Кәсіби сөздердің зерттелуі турасында жалпы мәліметтер (Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)

Мазмұны

І Кіріспе. Кәсіби сөздердің зерттелуі турасында жалпы
мәліметтер (Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)

ІІ Негізгі бөлім. Балық шаруашылығындағы кәсіби
сөздердің кейбір мәселелері
1. Балық атаулары
2. Ау және оның бөлшектеріне байланысты атаулар
3. Балық мүшелеріне байланысты атаулар
4. Балықтан жасалған тағам атаулары
5. Балқаш, Іле, Каспий балықшылар тіліндегі кәсіби
сөздер және олардың кейбір диалектілік сипаты
А. Балық және олардың мүшелеріне байланысты атаулар
Ә. Ау және оның бөлшектері
Б. Қайық, құрал.сайман атаулары
В. Балық кәсібіне байланысты қолданылатын сөздердің
кейбір грамматикалық ерекшеліктері

ІІІ Қорытынды

ІV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
І Кіріспе. Кәсіби сөздердің зерттелуі турасында
жалпы мәліметтер
(Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)

1960 жылдарға дейін Қазақстанның түпкір-түпкіріндегі бір аумақ, аудан, не облыс көлемінде ғана қолданылатын, көпшілікке беймәлім, бірақ әдеби тіл терминологиясын байытуға қажетті сөздер арнайы зерттелмей келеді. Осы кезде Ғылым академиясының Тіл білімі институты тұрақты түрде жыл сайын Қазақстанның облыс, аудандарына диалектологиялық экспедициялар ұйымдастырып, жергілікті халық тілінен балық, мақта, бау-бақша, зергерлік тағы да басқа мамандықтарға байланысты ауталарды жиып-теріп, оларды зерттеуді қолға алды. Кәсіби сөздерді алғашқы зерттеушілер профессор Ж.Досқараев пен Қ.Айтазин болды. Қ.Айтазиннің ғылыми шығармашылық жолы қазақ диалектологиясының негізін қалаушылардың бірі оның ұстазы Ж.Досқараевтың есімімен байланысты.
Ж.Досқараев пен Қ.Айтазин еңбектерінің басқа зерттеушілерден артықшылығы - балықпен байланысты атаулардың мағыналарын сөзбен сипаттап түсіндірумен ғана шектелмей, объектіге алып отырған заттарды және олардың ұсақ бөлшектерінің суреттерін де келтіріп отыруында. Мұндай иллюстративтік материалдар атаулардың мағынасын аша түсетіні сөзсіз.
Қ.Айтазин 1973 жылы кәсіби сөздерге байланысты зерттеулерін қортындылап кандидаттық диссертация қорғады. Бұл еңбектің әдеби тіл лексикасын байытуда маңызы зор болды.
Филология ғылымдарының кандидаты, ғалым-педагог, доцент Қазтай Айтазин қазақ тілінің әр түрлі мәселелерін зерттеуге арналған елуден аса еңбек жазған, тілдің көптеген салаларына қатысты тың мәселелерді зерттеп, үлкен жұмыстың өнегесін танытқан ғалым.
Оның диалектология мәселелеріне арналған еңбектерімен қатар тастардағы таңба-жазуларды сөз еткен мақалалары да баршылық.
Қ.Айтазин лексикография саласында да өнімді еңбек етті. 1969 жылы басылып шыққан бір томдық және алғашқы томы жарық көріп, кейінгі томдары баспада жатқан "Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі" (80 баспа табақ) атты іргелі еңбекті құрастырушылардың бірі болды.
1994 жылы бірнеше ғалым-педагогтармен (О.Тоққожаева, К.Иманқұлова) бірлесіп жазған "Қазақша-орысша оқу сөздігі" жоғары оқу орындарында көмекші оқу құралы ретінде үнемі пайдаланып жүр.
Тіл мәдениеті мәселелері де ғалымның назарынан тыс қалған жоқ.
Бірақ "Сүйген іс сүйкімді келеді" дегендей ғалымның күш-жігерін сарп етіп, бал арасының гүл шырынын тергендей ізденіп, арнайы шұғылданып, қыруар еңбек еткен саласы лексикология, оның ішінде кәсіби сөздер.
ІV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. "Арыс" басп., А., 2000.
2. Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. "Ғылым" басп., А., 1988.
3. Нақысбеков О. Жергілікті халық тіліндегі арық, атыз түрлеріне байланысты қолданылып жүрген сөздер // Қазақ диалектологиясы, 1- шығуы, А., 1965.
4. Тәжімұратов Ә. Қазақ тіліндегі мақта шаруашылығына байланысты кейбір кәсіби сөздер // Қазақ диалектологиясы, 1-шығуы, А., 1965.
5. Досқараев Ж. каспий балықшылар тіліндегі профессионалдық лексиканың материалдары// "Вопросы истории и диалектологии казахского языка", вып.1., Алматы, 1955.
6. Сарыбаев Ш. Батыс Қазақстан экспедициясы материалдарынан. //Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 4-шығуы, 1962.
7. Болатов Ж. Семей облысы диалектілері. //Қазақ тілі тарихы мен диалектологиялық мәселелері. 3-шығуы, 1960.
8. Байжолов Ә. Қостанай қазақтары тіліндегі профессионалдық лексиканың материалдары. //Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары. А., 1975.
9. Нақысбеков О. Шу говорының кейбір лексикалық ерекшеліктері. //Қазақ тілі тарихы мен диалектология мәселелері, П., 3-шығуы, 1960.
10. Айтазин Қ. Балық өнеркәсібіне байланысты кейбір кәсіби
сөздер. //Қазақстан мектебі. А., 1968.
11. Айтазин Қ. Балық шаруашылығындағы кәсіби сөздердің кейбір
мәселелері. Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы, А.,
1971, №4.
12. Айтазин Қ. Каспий балықшылар тіліндегі ау, құрал-сайман аттарымен байланысты кәсіби сөздер. Қазақ диалектологиясы. А., 1965.
13. Балқаш, Іле балықшылар тіліндегі кейбір кәсіби сөздер (Сарыбаев Ш. т.б.). //Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы, 5-ші шығуы, А., 1965.
14. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі., А., 1962.
15. Қазақ грамматикасы. Астана, 2002.
        
        Мазмұны
І Кіріспе. Кәсіби ... ... ... ... ... ... жайында)
ІІ Негізгі бөлім. Балық шаруашылығындағы кәсіби
сөздердің кейбір ... ... ... Ау және оның бөлшектеріне байланысты атаулар
3. Балық мүшелеріне байланысты атаулар
4. Балықтан жасалған тағам атаулары
5. Балқаш, Іле, Каспий балықшылар тіліндегі ... және ... ... ... ... ... және ... мүшелеріне байланысты атаулар
Ә. Ау және оның бөлшектері
Б. Қайық, құрал-сайман атаулары
В. Балық ... ... ... ... ... ерекшеліктері
ІІІ Қорытынды
ІV ... ... ... ... ... ... ... турасында
жалпы мәліметтер
(Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)
1960 жылдарға ... ... ... бір ... не ... ... ғана қолданылатын, көпшілікке беймәлім, бірақ
әдеби тіл терминологиясын байытуға ... ... ... ... келеді.
Осы кезде Ғылым академиясының Тіл білімі институты ... ... жыл ... ... ... ... экспедициялар
ұйымдастырып, жергілікті халық тілінен балық, мақта, бау-бақша, зергерлік
тағы да ... ... ... ... жиып-теріп, оларды
зерттеуді қолға алды. Кәсіби ... ... ... ... пен ... ... Қ.Айтазиннің ғылыми шығармашылық жолы
қазақ ... ... ... бірі оның ... ... ... пен Қ.Айтазин еңбектерінің басқа зерттеушілерден
артықшылығы - балықпен ... ... ... сөзбен сипаттап
түсіндірумен ғана шектелмей, объектіге алып отырған заттарды және олардың
ұсақ бөлшектерінің ... де ... ... ... ... атаулардың мағынасын аша түсетіні сөзсіз.
Қ.Айтазин 1973 жылы кәсіби сөздерге байланысты ... ... ... ... Бұл еңбектің әдеби тіл
лексикасын байытуда маңызы зор ... ... ... ... ... Қазтай
Айтазин қазақ тілінің әр түрлі мәселелерін зерттеуге ... ... ... ... тілдің көптеген салаларына қатысты тың мәселелерді зерттеп,
үлкен жұмыстың өнегесін танытқан ғалым.
Оның диалектология ... ... ... қатар
тастардағы таңба-жазуларды сөз еткен мақалалары да баршылық.
Қ.Айтазин лексикография саласында да ... ... ... 1969 ... ... бір ... және алғашқы томы жарық көріп, кейінгі томдары
баспада жатқан "Қазақ тілінің диалектологиялық ... (80 ... ... ... ... құрастырушылардың бірі болды.
1994 жылы бірнеше ғалым-педагогтармен (О.Тоққожаева, К.Иманқұлова)
бірлесіп жазған ... оқу ... ... оқу ... ... ... ... үнемі пайдаланып жүр.
Тіл мәдениеті мәселелері де ғалымның назарынан тыс қалған жоқ.
Бірақ "Сүйген іс сүйкімді келеді" ... ... ... ... бал ... гүл шырынын тергендей ізденіп, арнайы шұғылданып, қыруар
еңбек ... ... ... оның ... ... сөздер.
ІІ Негізгі бөлім. Балық шаруашылығындағы кәсіби
сөздердің кейбір мәселелері.
Қазақ тілі сөздік құрамының аясы кең. Бұл ... ... ... ... сөздерден, сөйлеу тіліндегі лексика мен ... ғана ... ... әр ... ... ... ... де ұлттық тілдің сөздік құрамына енеді. Бұған кәсіби сөздің де
өзіндік үлесі бар. Қазақ ... сөз ... ... ... ... бұл да лексиканың басқа салалары сияқты ұлттық әдеби тілден нәр
алатын негізгі ... бірі ... ... ... ... ... ... тілінде болғандықтан көп жағдайларды жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жатады. Белгілі бір ... ... ... себептерінің бірі жергілікті жердегі шаруашылық,
кәсіп түрімен байланысты1. Сөйтіп, олардан да белгілі ... тән ... ... бір ... ... әр ... кездеседі, бірақ осыған
орай осының өзі де сол кәсіптен туған сөздер бірыңғай болып келе бермейді.
Себебі ... ... ... олар да ... ... белгілі жағдайда қалыптасады. ... ... ... ... ... Зайсан, Сыр бойы маңында балықты кәсіп ету кең ... ... ... ірі ... ... ... Бірақ сол жердегі балық
кәсібіне ... ... ... ... бар ... анық:2
-------------------------------------
1. Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы. 1971. № 1., 38-бет.
2. Қазақ ССР Ғылым ... ... 1971. № 1., 39-41- ... ... ... ... ... сәкі
қоржын шонтай ... ... ... тісті ... ... ... ... арасында жер ыңғайына, қолданысына қарай Арал аймағымен
салыстырғанда Каспий, Зайсан, Балқаш маңында қайық-кеме, ау-құрал, ... ... ... ... ... ... ... аушы, ау
қайық, көрінім сөздері Каспий, Зайсан ... ... ... ... ... ... белгілі бір жерде қолданылып жүрген сөздер, атаулар
екінші бір жердегі балықшылар тілінен қазақша баламасын табуға болады.
Кәсіби сөздердің терминдік ... ... ... ... ... ... жасауда кәсіби сөздердің маңызы зор. Кәсіби сөздер
терминдік лексиканы қалыптастыруда ... ... бірі ... ... өзі ... ... мен ... сипатындағы жақындыққа байланысты.
Термин ретінде қалыптасып кеткен кәсіби сөздер де белгілі бір ұғымның нақты
дәл мағынасын ... ... ... ... ... ... жоқ, бір екен
деп қарамау керек. Тіліміздегі кәсіби сөздердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... арқылы әдеби тілге еніп, ғылыми
ұғымдарды дәлме-дәл білдіру ... сай ... ғана ... бола ... ... ... ал ... сөздер халықтық негізде әртүрлі
кәсіптің ... ... ... ... ... ... Қ.Айтазин. Кәсіби лексика мәселелері. "Арыс" басп., А., 200, 6-бет.
отырады. Кәсіби сөздер жергілікті жерде әр ... ... ... туып дамуымен қалыптасады, соларға байланысты заттардың,
өндіріс-еңбек ... ... ... ... атауларын білдіреді.
Мұндай сөздер белгілі бір ... ... ... ... да ... солардың өздеріне ғана түсінікті болады. Мәселен,
Торғай, ... ... ... қылтан, қылағай, қыланбас
(шортанның үлкен-кішілігіне ... ... ... ... кіші ... ... ... балық енетін бөлігі) немесе Каспий
балықшылары тіліндегі өттік (қармақтың ... ... ... ... ақаншы (қызыл балық аулаушы), шақа (қорытпаның әлі ... ... ... ... (итбалықтың күзетшісі)4, т.б. сөздерді
балықпен кәсіп ... ... ... ... ... де, ... байланысты көптеген сөздерді жұрттың бәрі білгенімен, егінжай
кәсібі дамыған оңтүстік аудандардағы ауыздама (арық), әнер (бас арық), жоя
(атыз), жап, ... ... ... ... ... ... мақта
шаруашылығымен шұғылданатын Шымкент облысының аудандарындағы бүр (қозаның
ең алғашқы түйініңде қоза көсегін орап ... ... ... (гүл ... шанақ), шанақ (мақта талшығы жетіліп ашылғанға дейін ыстықтан
қорғап тұратын қалқан), шиіт (мақта тұқымы) т.б. ... ... кез ... біле ... ... ... кәсіп, шаруашылыққа байланысты сөздердің
бәрін де халыққа түсініксіз деп ... ... ... ... ... болып, тіпті негізгі сөздік қорға еніп кеткендері де аз емес.
Мысалы: қармақ, шортан, сазан, алабұға, жайын, қайық, ау.
--------------------------
4. ... ... ... мәселелері. "Арыс" басп., А.,2000, 7-бет. т.б.
Қазақ тілінде кәсіби ... түрі мол. ... ... өндірістік
сипатына, қолдану жайына қарай екі үлкен салаға бөлуге болады. Олардың ... әр ... ... ... ұсақ ... ... зергерлік,
тоқымашылық, т.б.), екінші саласы - ірі кәсіпшілік өндірістік сипат
(егіншілік, ... ... ... ... және ... байланысты болады.
Қазақстандағы осындай шаруашылықтардың бірі - балық кәсібі.
Негізінен ... ... ... ... мына төмендегідей етіп бөлуге
болады:
1) балық атаулары: шоқыр, бекіре, қорытпа, айнакөз, ... ... ... торта, мекіре, көксерке, т.б.;
2) ау және оның бөлшектеріне байланысты атаулар: ақпа, жылым, құйма ау,
сөкі, ... ау, ... ... ... арқалық, табандық,
ауыртпалық, балдер, бояқ, бетнай, бежнай, ... ... және оның ... ... ... баркас, жүзбелі
кеме, қодыраң, мотофлюг, ... ... ... ... ... ... кінек, күспен, қармандық, ірей, т.б.;
4) балық етінен жасалатын тағам атаулары: ... ... ... ... майқуырдақ, т.б.;
5) табиғат құбылысына және теңіз, көл ... ... ... ... ... ақтымық, бұлағай толқын, бітеу толқын, серке
толқын, желауыз, қай, ... өр ... ... ... ... ... аулау ұйымдарына және басқару әкімшілікке ... ... ... ... ... ... цехы, ағаш ыдыс жасау заводы, балық
аулау базасы, балық комбинаты, балық өнеркәсіп басқармасы, мемлекеттік
балық аулау базасы, жүзбелі балық ... ... ... және оның ... ... ... әттік, батырғы, жайма
қармақ, түнемеле қармақ, жебе, ... ... ... ... ... балықтың дене мүшесіне қатысты атаулар: айқұлақ, ақшоғын, ... ... ... ... қылқан, сағал, торсылдақ, т.б.;
9) ау, сүзекі, жылым тоқуға, тартуға және қармақ ... ... ... атауларына байланысты сөздер: аяқ бау, балақ бау, бүйек бау,
жорамал, келен жіп, ... жіп, ... ... ... ... ... шыжым, т.б.;
10) балықты тазартуға, өңдеуге, тасымалдауға қажетті құрал-сайман
атаулары: итерқұл, лейке, лөкіш, мардан, ... ... ... ... ... шаң, ... т.б.;
11) өзен, көл, теңіз бөлшектеріне және ... ... ... ... ... ... ақ сең, аша, кілегей, итарқа, қолтық, айлақ, қыл,
қылтақ, мылқау сең, өр суы, жайылма сере, шауыш, т.б.;
12) балық ... ... ... құрал-сайман атауларына байланысты
сөздер: айдауыш, айналсоқ, ақтаяу, багор, бағай, балдақ, ... ... ... ... құр, ... қиратпа, шанышқы, темелек, т.б.;
13) жоғарыдағы аталған топтардың қайсысына да ... ... ... ... ... ... ... балық байлау, жағу,
жатын, жабық, көңгелеу, қоқандау, желгірту, айқырту, ... ... ... ... ... т.б. ... өз ... бір топ етіп
атауға болады5.
Кәсіби сөздер тобы әрі қарай ... ... бір ... қалыпқа
түсіру, түрлі сөздіктерге (терминдік, түсіндірме, екі тілдік: орсыша-
қазақша, қазақша-орысша, диалектологиялық, ... ... ... ... тіл байлығын жинап пайдаға асыруға ... ... Осы ... алып қарағанда халық шаруашылығының жеке салаларында
әдеби тілді байыта түсетін кәсіби сөздерді ... ... оны ... талдау тіл білімпаздарының төл ісінің бірі болмақ.
---------------------------
5. О.Нақысбеков. Жергілікті халық тіліндегі ... атыз ... ... ... ... // Қазақ диалектологиясы, 1-шығуы.
Алматы,
1965, 165-167-беттер;
Ә.Тәжімұратов. Қазақ тіліндегі мақта шаруашылығына байланысты ... ... ... ... ... ... 1965, 227-бет.
Ж.Досқараев. Арал, Каспий балықшылары ... ... ... ... истории и диалектологии казахского
языка", вып. 1. Алматы, 1955., 43-бет.
1. Балық атаулары
Қаракөз - ақ балық ... ... ... кішкене балық. Қаракөзді
балықшылар тұтас күйінде кептіріп анда-санда ащылау үшін
пайдаланады. Бұл атау ... ... ... де ... ... ілінген бір қаракөздің желбезегін үлкен мұрнының тұсына
апарып, ... ... ... "Толқ.туғ." 1965, 198-б).
Қаяз, сүген - Арал теңізіндегі өндірістік мәні зор, аса ... ... ... ... қаяз ... ... ... Каспий
балықшылары тілінде бұл сөз кездеспейді, ал Шу ... ... ... - ... ... ... - қаяз деп аталады7.
Жайын - басы бақа тәріздес, құйрығы түйенің шөмкісіндей, үсті майда
қабыршақтарымен жабылған, ауызға таяу ... ... тал қылы бар, ... балық. Бұл көбіне Арал теңізінің маңайындағы көлдерде кездеседі.
Аралда жайынның ... - ... ... - ... деп ... ... ... - лашық деп атайды. Қарақалпақша - лақа, ал Ташкент облысының
Хорезм говорында - лаққа болып ... - ... ... ... ... ... ... ұсақ
қабыршақтарымен жабылған, еті тікенді балық. ... тар көз ... (АОМ) ... мәні аз, бағасы арзан. Аралда ... ... те ... Балқаш, Арал, Каспий балықшылары
-----------------------------
7. Нақысбеков О. Шу говорының кейбір лексикалық ерекшеліктері. ... ... мен ... ... 1960, ... ... ... Ш. Батыс Қазақстан экспедициясы ... ... мен ... мәселелері. 4-шығуы, 1962, 40- бет.
және қарақалпақша да осылай аталынады. ... ... ... басты себебі - қанатының қызғылттау болуы деп ойлаймыз. ... ... да ... қызғылт. Міне, сондықтан қызылқанат аталып кеткен9.
Табан - денесі жалпақ, іші шығыңқы, үсті ірі ... ... түсі әр ... ... ... балық. Табан көбіне тұщы
суларда кездеседі. Оның түсіне қарай сары табан, ақ ... деп ... ... өте ... баяу ... ... Осыған орай ел аузында: Одан ... ... ... ... ... шабан балық. Қанжығаңыз қанды екен
бүгін аздар табан жүре бастапты. (Х.Есенжанов. "Ақ жайық", І. 1958, ... ... ... ... ... Торғай, т.б.) табан сөзіне балық сөзін
тіркеп табан ... деп те ... ... асымдық табан балық ала кетіңіз.
Бір қызығы, көл жағасындағы шұқанақ атаулы табан балыққа толып қалады
("Жұлдыз", 1964, 11, 101 б.)
-----------------------------
9. ... Ш. ... ... экспедициясы материалдарынан. //Қазақ
тілі
тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 4-шығуы, 1962, 43- ... Ау және оның ... ... ... - ... бен ... ... балық аулау құралының ең үлкен
түрі (үлкен ау). Зайсан балықшылары сүзгі ау деп те ... ... бұл ... әр ... ... ... ... беттерінде де бір ізділік жоқ.
Балқашта - ... ... ... еш ... үшін балықтың топталып жүрген
жерін барлап, біліп, сүзекі тартуды дағдыға ... ... ... ... Сөкі қанатының бір ұшын Битан Төлеуов тартты да, енді бір ... ... ... барады ("Жетісу", 24 апрель, 81". ... - ... қол ... ат ... ... айтылады. Жалпы құрлысы
жағынан ұқсас, бірақ көлемі жағынан өзіндік айырмашылықтар бар. ... ... ... ... ... ... суымен ара-тұра аузын шайып қойып,
сүзгінің ... ... көз ... ... 1964, 11, 101 б.). Қол ... 7-8 адам ... көл жағасының тайыздау жерінен жаяу жүріп тартатын
ұзындығы - 500м, ені 300 ... ... ... Қол ... ... жаздың
шілде күндері аулаймыз. Ат сүзгі - бұл қысы, жазы ... ... ... м, ені 500-600 ... үлкен ау. Бұрын ... жоқ ... ... ... ... ... арасында
ат сүзгі болып аталып кеткен10.
Арал, Каспий, Ырғыз балықшыларының тілінде - жылым. Ешман бригада мүшелерін
жинап алып, ... енді қай ... ... ... ... Біз бұл
бригадаға жылымды судан шығарып жатқан кезде бардық ("Батыс Қазақстан",
1963, 25 май)11.
--------------------------
10. ... Ж. ... ... диалектілері. - Қазақ тілі тарих ... ... 1960, ... ... Болатов Ж. Семей облысы диалектілері. - Қазақ тілі ... ... ... 1960, 3-шығуы. 91-бет.
Сүзгі төмендегідей бөлшектерден ... Тор - ... не ... ... көз ... ... ... зат. Бұл
сүзгінің ең негізі бөлігі. Тор көзінің ... ... ... қарай үлкен не кіші болып жасалынады.
2. Арқалық - тордың үстіңгі арқаны. Балқаш, Зайсан ... ... жаға ... деп атайды. Негізгі күш арқалық пен табандыққа түседі
(АОМ).
3. Табандық - ... ... ... Балқаш, Зайсанда - етек, етек арқан.
4. Абақ - сүзгінің екі ... ... ... ... бір ... түзу ... Абақ мұз астында сүзгіні жылжытқанда қанаттың
оралып, шатасып қалмауы үшін байланады. Каспий, ... ... ... кілаш сөзін Балқаш балықшылары кейде қанат мағынасында
да ... ... ... ... - ... ... жиналатын жері. Сүзгінің балығын
қалтадан аламыз (ЗОМ). Бұл атау әр ... әр ... ... - ... ... Балқашта - түбек, қалта.
Аралда - шонтай.
6. Прауад - сүзгінің қалтаға ... ... ... ... Бұл ... енді болады. Парауадта балық көрінгені, қалтада балық ... ... ... - ... ... - сүзгінің екі қапталы. Қалта шештік арқылы қанатқа бекітіледі.
Қанаттың негізгі қызметі балықты үркіте отырып ауға жию.
8. Қанат ... - ... ... кілашқа (абақ) байланатын ұзындығы 80-100
метрдей жуан кендір жіп.
9. ... - ... ... ... ... 500-600 метрдей жіңішкелеу
кендір жіп. Қанат арқанға шаптырма байланды ма? (АОМ). Балқаш, ... ... ... - ... ... - ... ... жіңішке капрон жіп. Бұл сүзгі
қанатын мұз астынан ... ... ... ... ... ... Нәрел - ұзындығы 4-5 метрдей түзу сырық. Қуанышбай нәрелге ... ... ... ... ... (БОМ). Каспий - прогон, сырық,
прогон сырық. Аралда - прогон. ... ... ... Зайсанда - сырық болып айтылады12.
Бөгеу ау - бұрын өзенді жерлерде Зайсан балықшылары қолданған аудың бір
түрі. ... ... ... ... мен етегі бірдей тар көз аумен бөгеп,
балықтарды бір жерге жинауды қамтамасыз етеді де, ... ... ... ... алады. Бөгеу ау құрылған жерінде бір-екі ... ... ... ау - (орысша ставный невод) Каспий теңізінде қолданатын өте үлкен
теңіз ауы13.
----------------------
12. Айтазин Қ. ... ... ... 1988, ... Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. 1988, 17-бет.
3. Балық мүшелеріне байланысты атаулар
Айқұлақ - балықтың ... ... ... ... ай ... ... дем ... айқұлақ бір көтеріліп, қайта жабылып қозғалып тұрады
(ЗОМ). Айқұлақ сөзі ... ... ... ... ... тілінде бауыр қанаты мағынасында қолданылады. Бұны Балқашта -
бағалдырық, ... ... ... - жақ сүйек деп әр түрлі атайды14.
Желбезек (орысша ... ... жақ ... ... ... тыныс
алу мүшесі. Әбден дағдыланған шебер қолдар ұстай алғанда-ақ желбезекке
ілігіп, дереу екінші қолмен ... ішін ... кеп ... ("Жұлдыз",
1964, № 7, 127 б.), Арал, Каспий,
Балқашта - желбезек, айғұлақ, Зайсанда - көмей, обаған, Тобылда - ... деп ... - ... ... ... ... бекіре, шортан, қаяз,
сүген, т.б.) ішінен шығатын уылдырықты тазартқанда бөлініп шығатын, жеуге
жарамсыз қалдық. Уылдырықты ... ... ... ... болмайды.
Екінші бір балықшы оны тар көз темір торға салып ... ... ... 1964, № 7, ... - ... балықшыларының тілінде балықтың қарны мағынасында
қолданылады.
Қалаш - ... әр ... ... ... ... ... ... болмайды (АОМ). Каспийде - қалаш, қанат, құйрық ... деп ... айта ... Байжолов Ә. Қостанай қазақтары тіліндегі профессионалдық лексиканың
материалдары. //Қазақ ССР академиясының хабарлары. 1975, 35-бет.
Босанып кетпек боп көп ... ... ... да ... ... (Ә.Сәр. "Толқ. туғ." 1965, 57-б.).
Қылқан - алабұға, сазан, қарабалық, таутан, ... ... ... ... ... ... ұсақ сүйектері.
Қайраннан алған шабақтай,
Тамағыма қылқаның кетер демес ем!
(Махамбет)
Торсылдақ - ... ... ... ... ішкі мүшесі.
Торсылдақ балықтың жеңіл жүруіне септігін тигізеді ғой деп ойлаймыз (АОМ).
Өзбек тілінде - ... ... ... сл., 1954, ... - балықтың жыныстық тұқымы. Бұл тек еркек балықтарда ғана
ұшырайды. Шоғалдың үлкендігі уылдырықтан гөрі ... ақ ... екі ... ішкі ... алып ... ... ішін жарғанда шоғал шықса
оның еркек (аталық) екенін бірден білеміз (АОМ). Бұл сөз ... ... ... ... ... т.б. балықшыларының тілінде кездеспейді.
4. Балықтан жасалатын тағам атаулары
Бөкпен - балықтың майлы сорпасына пияз, бұрыш, қосып, нан ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... болады.
Балықшылар ұзақ сапарға шыққанда бөкпенді жиі жасайды.
Бөрек - қайнап піскен ... ... ... ... ... ... нан турап, бұрыш пен пияз қосып істейтін тамақтың бір түрі.
Бітеу - балықтан ... ... бір ... ... ... ... ... ішін жарып, балық ішіндегі торсылдақ, уылдырық,
ішек-қарнын түгел алып тастап, оның орнына нан, картоп, пияз ... ... ... ... бітеу деп атайды. Табаға салынып бітеу ... ... ... ... ... балқып кетеді.
Жаңса - жайын балықтың семіз, майлы, тәтті, дәмді еті. (Жайынның
құйрыққа таяу ... еті). Арал ... ... - ... жеген
жатпас" деген мақал бар, әрине, бұл да жаңсаның сүйкімді, тағамдық жұғымы
мол екенін байқатады.
Қалқы - ... ... ... ... бір түрі. Дайындау әдісі:
балық еті бір қайнағаннан кейін, оның сүйектерін алып ... ... ... ... тағы бір ... ... Оны ... бұрыш, тұз (тұзды
молдау етіп салады) салынып жасалған тұздыққа ... ет ... ... - ... ... ... атауы. Қарманы даярлаудың екі әдісі
бар. ... ... ... алып, сыртын қырып тазалайды да, оған
май қосып, қарып пісіреді. ... ... ... ... ... ... ... шек-қарнын, уылдырығын алып тастап қазанға қуырып,
келіге түйіп жасайды. Бұл әдісті Ырғыз, ... ... ... ... ... көп ... (Ыр., ... Егіншілік, балықпен
шұғылданатын Қызылорда, Ақтөбе, Қостанай облыстарының ... ... ... ... ... Қазалы, т.б.) тұратын тұрғын
қазақтардың тілінде "балықшының баласы қарма ... ... ... ... деген мақал да бар. Кейбір аудан тұрғындар тілінде қарма сөзі
қазанға пісірілген нан [16] ... ... ... ... тартқан
жарма [17] деген атауларды білдіреді15.
Мипалау - балық етінен жасалған тамақ, балықты тазартып, суға ... да ... ... ... ... ... ... етін
өте ұсақтап майдалап турап, үстіне бұрыш салып, май ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Жамилаш, бүгін
қонақ балаға мипалау ... бер ... ... - ... етін, балықтың өз майына қуырып пісіретін тағам16.
Балық өнеркәсібіне байланысты ... ... ... ғана сөз
еттік. Біздің қолымызда бұлардан ... да ... ... сөз ... ... тілде баламасы жоқ. Сондықтан оларды түрлі ... ... ... қорына енгізу керек.
--------------------
15. Ж.Досқараев, Қ.Досмамбетов. Қазалы ауданында ... ... ... ... ... ССР Ғылым
академиясының
хабарлары, филология мен өнертану ... 1962, ... ... Ж.Болатов. Семей облысы Көкпекті, Ақсуат аудандарында тұратын қазақтар-
дың тіліндегі кейбір ... ... ... - Қазақ тілі
тарихы мен
диалектологиясының мәселелері. 1960, 3-шығуы, 84-бет.
5. Балқаш, Іле, Каспий балықшылар тіліндегі кәсіби сөздер және ... ... ... өзенінің бойындағы балықшылар мен ... ... ... ... кейбір айырмашылықтар бар. Мәселен, Іле ... шош ... суда ... ... ... ... ... (уылдырық),
балбер (қалтқы), бөйек (ау басына қойылатын белгі), ақ балық, ақ қайран
(қарабалықтың түрлері) ... ... ... ... ... ... ... ақ балық, ақ қайран (теңіз алабұғасының түрлері) түрінде
қолданылады.
Материал, негізінен ... ... ... ... ... ... ... Балқаш ауданына қарасты "Қызыл
қазақ" колхозынан (жер ата Тасарал), Іле ... ... ... ... орналасқан Алматы облысының Балқаш ауданына қарасты ... ... Бұл ... колхоздардың негізгі тұрғындары - қазақтар.
Этнотобы жағынан басым көпшілігі арғындар17.
----------------------
17. ... ... ... ... 1966, № 8, ... ... және олардың мүшелеріне байланысты атаулар
Ақ балық - Іле бойының ... ... ... қарая түседі.
Балық басының көк болуына байланысты балықшылар көкбас деп ... Ал ... ... ... ... Салмағы 6-8 кг, еті дәмді, сүйегі ірі
болады. Көкбас өте сирек кездесетін балықтың ... (ор. ... - арқа жоны ... ... ... ... ұсақ қабыршақтармен жабылған жұмырлау келген балықтың бір түрі.
Бұны балықшылар көкбас деп атайды.Балқаш көлі мен Іле ... ең ... ... мәні бар балықтың бірі. "Қызыл қазақ" колхозы ... ... ... ... ... ... бұл балықты ақ
балық, ақ қайран, көкбас, шүрегей деп әр ... ... ... әр басқа
болғанымен негізгі бір балықтың ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Қарабалық деп Орал ... ... ... ... ... - ... ең ұсақ, ең майда түрі. Құрт ... ... жем ... ... ... - ... Торғайда -
борай, құлтым, құлтың, Қостанайда - ит ... ... - құрт ... ал
әдеби тілде шабақ деп аталып жүр.
Лапыш - сазан балығының бір түрі. Бұл қарболдан үлкен, ... ... ... ... ... ... қабылдап алып мемлекетке тапсырады,
бірақ бағасы арзан.
----------------------
18. Ж.Досқараев. Арал, Каспий балықшылары ... ... ... //Вопросы истории и диалектологии казахского
языка, вып. 1 Алма-Ата, 1958, 107-бет.
Тісті (сирек), сөдак (жиі) (ор. ... ... ... ... түсі ... ала, ... ... тісі бар, майда ... ... бір ... Еті өте ... түсі ақ, дәмді болады. Өзі
өнімді, өндірістік мәні зор балық. Бұл ... ... ... жылдары
жіберілген, бұрын бұнда тұқымы ... ... ... ... ... қиыршық құмды, тасты жерлерде тісті мен сазан көп кездеседі.
Бұл балық шалқарда - көксерке, Каспийде - көксерке, көкала, ... - ... әр ... ... ... (ор.маринка) - үлкейген түрін ақ балық ... Түсі ... ұсақ ... ... ... ... Еті дәмді, бірақ майда
сүйекті. Бүгін қонақ балаға ақ балық жарить етіп бер ... ... ақ ... (ор. ... Бұл ... әр ... әр түрлі айтылып жүр.
Каспийде - ... ... ... ... ... - ақ ... ... - қой балық, Кенгірде - ақ балық, ақ ... ... ... - ... ақ қайран, ақ таутан деп (ор. окунь) теңіз алабұғасын атайды. Өзбек,
түрікмен тілінде - ақ балық, қарақалпақ тілінде - ақ ... - ... ... ... ... ... балықтың бір түрі.
Түсі шұбарала алдыңғы мойын қанаттарының ... таяу ... ... еті ... ... балық. Етінде қылқан аз ұшырайды. Орташа салмағы
3 кг, бірақ ... ... бұл ... ... өте аз. ... ... ... түскенін майға қуырып жейді (Тасарал).
--------------------------
19. Ш.Сарыбаев. Батыс Қазақстан экспедициясының материалдарынан //Қазақ
тілі тарихы мен ... ... ... Ш.Сарыбаев. Батыс Қазақстан экспедициясының материалдарынан //Қазақ
тілі тарихы мен диалектологиясының ... ... ... - ... ... ең үлкен түрі. Тасарал балықшыларының
айтуына қарағанда алабұғаның 20-25 кг шығатындары ... ... ... ... деп ... Алабұғаның мұндай түрі өте ... ... ... бірі ... ... бір ... (Тасарал).
Ит балық (ор. губач) - түсі шұбар, өзі жұмыр, мұртты балық. Қылқанды,
етінің дәмділігі орташа. Жаз айларының кез ... ... ит ... ... тапсырамыз (Тасарал).
Біреуі бір он балық ит балық-ты,
Сөзіне ит балықтың кім қаныпты.
Үстінен топан суы жүргенінде,
Жыбырлап жер жүзінде құрт қалыпты (Ел ... ... деп ... ... ... ... деп ... атайды21 .
Карбол//гарбол - сазанның ең ... Бұны ... ... ... ... суға қайта жібереміз. Шалқарда- қарабүрге, Аралда -
мөңке, Каспийде - торман, қарақалпақша - ... 1. Іле ... ... ... деп ... ... Таутанды
тасты, сазды шұңқыр жерлерден көп ... (Ақ көл). 2. ... ... ... деп ... (ор. ... атайды. Бұл жыртқыш
балықтар тобына жататын, түсі әр
түрлі: ... ... ... ... ... қыр ... көкшіл қызылдау,
ауыры ақ сары, т.б. ... ... ... ... Ш.Сарыбаев. Батыс Қазақстан экспедициясының материалдарынан //Қазақ
тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 4-шығуы,Алматы,1962,43-
бет.
22. ... ... ... экспедициясының материалдарынан //Қазақ
тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 4-шығуы,Алматы,1962,54-
бет.
өзгеріп тұруы, оның жүрген өрісіне ... ... ... Балқаш
балықшылары ақ балық, ақ қайран, ақ таутан, таутан деп түрліше ... көл ... ... ... балық аулағанда: "Ақ қайран, қармағыма
қап қайран", - дейді. Жергілікті ... ... ... ... адам аты бар. "Достижение" колхозының жас еңбеккерлері Ақтаутан
Рақымжанов пен ... ... ... ... аса ... ... ... 9/V-64, Алматы облысы, Балқаш аудандық
газеті). Балқаш ... өте ... осы ... ... ... саналу
себебі: біріншіден, Совет Одағы бойынша көлдердің ішіндегі ... ... және ... Қазақстан жерінде ұшырайтындығында болса, екіншіден,
етінің дәмділігінде. Абай, Шұбартау аудандарының ... ... ... ... ... ... түсіндірілген, бірақ қандай балық екендігі анық
көрсетілмеген, сондықтан сазан не алабұға деп ... айту ... ... - ... ... ... атауы. Теңге деп Балқаш
балықшылары балықтың денесін жауып тұратын қабыршақтарын айтады. Ал сазан,
қарабалық ... ... ... ... балық деген атау осы себепті шыққан
болу керек. Бүгін теңге балықтың үш ... ... ... ... - ... ... ... уылдырық. Қарабалықтың тарысы улы
болады, ... ... оны алып ... ... тары ... Іле өзенінің ағысымен жоғары қарай өрлейді ... ... ... деп ... - ... ... ішінде болатын кішкене ... ... ... ... мақаласы, 118-бет.
24. Ж.Досқараев. Жоғарыдағы аталған мақаласы, 117-бет.
сүйек. Қарабалықтың тасы тамаққа кетсе, адам өледі.
Қылтық - сазан, таутан, ... ... ... ... ... - ... сыртындағы қабыршық. Таутанды ... ... ... ... ... - ... ... Балықтың шылауы болғандықтан ... ... ... балықшыларының тілінде "шылаусыз балық болмас, ... ... ... ... жиі ... тілімізде шылау сөзі көл, су, өзен, теңіз жағалауларына таяу
жерлерге шығатын, балық қоректенуге өте қажетті, жұмсақ, қошқыл ... ... көп жеп ... ... ... кеткен шығар, ала түс, майлы жерінен аса!
- дейді ("Жұлдыз", 64, № 11, ... ... - ... ... жауып тұратын жарты ай тәрізді сүйек.
Балықтың басында екі сағақ сүйегі бар. Торға жақ ... ... ... ... ... - ... тыныс алу мүшесі. Шашақталып 2-3 қатардан жақ
сүйектің астында орналасқан, түсі қызыл қоңыр болады. ... ... ... жіп өткізіліп суға салып қойылады. Кейде балықшылар ... деп те ... сөз ... ... ... ... де бар. ... әрбір қимылдатқан
сайын сағағы ашылады да, ... ... ... желбезегі көрінеді"
(Ә.Сәр., "Толқ. туғ." 53-54-б.).
Арасүйек - ... ... ... ірі ... ... өте қатты
болады (Тасарал).
Торсылдақ (ор. плавательный пузырь) - балықтың ішкі мүшесі. Түсі ақ,
жұқа. Үрген ... ... ... тұратын, іші толған ауа, үштен бір
бөлігінде бунақ бар, балықтың ... ... ... ... ... ... Балалар торсылдақты алып, табан астына салып торсылдатып жарып
ойнайды. Өзбек тілінде ... ... ... Шу ... ... ... ... - Қазақ
2. тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 1960, 3-шығуы, 135-бет.
Ә. Ау және оның бөлшектері
Бөнтір - ескі аудың бір ... ... ... ... ... ... етіп ... 4-5 жерден шеңберлеп жасаған аузы (балық
кіретін ... ... ... ... ... ... ... үшінші,
төртінші шеңберден өтіп кері шыға алмай қазанға ... ... ... ... ... ... алып тұрамыз (Тасарал). Бентрді көбіне судың ... ... тар ... ... ... ... Каспийде - қабадан ау.
Бентір - қабаданның бір бөлігі26.
Балбер - ауға байланатын қалытқы. Бір ... 40-30 ... ... - көл ... ... ... ... тұрған жерін
көрсететін белгі 1-1,5 м түзу ағаш басына ... ... ал ... екінші
басына, су тереңдігіне байланысты жіп байлап, жіптің екінші ұшына тас не
темір байлап, су түбіне ... ... ағаш су ... тік ... да, ... ... ... шүберек алыстан көрінетін болады. Бұны көрген
балықшылар аудың қай жерге құрылғандығын ... ... ... ... табу ... ... - ау тоқуға арналған жіп. Қазіргі аулардың делі капроннан
жасалған ... ... ... ... ... профессионалдық лексиканың
материалдары // Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары, қоғамдық
ғылымдар сериясы, 1963, ... ... ... ... ... ... ... лексиканың
материалдары // Қазақ ССР Ғылым академиясының хабарлары, қоғамдық
ғылымдар сериясы, 1963, 4-шығуы, 7-бет.
Етек арқан - ау, жылым қанатының ... ... Етек ... мен ... ... ... ... болуы керек, негізгі күш ... ... ... етек деп те ... ... тас байламаса, ау
батпайды. Арал, Каспийде - табандық деп атайды28.
Етек тас - ... ... ... су ... ... алу ... 500-800 ... тастар.
Жаға арқан - ау, жылымның үстіңгі ... Жаға ... ... ... жаға деп те ... Каспий, Аралда арқалық.
Көкіл - фабрикадан тоқылған ау. Бір көкілді үшке ... ... ... ... ... көңгелеп үш ау жасайды. Төрт көкілден он екі
ау шығады.
Кіләш - жылымның қанаты. ... екі ... бар. ... ... ... ... қалтада (матня) балықтың мол екенін байқауға болады.
Қол ... - ... ... иірімді жеріне ұстап балық ... Аузы ... ... ... ... сол ... сүзгі тәріздес тор
орнатып, 3-4 м шамасындай түзу ағашқа бекітіледі. Кейде балықшылар ... те ... ... қол ... көбінесе Іле бойындағы балықшылар ... ... - ... Торғайда - тоспа деп атайды29.
---------------------------
28. Ә.Байжолов. Қостанай қазақтары тіліндегі профессионалдық лексиканың
материалдары // ... ССР ... ... ... қоғамдық
ғылымдар сериясы, 1963, 4-шығуы, 7-8-беттер.
29. Қ.Айтазин. Балық өнеркәсібіне байланысты ... ... ... // ... ... 1968, № 11. ... ... - жылымның прауадқа таяу жері. Балықшылар қанат пен
прауадтың аралығын қабырға сүзекідеп атайды. Қабырға ... ... ... ... қалтасында балық көп болады. Кейде қабырға сүзекі, қанат
мағынасында да жұмсалады.
Құлақ арқан - сүзекіні мұз ... ... ... ... ... жіп. ... ... суға жіберіңдер! Үскірік аязда протошке түбінде
отырып сүзекінің ... ... ... суға ... ... ... отыру
екінің бірінің қолынан келе бермейді ("Жетісу", 11/VІІ-65)30.
Қара ау - бұрынғы кезде көп пайдаланылған ескі ... бір ... ... ... ... қарт балықшылар ғана қолданады. Бұны судың тайыз
жерлеріне, көл ... ... ... ... ... ... 50-60 м, ені - 15-20 м ... қоршап, 5 м шамасындай ауыз
қалдырып ішіне түбек ... әр ... ... ... Түбекке енген балық кері
шыға ламай, түбек ішінде қалады. Қара ауды екі-үш күнде, ... 5-7 ... рет ... ... ... ... қарт).
Көңге жіп (ор.пасадка) - ау көзінің екі ... ... ... капроннан жасалған жіңішке жіп. Көңге жіп болмай бірнеше тор
бітпей тұр. ... ... ... тілінде көңгей31.
Қарауыл - аудың құрылған орнын көрсетіп ... ... ... ... ... ... бар ... ау болады. Арал балықшылары жалау деп
атайды.
---------------------------
30. ... ... ... ... ... кәсіби сөздер.
4. // Қазақстан мектебі. 1968, № 11. 77-бет.
31. Қ.Айтазин. Балық өнеркәсібіне байланысты ... ... ... // ... ... 1968, № 11. 77-78-беттер.
6. Қол сүзекі - ... жаяу ... ... ... ... ... тәріздес, бірақ көлемі кіші, ұзындығы 250 - 300
метрдей. Күннің ыстық уақытында, көл жағасынан су ... ... 6 ... ... - ... ... қалтаға (матняға) таяу жері. Прауад көрінеді
дегенше қалтада көп ... ... шыға ... - ... ... байланатын 500 м шамасындай кендір арқан. Бұның
негізгі қызметі - сүзекіні ... ... ... ... ... - көл ... айдыннан балық аулау үшін қыс айларында
пайдаланатын құрал. ... ... ... ең жиі қолданатын түрі. ... ... ... м, ені 500-700 м, ал ... ... да ... болады.
Бұндай сүзекіні қыс мезгілінде, мұз қатқан соң ат не машинаның көмегімен
пайдаланады. Сүзекі өте бағалы ... бір ... 100-150 ... ... ... Қыста бригада сайын бір сүзекі болады (1-Балқаш). Еңбегіміз
еш кетпес үшін балықтың топталып жүрген жерін барлап, ... ... ... ... Арал ... ... ... орнына
жылым сөзін қолданады. Ал жылым сөз әдеби тілімізде судың қатпаған жері32.
Тор - ау. Балқаш ... ... ... тор деп атайды. Тор
сөзі Каспий балықшылары тілінде ау, жылымның ... - ау ... ... ... 20-30 мм ... ... ау көңгелеуге болмайды. Қанат арқанға жалғанатын 70-90 метрдей
жіңішке жіп33.
-----------------------------
32. Қ.Айтазин. Балық шаруашылығында кәсіби ... ... ... // ... ССР ... ... ... 1971, № 1. 49-бет.
33. Қ.Айтазин. Балық ... ... ... кейбір мәселелері.
8. // Қазақ ССР ғылым академиясының хабаршысы. 1971, № 1. ... ... ... ... - бір ... ... ... бөрегенді жылжытып отыратын құрал.
Бұл темір не ағаштан жасалады. Егер айыр темірден ... ... ... ... ... ... деп аталады да, ал ағаштан жасалған болса, айдау
айыр, айыр деп атайды. Бөрегенді тез ... үшін айыр ... ... - ... ... ... ойығы. Инелікке айыр шөңге ау
жібін орау үшін жасалады.
Балдақ - сүзекті қабының ішіндегі балықтың ... ... ... ... ... 5-6 м түзі ... Түбекке балдақты салып олай-бұлай
қозғағанда балықшылар сүзекіге қанша балық түскенін ... ... - ... ... ... 4-5 м түзу ... Су бетіне
бөреген шықты дегенше шыжым да көріне бастайды.
Еспелі қайық - ескекпен жүргізетін қайық. Бұрын өте көп ... ... ... Оның ... біз ... ... қайықпен ау салушы
едік ("Жетісу", 11/VІІ-65)36.
Жел қайық - желкенді қайық.
Итергіш - балықты ... ... тұру үшін ... ... - ... ... - ... деп
-----------------------------
34. Қ.Айтазин. Балық шаруашылығында кәсіби сөздердің ... ... // ... ССР ... академиясының хабаршысы. 1971, № 1. 51-бет.
35. Қ.Айтазин. ... ... ... ау, ... ... ... ... Қазақ диалектологиясы. А., 1965, 1-шығуы,
145-б.
36. Қ.Айтазин. Каспий ... ... ау, ... ... ... ... диалектологиясы. А., 1965, 1-шығуы,
145-
146-беттер.
аталады37.
Инелік - ау тоқуға, ... ... ау ... ... ... ... - руль ... отыратын адамның орны. Кермеге бір-ақ адам
отырады.
Кіл - қайық ортасынан шығаратын ... Бұны ... ... ... ауып ... үшін ... ... ұзындығы 140-150 см, ені 40-50
см болады. Қуыстың беті қайықтың бетімен ... ... да, ал ... ... 80-90 см ... ... ... қондырылған қайық) шығуымен байланысты Балқаш ... ... ... ... өте аз қолданылады38.
Қалып//келіп - ау тоқитын құрал. Бұл ау көзінің бір қалыпты ... ... төрт ... ... ағаш. Балықшылар кепкен ағаштан
қалыпты қолдан жасап алады.
Көтергіш - балық тасуға қажетті құрал. Лабазға ... ... ... ағаш - ... екі жақ қапталындағы кемеріне орнатылған ... ... ... ... ... ... жылдам жылжиды.
Қырғыш - тоңазытқыш трубаларының сыртында пайда ... ... үшін ... ... ... Жетісіне трубаларды бір рет қырғышпен
қырып, тұрады.
Қармақ темір - ау ... ... Әр ... екі ... ... ... Каспий балықшылар тіліндегі ау, құрал-сайман аттарымен
бай-
10. ланысты кәсіби ... ... ... А., 1965, ... 146-
бет.
38. Қ.Айтазин. Каспий балықшылар тіліндегі ау, құрал-сайман аттарымен
бай-
11. ... ... ... ... ... А., 1965, 1-шығуы, 147-
бет.
Қуашақ - сүзгі. Түбектен балықты қауашақпен тастаймыз ... ... ... - ... ... үшін мұз оюға ... ... көлінде мұз бұрғылайтын агрегаттың қолданылғанына бір жылдай ... Жыл ... ... 70 ... және 35 мұз ... ... ... болды. ("Лен.жас", 11/VІІ-65)39.
Омыртқа - қайықтың белдеу ағашы. Омыртқа ... ... ... қоса бекітіп тұрады.
Рей - желкемді көтеріп, керіп ... ... ... ... ... болмайды40.
Ыспа - төрт бұрышты (ұзындығы - 2 м, ені - 2 м, ... - 2 м) ... ... ... ... Ыспа ... кез ... адамның қолынан келе
бермейді. Бұл құрал бұрын қайықтың орнына қолданылған. ... ... сал деп те ... ... ... де ... кезіміз болды ғой.
Бұл туралы балықшылар арасында: "Салдама болған қайықтан, қайқайта ... ... ... ... бар41.
Сөре - балық кептіруге арнайы жасалған ағаш. ... ... ... (ара ... 4-5 м) тікейте көміп, адам бойы еркін жететіндей
біркелкі орналастырылады. Бөренелердің ... ... ... түзу ... Осы ... ... қатар құрып үстіне балық жаяды.
---------------------------
39. Қ.Айтазин. Каспий балықшылар тіліндегі ау, ... ... ... ... ... Қазақ диалектологиясы. А., 1965, 1-шығуы, 147-
бет.
40. Қ.Айтазин. Кейбір балық ... ... ... ... ... ... 1973, ... Қ.Айтазин. Кейбір балық атаулары. //Мест-ны ... ... ... ... 1973, ... - сүзекіні шығарар кезде екі қанатты қосып, арасынан балық
шығып кетпеуі үшін ... айыр ... ... ... уақытта екі
қанат айыр арасынан өтеді де, ... ... ... кері ... түбекке
жиналады. Тәпек басылғаннан кейін сүзекі мұз бетіне шығарыла бастайды42.
Шош - түзу ағаштан жасалған 5-6 ... ... Іле ... ... ... ... ауды суға салғанда көп пайдаланады.
Шанышқы - тайыз сулардан балық аулайтын ағаш сапты, басы үш не ... ... ... ... ... ... әр ... болады.
Шаң - балықтарды шаң, тозаңнан сақтайтын үлкен кенеп. Кешегі ауланған
таутанның шаңын алып, өңдеуге кірісу керек. (Тасарал). Арал, ... ... ... ... ... шаң сөзі ... сақтайтын брезент,
цемент, ағаштан жасалған үлкен ыдыс43.
Шалғыш - балықшылардың алдына ... ... ... ... ... байлаймыз. Арал, Каспийде - алжапқыш. Анна Ивановна ... ... ... ... қарап жүгірді (Ә.Сәр. "Толқ. туғ.", 65,
236-б).
Мұздатқыш қондырғы - ... ... ... ... тоңазытатын
қабылдау пункітінің бөлімшесі.
Төгу - ақ құру. Торды күнде бір төгіп, екі рет көтереді.
----------------------
42. Қ.Айтазин. ... ... ... ... ... ... языке. А-Ата, 1973, 137-138-беттер.
43. Қ.Айтазин. Кейбір балық атаулары. ... ... ... языке. А-Ата, 1973, 138-бет.
17.
Төртінші ау, бесінші ау, ... ау - ау ... ... ... ау - 42 мм (ау көзі). Бесінші ау - ау көзі 52 мм, алтыншы ау - ау
көзі 62 мм ... ... бұл ... алтыншы ау ғой (Жүніс қарт). Ал,
кейде ау сөзі ... тек ... ... ... ... деген сөз
қолданылады. Балықтың мол түсуіне көздің төртінші болғаны жөн. Арал, Ырғыз
балықшылары бұл сөздің орнына үш елі, төрт елі, алты елі, жеті елі ... Алты елі ауға ... ... үш елі ауға торта түседі44.
Сіре - сүзекі тартушылардың алдындағы шалғышына қатқан мұз.
Тараштау - ауды ... ... ... біз ... ... ... тараштап
жатырмыз.
Қазықбау шалу - ауды көңгелегенде байлау әдісі.
----------------------------------
44. Балқаш, Іле балықшыларының тіліндегі ... ... ... ... ... хабаршысы. 1966. 5-шығуы, 104-бет.
ІІІ Қорытынды.
"Каспий, Балқаш, Іле балықшылар тіліндегі кәсіби сөздер және ... ... ... дипломдық жұмысым кіріспе, негізгі бөлім
және ... мен ... ... ... ... ... кәсіби сөздер турасында мәселе қозғалғанмен, мұнда
осы балық кәсібіне байланысты арнайы лексикасымен шұғылданған. Қ.Айтазиннің
еңбектеріне тоқталып ... Ал ... ... ... ... яғни ... балық шаруашылығына қатысты емес, жалпы кәсіби сөз деген не ... ... да сол ... ... қабаттардан айырмасы, бірлігі,
ұқсастық жақтары қандай деген әлі де болса нақты шешімін таба алмай ... ... ... ... Міне осы ... мәселенің өзін
дұрыс шешу үшін де балық кәсібіне ... ... ... ... ... ... ... қазық ретінде қарастыруға
тырыстық.
Бұл ретте ... ... ... мына ... ... ... ... атаулары: қаракөз, қаяз, сүген, жайын, қызылқанат, табан, ... Ау және оның ... ... ... ... тор, ... бөгеу ау т.б.
3. Балық мүшелеріне байланысты атаулар: желбезек, жалқаяқ, ... ... ... ... тағам атаулары: бітеу, қалқы, бөрек, қарма т.б.
Мұнан өзге Каспий, Балқаш, Іле ... ... ... ... әр ... ... ... а) балық мүшелеріне қатысты,
ә) ау және оның бөлшектеріне байланысты, сол ... ... ... орай ... және ... ... диалектілік
сипаттағы тұлғаларға тоқталдық. Негізгі бөлімнің соңғы тақырыпшасын сөз
етіп ... ... ... жасалуындағы қайсыбір грамматикалық
ерекшеліктеріне (түбір, туынды түбрлі, қос сөзді, біріннен ... ... ... ... ... ... жиналған бар материалдар
негізінде топ-топқа бөліп көрсетуге тырыстық. Сөз соңында айтарымыз - тек
қана балық шаруашылығы ғана ... ... ... ... ... әдеби
тілдің дамуының бір арнасы екендігіне көзіміз жетті. Ескеретін бір жағдай
- қай кәсіптік сөз ... (төл не ... ... уақыт өте келе,
қолданыла жүре бірте-бірте жалпыхалыққа ... ... ... ... ... ... Мәселен, қазіргі жалпыхалыққа танымал, бүкіл
жұртшылық қолданылатын әрі сөз ... ... ... ... ... ... ау, тор, ... табан, қармақ т.б. сөздер қазіргі
таңда кәсіби сөз шеңберінен шығып, әдеби тіл ... ... ... ... де дауы жоқ ... ... әдебиеттер тізімі
1. Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. "Арыс" басп., А., 2000.
2. Айтазин Қ. Кәсіби лексика мәселелері. "Ғылым" басп., А., ... ... О. ... ... тіліндегі арық, атыз ... ... ... ... // ... диалектологиясы, 1- шығуы,
А., 1965.
4. Тәжімұратов Ә. Қазақ тіліндегі мақта шаруашылығына байланысты кейбір
кәсіби сөздер // ... ... ... А., ... ... Ж. каспий балықшылар тіліндегі профессионалдық лексиканың
материалдары// "Вопросы истории и диалектологии ... ... ... ... ... Ш. ... Қазақстан экспедициясы материалдарынан. //Қазақ тілі
тарихы мен диалектологиясының мәселелері. 4-шығуы, 1962.
7. Болатов Ж. ... ... ... ... тілі ... мен
диалектологиялық мәселелері. 3-шығуы, 1960.
8. Байжолов Ә. Қостанай қазақтары тіліндегі профессионалдық лексиканың
материалдары. //Қазақ ССР ... ... ... А., 1975.
9. Нақысбеков О. Шу говорының кейбір лексикалық ерекшеліктері. //Қазақ
тілі тарихы мен ... ... П., ... ... ... Қ. ... ... байланысты кейбір кәсіби
сөздер. //Қазақстан мектебі. А., 1968.
11. Айтазин Қ. ... ... ... сөздердің кейбір
мәселелері. Қазақ ССР Ғылым академиясының хабаршысы, А.,
1971, №4.
12. Айтазин Қ. Каспий балықшылар тіліндегі ау, ... ... ... ... ... ... А., 1965.
13. Балқаш, Іле балықшылар тіліндегі кейбір ... ... ... ... ... ССР ... ... хабаршысы, 5-ші шығуы, А., 1965.
14. Кеңесбаев І., Мұсабаев Ғ. ... ... ... А., ... ... ... ... 2002.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәліметтер визуализациясы және зерттеу қорытындылары4 бет
Қонақ үйінің жұмысын автоматттандыр65 бет
Жүсіп Баласағұнның және хіх-хх ғасыр басындағы қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармашылығындағы замана бейнесі9 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь