыоымда қалыптасқан қағидаларды талдаудың нәтижесін гөрі, өмір
идеяларын жалпылаудің тәжирибесіне жақын.
Архаикалық тип. Мәдени идентификация адамның, белгілі бір нақтылы
мәдени ортада өзін-өзі сезіну деңгейіне байланысты. Адам тұғанынан
құндылықтар жүсейін, әдетте сол қүйінде дайын қабылдайды. Еркін таңдау
қабілеті тек шығармашылық типтегі адамдарға тән. Бұл ретте, әсіресе
этникалық сананың тұрақтылығын, рәміздері мен дүниетанымының өткен кезден
сусындап тұратын ескерген жөн. Этномәдени сана “біз және біз емес” деген
ажыратушылық оппозицияға негізделеген. Бұл сана адамды өткен тарихқа басты
назар аударып этностың түп тамырларын құрметтеуге шақырады. Бұл – жағымды
әрі қажетті талап. Өзін сийламаған, басқаны да сийламайды.
Алайда этномәдени ментальдықтың әсіре бейнелген типтері бар. Олардың
бірі – архаизм. Архаизм- мәдениеттің өтіп кеткен сатыларын қайтадан қалпына
келтіруге бағытталған талпыныс. Бұл типке зерттеушілер кейде “дәстұршілік”,
“ортодокстық”, “фундаменталисттік”, “партикулярлық” сияқты белгілерді де
қосады, Шынында да, мәдени жүйе өзін өзі сақтап қалғысы келеді, тұрақты
басатауларынан алыс болмауды қалайды. Екінші жағынан алғанда адамдың
шғырмашылығы, жасампаздығы жаңашылдығы белгілі. Осы екі тенденция бір
бірімен тайталаста болады. Архаистік бағдар тұралы бірнеше деректер
келтірдік.
Бұл мәселені А. Тойнби жан жақты қарастырған. Оның пікірі бойынша
архаистік мәдени бағдар мінез құлық бітімдеріне, өнерде, тілде, дінде,
экономика мен саясатта байқалады. Мысалы, Алмания тарихындағы тевтонизм
таза қнды арийлі кидеялары мен фашисттік корпоративтік мемлекет құру
тәжирибесі, Израильдегі өлі тіл ивритті тірілту әрекеті, Үндістандағы
сансткритті қалпына келтіру талпыныстары, Рим императоры Августың
христиандықты көне тайпалық діндермен алмастыруға тырысуы осы архаизмнің
көріністері болып табылды.
Фундаменталисттік дұниетаным тіршіліктің негізі принциптеріне сәйкес
келмейді. Дж. Холденнің эволюциялік ілімі бойынша табиғи сұрыптаудың
нәтижесінде ішкі өзгерістерге бейімделмеген жүйе дегенерацияға үшырайды. Ал
кибернетик Росс Эшби жабық және кесімді ұйімдастырылған жұйелерде энтропия
артып , қоллапстық қалып тауді дейді. Мұның мәдениетке не қатысы бар
деушілердің де табылуы мүмкін.Алайда мәдениет Бүкіл әлемдік заңдылықтардан
тыс болатын “мәңгі двигатель” емес.
Архаистік мәдени тип заман өзгеріп, қалыптасқан өмір салты шайқлған
өтпелі кезендерде ерекше байқалады. Ескі құндылықтар жүйесін қирату әр
кезде уақыт санынан өткен ұйлесімді құндылқтарға жеткізе бермейді.
Бұрынғыдан бас тарту кейде болашаққа емес, огның да алдында болған мәдени
бітімдерді жаңғыртуға бағытталуы мүмкін.
Қазіргі Қазақстан Республикасын алып қарайық. Отаршылық және
тоталитарлық мәдени құндылықтардың жалғандағы айқындалды және төл мәдениеті
жаңғырту ниетіндегі заңды әрі түсінікті ұмтіліс қалыптаса бастады. Бірақ
азматтық қоғамның орнына жеті аталық үрдіске, рулық тайпалық басқару
жүйесіне, исламның орнына тәңіршілік пен шаанизмге қайтып келу,
дұниежүзілік тарихты шежірешілдікпен ауыстыру осы архаизмның көріністеріне
жатады.

Қазіргі кезде өркениетті елдерде мәдени тұтастанудың төмендегідей
жүйесі қалыптасқан адам-отбасы-мәдени шағын топ- этномәдениет-үлкен
өркениет-адамзат. Бұл жерде формалық логикадағы ұғымның мазмұны мен
колемінің кері қатынасы заңды әрекет етеді. Яғни ең мағыналы мәдени тұлға
адам болып табылады. ұғымдардың көлемі кеңейе берген сайын
комплиментарлықтың денгейі де азайта түседі. Енді архаистік нұсқаны
келтірейік қауым мұшесі- ата баласы-ру-тайпа-жүз-ұлт. Ары қарай байланыстың
ықтимал дәрежесі төмен. Бұл жүйенің басқа адамдары ассимиляциялау
қабылеттілігі де жеткіліксіз. Түрік халықтарының тарихынан инкорпорациялық
деңгейі жоғары болған этностардың санының тез өскенін байқаймыз. Бұл да
әскеретін жайт. Әсіресе дәстұршіліктің көріністеріне қазақтің және әр
жүздің ханын сайлау, шариғат пен қазалық салтты қалпыа келтіру, батыстық
киым үлгілеріне тежеу сияқты пікірлерді үсыну жатады.
Мәңгүрттік тип. Бұл типке ұлттық салт-дәтүрден жұрдай, оның рәміздік
рәсімдік мағынасын білмейтін, қүнделікті өмірде ұлттқ мәдени жүйенің
құндылықтарын қолданбайтын адамдар жатады.
Мәңгүрттік тип- дәстүршлдің қарама қарсы бейнесі. Бірақ архаист
өмірлік позицияны өз қалаумен қабылдаса, мәңгүттік – сыртқы құштеудің
нәтижесі. Мәдени жадыдан адам зорлық зомбылықтың әсерінен айірілады. Әдетті
бұл отаршыл экспанцияның ассимиляциялау саясатынан туады.
Мысалы Ресей импреиясының мәңгүрттендіру саясатының кейбір әрекеттерін
еске алайық:
1. Халықтың өзін өзі басқару жүйесын отарлық әкімшілікпен алмастыру
2. Салт дәстұр мен руханилықтың тамырына балта шабу
3. Миссионерлік әрекет төлтума жазбаша мәдениетті щектеу алфавитты
алмастыру орыстандыру орыс мекетептерін ашу
4. “Бұратана” халықтардың тілін жоғары мәдени аймақтардан аластап
күделікті тұрмыстық деңгеймен шектеу. Метрополиялық менталитет пен
мәдениетті қайтадан игеру.
Осыдан келіп “мәңгүртсың” деп быреуды айыптау әділетсіздікке
жатады. Мәселе осы жағдайдан қалай құтылудың жолдарын айқындауда
болып отыр.
Алайда, мәңгүрттіктің елестері аз емес. Мысалы, этномәдени
нигилизмды алайық. Еуропатектік әдебиетті айтпағанның өзінде біздің
республикалық басылымдардағы кездесетін мынандай пайымдаулардың
төркінін көз салайық:
- қазақ тілі қөпшелелік үрдістен қалған реликт
- қөпшелілер шынайы мәдениетке жете алмаған, “мәдениет” деген сөз
арабша “қала” мағынасын білдіреді, сондықтан оны тек
отырқшылардың үлесі деп жариялау
- “Психологиялық зерттеулер” республикада екі тип бар екендігін
көрсетеді: біріншіден психодиагностикаға икемды
“еуропаортандрылған” тип, екіншісі- этноорталықтық мінез құлыққа
және дінге бағдарланған “ортодоксты-азиялық” тип
- Түрік халықтарының мәдени мүрасының түбынде арийлық архетип
жатырб олардың мәдени жетістіктері ирандық “баулудың”
нәтижесінде қалыптасқан. Кейбір зерттеушілердің түпкі атамызда
ақ нәсілдік тип басым болғанб сондықтан олар арийлар деп
жариялауда кездеседі. Бір тілдік топтың әртүрлі нәсілдерін
құралау мүмкіндігін ескерген жөн.
Мәңгүрттік менталитеттің өкілдерінің типтік белгілерін
күнделікті өмірден де аңғаруға болады. Кейде мәңгүрттік мәдени типтен
маргиналдықты тұтас қарастыру кездеседі. оның үстіне маргиналдар
қатрына ана тілінен білмейтындерды де қосады. Сонымен маргиналдық
мәдени тип дегеніміз не?
Бұл ұғымды американ әлеуметтанушысы Р. Парк енгізген және латн
тілінен – “шетте болушы” деп аударалады. Р. парк маргиналдар мен мінез
құлқына тынымсыздық , агрессиялық , сенімсіздік , депрессиялық
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ мәдениетінің бастаулары жайлы
Қазақ мәдениетінің бастаулары
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы
Қазақ мәдениетінің көркем шығармашылық типологиясы
Қазақ мәдениетінің рухани байлығы
Қазақ мәдениетінің дамуы
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері
Қазақ мәдениетінің құрылысы
Әлемдік өркениеттегі қазақ мәдениетінің орны
«Қазақ мәдениетінің тарихы» курсынан дәрістер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь