Бұхар жыраудың билік шешімдері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1
XVІІ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН XVІІІ ҒАСЫР АРАЛЫҒЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ЕЛІНДЕГІ САЯСИ ЖАҒДАЙ ЖӘНЕ БҰҚАР ҚАЛҚАМАНҰЛЫНЫҢ ҒҰМЫРНАМАСЫ ... ... ... ... ... .

6
1.1 XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасыр аралығындағы қазақ еліндегі саяси жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6
1.2 Бұқар Қалқаманұлының өмірбаяны және қайраткерлігінің басты кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
23
1.3 Бұқар жыраудың би, әрі хан кеңесшісі ретіндегі қызметі ... ... ... ... ... .. 37

2 БҰҚАР ҚАЛҚАМАНҰЛЫНЫҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
46
2.1 Бұқар жыраудың ел бірлігі, дін және сот әділдігін жүзеге асыруға байланысты ойлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
46
2.2 Бұқар жыраудың сырт елдермен қарым.қатынас жасауға байланысты көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
48
2.3 Бұқар жыраудың заң түзу ісіне қатысуы және ұстанымдары ... ... ... ... 52

3 БҰҚАР ЖЫРАУДЫҢ БИЛІК ШЕШІМДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
3.1 Бұқар жыраудың билік шешімдерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... 62
3.2 Бұқар жырау және құн дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
3.3 Бұқар жырау және мал.мүлік дауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 74


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
79

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 81
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Елімізде жүргізіліп жатқан құқықтық реформалардың түпкі мақсаты Қазақстанда өзіндік бет-бейнесі бар ұлттық құқықтық жүйені қалыптастыру болып табылады.
Бұл асқақ мұраттарға жету жолында мемлекетіміздің болашақтағы саяси дамуындағы тарихи сабақтастықтың сақталуының мәні мен маңызын еліміздің Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің баяндамалары мен әр жылғы халыққа Жолдауларында негізгі бағыт ретінде әрқашан атап көрсетіп отырды. Президент Абылайханға арналған салтанатты мерейтойдағы (2002 ж.) баяндамасында «Тарихты танып, зерделеу керек, тарихты таразылау керек, сонда тағдырыңды, бүгінгі тұрпатыңды танисың, келешегіңді бағдарлайсың, алдағы жүрер жолыңның сілемін табасың» [1] деген болса, 2006 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында «Біз елімізде Қазақстанның саяси жүйесі мен мемлекеттік құрылымының тиімділігін арттыруға бағытталған ауқымды саяси реформаларды жалғастыра беретін боламыз. Демократиялық және өркендеген мемлекеттер орнатудың ортақ заңдылықтарын, сондай-ақ біздің қоғамның маңызды мәдени-тарихи белгілері мен дәстүрлерін үйлесімді ескеруіміз қажет» [2] деп атап өтуі қазіргі ұлттық мемлекетіміздің шынайы тәуелсіздікке бет бұрған шағында халқымыздың тарихи зердесін жаңартып, өткен тарихымыздың қойнауындағы саяси-құқықтық мұраларымызды түбегейлі жан-жақты пайымдап, бүгінгі күн мен болашақтың кәдесіне жаратуды меңзейтіндей.
Қазақстан Республикасы 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясын негізге ала отырып, таяудағы он жыл ішінде әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 мемлекеттің қатарынан орын алуды көздеп, осы мақсатқа өзінің барлық ресурсын жұмылдыру үрдісін бастады. Бүгінгі таңда жүріп жатқан әлемдегі жаһандану үрдісіндегі жан-жақты қатал бәсекелестік тұсында ұлтымыздың өз ерекшеліктерін сақтап, бәсекелестікке төтеп бере алуы да халықтың ұлттық санасын жаңғыртуға тікелей байланысты.
Қазақстанның тәуелсіздікке қол жеткізіп, дербес мемлекет ретінде қалыптасуы қоғамдық өмірдегі күрделі мәселелерді шешуді алдына міндет етіп қойып отыр. Сондай күрделі мәселелердің қатарына өткен тарихымыздың белесті жолдарында мемлекет мүддесін өз мүддесінен жоғары қойып, қазақ халқының тарих сахнасынан жоғалып кетпеуі үшін бел шеше күрескен тұлғалардың қызметі мен қайраткерлігіне ден қойып, қайта танып, оны болашақ ұрпақтың бойына жаңа лебізбен қабылдату болып отыр. Бұл істерді шешуде еліміздің заң ғылымының атқаратын орны ерекше болып табылады. Отандық заң ғылымында дәстүрлі қазақ қоғамының негізін құраған құқықтық мұралар мен қоғам қайраткерлерінің мемлекеттік-құқықтық қызметі мен саяси-құқықтық ойлары әлі өз деңгейінде толыққанды бағасын ала қойған жоқ. Оның ішінде Қазақстанның саяси-құқықтық ой тарихы мәселелерінің қаймағы бұзылмаған қалпында тұр. Ұсынылып отырған диссертациялық жұмыс осы бағыттағы атқарылар шаралардың кішігірім бір қадамындай.
Қазақстан Ресей бодандығы мен Кеңес өкіметі тұсында әлемдік өркениет дамуында өзіндік лайықты орнын алуға негіз болатын, айшықты белгілерінің бірі болып саналатын дәстүрлі құқықтық жүйесінен, болмысынан еріксіз айырылғанын білеміз.
1 Назарбаев Н.Ә. Абылай ханның мерейтойына арналған баяндама. //Егемен Қазақстан, - 2002. - 24-қыркүйек.
2 Қазақтың көне тарихы. / Дайындаған М. Қани. – Алматы: Жалын, 1993. - 400 б.
3 Қазақстан тарихы: 5 томдық. / Жал. ред. М. Қозыбаев. - Алматы: Атамұра, 1998. – 2 т. - 640 б.
4 Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. - Алматы: Ғылым, 1998. – 128 с.
5 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. - Алматы: Ер Дәулет, 1994. - 238 б.
6 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трехтысячилетий. - Алматы: Рауан, 1992. – 309 с.
7 Абусеитова М.Х. Казахское ханство во второй половине ХVІ в. - Алма-Ата: Наука, 1985. – 112 с.
8 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней / Под ред. М.К. Козыбаева: В 5 т. - Алма-Ата: Наука, 1979. - Т. І. – 571 с.
9 Шапаққызы У. 1640 жылғы Монғол-ойрат заңы: заң ғыл. канд. дис. автореф. - Алматы, 2001. - 24 б.
10 Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХVІІІ века: о внешней и внутренней политике хана Аблая. – Алматы, 1988. – 320 с.
11 Телеуова Э. Тәуке хан тұсындағы қазақ-орыс қатынастары // Қазақ тарихы. – 1996. - №1. – 33-36 бб.
12 Қозыбаев М. Ежелден бірлікті аңсаған // Егемен Қазақстан. - 1993. - 19 маусым.
13 Зуев Н.И. Киргизский народный суд // Сборник материалов для статистики Туркестанского края. – Алма-Ата, 1907. - Т. 4. - С. 144.
14 Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер: 10 т. / Жал. ред. С.З. Зиманов. - Алматы: Жеті-Жарғы, 2001. - 1 т. - 438 б.
15 Созақбаев С. Тәуке хан және Жеті-Жарғы. - Алматы: Санат, 1994. - 48 б.
16 Қазақстан тарихы: 5 томдық. / Жал. ред. М. Қозыбаев. - Алматы: Атамұра, 1998. – 3 т. - 135 б.
17 Оразбай М. Бұқар жырау Пекинде. - Істамбул, 1997. - 43 б.
18 Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы: Оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 2000. - 176 б.
19 Ай заман-ай, заман-ай / Құраст. М. Мағауин, М. Байділдаев. - Алматы: Санат, 1991. – 1 т. – 384 б.
20 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
21 Крафт И.И. Елизавета Петровна императрицаның билігі кезінде / Қазақ тарихынан. Алматы: Жалын, 2004. – 413 б.
22 Созақбаев С. Бұқар жырау туралы жаңа дерек //Қазақ тілі мен әдебиеті. -1994. - №5-6. 169-170 бб.
23 Қуанғанов Ш.Т. Бұхар жырау және оның заманы. – Алматы: Ғылым, 1992. – 47 б.
24 Бұқар жырау Қалқаманұлы шығармалары / Жал. ред. С. Дәуіт. – Алматы, 1992. – 95 б.
25 Созақбаев С. Тәуке хан. Жеті Жарғы. Алматы: Санат, 1994. – 22 б.
26 Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер: 10 т. / Жал. ред. С.З. Зиманов. - Алматы: Жеті-Жарғы, 2005. - 2 т. – 366 б.
27 Қозыбаев М. Сайын даланың данасы // Егемен Қазақстан. – 1993. – 21 тамыз.
28 Жұмабек Е. Сын әуені - әдеби толғаныстар. - Астана: Елорда, 2001. – 144 б.
29 Кенжалиев З.Ж. Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің іске асу аясының конституциялық - құқықтық негіздері // ҚазҰУ хабаршысы. Заң сериясы. - 2004. - №2. – 97-99 бб.
30 Есенберлин И. Көшпенділер. – Алматы, 1972. – 2 т. - 29,54 б.
31 Дау шешеді дана сөз / Құраст. О. Әбділдаұлы. - Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 304 б.
32 Нурлин А. Қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі билер институты (ХҮІІ-ХҮІІІ ғасыр): заң ғыл. канд. дис. автореф. - Алматы, 2004. - 28 б.
33 Айтсам, сөзім таусылмас // Қазақ әдебиеті. - 1993. – 20 тамыз
34 Омари Ж. Бұқар жырау. Он екі тарих. - Қарағанды, 1994. - 333 б.
35 Сиуңну / Құраст. Қ. Салғараұлы. - Алматы: Санат, 1998. – 288 б.
36 Омарханов Қ. Майқы биден қалған Жеті Жарғы // Тура би. - 1999. - №2. - 57-62 бб.
37 Тілеуқабылұлы Ө. Шипагерлік баян. - Алматы: Жалын, 1996. - 464 б.
38 Өсерұлы Н. Жеті Жарғы. - Алматы: Жеті Жарғы, 1995. - 80 б.
39 Нысаналы А. Үш пайғамбар. - Алматы: Дәуір, 1992. – 184 б.
40 Зиманов С.З. К оценке казахского права в истории мысли // Древний мир права казахов. Материалы, документы и исследования: В 10 т. - Алматы: Жеті жарғы, 2004. - Т. 2. – С. 15-24.
41 Қуандықов Б.Ж. Әйтеке Бәйбекұлының би ретіндегі қызметі: заң. ғыл. канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. - 25 б.
42 Кенжалиев З.Ж. Қазақ қоғамындағы құқықтық өмір және сөз өнері // Фемида. - 1996. - №4.- 41-45 бб.
43 Еламанов Қ. Билердің шешімі. Шаңырақ пен пырақ. – Алматы: Жеті жарғы, 1999. – 28-30 бб.
44 Шешендік сөздер / Құраст. Б. Адамбаев. – Алматы: Отау, 1992. – 46 б.
45 Омарханов Қ. Қазақ елінің дәстүрлі құқығы. - Астана: Елорда, 2003. - І кітап. - 280 б.
46 Таным тырнақтары. Жыужәндар / Құраст. Қ. Салғараұлы. – Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
47 Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы: Оқу құралы. - Алматы: Ғылым, 2000. - 176 б.
48 Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері. - Алматы: Ана тілі, 1994. - 104 б.
49 Рычков П.И., Рычков Н.П. Капитан жазбалары. - Астана: Аударма, 2002. - 144 б.
50 Қазақ мақал-мәтелдері / Құрастырған Ө. Туманжанов. - Алматы: Ана тілі, 1997. - 184 б.
51 Шахматов В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община. - Алма-Ата, 1964. - 207 с.
52 Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХYІІ – ХХ века. - Алма-Ата: Наука, 1971. - 633 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Заң факультеті
Мемлекет және құқық теориясы мен тарихы ... ... ... ... ... ... 4 курс студенті ________________ Базаргалиев Қ.
Ғылыми жетекші: з.ғ.к., ... ... ... з.ғ.к., доцент __________________ Қуандықов Б.Ж.
Кафедра меңгерушісінің рұқсатымен
қорғауға жіберілді, т.ғ.к., профессор_______________Нездемковский
В.В.
Алматы, 2011
МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ.............................................................|3 |
| ... | |
| | | |
|1 |XVІІ ... ... ... МЕН XVІІІ ... ... ... | |
| ... ... ... ЖӘНЕ ... ... | |
| ... |6 ... ... ... ... мен XVІІІ ... ... қазақ | |
| ... ... |6 |
| ... |
| ... | ... ... ... және қайраткерлігінің басты | |
| ... |
| ... | ... ... би, әрі хан ... ... |37 |
| ... | |
| | | |
|2 ... ... ... ЖӘНЕ ... | |
| ... |
| ... | ... жыраудың ел бірлігі, дін және сот әділдігін жүзеге асыруға | |
| ... |46 |
| ... |
| ... | ... жыраудың сырт елдермен қарым-қатынас жасауға байланысты | |
| ... |
| ... | ... жыраудың заң түзу ісіне қатысуы және |52 |
| ... | |
| | | |
|3 ... ... ... ШЕШІМДЕРІ.................................... |62 |
|3.1|Бұқар жыраудың билік шешімдерінің |62 |
| ... | ... ... және құн |66 |
| ... |
| |.... | ... ... және ... |74 |
| ... | |
| |
| | | |
| ... |
| |............................... | |
| | | |
| ... ... ... |
| | | ... ... ... ... жүргізіліп жатқан құқықтық
реформалардың түпкі ... ... ... ... бар ... ... қалыптастыру болып табылады.
Бұл асқақ мұраттарға жету жолында ... ... ... тарихи сабақтастықтың сақталуының мәні мен маңызын еліміздің
Президенті Н.Ә. ... ... ... мен әр ... халыққа
Жолдауларында негізгі бағыт ретінде әрқашан атап ... ... ... ... ... ... (2002 ж.) баяндамасында
«Тарихты танып, зерделеу ... ... ... ... ... ... тұрпатыңды танисың, келешегіңді бағдарлайсың, алдағы жүрер жолыңның
сілемін табасың» [1] деген болса, 2006 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында
«Біз ... ... ... ... мен ... ... ... бағытталған ауқымды саяси реформаларды жалғастыра
беретін боламыз. ... және ... ... ... ... ... біздің қоғамның маңызды мәдени-тарихи белгілері
мен дәстүрлерін үйлесімді ескеруіміз қажет» [2] деп атап өтуі ... ... ... ... бет ... ... халқымыздың
тарихи зердесін жаңартып, өткен тарихымыздың қойнауындағы саяси-құқықтық
мұраларымызды түбегейлі жан-жақты пайымдап, бүгінгі күн мен ... ... ... ... 2030 жылға дейінгі Даму стратегиясын негізге ала
отырып, таяудағы он жыл ... ... ... ... ... ... қатарынан орын алуды көздеп, осы ... ... ... ... үрдісін бастады. Бүгінгі таңда жүріп жатқан әлемдегі
жаһандану үрдісіндегі жан-жақты қатал бәсекелестік тұсында ... ... ... ... төтеп бере алуы да халықтың ұлттық
санасын жаңғыртуға тікелей байланысты.
Қазақстанның тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... өмірдегі күрделі мәселелерді шешуді алдына міндет ... ... ... ... ... ... өткен тарихымыздың белесті
жолдарында мемлекет мүддесін өз мүддесінен жоғары ... ... ... сахнасынан жоғалып кетпеуі үшін бел шеше күрескен тұлғалардың қызметі
мен ... ден ... ... ... оны ... ... ... лебізбен қабылдату болып отыр. Бұл істерді шешуде еліміздің заң
ғылымының атқаратын орны ... ... ... ... заң ... қазақ қоғамының негізін құраған құқықтық мұралар мен ... ... ... мен ... ... өз ... ... бағасын ала қойған жоқ. Оның ішінде
Қазақстанның ... ой ... ... ... бұзылмаған
қалпында тұр. Ұсынылып отырған диссертациялық жұмыс осы бағыттағы атқарылар
шаралардың кішігірім бір ... ... ... мен ... өкіметі тұсында әлемдік өркениет
дамуында өзіндік лайықты орнын алуға негіз ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйесінен, болмысынан ... ... ... ... қол ... бері бұл ... орны
толтырылып, қоғам өмірінде жаңа бетбұрыстар жасалуда. Соңғы кездегі бұл ... ... ... ... ... жүйенің тетіктері мен
институттарын, осы жүйеге өміршеңдік сипат, демократиялық ажар бере білген
билердің және ... т.б. ... жаңа ... ... ... ... жол ... болашақта айбарлы да, ажарлы, өркениетті елдердің қатарынан
көру үшін азаматтардың бойына отанды, елді қадір тұту, қастерлеу ... ... ... ұлттық деңгейдегі маңызды істе, мақтанышпен
сөз ете алатын өткен тарихымыздың белестерінен айбынды айбарымен, асқаралы
рухымен ... ... шоқ ... ... ел мен ... таразы басына түскен шақта ел мүддесін өз ... ... ... ... ... өз бойында ақындық пен батырлықты, жыраулық ... ... ... ... ... ақылымен, айбынымен ханға
кеңес берген, мемлекеттік идеологияны қалыптастырушы абыз дәрежесіне ... ірі ... ... ... ... Қалқаманұлының өмірі мен
өскен ортасын, саяси қайраткерлігінің қырларын, саяси-құқықтық ... ... орны бар ... ... ... ... елімізде
жүргізіліп жатқан құқықтық реформаны тиісті ... ... ... үшін
тарих көшіндегі өткенімізді тануға бет ... ... ... ... ... қызметінің өзегін, оның негізін елінің бірлігі ... үшін ... ... жолы ... ... ... жыраудың саяси-құқықтық көзқарастарының, мемлекеттік
қызметінің мәнін тану бізге бүгінгі таңда жер-жерлерде ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Зерттеу объектісі. Зерттеу жұмысының негізгі объектісін ... ... би ... ... билердің қызметі мен олардың ... ... ... ... Бұқар жырау Қалқаманұлының би әрі хан кеңесшісі ретіндегі
қызметі, оның өскен ортасы, жыраудың ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары, құн дауы, мал-мүлік дауына қатысты
билік шешімдері зерттеудің нақты пәнін құрайды.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен билік шешімдерін кешенді түрде жан-
жақты зерттеу және оның ... ... ... ... орнын
айқындау.
Осы мақсатқа жету үшін біз төмендегі міндеттерді ... ... ... отырмыз:
- ХҮІІ ғасырдың екінші жартысы мен ХҮІІІ ғасырдың аралығындағы
қазақ еліндегі саяси ... мен ... ... ... негізгі сипатын айқындау;
- Бұқар Қалқаманұлының өмірінің негізгі кезеңдері мен қайраткер
ретінде қалыптасуының басты ... оның би ... әрі хан ... ... қызметін талдау;
- Бұқар жыраудың қазақ қоғамында қалыптасқан саяси биліктің
бітім-болмысы туралы ұстанымдарының ... ... оның ... ... ... ... ... ара байланысын ашу;
- Бұқар жыраудың ел бірлігін, дін және сот ... ... ... сырт елдермен қарым-қатынас жасауға
байланысты көзқарастарын жеке алып ... ... ... ... шешімдерінің ерекшеліктерін айқындау,
оның қазақ қоғамындағы құн дауына, мал-мүлік дауына байланысты
айтқан ... ... алып ... ... және әдістемесі. Дипломдық жұмыста жалпы қоғамдық
ғылымдарға ортақ және арнайы танымдық әдістер: ... ... ... функционалды т.б. әдістер қолданылды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жұмыста алғаш рет қазақтың белгілі жырауы,
әрі биі Бұқар ... ... мен ... басты
кезеңдері, оның би әрі хан кеңесшісі ретіндегі қызметі, билік ... ... ... ... ... ел ... дін мәселесіне қатысты және сот ... ... ... ... ... ... заң түзу ісіне қатысу нысандары
және оның билік шешімдері талданып, белгілі деңгейде ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 XVІІ ... ... ... МЕН XVІІІ ... ... ҚАЗАҚ ЕЛІНДЕГІ
САЯСИ ЖАҒДАЙ ЖӘНЕ БҰҚАР ҚАЛҚАМАНҰЛЫНЫҢ ҒҰМЫРНАМАСЫ
1.1 XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ... ... ... ... жағдай
Бұқар Қалқаманұлы белгілі кезеңде және ... ... өмір ... ... ... елі қадір тұтар тұлғаға айналғаны белгілі.
Сондықтан да Бұқар жыраудың өмір сүрген ортасы және оның ... ... ... ... ... ... білу оны ... апаратын
негізгі жолдардың бірі болып табылады.
Әрбір тұлға белгілі қоғамда өмір сүргендіктен, сол ... ... ... ... ... ... тыс ... мүмкін емес.
Тарихи тұлғаны немесе белгілі саяси қайраткерді қалыптастыратын орта және
оның көзқарастарының ... де сол ... ... ... ... ... емес. Белгілі тұлғаның өмір сүрген кезеңінің хал-ахуалын
тану ... ғана ... ... ... ... сырын аша
аламыз. Бұл белгілі қоғам ... ... ... ... әдістемелік
бағана.
Бұқар жырау өмір сүрген кезең қазақтың ... «боз ... ... ... ... Бұл кезең қазақтың әр қырлы
қоғамдық даму өмірін көрсететін, ішкі қайшылықтары мен кішігірім өрлеуі бар
дәуірге тең ... ... ... ... алғашқы тұсында батыстағы
Ресейдің бармақ батыруы әлі сезіле ... ... ... ... ... ... қазақ үшін шынайы қауіпке айналғандығы айқын байқалады.
Оны жыраудың ... ... ... ... ... Бұқар жырау
қазақ үшін батыста Ресейді қауіпті деп бағаласа, Шығыста Қытайдан сақтануға
шақырды. Данагөй жырау ... ... өте ... ... мақсатын
тереңнен ұғынған болатын. Міне, қазақтың белгілі ақылгөй ... ... ... мен ... осындай саяси жағдайлар кезеңіне тұспа-тұс
келеді. Сонымен қатар қазақ қоғамындағы ішкі саяси тартыстардың да жыраудың
көз қырынан таса ... ... ... ... ... тамыр тартады. Бұл екі халық
бірімен-бірі әр ... ... ... жоқ. ... қосқан көрші
болғандықтан ара-кідік құдалықтың жолын жасап, ауық-ауық ... ... ... ... өмір ... ... да болған. Және де екі
ел арасындағы текетіресте біреуінің ... ... ... ... ... ... болса, ал енді бірде екіншісі жеңіс тойын тойлап
жататын. Екі елдің қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... екі ел ... қатынастар Батыр қонтайшы,
Халдан Бошақты, Сыбан Рабтан және ... ... ... өте ... ... ... ... көреміз. Жалпы «жоңғар» деген сөз
монғол ... «сол ... «сол қол» ... мағына береді. Бұл ... ... ... ... атауы. Ойрат тайпалары туралы деректер
бізге XІІІ ... ... ... осы ... тайпалары Шыңғыс ханның
әскерінің құрамына кіріп, оның сол қанатын ... ... ... сөзі ... ... ... ... шығады. Әрине оларды барлығы дерлік бұлай
атамаған. ... ... ... деген атпен белгілі болатын. Ал
қытайлықтар оларды «элюттар»деген көрінеді.
XІV ғасырда бірнеше ... ... ... одағының» құрамына біріге
бастайды. Бұл одақтың негізін батыс монғолдық торғауыт, ... ... ... ... Ал ... ... XVІІ ғасырдың бірінші
жартысында өмірге келеді.
Жоңғар хандығының нақты өмірге келуін ғылымда 1635 жыл деп ... ... ... ... ... ... баласы Батыр қонтайшы келеді. Бұл
қазақ-жоңғар кикілжіңінің жаңа дәуірінің басталғанын білдіреді. Өйткені ол
уақытқа дейінгі ... ... ... бір ... сипатқа ие болмаған еді. Батыр қонтайшының қазақ еліне деген
көз алартуы мақсатты, ... ... ... ... тіс батырудың бастауы
болатын. Батырдың ... ... ... ... ... ... ... Оның біріншісі 1635 жылы болды [2, 271 б.]. ... ... ... оның соңы ... ... ... толық
дерек жоқ. Бірақ та оның аяғы жоңғарлардың мерейінің үстем ... Осы 1635 ... ... жоңғар шабуылы кейін де жалғасып
отырған. 1640 жылғы Батырдың қалың қолына ... ... 30 мың ... ... ... [3, 432 б.]. ... ... «аталық» атағы осы
жоңғарлармен ұрыста көзге түскені үшін берілген болатын. Батыр ... ... бір ... ... 1643 жылы ... ... бұл жорыққа 50
мыңдай әскер жиыстырған. Жәңгір мен қонтайшы ... бұл ... ... жоңғар Алатауындағы Орбұлақ деген жерде болғанға ... ... ... ... қолына Жәңгірдің арқасында қазақ қолы ... ... ... Неге ... ... ... ... 600 қарулы атты
әскер ғана болған [3, 433 б.] және де олардың ... ... ... ... ... соғысқан болатын. Бұл оқиғаны тарихшы Ә.
Хасенов қазақ халқының жоңғар ... ... ... күресінің
алғашқы ерлік беттері ретінде бағалайды. Батыр қазақтардан әбүйірі айрандай
төгілген бұл ... ... ... ... 1646 жылы ... ... ... [4, 52 б.]. Осы соғыстан кейін қазақ пен ... ... ... ... ... болады. Бірақ бұл көпке
созылмайды. 1652 жылы ол қазақ еліне қайта соғыс бастайды. Бұл жолы ... ... ... бұл оның қазақтарды ақырғы рет жеңуі еді. Осы
шайқастан кейін бір жыл өткен соң ол ... ... Оның ... ... ... Көп ұзамай ол да ел ішіндегі билікке таластың құрбаны болып
кетеді. Орнына інісі Қалдан-Бошақты ел тізгінін ұстайды. Қалдан ... ... ... ... ... жолындағы қалалар дүркін-
дүркін шабуылдарға ұшырайды.
1635 жылы құрылған Жоңғар мемлекеті тарихи тұрғыдан алғанда жоңғарлардың
екінші саяси ... ... ... еді. ... ... алғаш рет ұйымдасуы XV ғасырдың басында, дәлірек айтсақ, 1420 жылы
орын алды. Осы жылы Тоған хан «... ... ... ... бір ... астына
келтірген» [5, 72 б.] - дейді М. Мағауин. Ойрат одағының ... ... ... және ... ... ... ... батыс Монғолияның
белді тайпалары еді. Демек, ойрат одағын батыс монғол ... десе де ... ... ... ... ... а также термин
джунгары (собственно: люди «левой стороны», «левого ... - это ... ... ... ... ... торгоут, дэрбэт, -
которые во второй половине XІV в. ... ... ... ... ... под ... ... хана и стали управляться ... ... [6, с. 305] - деп ... С.Г. ... мен ... ойрат одағы дәуірінде (1420-1627жж.) қазақтар мен қалмақтар
арасындағы әскери қақтығыстарда негізінен қазақ жасақтарының жеңіске ... ... Ал, ... хан тұсында (1584-1598 жж.) ... бір ... ... ... ... ... деректерде
көрініс тапқан. XVІ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығының тарихын
зерттеуші М.Х. Абусеитова Тәуекел ... бұл ... ... ... айта келіп, ойын былай қорытады: «... ... ... в то ... удалось поставить своего брата над небольшой частью
калмаков, кочевавших в ... ... от ... Это могла быть
та часть калмаков, которые обитали в районах ... и ... [7, с. 64]. ... хан ... ... ... ... жеңістер оның інісі Есімхан (1598-1628 жж.) билікке келген кезде
одан әрі жалғасқаны байқалады. Қазақ пен жоңғар арасындағы бұл ... ... ... ... тұсында (1627ж.) толық ... ... ... ... екі жүз жылдай уақыт өмір сүріп, 1627 ж.
ыдырағандығы жәйлі ... ... ... және олар бұл ... ... ... «...В 1627 г. ... ойратский союз:
калмыки ушли на запад, хошоуты - в ... а ... ... ... в
Джунгарии» [8, с. 288] - дейді Қазақстан тарихының мамандары. М. ... ... 1627 ж. ... ... ... ... еді
деген ой айтады. «1627-1628 ... ... ... одағының ыдырауын
қалмақтың ақтабан-шұбырындысы деп ... ... еді» - деп өз ойын аса ... және ... ... былай жалғастырады: «Қазақ ордасының ұлы
жеңісі бүкіл Жетісу, Ертіс пен Жоңғар өңіріндегі түбегейлі үстемдікке ... еді, осы ... ... тура жүз ... ... ... ... біржола
тәмамдалуға тиіс еді. Бірақ дәл осы кезде қатаған Тұрсын ханның дербес
саясаты нәтижесінде Қазақ ... ... ... ... ... ... бойына сыймаған алаш ұлының өзара қырқысы кезінде ... ... ... бірі ... да, оның ... бірі жер жастанады. Қазақ
ордасының қарымы қысқарады, жауынгер жұрттың ... ... алаш ... ... ... ... ... уақыт ұтып, еркін тыныс алады,
ес жиып, ежелгі ерлік дәстүрін табады, жаңа ұрпақ өсіріп, ұлыс ... ... жаңа ... қарастыра бастайды» [5, ... ... аз ... ... ... тез жиып алған батыс монғол
тайпалары 1635 жылы Жоңғар мемлекеті ... ... ... ... ... Мінеки, осы уақыттан бастап Қазақ хандығы мен Жоңғар мемлекеті
арасындағы әскери араздастық тіптен ... екі ... әрі ... ... ... келе ... егестік енді бірін-бірі толық жаулап алмай
тынбас нағыз жаулыққа ұласты. Ойраттардың ... ... ... ... ... ... ... артып, құрамы мен құрылымы толысып әрі бекіп,
әскери қуаты ... ... және олар ... ордасына әскери жорықтар
жүргізу, қазақ даласын жаулап алу мақсатын ... ... ... ... ... Жонғар мемлекеті етек-жеңін жиып,
аяғына тұра салысымен бүкіл монғол жұртын саяси ... ... ... ... те ... ... нәтижесі және көрінісі ретінде 1640
жылы бүкіл монғол құрылтайы шақырылды. Бұл ... ... ... ... белді тайпаларынан, ұлыстарынан өкілдер ... «1640 ... ... ... ... монғол құрылтайын шақырады. Құрылтайға
төрт ойратпен қоса жеті ... ... ... ... ... да қатысады.
Сөйтіп бүкіл монғол ұлысы бірлікке келеді» [5, 63 б.] - дейді М. Мағауин.
Ал, ... ... ... ... бірі жас ... ... бұл ... монғол құқығының басты қайнар
көздерінің бірі «Их ... - ... ... ... айтады.
Құрылтайдың мақсаты, - дейді У. Шапаққызы, - ... ... ... мен
Жонғардың басын қосып, ынтымақтастырып, олардың ірі нояндарының ... ... ... ... ... ... ... деген билікті
күшейтіп, бір-біріне көмектесуін қамтамасыз ету болды» [9, 18 ... ... ... осы ... қабылданған «Их цааздың» бүкіл
монғолдық сипат алуы да оны қабылдаушылардың өз заманындағы ірі де ... ... ... ... ... ... «Заң ... хандығы
шекарасында қабылданса да бүкіл монғолдық (жалпы этностық) сипатқа ... «Өз ... ... ... ... жүрсе де
немқұрайлықпен қарамаймыз...» - деген сөздер заңның монғол-центристік
мақсатын айқын ... тұр» [9, 4 б.] - ... У. ... Демек, қазақ
даласының шығысы мен батысынан екі мемлекет ... қана ... ... ... іс-әрекет жасауы үшін құқықтық негіз қалаған монғол жұрты осы
кезден бастап ... ... үшін ... қауіпті де қаhарлы ... ... еді. ... ... ... бергі тұста оның
басында тұрған атақты қонтайшыларының барлығы дерлік қазақ еліне ... ... ... ... ... бұл жаулап алу саясаты XVІІ
ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... да, осы ... аяғы ... ... ... өзінің ең бір шырқау шегіне жетті. «Эпизодические
вторжения джунгар на ... ... в ... XVІІ в. стали
повторяться почти ежегодно - деп ... ... ... ... ... пен В.А. ... -... 1698г. ... ойратского хунтайджи Цэван-
Рабдана вторглись в кочевья Старшего джуза, что положило ... ... ... сталкновений между ойратскими и казахскими феодалами.
Именно с этого времени джунгарская опасность начала превращаться в ... ... ... ... ... [10, с. ... ... Батыстағы алып көрші Ресеймен де ... бір ... деп ... ... ... қай заманда болмасын Қазақстанды
стратегиялық маңызы бар ел деп ... ... Петр ... ... қақпа ретінде бағалады. Оның заманындағы Ресейдің ... ... ... ... еді: ... орда ... ... протекцией быть, чтобы только через их во всех азиатских странах
коммуникацию иметь и к российской стороне полезные и ... ... ... 15]. ... түп ... ... ... Қазақстанды өзіне тәуелді ету
болатын. Бұл бағыттағы саяси амалдың ... әр ... ... ... ... қазақ даласының географиялық, экономикалық
деңгейін көрсететін әртүрлі карталар жасаудан бастаған. Бұл, әрине, ... ... ... елді оңай ... болады деген құйтырқы саясаттың
көрінісі. Одан әрі қарай Ресей бұл бағыттағы ... ... салу ... ... ... ... ... белгілі.
Ал Тәуке хан Ресеймен терезесі тең ел ... ... ... келді. Ол осы мақсатта Ресей еліне бірнеше елшілік жіберді. 1678
жылы Тобылғы Тәжім бастаған ... ... Бұл ... екі ... ашық ... ... жандандыруды көздеді. Тәуке бұл
елшілікке үлкен үміт ... ... Ол ... В.Я. ... өз ... ... «Тауке возлогал надежды на это посольство: оно должно было
восстановить ... ... и ... ... ... он направил
вместе с посольством много подарков для царского двора. В то же ... ... ... ... связей, Тауке был против
превращения их в какие быть ... ... ... или ... [10, с. 105]. ... хан ... жері арқылы өтетін сауда
керуендерінің елдің экономикасын дамытуға тигізетін әсерінің зор ... ... хан. ... да өзі ... ... ... ... байланысын қайта жандандыруды жүктеп отыр. Тәуке жоғарыдағы аталған
мақсаттағы қатынастарды жандандыру үшін 1689 жылдың аяғы - 1690 ... ... ... ... қайта аттандырады. Бірақ бұл елшілік те
нәтижелерге қол жеткізді деп айта қою қиын. Не ... да ... ... ... одан ... ... 1690 жылы Тобылға сый-сыяпатын
артқан Қабайды екі ел арасындағы ... ... ... Тәукенің
шынайы қатынас жасауға өте мүдделі екендігін бүкпесіз жеткізеді. Осы
уақыттарда бұлармен қатар Сары және ... ... ... де ... ... ... болатын. Оларды орыс әкімшілік басшылары
жасақтарының шабуылына ... ... ... ... ... Екі ... ... тың серпін беру үшін және Келдейді босатуды ... ... ... ... ... ... елшіліктің
өтінішін жерге тастамай Келдейді еліне ... Ол ... ... ... ... қосып жібереді. Осы елшілерді қабылдағанда
Тәуке өзінің Түрік сұлтаны мен Қызылбас шаһынан кем еместігін ... ... орыс ... ... тең ... ... ... керек
екендігін ескерткендей кейіп білдіреді. Тәуке тұсындағы екі ел ... ... ... шекара маңындағы қолайсыздықтар әсер еткендей.
Шекара дауының үлкен жанжалға ұласпау себебі: «екі елдің де ... ... - ... ... енді ... Жоңғар мемлекетімен соғысып
жатуында» [11, 35 б.] болатын. Міне, көріп отырғанымыздай ... де ... ... ... ... ... жақындасу ниетіне қарамастан өте
салқын болды. ... ... ... ... бес ... барады,
олардың көбі үлкен жетістіктерге жете алмай нәтижесіз қайтады.
Сыртқы саяси жағдайдың ... ... үшін өте ... ... Тәуке Ресеймен, Орта Азия хандықтарымен достық, татулатықта болуға
ұмтылады. Тәуке таққа отыра салысымен ел ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігінің баяндылығы үшін
үлкен еңбек етеді. Оның жүргізген реформаларының басты ...... пен ... ... еді. Ойын ... ... үшін Тәуке
жанына руға беделді би, батырларды топтастырады. Солармен ақыл-кеңес құра
отырып, реформалық қадамдарын жүзеге асырады. Бұл ... ол, ... ... жайлау, қыстау үшін болатын дауларды тыюға бар ... ... ... ... жерлерінің шекараларын анықтап, басқа біреудің немесе
рудың жерін пайдаланбауды ... ... ... ... ... ... ... шешуді билер кеңесінің құзырына береді. Өзіне дейінгі
аталар салған жол-жоралғыларды билердің ... бір ... ... Шын ... ... ... құрған уақыт - қазақ еліндегі «қой
үстіне ... ... ... Бұл ... ... ... мен
қазақтың сол тұстағы атақты билерінің үлкен қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... кемелдену дәуірі еді. Ол туралы
белгілі заңгер-ғалымдар С. Сартаев пен С. Созақбаев: «Асқан ... ... ... ұлы жүзден Төле биді, орта жүзден Қаз дауысты
Қазыбекті, кіші жүзден Әйтекені ... ... ... ... өте лайықты тарта білді» [11, 3 б.] дейді. Бұл ... ... ... ... ... астастығын көрсетті.
Бұл уақытта қазақ хандығы монархия мен аристократиялық республиканың
элементтерінен тұратын далалық ... ... ... ... ... ... болды [11, 16 б.]. Енді дәл осы
кезеңде билер ... ерте ... ... ... ... сот ... барлық тарихи тәжірибесін бойына сіңірген, қоғам өміріндегі өте
тиімді, оның барлық талап-тілектерін қанағаттандыруға ... ... ... ... ... ... кемелденуіне, әрине ғұн, үйсін,
т.б. дәуірлерден бастау алып, кейінгі қазақ ... игі ... ... ... сіңірген еңбегі өте зор. Осы тұстағы ... ... ... ... жүйеде алатын орнын академик М. Қозыбаев
былай тұжырымдайды: «Халқымыздың ата-дәстүрін, ... ... ... ... ... ... ... шешендік өнерін игерген еліміздің
атақты билері халық санасын қалыптастыруға үлес қосқан ... ... ... [12, 2 ... дәуір тұсындағы билер институты осыған дейінгі қазақ ... ... ... ел ... мол ... тәжірибесін өз бойына
сіңіріп, қорытып, оны одан әрі дамытқан мемлекетті басқару жүйесінің белді
тетіктерінің ... бірі еді. ... ... ел ... ... бұл
кезде бұрынғыдан қалған жол-жораға, әдіс-тәсілдерге ғана арқа сүйеп қоймай,
оларды қазақ халқының дербес мемлекеттілігі жағдайына және ... ... ... ... ... ... енгізу арқылы жаңаша
пайдалануға мүдделі болды. Сондықтан да болар ... ... өмір ... билер институты өзіне дейінгі ... ... ... ... жаңа ... бұл ... ... де шырқай дамыған сатыларының
бірі деп қарастыруға мүмкіндік береді.
Қазақ қоғамының саяси өмірінде билердің маңызды роль атқарғандығын патша
заманындағы орыс ... де ... ... ... Ішкі істер
министрлігінің орталық статистикалық Комитетінің редакторы Н.И. Зуев қазақ
биінің бар болмысын төмендегі пікірімен ашуға тырысады: ... ... ... ... ... бия, из потемок далеких времен ярко ... ... ... и неподкупного, мудрого и участливого, ... со ... ... ... из членов его группы. Такой избранник народа
становился руководителем его жизни, его ... ... и ... он ... свой ... ... обращавшийся с этой
минуты в закон, ... мог ... ... один хан, но и то лишь в ... случаях и не по какому либо капризу, прихоти, а по совету с ... и ... ... ... [13, с. ... дәуірде билер институты мемлекеттік билік жүргізу ... бір ... ... ... қалыптасты. Бұл жүйенің ең жоғарғы сатысы
(инстанциясы) ... ... ... ең ... ... ауыл ... төрелік
айтушы, ауыл биі - ауыл ақсақалы болды. Билер ... ішкі ... ... ... және оның ... ... ... ету, әдіс-тәсілдерін анықтау үшін осы кезеңдегі
билерге берілетін әр түрлі анықтама атауларды ... жөн. Бұл ... ... ... ... болды -төбе би, үлгілі би, ара би, ауыл биі
т.б. Көрсетілген әр бір би ... ... ... ... ... ол ... атқарылар кешенді зерттеулердің қабырғалы тақырыбы
болса керек.
Дәстүрлі қазақ қоғамында саяси-билік қатынастарының ең жоғарғы ... ... - хан, ... тұрғаны белгілі. Бірақ қоғамдық
санада, халық көзқарасы бойынша би беделі, абыройы ... ... ... ... ... елде ... да ... гөрі бидің қадір-қасиеті басым
болады» [14, 75 б.] - дейді Қ. ... ... да ... ... да ... абырой беделге ие болуы, ісінің оңға басуы, ... ... ... тұру мерзімі көп жағдайда оның билермен дұрыс қарым-қатынас орната
алу шеберлігіне байланысты болатын. Егер ол ... ... тіл ... ... ... ... ғұмыры» ұзаққа созылмайтын. «Ханның арқа
сүйеуі жарасымды бимен табылады. Бисіз хан оңбайды, хандықпен ... ... те бір ... бас қосса, ондай ханды ел де ... - ... ... ... - Алты ... мәлім ескі жолды Есімхан, қасқа жолды
Қасымхан, тура жолды Тәуекел хан, жеті ... Әз ... ер ... - бәрі
де осындай хандық пен билікке қатар ие болған ... ... ... тілі жоқ, ... күші жоқ, ... мен ... «билікке» ие
болмаған, не ел ішіндегі рулардың көсемі - билерді ... ... ... ... ... әңгүдік хандар хан болып та тұра алмайды. Ондайлардың
тағы жарлының лашығы сияқты, наразы ... ... ... ... [14, 75 б.].
Ел тарихының білгірі Қаныш Имантайұлы өз ойын одан әрі ... ... ... ... Дайыр, Бұрындық сияқты хандардың ... ... ... ... Тоқтамыс хан мен Едіге бидің ... ... ... ... ... кетіп, биге медет жету» мен «ханның қашып,
бидің қууымен» тиянақталады. Мұнан егер де хан мен би екі ... ... ... түсе ... ел ниеті қашанда бидің жағына ауып отыратындығы
көрінеді» [14, 75 ... ... аяғы мен XVІІІ ... басында қазақ қоғамындағы билердің
орнын анықтау үшін сараланар тағы бір ... - ... ... ... ішкі ... ... мен мазмұны) және сыртқы нысаны (формасы)
туралы ... Бұл ... ... арасында көптен бері пікір ... келе ... ... ... ... ... бұл ... бойынша
жүргізілген зерттеулер мен ой-жарыстардың қорытындысы көшпелі ... ... жүйе ... жағынан феодалдық, ал нысаны
тұрғысынан патриархалды-феодалдық деп ... ... ... ... ... ... біртұтастық деңгейіне көтеріле алмаған,
ішкі құрылымы жағынан алғанда бір орталыққа толық ... ... ... жүйе ... ... сай, мұндай мемлекеттік жүйедегі билердің орнына да толық баға
берілмеген еді. Тәуке хан ... ... ролі ... ... ... мемлекеттік істерді атқарудағы өкілдіктері
артқандығы қазақ ... ... ... ... ... ... келгенде, таптық көзқарас тұрғысынан бағаланған бұл
құбылыс тосын бір ғылыми тұжырымдарға негіз болған жоқ.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі ... ... ... ... ... жаңа ойлар айтуға ынта білдіруде. Әсіресе, Тәуке хан ... ... ... ... ... ... бұл уақыттағы
қазақ хандығының сапалық та нысандық тұрғысынан ... ... ... ... Осы ... С. ... ... хан тұсында
Қазақ мемлекеті іргелі де қуатты әрі ... ... ... ... ... ... кетсек дейміз. Ғалым былай деп жазады: «Тәуке ... ... ... ... ... ... Хандық билік жүргізген
аралықта бұрын бытыраңқы жағдайда жүріп, қайсыбір мемлекеттерге жем ... ... ... ... ... ... үш ... ел басыларын
бір орталықтан басқарылатын мемлекеттіліктің астына топтастыра алды ... ... ... бар. Бұл сол ... ... сай қабылданған, бір
орталықтан басқарылатын мемлекеттің тиімді құқықтық негізі ретінде танылған
тәуелсіз қазақ елінің ... ... әрі ... ата заңы болған, Тәуке
ханның «Жеті жарғысы», жаудың ... да ... ... ... ... бір ... ... күшті әскер және халықты әрбір ... ... ... ... ... жүргізе алатын басқару жүйесі
еді» [15, 18-19 бб.]. Автор қазақ хандығының ... ... шын ... ... ... ... ... айналғандығына шүбә келтірмейді,
ол осы тұжырымға құлай сенеді. Сондықтан да ... ... ... бір ... өз ... тағы бір қайталап өтуді артық санамайды.
С. Өзбекұлы өз ойын былай тұжырымдайды: «Ақылы асқан ... хан ... ірі ... ретінде қазақ елін бір орталықтан басқарылған, оның
тыныштығы мен тәуелсіздігін қамтамасыз еткен ... ... деп ... Бұл ... ... [15, 19 б.].
Тәуке хан тұсындағы бір орталыққа бағынған Қазақ мемлекетінің өміріндегі
билердің орнын ... өте ... ... ... ... арасынан
шыққан билер мен батырлардың саяси өмірге көптеп тартылуы және олардың көп
жағдайда төре тұқымы ұрпақтарының қарсылықтарына ... ... ... ... ... ие ... өте жағымды құбылыс есебінде ... ... ... нығайтудағы еңбегі, әсіресе олардың заң
шығару саласындағы жемісті іс-әрекеттері, «Жеті ... ... ... ... ... ... пайымдауынша, осы кезде өмірге
келген «Билер кеңесі» қазақ ... ... ... ... ... «Бұл ... орган, - дейді автор, - Қазақ мемлекеттігінің
саяси жүйесінде ... ... ие ... ... ... сыртқы саясатты
жүргізуге орасан зор роль атқарды. «Билер кеңесі» сайланған алқалық орган
ретінде талқыланған, қаралған мәселе ... ... ... қарауды қажет
етпейтін шешім қабылдау дәрежесіне дейін көтеріле алған» ... б.]. ... өз ойын одан әрі ... былай өрбітеді: «Билер кеңесі
өзінің мемлекеттік функцияларын тұрақты түрде атқарып отырды. Үш жүз ... ... ... ... ... ... әрекет жасаған
сұлтандарды және жалпы трайболизмді тежеуде өлшеусіз роль ... ... ... ... ... бойынша қаралған істерінің шешімдері заң
күшіне еніп, ханның өзі оны ... ... ... айта ... жөн. Бұл
мемлекеттік органның құрамына негізінде ру, ел ... ... ... бата ... яғни сайланған от ауыз, орақ тілді
шешендер, халыққа танымал болған ... ... және ... ... ... ... ... қырық кісінің ақылы бар» - деген сөз содан
қалса керек. Билер кеңесінің құрамы ... ... ... ... ... ... тұсында Билер кеңесінің құрамында атақты Төле би, Қаз
дауысты Қазыбек, Әйтеке, Досай ... ... ... ... ... Ескелді, Сасық би, Байдалы, Тайкелтір, Қоқым сияқты қайраткерлер
мен батырлар кірген» [15, 11 б.]. ... бұл ... ... ... ... өміріндегі орнын аса жоғары бағалайды. Тіптен ... өзі ... ... ... мәселелерді жеке-дара шешуге құқы болмаған
деген тұжырымға барады. «Бұл органның қазақ ... ... ... ... ... хан оның ... ... мемлекеттік маңызы
бар шешім қабылдауға құқы болмаған» - дейді ол [15, 11 б.]. С. ... ... одан әрі ... ... хан ... мен ... кеңесі органының ара-
салмағы жайлы да тың пікір айтады: «Билер кеңесі өзінің мемлекеттік статусы
бойынша ханның билігін ... ... ие ... [15, 11 ... хан ... билердің және олардың ресми органы Билер кеңесінің
қазақ қоғамы және мемлекеті өміріндегі орнына С. ... ... ... берді. Бірақ автордың бұл пікірі мамандар тарапынан толық құптау тапты
деп айту артық болған ... еді. ... ... тарихи тақырыптарға
зерттеуші ретінде қалам тартып жүрген белгілі жазушы М. Мағауин жалпы Тәуке
дәуіріне, оның реформаларына, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ойларға түрткі болуда.
Тәуке хан тұсындағы қазақ қоғамының жағдайын оның алдындағы дәуірлермен
салыстыра отырып, М. Мағауин Тәуке ... ... ... өміріне, ондағы
орын алған өзгерістерге қанағат таппаған көңілмен қарайды.
Автор осы тұрғыдан келіп, ... ... ... ... ... деп сипаттайды. Бұл реформалардың негізінде Қазақ
мемлекеті күшейген жоқ, керісінше әлсіреді ... ... ... ... ... ең үлкен қателік есебінде бағаланады. Бұл реформа
Қазақ ордасының саяси тұрғыдан бөлшектенуіне, іштей ... ... ... әкеліп соқты деп түйіндейді. «Әз-Тәуке хан алты алаштың
тізгінін алты биге ұстатады - ... М. ... - XVІІІ ... ... ... ... Ұлы ... Үйсін Төле би, Орта жүзде Қаз дауысты
Қазыбек би, Кіші жүзде Алшын Әйтеке би, Қырғызда ... би, ... би, ... ... би ... ... ... өте қолайлы әрі
ұтымды көрінгенімен, ақыр ... бұл ... ... ... ... жол ... [5, 85 б.]. Көрсетілген шығарманың келесі бір жерінде
автор осы ойын қуаттай түседі: ... сол ... өз ... ... өкім ... Әз-Тәукенің әмірін арттырған жоқ. Керісінше ханның
хүкімі азайды. ... Қасым хан мен ... хан ... ... ... ... ... тас түйін болып отырған Қазақ ордасы ... ... ... ... ... өз иесі бар алты ұлысқа бөлінген;
әзірге бөлшектенген жоқ, ... жоқ, алай да ... ... ... қалған; байырқалы күнде ортақ ту астында отыр, зобалаң ... ... ... ... [5, 119 ... ... көреген саясатының нәтижесінде бір орталыққа біріккен
мемлекеттілік қалыптасып, кемеліне келген тұсында ... он ... одан ... ... ... ... қазақ мемлекеттілігінің
тарихындағы ерекше орын алатын күрделі ғасыр ... Осы он ... ... ... мен ... басынан сипаты мен маңызы бойынша
қазіргі кезге дейін маңызды болып табылатын, мемлекеттілігіміздің ғұмырының
баянды болуы үшін ... ... ... ... өтті. Сол оқиғалардың ең
бастысы, салдары бүкіл қазақтың басына нәубет әкелген жағдай 1718 жылы ... ... ... ... ... мұрагері Қайыпқа қазақ хандары мен
сұлтандарының жікшілдік әрекеттерін тежеу аса қиынға түсіп, оның ұрпақтары
мемлекеттің тұтастығын ... ... ... ... үшке ... ... жеке ... негізделген мемлекетті басқарудың орталық жүйесі
жойылды, сонымен қатар тұрақты әскери күш және мемлекеттіліктің ... ... ... Ұлы жүз, орта жүз, кіші жүз деп ... ... ... ... Жолбарыс, Әбілмәмбет және Әбілқайырлар келді.
Бұл хандар әрқайсысы өз бетінше мемлекет құрғысы келді.
Аталған хандар өздерін әр ... ханы деп ... ... ... ... яғни ... әскер, салық қызметін,
жергілікті басқару органдарын құра ... Жүз ... ... тура сол ... ... ... ... кезінде халыққа да
түсініксіз саяси құрылым еді. Саяси ... ... ... дұрыс
басқарылған жоқ, сондықтан олар сыртқы экспанцияға да қарсы тұра алмайтын
еді. Сонымен қатар хандар ... ... ... ... ... жүз ханы мен Кіші жүз ханы Әбілмәмбет пен ... ... ... Біз ... ... ... ... хандықтары қазіргі кездегідей
Қытай, Ресей және Жоңғария сияқты ... ... ... отыр
еді. Бұлардың барлығы да мүмкіндік болса қазақтың кең байтақ ... ... да бір ... басып алудан кетәрі емес еді.
Қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» деген атпен қалған
қанды оқиғалар ... ... ... ... ... еді. 1727 жылы
билік басына келген Қалдан Серен сол кездің өзінде де ... ... еді. ... ... ... ... өмір ... уақытындағы
олардың ең ірі мемлекеттік және саяси қайраткері болып табылады. Сөз ... ... ... ... да ... еді, ... алған ұйғырлар
мен қырғыздардан алым-салық алып отырды. Қолайлы табиғи климаттық жағдайда
орналасқан ... мал ... да ... ... ... ... ... әсер етті. Осындай қолайлы жағдайлар нәтижесінде
Жоңғарияның әскери күші де ... ... ... ... күшті болды және
азық-түлік, қару-жарақпен жақсы қамтамасыз етілді. Осы ... ... ... мыңға жуық қол шығара алатын еді. Жоңғарияның ... ... ... ішкі ... туралы бірнеше жыл мәлімет жинайды.
1722 жылы жоңғар билеушілері бұрынғы қазақ хандығының сол ... ... ... ... мәліметтерге толық қанық болады. Қазақ хандығындағы
орталық биліктің жойылуы, оның ... ... ... пайда болуы
Жоңғария үшін қазақ мемлекеттілігін жер бетінен жоқ қылып, елі мен жеріне
ие болуға өте бір ... ... ... ... ... ... осы бір ... қоршаған алпауыт мемлекеттердің пайдаланбауы мүмкін еместей жағдай
туындап еді. Сыбан Раптан ... ... ... ... ... бел ... әскері ірі әскери операцияны бастауға дайындыққа кірісті.
Осындай ... ... ... ... даласындағы жағдай қандай
болды? Тәуке қайтыс ... ... бес жыл ... ... ... ... келмеске кетті. Сепаратистік пиғылдағы Жолбарыс, ... ... ... ... ... ... ... халықаралық
саяси жағдайға ден қойып, төніп келе ... ... ... ... алмады.
Өз қарауларындағы елдері түгілі өз бастарынының да қауіпсіздігін қамтамасыз
етуге қарекет жасалмады. Осы ... ел ... осы ... ... дұрыс бағалап, өз мүдделерінен ел мүддесін ... ... ... ... ... ... «ақтабан шұбырындыдан» басталып,
жиырма жылдан артық уақыт бойы ... ... ... ... салдары
басқаша болар еді.
1723 жылы үлкен дайындықпен шыққан жоңғар әскері ... ... ... атап ... Іле ... ... Балқаш арқылы, Алтай мен Еміл
арқылы, Нұра арқылы және ... ... Шу ... ... ... мыңға
жуық қолмен лап қойды. Халық қырғынға ... ... ... елдің
ішіне қарай қашады, жоңғар қолынан алыстау жатқан ... ... ... жауға қарсы тұрудың орнына белсенді түрде Ресеймен жақындасудың
жолын іздеп, көп ұзамай Ресей бодандығын қабылдайды.
Бір ... ... ... ... пен әскери күші жоқ қазақ халқы
шабуылға төтеп бере ... ... ... ... ... уақытқа
созылған геноцидіне ұшырады. Бұл ... ... ... қолынан
миллионнан астам қазақ қаза тапты, қазақ хандары табандылық таныта ... ... ... ... деді ... ... аяғына барып жығылды.
«Жау жағадан алғанда бөрі етектен алады» демекші ел басына күн ... ... ... ... ... ... ... басына бұлт төндірді. Осы жағдайлар қазақ ... ... ащы ... санасуға мәжбүр етті. Сол бір қысылтаяң шақтағы
шындық қазіргі ... ... ашық ... жүр. Онда ... ... ... ... ұйымдастыруға ұйтқы болған
қазақтың ішінен шыққан батыр, би, жырауларының ... ролі ... ... ... ... баға ... ... халықтың қырылып-
жойылуына жол бермеу үшін, енді сұлтандар мен рубасыларынан үмітін үзген
халық өзін-өзі құтқаруға кірісті» [16, 135 ... ... мен ... ... тереңде жатқан қазақ халқы ... ұлын құл, ... күң ... қоя ... еді. ... ... ұлы ... саяси аренасына қара қазақтың ішінен Қабанбай,
Бөгенбай, Наурызбай, Жәнібек, Баян, Райымбек сияқты ... ... ... тудырған елім деп еңіреген ерлерді Ұлы Бұқар елдік пен ... ... ... төңірегіне топтастырып, ұлттың ... ұлы ... ... да тарихи әдебиеттерде болмасын қазақ даласын басып алған
жоңғарларға ... ... ... беттері қазақ батырлары бастаған
халықтың қажырлы күресі мен сол ... ... ... ... алған Абылай
есімімен байланысты. Абылайдың жауынгерлік күресі мен саяси қайраткерлігі
Бұқардың елді бірлік пен ... ... ... ... ... Сондықтан қазақ тарихындағы осы кезеңдердегі елеулі
оқиғалардың бірі ретінде саяси ... ... ... пайда болуын айтуға
болады.
Абылайдың алғаш рет халыққа танылып, саяси сахнаға ... ... ... ... ... ... жылы ... даласының Іле өңірінде жүргізілген
жоңғар қалмақтарына қарсы қайтарма шабуылға өткен ... ... орта ... ханы ... Әбілмәмбет қолбасшылық еткен. Бұл соғыста қазақ
батырларының бір талайы соғысқа қатынасқан. Қаракерей ... ... ... ұлы ... ... ... ... Наурызбай т.б.
толып жатқан алпауыт батырлар өр ерлікпен ... ... қан ... ... реткі аласапыран соғыстың бір кезеңінде жоңғарлардың ... бірі ... атты ... көп қарсылық көрсетіп, қазақтың талай
боздақтарын қан құштырып, ... ... ... Сол тұста көк
дөненге мініп соғысқа қатынасып кеткен «Сабалақ» атанған жас ... ... ... ... кегі ... ... «Абылайлап» ата аруағын шақырып жекпе-
жекке ұмтылады. Абылай Шерішті өлтіріп, жаудың бетін ... ... ... ... ... ел басқарады» [17, 24-25 бб.]. Осы
кезеңдерден бастап жоңғарларға қарсы ... ... ... ... ... ... Абылай тек 1771 жылы ғана бүкіл қазақтың ханы ретінде
ақ киізге ... біз ... ... 1735 ... бастап-ақ
жоңғарларға қарсы соғыстағы алғашында орта жүздің кейінірек барлық қазақ
әскери күшінің ұйыстырушысы, ... ... ... ... Осы
кездердегі қазақ жүздеріндегі жағдай туралы Б. ... ... ... ... еркі мен ... ... ... осы батырлардың әрекеті
қазақ қолдарын 1726 жылы ... ... ... ... қазақтың
құрылтайын өткізуге мүмкіндік әперіп, Әбілқайырды тегіне қарай қолбасшы,
Бөгенбайды ... ... ... етіп ... қол ... Бұның өзі
тарихтан білетініміздей, 1728 жылы Бұланты өзенінің бойындағы Қарасиыр
деген жерде ... ... ... Одан әрі 1730 жылы ... жеткен жетістіктерге қарамастан, Абылайдың ... ... ... ... ... тынды. Осы арадағы сұлтандар арасындағы
ауызбірліктің бұзылуы ... ... жау ... тағы да қара ... торына
іліндірді. Яғни, сұлтандар арасындағы бақталастық, қазақ ... ... тағы да ... ... ... ... ... түрде қазақ жүздерінің бірден-бір ханы ретінде танылмаса да
бүкіл қазақ қолын жауға қарсы жұмылдырған ... ... ... ... Ол
Шерішпен жекпе-жекке шыққаннан бастап Жоңғарияның әскери агрессиясы толық
тоқтаған уақытқа ... осы ... ... бел ... ... Бұл ... Республикасының саяси-құқықтық тарихында былай делінген: ... ... ... тарихында ерекше орын алатын ... ... ... ... 40 ... ... ... Ол Орта жүздің ханы
Әбілмәмбет қайтыс болған соң 1771 жылы хан болып сайланды. ... ... үш ... ... бөліктері Абылайдың билігін мойындады. XVІІІ
ғасырдың 50-жылдары Абылайдың басшылығымен ... ... ... азат ... Абылайдың әскерлері Қазақстанға басып кірген қытай
басқыншыларының бетін қайтарды. Қытай императоры ... ... ... ... ... жерлері Қоқан басқыншыларынан
азат етілді.
Абылай ханның қазақ ... ... екі ... атап ... ... ол жоңғарларды талқандап Қазақ елінің тұтастығын қалпына
келтірді немесе ... ... ... азат ... ... ... Абылай қазақ хандығының тәуелсіздігін қайта қалпына ... ... ... да ... ... ... ... саясаткерлігі,
қолбасшылығы, батырлығы мен көрегендігі, дипломатиялық ... ... ... ... ... [18, 83 ... ... Абылайдың ресми хан ретінде танылмай-ақ ... үш ... ... жүргені, біртұтас хандық билікті қалпына
келтіргені туралы оның үзеңгілес саяси ... ... ... ... ... тонның жеңі едің;
Қырық беске келгенде,
Жақсы-жаман демедің;
Елу жасқа келгенде,
Үш жүздің ... ... бір ... [19, 94 б.], - деп оның осы ... ... өсу жолы ... береді.
Бізге жеткен деректер бойынша Абылай 1771 жылы ғана ... ... ... ... ... ақ ... көтеріліп, қазақтың ханы
атағын алғаны белгілі. Қ. Данияровтің жоғарыда ... ... ... ... ... соққы берер алдындағы қазақ ру-тайпаларының
азаттық аңсаған, белсенді топтарының өз еріктерімен басқосу нәтижесінде
Абылайды бас ... ... ... ... ... деп ... керек
сияқты.
Бұл уақытта еркінсіген жоңғар басқыншылары әлі де ... еді. Бұл ... ... А.И. Левшиннің жазбаларынан
табамыз: «Однако в 1739 году казахи вновь ... ... а в 1742 ... подверглись массированному нашествию джунгар, которое по ... ... ... ... [20, с. 172], деп жоңғарлардың қазақ
жеріне көп қолмен кіріп, одан әрі жаңа ... ... ала ... Бұл ... қай ... ... созылғаны туралы да А.И.
Левшин ақпарат береді: «...а из ... ... что ... зюнгарские в
нескольких местах подошли к самому Иртышу... войско же зюнгарское спокойно
возвратилось в свои ... и ... ... ... умер (1746)»
[20, с. 212]. Бұл ... ... ... 1746 жылы ... қолдары әлі Қазақстан жерінде емін-еркін жүр еді. Сондықтан
Абылай құрған мемлекеттілік қазақ жерін азат етудегі бірден-бір шешуші күш
еді.
Осы ... ... ... ... ... ... ... Күнасты
империясының басты мақсаттарының бірі Жоңғария мен Қазақ хандығы жерлерін
өзіне қосып алу болатын. Мемлекеттілігінің көп ... ... бар, ... Цин ... ... отырған Қытай мемлекеті Жоңғария мен қазақ
жерлерін басып алудың ... ... ... еді. ... ... ... ... қазақ хандығы Ресей экспанциясына қарсылық көрсете
алатындай өз аяғына тұруы ... еді. ... ... Жоңғарияны Қазақ
хандығымен соғысуға итермелеп, Жоңғарияны әлсірету және әлсіреген ел ... салу ... ... ... азаматтық соғыспен әлек болған Жоңғарияға
әскер кіргізіп, оны түгел ... ... ... шекарасына шығу және соға
дейін жоңғарларларға қараған жерлерді басып алуы ... еді. ... ... ... ... ... келісе отырып екіге бөліп алумен
аяқталуы керек еді.
Қытай императоры Цань Луньнің ... осы ... ... ... ... ... ... пайда болуы Ресейдің оңтүстікке жылжуын
тежей тұратын күш ретінде Қытайға тиімді болып ... ... ... ... ... хандығы Шыңғыс хан, Жошы хан, ... ... ... ... құрылғандықтан және қарамағындағы
халық санының қомақтылығын есепке ала отырып, ... ... ... соққы бере алатындығын және ол ұрыстан жоңғарлардың есеңгіреп
шығатынын алдын-ала көре ... ... ... ... ... азат ету ... ең ... Аңырақай шайқасы екендігіне ешкімнің дауы жоқ. Аңырақай ... қолы ... ... ұшырап, жоңғарлар одан кейін қайта бас көтере
алмаған.
Тарихи ... ... ... осы ... шешуші шайқастың
1729-1730 жылдары болғандығы туралы және осы шайқастан кейін қазақ ... ... ... Егер бұл ... ұрыс осы ... ... жоғарыда біз
үзінді келтірген А.И. Левшиннің жазбаларындағы 1742 жылғы жоңғарлардың
үлкен шабуылы және олардың 1746 ... ... яғни ... ... өлгенге
дейін қазақ даласында емін-еркін жүруі қалай ... ... ... хан ... үш ... батырларының басшылығындағы барлық әскери
күштің басын қосып, 123 жылға созылған қазақ-жоңғар қақтығысының ең шешуші
шайқасы ... ... ... шайқаста қазақтың абыройын аспанға
шалықтатты. Бұл жеңістің, толғаулары бүкіл он ... ... ... абыз ... ... шығармашылығынан көрініс таппауы мүмкін емес
еді:
Қалданменен ... ... ... ... ... ... Қабанбай,
Қанжығалы Бөгембай,
Шақшақұлы Жәнібек,
Сіргелі қара Тілеуке,
Қарақалпақ Құлашбек,
Тігеден шыққан Естербек,
Шапырашты Наурызбай,
Құдаменді Жібектей қасында,
Бақ, дәулеті ... мен ... ... ... бар,
Қасқарауұлы Молдабай,
Қатардан жақсы қалдырмай,
Айнақұл Бәти ішінде,
Өңкей батыр жиылып,
Абылай салды ... ... ... бб.] - деп ... ... ... көкке шарықтаған әулие баба
қазақтың бар батырын құшағына сыйғызғысы келгендей, жеңісті күнде ерлердің
атын біртіндеп атап ... ... ... ... ... бір ... қол, бір
жағадан бас шығарып, берген соңғы соққысы тек қазақ-жоңғар қатынастарында
ғана емес, бүкіл Орталық Азия ... үшін ... ... ... ... ... ... Орталық Азия елдеріне ширек ғасырдан аса өз
еркін таңып, Орталық Азияда ... роль ... ... мен ... осы
өлкедегі мүдделерін жүзеге асыруда санасып отырған Жоңғария сияқты ... ... ... қаланды. Қазақ жерінен оңалмастай соққы алып
шыққан жоңғарларды Қытайдың жер бетінен тек мемлекет ... ғана ... ... ... ... ... осы өңірдің саяси картасындағы
өзгерістерге алып келіп ... яғни ... ... ... ... т.б. ... Азия мемлекетері мен Афганистан шекарасына шықты.
Қазақ пен жоңғар арасындағы ... ... ... ... ... арқылы қазақтарды әлсіретіп, өздеріне кіріптар етуді
көздеген ... үшін бұл ... ... ... ... Қытай үшін, біз
жоғарыда айтқандай, алдын-ала болжамдалған саяси оқиға еді.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... Азия ... тағдыры үшін үлкен маңызы болды дегіміз келеді.
Қазақ халқының ... ... ... Орта Азия ... ... мүмкін қырғынынан аман қалды.
Жоңғария сияқты қаһарлы ... ... отан ... ерлік
үлгісін көрсеткен Қазақ ... Орта Азия ... ... ... Қазақстанның сол уақыттағы көрші жатқан Қоқан, Бұхара, ... ... ... және ... ... ... империяларлармен
халықаралық қатынастар орнатуына оң ықпал етті.
Қазақ мемлекеттілігі мен ... ... ... ... ... мен ... ... дарабоз батырларымен, Бұқардай дана
абызбен ... ... ... Абылай абыройлы ісімен қазақ тарихында өшпес
із қалдырды. ... хан ... ... ... жерлерін азат еткеннен
кейін де ... ... ... ... ... ... Қазақтың кең байтақ даласына көз тігіп, ... ... ... ... мен Қытай сияқты алпауыттармен айлакерлік дипломатиялық
қатынастар жүргізу арқылы ... ... ... ... ... ... хан қайтыс болғанға дейінгі уақытта өз билігіндегі
қазақ жерлерінің тәуелсіздігін ... ете ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған ойларымызды дәлелдеу үшін Ресейдің
билік құрушы Сенатының 1758 жылғы ... № 807 ... ... ... жол ... ... ... жарлығының мәтінін де келтіріп
отырмыз:
«Қытайлардың ... ... ... ... ... ... тарапынан шабуыл жасалу қаупі сейілген ... ... ... орда ханы ... қарым-қатынасын жалғастыруда, тіпті Сенатқа жазба
түрінде Орта орданың Қытай бодандығына өткендігін мәлімдеді.
Қытай трибуналына Орта ... ... бері орыс ... ... бұл ... өз қоластына алмағаны дұрыс болар еді деген
мәлімдеме жасалды, бұл мәселені ... шешу үшін ... ... ... Тевкелевті, немесе ол ауырып жатқан болса, оның ұлы капитан
Осип Тевкелевті ... оған ... ... және ... ... ... Қытай бодандығынан бас тартуға көндіріп ... ... деп ... ... ... тағы басқа керек-жарақтар үшін қанша қажет
болса да 3000 сом ақша ... ... ... [21, 413 ... хан ... ... даласындағы осы мемлекеттілік ғұндар заманынан
басталған әлемдік тарихта ... орны бар ... ... ... ... соңғы ірі саяси құрылым еді. Мемлекеттің
халықаралық құқықсубъектілігі мен дербестігін ... ... ... ... осы мақсатқа жету үшін мемлекеттің ішкі саяси, құқықтық жүйесіне
өзгерістер енгізіп, сол ... ... сай ... ... ... мемлекет құру әрекеттерін жүргізді. Абылайханның ... ... ... ... ... хан ... деп ... Бұл мемлекет, арғы жағын айтпағанда, Керей мен ... ... ... хандығынан бергі саяси құрылымдардың нысаны жағынан заңды
жалғасы болғанмен, өзіндік ерекшелігі бар саяси ... ... ... ... арнайы бір зерттеудің нысаны бола алатын ... ... біз ... хан ... ... ... негізгі
ерекшеліктеріне ғана тоқтап кеткенді жөн көрдік.
Абылай хан мемлекеттің құрылымдық нысанына үлкен өзгерістер ... хан ... ... ... төбебилер арқылы басқарылу тәртібін
жойып, мемлекет территориясын ұлыстарға бөліп, ... ... ... жақын сұлтандарға берді. Сұлтандарды кез-келген ... ... өзі алып ... тағайындады. Жергілікті рубасылар мен
сұлтандардың ... шек ... хан ... ... хан билігін шектеп отыратын хан маңындағы
«Билер кеңесіне» ашық қарсы шықты. ... ... ... барлығын
өзіне бағындырды.
Абылай хан бұрынғы қазақ хандарының ешқайсысында болмаған өлім жазасына
бұйыра алу ... ие ... ... хан ... ... ... хан
билігін күшейтті. Абылай ерекше өкілеттіктерге ие хан ... ... ... ... жоқ ... ... құрды дей
алмаймыз. Оның билігі халық қолдауына негізделді. Хан мен ... ... ... ... ... әскери күші бар, қазақ-жоңғар
соғысында шыңдалған, қазақтың атақты ... және ... ... ... ... ... жыраулар - замана идеологтары Абылай
билігінің тірегі ... ... ... ... ... ... бүкіл Қазақстан
территориясындағы біртұтас, толық кемеліне келген саяси билік құра алды дей
алмаймыз. Жергілікті күшті ... мен ірі ... ... ... ... отырған кездері де болды. Ресейдің шекаралық әкімшілігі ... ... ... бар ... ... ... қатынас орнатып,
олардың әрекетіне жан-жақты қолдау көрсетіп отырды. Сол арқылы орталық хан
билігін әлсіретуге барын салды. Бірақ XVІІІ ... ... ... ... ... қазақ хандығы Ресей империясынан өз тәуелсіздігін сақтай алды.
Сонымен, кемеңгер Бұқар жыраумен біте ... ... ... ... ... тарихына куә болған XVІІ ғасырдың ... ... ... ... да, ... 1781 жылғы қазасымен, қазақтың елдік пен
ерлігінің сын сағатына, көшпелілер өркениетінің бұрылысына ... ... ... ... бұл дәуірдегі саяси-құқықтық тарихын найзаның ұшымен,
батырларының күшімен, ... мен ... отты да, ойлы ... ... халықтың ынтымағымен жасады. Бұл ... ... ... ... өтіп, қайрат пен жігерге толысқан шағы. Қазақ рухы
алапат өрттей лапылдап, жалындап тұрған кезі, ол жалын ... да, ... ... де, олар ... ... мен ... де ... шарпыған заман.
Сол өршіл рухтың иесі – ... ... ... ... ... Осынау
аласапыран заманда қазақ рухын шыңдап, тарихын толғап, болашағын болжаған
да Бұқар жырау.
Осы айтылған уақытта қазақ ... бір ... екі ... ... ... үш ... айдаһар түйіліп келгенде, бар күшімен тас түйіліп,
қазақты жер бетінен жоқ етемін деп жоңғар кіргенде еліміздің тоз-тозы ... елі мен ... ... ... ... да осындай кемеңгер адамдардың
қасиетінен болар. Әйтпесе, бодандықта ел болғанын ұмытып, ... ... ... ... ... ... өмір сүрген уақыт ... ... ... ... ... даму сатысын қамтыған кезең ... Оны біз ... ішкі ... ... ... ... ... қазақ елінің даму ерекшеліктерінен көре аламыз.
1.2 Бұқар Қалқаманұлының өмірбаяны және қайраткерлігінің басты кезеңдері
Бұқар Қалқаманұлының саяси-құқықтық көзқарастары мен ... ... ... ... ... ... алдында оның өмірі мен мемлекеттік қайраткер
ретінде қалыптасу жолын анықтап алғанымыз жөн. Саяси және ... ... жеке ... ... және құқық сияқты күрделі ... ... ... ... ... ... дәстүрі қалыптасқан. Біз де осы қалыптасқан дәстүрден тысқары ... және ... өмір ... уақытын барынша нақты анықтамайынша,
оның қоғамның саяси ... ... ... ... ... оның
саяси қызметі мен шығармаларындағы ... ... ... ... ... ... мүмкін. Саяси-құқықтық көзқарасы
талдауға түсіп отырған жеке тұлға өз дәуіріндегі ... ... ... ... ... сол оқиғаның ішкі мәнін өз бойынан өткізбей, сырттай
бақылаушы ғана болса одан туындаған саяси-құқықтық ... ой ... ... ... сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа мұра бола ... ... ... жеке ... ... ... нақты деректер болмаса,
бар мәліметтер нәтижесінде ой қорытып, оның өмір ... ... ... ... ... салуға тиіс, өйткені саяси қайраткердің нақты ойлары нақты
бір тарихи оқиғалардың әсерінде пайда ... ... өмір ... ... оның сол ... ... туралы ой түйіндеуде
жалған байлам ... ... ... осы саладағы зерттеулерге кері әсер
етеді.
Біз тақырыбымызға арқау етіп отырған ұлы тұлға Бұқар ... ... ... және ... озған жылы, қайраткерлігінің нақты кезеңдері
туралы, тарихи тұрғыда алғанда көп уақыт өтпесе де, ... ... ... ... ... ... осы ... Бұқар Қалқаманұлының
өмірі туралы ой қозғаған осыға дейінгі белгілі әдебиетші, ... ... ... ... мен ... ... ... жүрген
зерттеушілердің еңбектеріндегі тұжырымдарға, ... ... ... ... ... ... тұстас өмір сүрген белгілі
қайраткерлердің өміріне байланысты деректерге, сол кезде өмір ... ... ... ... ... ... деректерге негіздей отырып, Бұқар Қалқаманұлының өміріне қатысты
келесі мәселелер төңірегінде ой ... ... етіп ... ... жырау Қалқаманұлының туылған және қайтыс болған жылын айқындау.
2. ... ... ... ... ... анықтау және есімінің
Бұқар деп қойылу себептерін қарастыру.
3. Бұқар жырау Қалқаманұлының өмірін, оның ... ... ... ... ... ... бөліп қарастыру.
Жырау өміріне қатысты деректер туралы және оның өмір жолына қатысты
зерттеулердің ... ... ... ... ой ... ... ... ірі заңгер-зерттеуші С. Өзбекұлы былай дейді:
«Ұлы ... ... ... ... 325 ... ... ... баспасөз беттерінде бірнеше құнды материалдар мен
ғылыми зерттеулер жарық көрді. ... ... ... ... ... ... ... деңгейде зерттегенде негізгі материал болатыны
ешқандай талас тудырмайды. Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ билері, ... ... ... ... ... ... ... қариялардан Бұқар
жырауға да тиісті деректерді кездестірген едік. Олардың бірсыпырасы қазіргі
уақытқа дейін басылымдарда басылды. Соның ... ... ... ... ... ... оның сан қырлы өмірі мен ұлттық тәуелсіздігімізді
сақтап қалуға бағытталған жан-жақты мәліметтер молайып келеді» [22, ... ... ... туралы қалам тартқан зерттеушілердің барлығы
жыраудың туылған және қайтыс болған уақыты туралы ... ... ... осы ... төңірегіндегі пікірталас жасау дәстүрге айналып ... Бұл ... ... осы мәселенің бетін ашу жолында
жыраудың тарихшысы Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің жазбаларындағы, жыраудың өзінің
толғауларындағы және оның ... ... ... ... ... ... ... жырларындағы деректерге сүйеніп және тарихшылар
дәлелдеген Абылай ханның туылған, билік басында ... ... ... меже ... өз ... ... айтылғандай жыраудың туылған жылы туралы ой қозғаған
зерттеушілердің пікірлеріне ... шолу ... ... ол ... Бұқар
жырау өмірі мен шығармашылығына алғашқылардың бірі болып ден қойған ... ... ... жөн ... ... жүз ... төртуыл Қаржас
Алтынторыдан шыққан Қалқаман батырдың ... ... ... ... ... үш жасында Абылай ханның алдында жыр толғаған. Өз заманындағы жандар
бұл кісіні көмекей ... ... ... Бір сөз ... тек ... ... жырлай бастайды екен. Мысалы, Қазақ Совет
энциклопедиясының ... ... ... ... 1668 жылы ... ұзақ ғұмыр
жасап 1781 жылы қайтыс болғандығы көрсетілген, үлкен Совет энциклопедиясы
мен қысқаша әдеби энциклопедиясында ... ... деп ... ... ... ханмен бір жылда (1781 ж) қайтыс болды деп ... ... б.]. ... ... Бұқар жыраудың шығармаларының жинағында оның өмірі
туралы мынандай деректер алға ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұған М. Әуезов, С. Мұқанов, Ә. Марғұлан,
Е. Ысмайлов, Қ. ... Б. ... Х. ... М. ... ... Қ. ... М. Жармұхамедов секілді зерттеушілер
айтарлықтай үлес қосты. Аталған зерттеушілердің бір тобы ... өзі ... үште ... ... деп ... енді бір тобы ... асып өлді ... алайда бұлардан өзгешелеу тұрған бір дерек Е. Ысмайлов кітабында
келтірілген. Бұл бойынша жыраудың туған жылы 1685 деп, ал ... ... 1777 жыл деп ... Дәл осы ... ... ... ... «Семей таңы» газетінде (13 май 1977 ж.) ... да ... ... Бұл ... ... ... ... Қабыкен
Қазиевтен жазып алған А. Сейдімбеков деректері де толық растайды. Сол
себепті жыраудың туған, ... ... ... айтқанда осы мәліметтерді
негізге алған жөн сияқты [24, 3 б.].
Қазақ билері мен шешендерінің ... мен ... ... ... Н. ... ... ... жыраудың қай
кезеңде өмірге келгені және қай ... ... ... ... ... ... 1685 жылы ел ... айтыла беретін Жиделібайсын
жерінде, қазіргі Өзбекстанның Бұхар шаһары маңындағы Елібай ... ... 92-ге ... жасында 1777 жылы Баян ауылдағы Далба тауының
баурайында дүниеден қайтқан. Бұл ... ... ... ... ... (9 ... 1993 ж.) жарияланған мақаласынан келтіріп
отырмыз.
Жоғарыда аталған авторлардың барлығы өз ... бар ... ... ... ... бабамыздың өмірі мен шығармашылығына
құрметпен қарап, ... ... ... ... бағалай отырып,
біздің осы мәселе төңірегіндегі ой ... ... ... ... ... ... 36 ... тауып, жариялаған және оған
ғылыми талдау ... ... ... ... осы ... ... кеңірек тоқтауды жөн көрдік. «...Көріп отырсыздар,
Бұқар ... ... ... ... ... ... деректің қазірге жоқтығы
аян. Сондықтан, біз, Бұқар жырау жөніндегі зерттеуіміздің бір саласы ... ... мен ... ... ... деректерді, тек бізге жетіп отырған
өз еңбектерінен ғана іздеуімізге тура ... Осы ... ... төмендегі бір қанша жақтардағы ... ... ... ... отырмыз.
Біз жазып алған Бұқар жыраудың Пекин ... ... ... ... атты еңбегі бойынша зерттеу жасадық.
Біз жазып алған Бұқар жырау жырларының 1-толғауындағы «ай, Абылай...»
деп басталатын жырына ... ... ... ... бір ... ... көреміз. Бұл толғау, бізше болғанда, Абылайдың ... ... ... ... ... ... жыр деп ... Толғаудағы
мазмұндардан аңғарылғандай, жыр Абылайдың бала жастарынан ... ... сөз ... Тарихта белгілі ірі оқиғалардың сарыны жырда бой
көрсетіп отырады. Айталық, 1723-жылы Жоңғар қалмақтарының қазақ даласындағы
ақ ... ... ауыр жұт ... ... ... ... ... даласына сұрапыл шабуылға өтіп, мал қамымен айналысқан момын қазақтың
қанын судай шашқан, үйін өртеп, шаңырағын шаққан еді. Міне сол ... ... ... ... ғана жасыңда,
Әншейін-ақ ұл едің-
дейді жырда. Мұның өзі тарихи деректер дәлелдеп отырған Абылай ханның ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүргені сынды тарихи шындық бұл арада тағы бір рет ... ... ... ... тілге тиек етілген кейбір деректердің тарихи
шындыққа жанасатын құнды жақтарының барлығын ... да ... ... келгенде,
Бақыт қонды басыңа,
Тақыт келді астыңа. –
деген сөздерде де бекерге ... ... ... ... ... ... атақты батыры Шерішпен соғысып көзге түсуі
де, 1735-жылы Іле өңірінде өткен ірі соғыстардың бірі екені мәлім. ... ... жыр ... арқау еткен Бұқар жырау, көп шындықтарды дөп
басып айта білген [17, 23-26 бб.].
Мұхтархан Оразбайдың Бұқар жырларындағы ... ... ... ... жасаған салыстырмалы талдауындағы ойын одан әрі өрбітер
болсақ, жоғарыда талқыға түскен жырдың жалғасында ... ... ... ... ... ... ... кең едің;
Отыз беске келгенде,
Қара судың бетінде
Шайқалып аққан сең едің;
Қырық жасқа келгенде,
Алтын тонның жеңі едің;
Қырық беске келгенде,
Жақсы-жаман демедің;
Елу жасқа ... ... ... ... бір ... [19, ... жыр жолдарында Абылайдың елу жасқа дейінгі өмір жолына шолу ... ... ... өсу ... баға ... Елу деген ер
азаматтың жасына қазақтың бар ... ... ... ... ... ... тиек етеді. Бұқар жырау бұл жырды көпшіліктің алдында айтып,
Абылайдың елу жасқа дейінгі ... ... баға ... ... ... ... бұл жыр Абылайдың елу жасқа толуына орай айтылғандығына
жырдың жалғасындағы ой желісінің күрт ... ... ... Жырдағы елу
жасқа дейінгі ойлар өткен шақта айтылса, одан кейінгі жалғасы ... ... ... ... ... өз ... ... немесе кәріліктің жалпы
заңдылығына сай адам ... ... сөз ... бес ... ... ... толарсың,
Жаман болсаң, маужырап барып соларсың;
Алпыс бес жасқа келгенде,
Әрбір атқа қонарсың;
...Тоқсан бес деген тор ... ... қор ... ... екі жағы ор ... бойы жар екен,
Түсіп кетсең түбіне,
Түбі жоқ терең көл екен,
Ел қонбайтын шөл екен,
Келмейтұғын неме екен» [19, 94 б.].
Жоғарыда айтылған ... одан әрі ... ... ... ... жылы 1711 жыл екендігі анық, жыраудың біз сүйеніп отырған
жыр жолдары Абылайханның елу жылдық мерейтойына арналған ... бұл ... жылы ... 1761 жылы ... хан елу ... ... ... өз жасын
тоқсан бесте дейді. Бұдан шығатын қорытынды: ... ... ... ... ... бес ... ... онда оның туылған уақыты 1666 жылға ... ... бұл ... ... Қазақ Совет Энциклопедиясындағы
көрсетілген 1668 жылдан алыс кетіп отырған жоқ.
Ғасырға жуық өмір ... ... ... із ... ... ... ... жерленген жері анық болғанмен қайтыс болған уақыты да
зерттеушілер ... дау ... ... ... Зерттеушілердің барлығы
жыраудың ең кемінде тоқсан үш, тоқсан бес жас өмір ... ... тура ... ... ... ... ... және ол Абылайдан бұрын
қайтыс болды ма, жоқ кейін қайтыс болды ма ... ... ... әлі ... Біз де бұл ... ... өте алмаймыз,
сондықтан осы пікірталастардың біреріне ... ... ... ... ... ... 1668 жылы ... 1781 жылы қайтыс болды деп
көрсетілген. Алайда, соңғы жылдары баспасөз ... оның ... ... ... ... ... әртүрлі пікірлер айтылып жүр. Қалай дегенмен,
Бұхар Жыраудың, жүз ... ... жағы мен арғы ... ұзақ ... ... ... да шүбәсіз дәлелдейді. Мысалы, ол «Абылай
ханның қасында» деп басталатын толғауында өзінің жасын былай паш ... ... ... үш,
Мұнан былай сөйлеуім,
Маған да болар ауыр күш.
Бұқар Қалқаманұлының Пекиннен табылған толғауларын зерттеуші М. Оразбай
жыраудың туылған жылы ... ... ... айтылғандай, Бұқардың
толғауындағы деректер мен ... ... ... ... ... оның ... ... 1666 жыл деп көрсетеді және қайтыс болған уақытын
Бұқардың Абылайдың елу жылдығына арнау айтқан уақытынан ұзартпай, сол ... деп ... ... Бұл ... ол былай дейді: «...1760 жылы Далба
тауына Абылай ханмен бірлікте барған Бұқар жырау 95 жас мөлшерінде, ... ... ... ... Олай ... ... жыраудың 95 жасынан
кейін жазылған ... ... ... кездеспейді» [17, 33-34 бб.].
Жоғарыда жыраудың туылған уақытын ... ... ... ... ала отырып, ойымызды өрбітер болсақ, Бұқар Қалқаманұлы
1761 жылы айтқан арнауында өз ... ... бес ... тор ... дана қарияның сөз саптауынан оның әлі саяси ... ... ... М. Оразбай өзінің еңбегінде, Бұқар жыраудың өмір
белестерін ... ... ... ... ... ... байланысты негізгі дерек көзі ретінде қабылдап жүрген сол ... ... бірі ... ... ... өліміне байланысты айтқан
толғауын мысалға келтіре отырып, толғаудағы Үмбетейдің ... ... жасы ... анық айтылып отырған мәліметіне көңіл ... ... ... ... ... кезінде қазаға қайғысын білдіріп,
қалыптасқан дәстүр бойынша жұрт алдында жыраудың ғұмырына ... баға ... ... ... ... оның жасы туралы мынадай жолдар бар:
Асқар тауды құлатып,
Тоқсан сегіз жасында.
Арыстанды сұлатып,
Отырмыз біз басында [17, 34 б.].
М. Оразбайдың ... 95 ... ... ... ... деген
өлеңдері кездеспейді деген ойына байланысты келесідей уәж айтқымыз келеді.
Бұқар Қалқаманұлының ... жуық ... ... ... тек ... және оның осы ... теңіздей шығармашылығының ірі саяси
оқиғалар тұсында айтылып, ел жадында сақталған ... ғана ... ... ... барлығы айтады. Тоқсан бестен асқан
қарияның саяси өмірдегі белсенділігінің ... ... ... ... ... айтқандары халық санасында көмескіленіп, бізге жетпеуі
мүмкін.
Біз жоғарыдағы Бұқар жыраудың өмірге келген уақыты мен ... ... ... ... ... пікірлерді саралай келе, Бұқар жырау
1666 жылы туылып, Үмбетей жырау айтқан тоқсан сегіз жасқа келіп, 1764 ... ... ... ... Сонымен қатар осыға дейінгі бұл мәселе
төңірегіндегі үлкен ғалымдардың және ... ... мен ... ... ... ... ... Қалқаманұлының ғұмырына байланысты зерттеушілердің бір
байламға келе алмай жүрген тағы бір тұсы - оның қай ... ... ... ... Бұл ... ... зерттеушілердің ойы екіге бөлінеді.
Зерттеушілердің бір тобы Бұқарды Баянауылда өмірге келді десе, екіншілері
оның ... ... ... ... ... ... байлам жасайды.
Зерттеушілердің осы айтылған ойлары мен тарихи деректерге сүйене отырып,
жыраудың туған жерін де ... ... жөн. ... ... адам ... ... ... ата-анадан туатын болғандықтан бұл ... ... ... ... ... ... дұрыс және осы ретте жыраудың
есімінің Бұқар деп аталуының себептерін де анықтап ... ... ... ... ... ... ... Қалқаманұлының өмірі мен
шығармашылығын көптен бері зерттеп жүрген Ш. ... ... ... ... ХҮІІ ... екінші жартысында Баянауыл өңіріндегі
сулы, нулы, табиғаты ерекше сұлу Сұңқария деген жерде дүниеге келіп, ... ... ... ... жасы ... ... кезде қайтыс
болғаны байқалады.
Бұхар жыраудың айтқан өсиеті бойынша ол өлгеннен ... ... ... ... ... оның өзі ... ... қойған екен. Ұрпақтары
құрмет тұтып, қастерлеп ... бұл ... ... ... ... Қарағанды
облысы Ульянов ауданы «Озерный» ... ... ... аталатын таулы, орманды, гүлді шөбі мол, аса көрікті бұл мекен
қазіргі Баянауыл ауданы ... 40 ... ... совхоздың күнбатыс
шекарасынан тоғыз шақырымдық жерде. Ертеде бұл өңір Баянауыл әкімшілігіне
қараған.
...Бұхар жыраудың арғы ... ... ... Қазақ совет
энциклопедиясының 2-томында (532 бет) айтылған. Қаржастың үшінші баласы
Алтынторыдан ... ... ... ... ... бес ұл ... ... Қалқаман, Назар, Қойсары, Ырысымбет туады.
Жыраудың әкесі Қалқаман батыр Тәуке ханның 90 мың қолын басқарған атақты
қолбасшы Ақшаның (Бөгенбайдың әкесі) ... Ол жеке ... ... түскен айтулы батыр. Сүйегі Павлодардан 90 км жерде, бүгінде батырдың
атымен жергілікті халық атап кеткен Қалқаман поселкесінің ... ... өз ... ... ... Жанта есімді балалары тарайды.
Осы балалардан өрбіген ... ... ... ... ... ... облыстарында тұрады.
Нақтылы деректерге жүгініп, оқиғаны кеңірек қамтысақ, ертеректе Есім хан
өзбектің Тұрсын ханына ... ... ... ... өзін ... ... қазақтың 12 шаһарын қайтарыпты. Осы жорықта ерекше ... ... ... ... ... ... Есім хан Түркістан қаласын билеуді
тапсырады. Оның Қошқар және Ақша есімді екі ұлы осы жерде дүниеге келіпті.
Бұл ... ... ... ... ... ... Ақша батырлар
тұсында Тәуке хан ордасында Баянауылдың Қаржас руынан ... ... ... ... еді. ... ... ... ол ханның беделді биі
болғаны, асқан саясаткер адам екені және ел ... ... ... екі ауыз
сөзбен бітірген Едіге» деп дәріптелгендігі айтылады. Осы ... ... және ... ... ... ... бірге болады. Ел аузында
Жолымбет сөзге ұста болған деседі. Осы тұста Тәуке ханның қасында ... ... - Әнет баба да ... Ол осы ... би, ... би, ... ... жырау, тағы да басқа Арқаның әйгілі билеріне басшылық
етеді. Оны халық арасына кең тараған «Елім-ай ... ... ... ... ... ем ... ... Әнет пенен Әз-Тәукеден.
Күйзелген ел жағдайын көзбен көріп,
Өзегім өртенген соң айттым өлең.
Тағы бір жазба ... ... ... жататын Сүйіндік руының бір
бұтағы Қаржас елі сол аласапыран ... ... ... көшіп Ходжент
мекеніне қоныс аударғаны айтылады. Осы арадан Шоқан ... ... ... ... атасы Сәтидің бастауымен 1729 жылы ... ... ... ... ... келгені туралы деректер сақталған. Сәти
Абылай ханның құрметіне ие болғаны ел арасында кең тараған.
Бұл ұлы ... ... ... ... болу тарихына байланысты. Ал
Бұхардың өскен ортасы мен өмірбаянына ... ... ... екі ... бар. ... ... көзін көрген, хат танып, сөз ұққан ... ... ... ... ұлы ... ... өңіріндегі
Сұңқария деген жерде туғандығы, балалық, ... шағы ... ... ... ... байқалады. Мұны жыраудың жырларынан да көруге
болады. Осы пікірді белгілі жазушы және жырауға жиен ... ... ... те қуаттайды. Екіншісі, ұлы жыраудың аты Бұхар ... ... ... ... ... ... Бұл да негізсіз болмауы мүмкін,
сондықтан ол да толығырақ ... ... ... Негізінде жас күнінен
Бұхара, Самарқанд медреселерінде оқып, осы өңірде өскендіктен Бұхар аты
тағылып, ел ... ... ... ... ... [23, 6-9 бб.].
Бұл айтылғандардан қорытатынымыз, Ш. Қуанғанов та Бұқар жырауды
Баянауылда туылған дей ... ... ... ... оны ... ... деген тұжырымын да жоққа ... Енді ... ... дүниеге келгені туралы зерттеуші С. Жақсыбаевтің
пікіріне көңіл бөліп ... ... ... ... ... енді ... келе ... жүрген тұсымыз – Жыраудың қай жерде туғаны. Оның өмірін
зерттеушілердің көпшілігі: ол бүгінгі Павлодар облысының Баянауыл ... ... ... ... жүр. ... ... Бұхар Жырауды
Баянауыл өңірінде туды деулері мүлдем шындыққа жатпайды.
Ал, біздің ... ... ... ... ... ... ... өмірге келеді. Бұлай деуімізге белгілі Жырау Үмбетейдің
Бұхар Жыраудың асында ... ... мына бір ... ... бола алады:
Туған жерің Жиделі-Байсын екен,
Елібай деп атаған Бұхар маңы.
Атыңды Бұхар қойған сол себептен,
Мәлім ғой ол ... ескі ... ... қазақ халқы ежелден Бұхара шаһарын, мұндағы соңғы «а» әрпін
қоспай, «Бұхар» деп айтатынын ескерте ... жөн. Енді ... ... ... ... келуіне себеп болған жағдайға тоқталып өтелік. Бұхар
Жыраудың шыққан ата-тегі Орта жүзге ... ... ... оның ... ... ... ... Сүйіндіктің емес, Мейрам сопының баласы
Қаржастың ортаншы ұлы Алтынторының немересі ... ... ... ... ... ... оның құрамына кіретін қазақтардың
XVІІІ ғасырдың бірінші ... ... ... Сырдария мен Қызылқұм
өңірлерін мекендеп, ... ... ... және ... ... ... малдарының бабымен көшіп-қонып жүргендігі белгілі. Сол
заманда Бұхар Жыраудың ... ... ... өмір ... ... ... ... екі хандығы болған. Оның бірі қазақ
хандарының ордасы Түркістан шаһарында тұрған Орта жүз ханы Есім ... ... - ... ... орын тепкен Ұлы жүз ханы Тұрсын Мұхамед
еді. Осы екі ... ... 1628 жылы ... ... ... ... ... Есімнің қолынан қаза табады. Содан кейін Есім хан ... ... ... ... ... ... мен билерінің иелігіне
бөліп береді.
Атап айтқанда, Бұхар шаһары Қаржастың немересі ... ... ... ... Сары ... Қоқанд Айдабол баласы Тайкелтірдің,
Самарқанд Кіші жүз Жалаңтөс батырдың иелігіне ... ... ... ... ... ... ... оның әмірі Әбді-әл-Әзіз
Жолымбеттің баласы Қалқаманды өзінің әскеріне қолбасшы етеді.
Бұқар жырау ... ... ... ... тегі және және ... деп аталуына байланысты жоғарыда айтылған ойларды және басқа
зерттеушілердің де ... ... ... бұл ... ... ой ... ... Орта жүз қазақтарының ішіндегі белді тайпа
арғындар он жетінші ... ... ... деп атап ... ... өңірлерінде өмір сүрді. Бұқар Қалқаманұлы осы арғынның ішіндегі
Қаржастан тарайды. ... ... ... Алтынторыдан Артық, Жолымбет,
Мәмбет, Келбет, Келімбет бес ұл ... ал ... ... ... ... туады. Бұқар жырау 1666 жылы Бұхара шахарының маңындағы
Елібай деген жерде Қалқаман батырдың отбасында дүниеге ... ... ... ... ... да ... ... орын алған.
Кейбіреулер оны Бұхар қаласында тұрғандықтан Бұқар атаған ... ... ел ... ... оның атын Әнет баба ... болып есептеледі. Ел
ішінде оған байланысты:
«Есімің Бұқар болсын,
Мінгенің тұлпар болсын.
Дауысың сұңқар болсын,
Ісіңе халқың іңкәр болсын» [23, 10 б.] – деп, Әнет ... ... екен ... де сөз бар. ... ... да Ұлы ... Бұқар аталуы сол кездегі мәдениет пен ... ... ... ... ... байланысты болуы керек.
Бұқар жырау өмір сүрген кезең қазақтың басында «боз ... ... ... ... Бұл ... қазақтың әрқырлы
қоғамдық даму өмірін көрсететін, ішкі қайшылықтары мен ... ... ... тең ... ... ... өмірінің алғашқы тұсында батыстағы
Ресейдің бармақ батыруы әлі сезіле ... ... ... өмірінің екінші
жартысында Ресейдің қазақ үшін шынайы қауіпке айналғандығы айқын байқалады.
Оны жыраудың көптеген ... ... ... болады. Бұқар жырау
қазақ үшін ... ... ... деп ... Шығыста Қытайдан
сақтануға шақырды. Данагөй жырау Қытай ... өте ... ... ... ... болатын. Міне қазақтың белгілі ақылгөй жырауы
Бұқар Қалқаманұлының ... мен ... ... ... жағдайлар кезеңіне
тұспа-тұс келеді. Сонымен қатар қазақ қоғамындағы ішкі саяси ... ... көз ... таса ... ... жырау қазақтың белгілі абызы Әнет бабаның, Төле, Қазыбек, Әйтеке
билердің ... ... ... болатын. Сондықтан да Бұқар жыраудың
қалыптасуына осы аталған тұлғалар ерекше ... ... дау ... ... өмірін саяси жағдаймен шендестіре отырып, сол
дәуірдің ... ... ... ... ықпал ету деңгейі тұрғысында
оның өмірін шартты түрде үш кезеңге бөліп көрсетуге болады: ... ... іске ... ел ... ... қариялық кезеңі.
Бұқардың жастық шағы оның балалық шағынан ... хан ... ... ... ... Бұл кезең Бұқардың үлкен саяси өмірге дайындалу,
қалыптасу уақыты ... ... ... ... кездейсоқ емес, үлкен
дайындықпен келді деуге негіз бар. Олай ... оның ... ... ... ... суырып салма ақындық, дәл ... ... ... өз ... ... ... ... осы қырымен халықтың көзіне түсті.
Бұқар он екі жас ... ауыл ... ... ... шешендігімен билік айту ісіне араласа бастайды. Ол ... ... ... ... он екі ... қонды басыңа.
Тілің шықты сөйледің,
Қолдан-қолға тимедің.
Төре, қара қасында,
Бұл-бұл құстай сайрадың,
Топты ... ... [25, 33 ... Қалқаманұлының өз тұсындағы басқа қайраткерлерден ерекшелігінің
бірі оның арнайы оқу ... ... ... ... алуы болып табылады. Бала
Бұқарды осы ақындықпен, шешендікпен аты шыққан ... көп ... ... ... әкесі Қалқаман Бұхара қаласындағы Көкілташ медресесіне
оқуға береді. Бұл медресе ... ең ... оқу ... бірі
болатын. Бұқар медреседе шығыс ғылымының он екі бабын түгел меңгеріп, араб,
парсы тілдерін біліп шықты. ... ... елге ... ... ... саяси өмірдің бел ортасына түседі. Сөйтіп Бұқар ... ел ... ... ... ... ... ... басталады.
Бұқар өмірінің іске араласқан ел ағалық кезеңін оның медресені ... ... ... қазақ хандығының саяси өміріне араласа ... ... ... ... ... ... ... болып, шешуші саяси
күшке ие болған кезге дейінгі уақытты қамтиды.
Бұқар өмірінің осы екінші кезеңі ... ой ... ... ... деңгейдегі саяси билікке қай кезде, қалай араласты, сөз ... ... ең ірі ... ... ... ... ... заңдар
жинағының қабылдану үрдісіне Бұқардың қатысы ... ма, ... ... ... ... ... кейінгі хандар тұсындағы саяси қызметі
қандай бағытта және қандай деңгейде өрбіді деген сауалдардың ... ... қана оның ... осы бір ... толығырақ бейнесін қалпына
келтіре аламыз.
Бұқардың медресені бітіргеннен кейінгі өмірі мен саяси билікке араласуы
туралы зерттеуші С. ... ... ... ... ... ... кейін Шам
(қазіргі Дамаск) шаһарындағы жоғары діни оқуына түседі. Бұл оқу ... соң ол ... ... 28 ... ... шахарына қайтып келеді.
Мұнда оны Бұхардың әмірі өзіне бас кеңесші уәзір етіп ... ... ... ... әрі ... ... ақын, әрі шешен, әрі терең
философиялық ойдың иесі болған адамның қазақ пен қалмақ (ойрат) ... ... ... ... жат жұртта тұрақтап қалуы мүмкін
емес еді. Қазақ ... ... ... сол бір ауыртпалық заманда Бұхар
Жырау үш жүздің ханы ... ... ... өз ... қызмет істейді.
Мұнда ол қазақ халқының тарихында ел бірлігінің күрескерлері саналған ... ... ... ... ... феодалдық қазақ мемлекетінің
тұңғыш құқық ережелерінің жиынтығы «Жеті Жарғы» әдет ... ... ... өзі ... тек жырау ғана емес, біртұтас қазақ халқының
шеңберінде ... ... ... ауқымды үлес қосқан мемлекет қайраткері
болғандығын да көрсетеді» [13].
Бұқар өмірінің осы бір кезеңі ... Ш. ... ... ой ... жыраудың балалық шағы, орта жасқа дейінгі өмір мектебі туралы осы
айтылғандарға ... ... ... сөздерінен байқайтынымыз - жыраудың
тілге шешендігімен, парасаттылығымен ел ... ... ... ... етіп сол Бұхара өңірінің өзінде-ақ ерте көзге түскендігі.
«Біз оның тым ерте көтеріліп, ... хан ... хан ... билердің бірі болғандығын білеміз», - деп жазады «Бес ғасыр
жырлайды» кітабында. Сөз ... ерен ... ... ... ... ... ... сенімді адамы болған. Ол туралы өзі тұстас ... ... ... ... ... сайрадың,
Тоты көрсең жайнадың,
Көріктей басқан күпілдеп,
Көмекейің бүлкілдеп,
Сөйлер сөзден таймадың.
Тәукенің болып жаршысы
Халқыңның болып заршысы
Белді ... ... ... ... өзінен жасы біраз үлкен Қаз дауысты Қазыбекпен,
Төле, Әйтеке сияқты саңлақтармен ... ... ... ... тұңғыш
заңдар жиынтығы саналатын немесе орыс тарихында «Тәуке хан заңдары» деп
аталатын ... ... ... Бұл тұс ... ... кемелденіп,
босағасының беки бастаған кезі болатын.
Қожаберген жыраудың «Жеті жарғы» атты көлемді дастанында ... ... ... соң ... ... қалды.
Кезінде Әз Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп,
Дейтұғын ... ... заң ... ... ... толы, еленіп-екшеліп, халықтың сүзгісінен өткен
ереже-қағидалар, дәстүр-ғұрыптар ... ... ... ... атпен әлемге
белгілі болды. Сол Тәукені жырау даусы жеткен жерге дейін ... ... [23, 12-13 ... ... ... ... ойларына ... елге ... ... білім алып қайтқан, ақындығымен,
шешендігімен елге бұрыннан танымал Бұқар сол ... ... ... ... ... ... билікке бірден-бір қажет адам еді. Бұқардың ... ... бір ... оның ел тағдырының сын сағатын ... ... бір ... оның ... ... ... еді.
Қазақ мемлекеттілігінің он жетінші ғасырдың соңғы ширегіндегі құқықтық
дамуының ең ... ... ... ... ... ... қабылдануы болса,
Бұқар өмірінің біз қарастырып отырған кезеңінің де басты бір белесі ... заң ... ... қатыстылығы туралы мәселе. Бұқар жырау осынау қазақ
мемлекеттілігінің Конституциясы ... ... ... ... ... ... ма, ... ол бұл үрдісте қандай рөл атқарды деген сияқты
Бұқар қайраткерлігінің үлкен бір қырын ... ... ... беру ... маңызды құқықтық құжаттың қабылданған уақыты ... осы ... ... көзқарастарға сүйеніп, өз ойымызды жалғағанымыз
жөн болар.
«Жеті Жарғының» қабылданған уақыты туралы ғалымдардың ... ... ... ... ортасы немесе аяғы деген сияқты топшылаулар айтады.
Сонымен ... бұл заң ... ... ... уақытын анықтауға
тырысқан ғалымдар да бар. Мысалы осы саланың ... ... ... ... хан ... келе ... сол уақыттың кезек ... ... сол 1680 жылы ... ... ... айтса, С.
Созақбаев бұл туралы былай дейді: «Біздің ойымызша, «Жеті ... ... ... ... документ. Олай дейтін себебіміз қазақ қоғамына
аса маңызы бар бұл ... бір ... ... ... ... ... келмейді» [25, 22 б.].
«Жеті Жарғы» заңдар жинағының өмірге ... ... ... ... ... саралай отырып, біз Тәуке хан 1680 жылы қазақ ... және ... ауыр ... ахуалында билікке келіп, өзінің ... ... оның ... ... ... ... ... ойды
қолдаймыз. Ендеше, Тәуке хан болып көтерілгенге дейін-ақ заңды қабылдаудың
дайындық сатыларын басынан өткеріп, дайындықпен келіп, 1680 жылы ... ... ... ... С. ... ... билікке
келгеннен кейін қазақ билерін жинап «Күлтөбенің басындағы күнде жиынның»
нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... Жарғыны» қабылдауға қатыстылығы туралы
жоғарыдағы ойымызды жалғастырар болсақ, егер заң ... ... ... ... ... Бұқар медресені бітіріп келіп, осы заң түзу
ісіне шығыс философиясының білгірі, шариғат ... ... ... ... өз ... ... ... келеді. «Жеті Жарғыны»
зерттеушілердің барлығы дерлік қазақ әдеттік құқық ... ... ... ... ... ... бар ... Осыған орай қазақ әдет-ғұрып құқығына шариат нормаларының
әсерін зерттеуші – ... ... Н. ... - ... ... Жарғыға» ислам
діні мен оның құқықтық көрінісі – ... ... ... ... пікір
зерттеуді қажет етеді. Өйткені ол, исламды насихаттайтын ақын-жыраулар ел
ішінде көптеп шыға ... ... ... қазақ пір тұтып, айтқандарын
екі етпей жатқан кез еді» [26, 366 б.], - деп жаңа ... ... ... ... осы ... ... тасымалдаушысы Бұқар Қалқаманұлы болуы
мүмкін деген жорамал айтқымыз келеді. ... ... ... ... қатысуы туралы мәселе жұмыстың тиісті бөлімшесінде
кеңірек қаралады.
Бұқар Қалқаманұлы өмірінің сөз етіп ... ... оның ... ханнан
кейінгі хандар тұсындағы өмір жолын да қамтиды. Бұқар Тәукеден ... ... ... ... ... ... ... тұсында да
саяси өмірден қол үзген жоқ. Жырау өмірінің осы кезеңі туралы зерттеушілер:
«Алайда Тәуке ханнан кейінгі билік ... ... ... ... ... тіл ... ... өмірден мұқтаждық көріп те жүреді» [23, 13 б.]
деген сияқты ойлар айтады. Шын ... ... ... бұл уақытта қазақтың үш
жүзінің басын қайта қосып, сыртқы ... ... ... ... қалу қамымен жүріп, осы істі жүзеге асыратын ... ... ... ... ... тіл ... алмаса, Бұқардың емес, сол хандардың
деңгейінің Бұқарға тең келе алмағандығынан тіл табыса алмады.
Бұқар жырау өмір ... ... ... ... хан ... ... ал ... әлсіреп отырды. Оның бұлай өрбуіне ішкі және сыртқы
факторлар әсер еткен ... ... ... жеке ... да ... ... Тәуке мен Абылайдың тұсында хан билігі күшейсе, ал ... ... оның ... ... ... өмірінің үшінші кезеңі өзі баулыған қыраны Абылайдың қазақ хандары
ішінде ықпалды күшке ие болып, орта жүз ... ... ... ... ... оның ... ... шақтарына дейінгі уақытты қамтиды.
Бұқар бұл уақыттарда жырау, әулие атанып, бүкіл қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... ... бір қыры би
болғандығы десек, оның өмірінің бұл ... ... ... ... және ... ... бойынша билік айтатын билерден шарықтап
жоғары көтеріліп, тек мемлекеттік, ... ... ... ... ой ... мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатының бағыт-бағдарын
анықтап отырған мемлекеттің ... ... ... ... ... ... қайраткерлігінің Абылай тұсындағы кемеліне келген
тұсын ... ... ... бағалайды: «...Халқына сүйенген, тарихқа
жүгінген қарт Бұқар тек өлімге бой ұсынды. Бұқар жыраудың азаматтық ... Осы ... ... ... Ә. ... ... біраз толғауларында
Абылайды сынайды да. Бірақ бұл сын ... жасы ... ... ... дәрежесінде ғана дегеніне қосылу қиын. Дана Абылай болса ... ... үш ... әділ ... ұйымдастырғыш ісіне сүйенді,
еңкейсе иен еліне, шалқайса тарих шыңына, қарулы халқына, ... ... де, ... де. ... Абылай да пенде еді, осы бір ... ... ... ... ... ... түбегейлі іс түбірі Бұқар бабаға
тірелді. Қазақ батырларының легі жауларымен алыса ... ... ... ... ... білді. Бұқар баба болашақты болжай білді, толғай
білді. Абылайхан міне ... ... ... ... ... ұлы ... ... ерлерінің басындағы, ханның қасындағы Бұқар
жыраудың статусы осындай. ... ... ... дала ... ғана тән
екендігін айтпасақ та болады» [27].
Кәрілік жеңіп, қозғалмай жатып қалған Бұқар ... ... ... кең ... ... би, ... ақын-жыраулар келіп, оның ақтық
деміне дейін ат тұяғын ... Сол ... ... ... ... сөздері,
кейінгіге арналған өсиет әңгімелері қағаз бетін көрмей, ... ... ... түгелімен ұмыт болған.
Бұқар жыраудың кәрілік пен дерт жеңіп, о ... бет ... ... игі ... ... өзімен ақырғы тұрағы жөнінде сөз қозғаған
екен. Сонда жырау ұзақ ... ... Сол ... толғауларында өзінің
кіндік қаны тамған жері Баянауыл ... ... ... ... бертін
келе өзімен бүкіл ғұмырын бірге өткізген аруақты Абылайды айта келіп, соңғы
тұрағына туған жерін қалапты деседі.
1.3 ... ... би, әрі хан ... ... ... қазақ қоғамында билік айтудың сара жолының тарихта ... ... орны бар. Бұл ... дамуының тезінде жоғалып кетпей, өзінің
мазмұны ... ... ... ... ... тетік екендігін көрсеткен
мемлекеттік механизмнің буындары ... ... ... ... ... ішінде кеңінен тараған халықтың зор ... ... ... ... ... ... ... би болу және қазақтың жыраулық
дәстүрі болып табылады. ... ... ... арналы екі бағытты бір тізгінде
ұстай білген ұлы тұлға. Бұқар жырау жыраулық ... ... айту ... ... екі бағыттың бірін-бірі дамытуына үлкен үлес қосты.
Бұқар Қалқаманұлының жыраулық және би ретіндегі қырының көрінісіне терең
үңілу үшін біз, оның би ... ... және ... ... жеке-жеке
талдағанымыз дұрыс болады.
Қазақ қоғамында би болу және билік айтудың бастаулары ... ... Оны ... ... әр түрлі алғашқы тайпалық бірлестіктер
мен ... ... ... ... жөн. Ал ... жырау қазақ
ішінде билік ісіне ілініп, елге ... сөз айта ... тұсы ... би ... ... ... ... ажарланып, адами
құндылықтары басым болып тұрған кезі болатын. Бұқар жырау дәл осы ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін
Әнет, Төле, Қазыбек, Әйтеке және Бұқар жырау т.б. қалыптастырды деп айтсақ
та болады. Қазақ ішінде би ... ... ... мен жолы ... ... атадан балаға беріліп өзінің жалғасын тауып жатты. Бұқар жырау
қазақ қоғамында қалыптасқан осындай дәстүрлі би ... ... ... ... да ... жолын ауыл ішіндегі кішігірім дауларды ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың өткен ... ... ... би т.б. сара ... ... ... Бұқар Қалқаманұлы да
жастайынан ... ... және ... ... ... екендігін
көрсеткен жан. Бұқар жыраудың қазақ ішіндегі билік ісіне араласып үлкен ұлы
тұлғаға айналуы Үмбетей жыраудың ... мына ... анық ... Әз Тәукенің хан заманы,
Тілің шықпай жасыңда,
Бала болдың сен ... ... жан ... туған кем сырқау .
Сырқат па, әлде
Мұны қиын ... он екі ... ... ... ... сөйледің,
Қолдан қолға тимедің.
Төре, қара қасыңда
Бұлбұл құстай сайрадың.
Топты көрсең жайнадың
Көріктей басқан күпілдеп,
Көмекейің бүлкілдеп,
Сөйлер сөзден таймадың
Тәукенің болып жаршысы,
Халқыңның ... ... ... ... ... ханды толғауменен,
Іс болса қиын-қыстау сен сайыстың,
Қылыш қып қызыл тілді ... [28, 6-7 ... бұл ... ... ... билік ісіне араласуы он екі жас шамасы
деп белгілейді. Бірақ та Бұқар Қалқаманұлы ... ... одан ... ... ... ... 8-9 жасынан бастап араласқан деп топшылауға болады.
Ал Үмбетей ... сөз етіп ... он екі ... ... билікке араласты деген
сөзге келетін болсақ, бұл Бұқар жыраудың алғашқы билікке араласып, ... ... тұсы деп ... ... жыраудың артында көптеген билік
шешімдері қалған болатын. Басқа билерге ... ... ... билік
шешімдері өлең сөзбен өріліп, толғау күйінде, кейде мақал дәрежесіне ... ... Бұл ... ... би ... ... ... болып табылады. Сонымен қатар Бұқар жырау өзі билік айтып қана
қоймай, би ... ... ... болу ... ... да сын ... де
білдіре білген. Мәселенки Бұқар былай дейді:
«Би жігітке жарасар,
Халқына тиген пайдасы.
Ақсақалға жарасар,
Тілеуқорлық айласы» [19, 89 ... ... ... ... ... негізгі атқаратын ролі
халыққа қызмет ету болып табылады. Ал Бұқар ... ... ... ... ... ... жұрт»деген сөзінің астарында озбырлыққа, туғанға
тартуға бастаған билерді қызыл тілмен шанши ... ... ... ... көптеген ойлары философиялық сипатта бола келе, қоғам дамуының
белгілі құбылыстарының мәнін толық ... ... ... ... ... ... айту ісін ... жолы туралы да пікір білдіре
білген. Ол кезеңде би болу дәстүрі ... ... ... ... ... ... жыраудың билік ісіне байланысты философиялық мәні терең
толғаулық ойлары ... ... ... ... ... өнердің көптеген інжу-маржан
үлгілері қалғандығы белгілі. Оның көбісі ... ... ... ... ... артында қалған мол мұраларының астарында қоғамның әлеуметтік
топтарының мүдделерін ... ... ... ... ... жыраулық
толғауларда адами қатынастарда сөз болып ... ... ... ... ... кететін болсақ, оның мәні төмендегідей:
«Бірінші тілек тілеңіз,
Бір аллаға жазбасқа.
Екінші тілек тілеңіз,
Ер шұғыл пасық залымның
Тіліне еріп азбасқа.
Үшінші тілек тілеңіз,
Үшкілсіз көйлек ... ... ... ... ... жатпасқа.
Бесінші тілек тілеңіз,
Бес уақытта бес намаз
Біреуі қаза қалмасқа.
Алтыншы тілек тілеңіз,
Алпыс басты ақ орда,
Ардақтаған аяулың
Күнінде біреуге
Тегіннен-тегін олжа ... ... ... ту ... ... қол келіп,
Сонан сасып тұрмасқа.
Сегізінші тілек тілеңіз,
Сегіз қиыр шар тарап
Жер тұлданып тұрмасқа.
Тоғызыншы тілек тілеңіз,
Төреңіз тақтан таймасқа,
Тоқсандағы қарт бабаң
Топқа жаяу бармасқа.
Оныншы ... ... ай сені ... ... ... ... күнде толғанған,
Тар құрсағын кеңіткен,
Тас емшегін жібіткен,
Анаң бір аңырап қалмасқа.
Он бірінші тілек тілеңіз
Он бармағы қыналы,
Омырауы жұпарлы,
Исі ... ... ... саңқыған,
Назыменен күйдірген,
Құлқыменен сүйдірген,
Ардақтап жүрген бикешің
Жылай да жесір қалмасқа» [19, 82-83 бб.].
Көшпелі қазақ қоғамы ... ... ... жүйесін өмірге
әкелді. Бұл басқару жүйесінің басында мұрагерлік ел сайлау жолымен қатар
басқару билігіне келетін ... - хан ... ... Қазақ қоғамында билік
жүргізетін хандардың және олардың билігін жүзеге асырудың өзіндік сипаты
болады. Қазақ хандары басқа ... ... ... ... ... те ... болатын.
Қазақ қоғамында хан болудың бірден-бір басты талабына оның Шыңғысхан
тұқымынан болуы жатты. Дәстүрлі қоғамда хан тағына ... ... ... және ... ... ... алатын стратег те болуы қажет. ... ... ... ... бір ... ... ... болса, онда
ол хан болған күннің өзінде көпке ... ... ... отыра алмайтын
болған. Тарих ондай ... ... ... деп өз ... ... ... хан билігі далалықтар өмірінде ... ... ... бастаған институттың бірі болып табылады. Қазақ елінің
тарихына көз салатын ... ... ... ... ... мен
мемлекеттік бірлестіктер бірін-бірі ауыстырмады десеңізші. Бұл мемлекеттік
құрылымдар жүйесі сахара жұртында билік жүргізу, басқару ... ... ... ... ... үлес қосқан болатын. Сондай сан түрлі
дәстүрді бойына сіңірген жүйенің бірі хан ... ... ... Қазақ
қоғамындағы хан билігі қаншама ғасырлық тәжірибені бойына ... ... ... ... ... Қазақ ордасы бас көтерген тұста
хан ... ... ... ... ... аяқ ... болатын. Бұл
кезеңдегі хан билігі қазақ қоғамындағы классикалық билік ... ... ... ... жүйе еді. ... ... қоғамындағы хан
билігінің бастауы сақ, ғұн, түркі дәуірлерінде қалана бастады. Кейінгі
ортағасырларда да хан ... ... ... мен даму ... ... Бұл
кезең аралығында көшпелі қоғамда хан билігінің әр түрлі нысандарда көрініс
тауып, жүзеге асқанын көруге болады. ... ... хан ... ... оның ... түсуіне кейбір жағдайларда дарынды да, беделді хандардың
тұлғалық сипаттары да әсер етіп ... ... хан ... ... факторлардың негізгі роль атқара қоймағандығы белгілі, сонда
да болса, бұл ... ... ... ... ... ... шығара қойған болмайды.
Хан билігі әрқашанда халықтың қырағы көз қарасынан бір ... ... ... ... әрекетін сынайтын да, қолдайтын да халық болып
табылады. Оған ... ... ... ... ... ... тайдырады»
деген мақал да куә бола алатындай. Хан қашан да ... ... ... ... ... талап-тілегінен шығып отыруға мүдделі болған. ... ... ... ел ішіндегі ықпалды ... ... ... ... ... халық ішінде «Хан атаулының қазығы,
қара бұқараның азығына» айналған жергілікті жерлердегі би-сұлтандардың хан
билігіне көңілінің толуы, өз ... ... ел ... ... ... ... Сондықтан да, қазақтың хандары би-сұлтандардың
және батырлардың тілектес ... жіті ... ... ... Егер ру-
тайпаны басшы билері мен сұлтандары т.б. ханға разы болмаса, үдере көшіп
кететін ... ... көшу хан ... ... ойынан шығуына ықпал ететін
бірден-бір дәстүрлі ... ... ... ... хан билігіне разы
болмаған ру-тайпалар, игі жақсылар хан талау дәстүріне жүгінетін.
Қазақ ... хан ... ... мемлекеттік билік әлі өзінің
деңгейінде ... ... ала ... ... Оның себебі, белгілі ғалым
З.Ж. Кенжалиевтің ойы ... ... ... ... ... ... тағы бір жолы - оны өз халқымыздың ... мен ... ... ... ... біз осы ... өз Республикамыздағы мемлекеттік және құқықтық өмір ... ... ... мен ... тұрғысынан қарап зерттеудеміз»
[29, 16 б.].
Шын мәнінде қазіргі кезде қалыптасқан ... ... ... ... ... да, өзіміздің мемлекеттану ғылымы да
өлшем ретінде Европалық тәжірибе ... ... ... ... заң ... ... болып табылатын мемлекет және
құқық теориясында қолданылатын ұғым-түсініктер, категориялар тек ... ... даму ... ... қаланған.
Қорыта келгенде, хан билігін өзінің ... ... ... ... қарай, әсер етуші факторларды ескере
алатын ұлттық ... ... ... ... ... Сол арқылы
ғана біз бүкіл әлемге көшпелі өмірдің туындысы ... ... ... ... мен ... озық тәжірибесінің мәнін түсіндіре
аламыз.
Бұқар жырау қазақ даласындағы бірнеше хандарға ақыл-кеңес беріп, үлкен
мемелекеттік істерді ... ... ... ... Хан ... ... атқару көшпелі мемлекеттердің ежелгі дәуірінен келе жатқан игі
дәстүрлерінің ... ... ... ғұн, ... ... ... алты
қарыс, әркімді болса да өз ... ... ... ... шешендердің
мемлекет басшысының қасында отырғандығын тарихтан біз жақсы ... ... де, бұл ... ... үзілмей өз жалғасын тауып жатты. Түркі
дәуірінің бірден-бір мирасқоры қазақ ... да бұл ... ... ... жолы ... ... алғашқы ту тіккен кезден бастап өткен белестеріне көз
тастар болсақ, қазақтың белгілі хандары Қасымның, ... ... ... ... билері, данагөй абыздары ілесіп жүргенін көреміз. Біз сөз
етіп отырған Бұқар жырау Қалқаманұлы ... ... ... ... ... ... болған. Бұқар жыраудың хан кеңесшісі ретіндегі қызметінің
ең бір кемеліне келген тұсы ... ... ханы ... ... ... ... Ел ... Бұқар жыраудың Абылайға айтқан көптеген өнегелі
пайымдаулары сақталған болатын. Соның бірі жоңғар ... ... ... ... қарт жыраудың өзі де қатысып, Абылай ханның қасында
болған. Бұл жөнінде ел аузында көп деректер сақталған. Соның бірінде ... ... ... ... бір шетін жапырып шегіндіріп келе жатқанын
көріп, Абылайдың қобалжу ... ... ... ... жырау:
- Қасқырдан қорыққан қойшыдан жақсы күзетші шыға қоймайды. Жауыңды
жеңгің келсе ең алдымен ... сен. ... ... бірдей апатқа
ұшыраймыз.
- Көңілімде бір күдік бар одан қалай құтылам? - дейді қобалжу үстінде
тұрған Абылай.
- Жеңетініне ... ... ... қолбасшының өмірі ұзаққа бармайды.
Ондай кеселдің бір ғана емі ... Ол ... ем? - деп елең ... ... ... - деп ... береді әулие жырау.
- Иә, ажал. Ол қандай ... ... де ... - деп Бұқар жырау
қазақ қолының жапырылып бара жатқан қанатын нұсқап: Шап ... ана ... ... ... не өзіңе-өзің сенбейтін аурудан айығасың.
Абылай бұған бір ауыз сөз ... ... ... ... ... ... ... Ұрыстан жеңіспен оралған хан Бұқар жырауға:
- Қолбасшыға күптенудің керегі жоқ екенін енді ұқтым, - дейді.
Осы жеңістен рухтанып ертеңіне де шабуылды өзі ... ... ... әскер алдына шыға берген Абылайға жырау:
- Ажалменен ойнама хан ием. Шөлмек күнде ... ... рет ... ...... Ер ... серігі тәуекел демеп пе едің, Бұқар аға?
- Жүз тәуекелдің бір тәубесі болады. Кешегі тәуекеліңе бүгін тәубе ... ... ... ... ... келе жатқан Абылайдың сөзін бөліп
жырау:
- Қазақта ... ... ... Фу ... көп – деп ... жоғары
көтеріп, - құдай менің тілегімді күнде берер дейсің бе, жетер енді! – ... [23, 26-27 ... ... ... ... ешкімге дес бермейтін, адуынды
хандардың бірі. Сол Абылайдың өзі Бұқардың қандай жағдайда ... ... ... ... асып ... ... ... өзімбілдікке салынғанда,
Бұқар жырау өткір сөздермен бетін бері қаратуға тырысатын.
Абылай хан ... ... ... ... ... жыраудың айтқан
ақыл-кеңесіне құлақ асып, оны өз ісіне арқау етіп отырды. ... ... ден ... дана ... ... ... өміріндегі ішкі-
сыртқы болып жатқан, болуы мүмкін құбылыстардың барлығының ішкі сырын ұғып,
мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... ең бір сара ... шығарып отырады. Хан мен батырларға дұрыс жол сілтейді, жол сілтеп
қана қоймайды, мемлекеттің дамуының ... ... ... ... Абылайдың ұлылығы – жыраудың кеңесіне ден қойып, соны
жүзеге асыруында.
Сол Абылай-Бұхар ... ... Е.И. ... ... ... ... ... өтпейді. Көтеріліс басталғаннан кейін 1774 жылдың
көкек айында Е. Пугачев башқұрт Итқұл ... ... ... хат ... ... және сол көмегі үшін бүкіл Сібір дворяндарын қарамағына
беретінін айтады. ... ... ... Магнитный қорғанында тұрған
Е. ... ... ... ... ... екі рет хат жазып
жұмсайды. Осыдан кейін барып Абылай мен ... қол ... ... деп ... ... ... бекіністі жойып жібереді. Қолға түскен
қару-жарақты, мүлікті, тұтқын адамдарды өзіне қалдыруын сұрап, Е. Пугачевке
елші жібереді. Бұл өтінішін Е. Пугачев ... ... Е. ... ... бірі А. ... ... қазақ әскері Голицын
басқарған патша әскерімен қиян-кескі шайқас жүргізгені ... ... ... алты ... қазақ сарбаздары қатысты деседі. Осы қанды
оқиғаларды генерал ... 1775 ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сол бір ауыр кезеңдерде Бұқар жырау Абылайға ақыл-кеңес беріп, оған ... ... ... ... ... ... болғаны белгілі. Ресейдің
қазақ даласын отарландыру саясатының барысында Абылай хан ... ... ... ... де ... ... ойлайды, ал Бөгенбай батыр әскерін
сапқа түзеп, қылышын ... ... ... тастаймын деп кіжінеді.
Міне, осындай сәттерде хан мен батыр жер үшін жан құрбан дегенге саяды. Бұл
жағдайда ... ... ... ... ... ... күшпен қарсы
тұрарлық мұршаның жоқ екенін ... ... ... ... ... ... ... елдің қырғынға ұшырайтынын, тіпті тарих бетінен жоғалып
кету қаупін қатты ескертеді.
Шебер қолбасшы, айлакер дипломат Ресей мен ... ... екі ... алып ... ... құтыламыз деп, біріне арқа сүйей отырып,
екіншісіне қарулы күрес ұйымдастырмақшы ... ... ... ... деп Абылай хан мен оның Орда бас ... ... ... осы еді. ... ... бір жырды бүгінде екіге бөліп қазақтың
маңдайына біткен бірі үлкен, бірі жас қос ... ... мен ... ... ... ... Абылай көбірек сыйлаған деп таласып,
Бұқар жыраудың ... ... ... ... тер төгіп жүрген
азаматтарға таң қаласың. Дерекке жүгінсек қазақ тарихында екеуінің ... ... ... де ... ханнан бұрын қайтыс ... Ол ... ... ... ... атақты жырау билері, дәстүр бойынша халық
алдында оларға баға берген және оларды қай жерге жерлеу туралы ... ... ... ... да ... ... бұл ... ерекше баға беріп, олардың
алып тұлғасын бейнелеп, кейінгі ... үлгі ете ... ... ... ... екі батыр бірімен-бірі қабақ шытыспаған, бірі үлкен, бірі кіші бола
білген. Мұның өзі кейінгі ұрпаққа ... ... ... ұлы ... ... Бөгенбаймен арасы жаман болған деуге бола ма?
Әрине, болмайды. Әр уақытта ел тағдырын ... ... ... ... ... ... Мұны жыраудың жырларынан да көруге болады. Бөгенбай
қайтыс болғандағы жыры ... ... ... асқан жыраудың қатты
толғаныспен Абылай ханға естіртуі:
Құлағанға ұқсайды,
Қазақтың қамал қорғаны,-
деп егілгені ... ... ... ... ... бағасы екені мәлім.
Бұқар қиын өткелден өтер кезде елді басқарған терең ойлы, саясаткер,
білімді адам керек ... ... Ол ... ... ... шақырып,
сыртқы дұшпанға мемлекет айбарын көрсетумен бірге ақылды ... ... ... ... көздеген. Абылайдың осындай тар заманда
халық алдында ... ... биік ... ... Өзі ханның беделін
көтеріп, оның мәртебелі саяси қайраткер ретіндегі бейнесін , тұлғасын жасап
отырған. Ханның маңайына көзсіз ... ... би, сөз ... ... ... ... ... қамқоршыларының жиналуына себепші болған.
Бұқар жырау есікте жүрген Сабалақты ... ... ... ... ... ... таныған. Аумалы, төкпелі заманда
одан көз жазбаған. Ел аузында осы ... көп ... ... ... бар,
бірақ қазір басқа адамдардың атына таңылып әр түрлі айтылып жүр. Дегенмен,
соның біріне тоқталып ... ... ... ... ... өзінің
«Көшпенділер» атты кітабында осы әңгімелерден бір көрініс берген. Бірде
Бұхар жырау мен Әбілхайыр хан ... көз ... ... бір ... жеке
отырған түйешілер қосына кез болады. Қос иелері Сабалақ (Әбілмансұр) және
Ораз құл болып шығады. «Жыраудың ... ... ... ойы ... ... алар жаңа қайраткерін іздеп шарқ ұратын. Неге екені белгісіз, оның
қиялы жанында шалқасынан түсіп, қаннен-қаперсіз ұйықтап жатқан ... ... ... ... бөлек екен, ұл туса осындайлардан туар…- деді ақырын күбірлеп.
- Хан ... несі бар. Асыл ... ақыл ... Бірақ қаптаған Сәмеке,
Барақ, Әбілқайырлар бұған жол берер емес? Кім біледі, алғырлық, ... ... жөн ... кез ... Жүрер алдында қолтығынан көтеріп атына мінгізген Әбілмансұрдан:
- Үлкен түйешіні көре алмадым-ау. Ол қайда?- деп ... ... ... мен айтпайын, сіз сұрамай-ақ қойыңыз, - деп жауап беріпті
түйеші бала [30, 29, 54 бб.].
Бұл болашақ Абылай ханның ... ... ... ... емес-ті.
Үмбетей жыраудың «Өткіздің тоғыз ханды толғауменен» дегеніндей ... ... ... ... салмақтап, халық пікіріне құлақ
түрумен болған. Кейін ... ... ... ... ... ... орта ... хан сайлануына Бөгенбай екеуі зор ықпал ... ... ... ... ... ... өзі тегін болмаса керек-ті.
Бұқар жырау халық басына күн туған ауыр заманда Абылайдың бойынан ... ... алып ... ... ... ... да ... бойынан
болашақты болжағыш, айтқанын бүкіл елі екі етпейтін, халқы ... ... ... ... ... халқының тарихындағы шоқтығы биік осы екі
тұлға өмірлерінің соңына дейін татулықта болған, араларын суытпаған. ... оны ... да, ... да ... отырады:
«...Өңкей батыр жиыл деп,
Хан Абылай шақырды.
Бір төбеге жиылды,
Құм төбедей үйілді.
Бөліске олжа түссін деп,
Хан Абылай бұйырды…
Басыңа ... ... ... ұлыңыз,
Хан Абылай атандың,
Дүниеден шықпай мініңіз,
Алтын тақтың үстінде,
Үш ... ... ... ... ... жаман қылмадың.
Әдепті іске кірдіңіз,
Әділдікпен жүрдіңіз,
Арманың бар ма хан ием»[19, 98 б.]…
Бұқар жыраудың мемлекет қайраткері ретінде шыңына ... ... ... жыр мен ... ұран ... ... ... хан алдындағы ардагер
өкілі екендігі осы ... ... ... ... түскен. Бұқар жыраудың
кесек тұлғасы қазақ ... ... ... өтер ... сомдана және
биіктей түскен. Қазақтың қолын басқарған Бөгенбай батыр, Ер ... ... Баян ... ... ... ... ... пір тұтқан. Жорықта бірге болуын жеңістің ырымы ... ... ... ауыр ... жырау қолбасшының ерлігін айтып
ұран тастап, сарбаздарды рухтандырып ... ... ... ... ... қазақ мемлекетінің дамуы мен
өмір сүруінде Бұқар ... ... ... ... орын ... ... ... күндегі өмір шындығынан қарайтын болсақ, еш ... ... ... БҰҚАР ҚАЛҚАМАНҰЛЫНЫҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
2.1 Бұқар жыраудың ел бірлігі, дін және сот ... ... ... ... шығармаларындағы өзекті мәселелердің бірі - елдің бірлігі.
«Бірлік ... ... ... дегендей жырау халықты ... елді ... ... ... ... бір-бірімен тату
тұруларын, өзара қырқыс елді жақсылыққа алып ... ... ... елді ... ... ел ... қиын ... туғанда
әркімнің бір таяғына ілігіп, ел ... ... ... алып ... мүмкін
деп, елді бірлікке шақырып, елдің қорғаныс қабілетін ... ... ... ... ... [31, 140-141 бб.]. Елдің тұтастығы,
бірлігі Бұқар жыраудың саяси көзқарасының негізгі діңгегі болып ... ойы ... ... бірлігі - мемлекеттің қалыпты жұмыс атқаруының,
жалпы қоғамның өміршеңдігінің бірден-бір ... ... ... ... ... жолдары және ел бірлігінен айрылғанда халықтың қандай
күй кешетіндігі терең сөз ... атан ... ... ... ... ... ... тұтқан жұрт,
Мамыр асып, бай болып,
Байсал тауып жортқан жұрт,
Ханға тізгін салмады,
Хан жарлығын ... ... ... тұрпайы болған жұрт» [19, 84 б.].
Яғни, бұл жерде Бұқар жырау елдің ... ... ... тиек ... оның басты себебі, хан ... ... ... ... Халық ханға разы болмағанда немесе хан ... ... ... жырау дөп басып отыр. Бұқар жыраудың тағы бір өлеңінде
бірлікке шақыратын ұрандық ой білдіріледі. Соған ... ... ... бұл үйрек, бұл үйрек,
Бұл үйректей болыңыз.
Судан суға шүйгумен
Көлден көлге қоныңыз.
Байлар ұлы шоралар,
Бас қосыпты десін де,
Маң-маң басып жүріңіз.
Байсалды үйге түсіңіз,
Айнала ... ат ... ... жат ... ... ... бір енеден туғандай болыңыз»[19, 94 б.].
Бұқар жыраудың ел бірлігін, мемлекет тұтастығын қамтамасыз етудің басты
мақсаты, ... ... С. ... ойы ... ... ... сақтап қалу, оның тәуелсізділігін қорғау, үш жүздің ауызбірлігі
мен ынтымағы, көрші елдермен тату өмір ... Ол ... ... ... ... ... келешегі туралы толғанады, өйткені Ресей мен
Қытай ... ... төне ... ... ... Елді ... хандықты сақтап қалу үшін Абылаймен бірлесе қолдан келгеннің
бәрін істейді, соған күш-қуатын, ... ... ... ... ... жыраудың саяси көзқарастарының тағы бір бағытын дін мәселесіне
байланысты ұстанымдары құрайды. Бұқар жырау о ... ... ... рөл ... және ... істі ... бір ... қажет екендігін аңғарған болатын. Бұқар жыраудың дін мәселесіне
сезімталдықпен қарауы оның ... ... Орта ... ... діни оқу ... білім алғандығынан болса керек.
Елден береке кеткенде діннің де мешеу тартатын тұсы. «Ораза, ... ... ту етіп ... қазақ халқы үшін аласапыран ... де ... ... екенін аңғару қиын емес. Ал діннің халық рухы үшін
қаншалықты қажеттілігі бар екенін түсінген Бұқарға ... ... ... харакеті құрдымға кетумен бірдей.
Бұқар жыраудың дін мәселесі бойынша өзінің ұстанымдарын біз жоғарыда
көрдік. Бірақ ол ... ... дін ... байланысты саясатын қолдап
қана қойған жоқ, сонымен қатар бұл саясаттың басты идеологтарының ... ... ... ... ... ... басты талаптардың бірі - бес
уақыт намазды қаза қылмауға шақырып ... Оны ... атты ... ... көре ... ... көзқарастарының арналы бір бағытын оның сот әділдігіне
байланысты көзқарастар жүйесі құрайды. Бұқар ... бұл ... ... ... біз сол кезең аралығында билердің қандай
саяси-құқықтық ... ... сөз ... жөн. Ол ... ... мына ойы ... «Қазақ қоғамындағы билердің ел
ішіндегі саяси-құқықтық ... ел ... ... және ... ... ... ... негізделген еді. Билер, ең
алдымен, ру-руға бөлінген, ... ... ... ру
басшыларының алауызды қимыл-әрекетін қолдағы бар тәсілдің бәрін қолданып
тыюды мақсат етіп, елдің, ұлттың бірлігін ... ... күш ... ... үшін ... ... халқының кеңпейіл, кешірімді екендігін де
пайдаланып «бас жарылса бөрік ... қол ... жең ... деп ... ... ... ... аудармай, қайта екі елді біріктірудің жағына көбірек
назар бөліп, дауласқан, араз ... ... ... ... ... [32, 17 ... ... жүзеге асыруға байланысты Бұқар жыраудың көзқарастарында
негізінен өзі қатысқан ... шешу ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың бір ерекшелігі жалпы сол
кезеңдегі билер сотына байланысты пікір айтушының ... ... ... шеше ... аузы дуалы шешен би бола білгенінде. Бұқар жырау жалпы
билік ісінде қоғам өмірінде сөздің құдіретін ерекше ... Бұл ... ... толғауларында былай дейді:
«Ел бастау қиын емес,
Қонатын жерден көл табылады.
Қол бастау қиын ... ... ел ... ... ... сөз ... көргем жоқ» [19, 83 б.].
Бұқар жыраудың ойы бойынша би болу ол ... ... ... ... ... би болу ... дәрежеде халыққа пайда әкелуі
қажет. Бұқар жырау сонымен қатар бармақ басты, көз қыстылыққа салып билік
жүргізуге жаны қас ... Ол ... би ... әрқашанда айыптап
отырды. Билік жүргізуде әрқашанда әділдікті жоғары қойған болатын. Кейбір
жағдайларда Бұқар жырау дау шешу ... ... ... ... ... ... саяси-құқықтық көзқарастарының басты бағыттарының бірін
ел бірлігі, халық тыныштығы және дін мен сот ... ... ... Бұқар жырау өзінің қоғамдық саяси қызметінде ел бірлігін басты
меже ретінде ұстанып отырды. Оның ... мен ... өн ... ... ... азық ... Ел ... Бұқар жыраудың ойы бойынша
қазақ хандығының тұтастығын, хан билігінің пәрменділігін, оның ... ... ... ... Ел ... ... негізін жырау ойы
бойынша елдің ынтымағы ... ... Ел ... ... тұста ел
бірлігіне де қауіп төнетіндігін сезінді. Дін ... ... ... ... мұсылмандықтың талаптарын толық сақтап отыруға шақырған
болатын. Дін ісінің мемлекет ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік ісіне араласуын ... ... ... да дін ... ... қылықтарда шариат
нормаларының қолданылуын қолдаған болатын. Сот әділдігінде Бұқар жырау
тұғыры биік би ... ... ... оның әлсіз жақтары туралы әділ
пікірін білдірген тұлғаның бірі болып ... ... ... ойы ... ... ... ... негізделуі қажет. Даулы істі шешуде
ағайынгершілікке жол жоқ ... ... сан рет ... ... ... ... ... оны сөз жүзінде айтып қана қойған жоқ,
сонымен қатар оны ... ... де ... ... ... Бұқар жырау
әділ биліктің символына айналды.
2.2 Бұқар ... сырт ... ... жасауға байланысты
көзқарастары
Бұқар жыраудың саяси көзқарастарының бір қырын сырт елдермен ... ... ... ... ... ... жырау сол кезеңдегі қазақ
ордасының ішкі жай-күйін біліп қана қоймай, сонымен қатар сырт ... ... ... да ... етіп ... ... ... елдермен қарым-қатынас жасауға байланысты көзқарастары Абылай ханның
билік құрған тұсында ширығып өзінің негізін қалыптастырған болатын. ... бұл ... сырт ... ... ... ... ширыға түсуінің себебі де жоқ емес. Өйткені, бұл ... ... ... ... ... ... көз тіккен болса, ал
шығыстан Қытай ... ... ... отырды. Бұл жағдайдың барлығын іштей
сезіп, Абылай ханға дер кезінде өзінің ... ... ... ... ... Абылай ханға Ресеймен, Қытаймен қарым-қатынас жасауға
байланысты өзінің пікірлерін батыра да айтқан кездері болды. Бұқар жыраудың
ойлары ... хан ... ... ... ... ... жырау Қытайдың саясатының өте жымысқы ... ... ... ... ... байланысты, оның саясатына ... ... ... ... ... ... деген сөз бар-ды,
Көктен түскен төрт кітап,
Енжіл атты кәләмда.
Егер шүршіт келмесін,
Егер шүршіт қаптаса,
Алып бір кетер ақтарып,
Көмулі көрден денеңді!
Шүршіт келсе Сырға көш,
Ішетұғын суы ... ... ... пен ... ... қалмаңыз.
Шүршіт келсе жарамас,
Ай-түйіңе қарамас,
Сай суындай сарқырап,
Қалай көшіп барасың!
Найман жатыр өреңде,
Қырғыз жатыр шөлеңде.
Атың жатыр белеңде.
Түйең жатыр өлеңде.
Он сан алаш биігі
Хан Абылай ... ... ... ... империясының адуынының күшті екендігін байқаған,
құдіретті көршілермен бейбіт отыру, татулық сақтау ... ... ... Қытай жұртымен алыстан сыйласқанды жөн деп біледі. Саны көп, қолы
ұзын ... ел ... ... ... аңдап отырсаң ғана тәуелсіздігіңді
сақтайсың дейді. Бүгінгі тәуелсіз қазақ елі үшін өз ... ... ұлы ... бұл ... сыртқы саясатта басты ұстанымының бірі
болуы тиіс.
Бұқар жырау сол заманның өзінде-ақ Қытайдың алып күшке ... ... ... Шын ... ... ... ғұн, түркі
дәуірлерінен бері бір бағытта жүріп келе жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Ордасын осы алапат күштен сақтандыруға бар
ынта-жігерін салды. Әрине Қытай тікелей соғысудан көрі ... ... көп ... ... хан ... Қытайдың империялық пиғылына
тойтарыс та бере білді.
Қазақ хандығының ... ... ... және ... ... түпкілікті
Жоңғар мемлекетін құлдыратуы Орталық Азиядағы жағдайды күрт өзгертті.
Жоңғар әскерін жеңуі, елдің ... ... ... ... ханға
деген халықтың толық сенімінің артуы, біртұтас, мықты қазақ ... ... ... ... ... ұлы ... деген саясатын қайта
қарауға алып келді. ... ... ... ... қытай қозғалса,
ақырзаман болады», - деп Абылайдың Қытайменен соғысын тоқтатады. 1757-58
жылдар ... ... ... ... ... ... ... жорығын
үдете түседі. Қытай империясының саны жағынан басым екенін сол уақыттың
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... хан көріп түсініп, өзінің көрегендік саясатын ұстанады. Бұл саясат
мынандай жетістіктерге жеткізді: ... ... ... ... елі өз ... ... өз ісін өзі ... Екіншіден, Абылай
ханды Қытай империясы қазақ елінің бас ханы деп ... ... ... ... ... ... ... деген шапқыншылығын мүлдем тоқтатады,
төртіншіден, қытай-қазақ сауда жолын салып, ... сол ... ... және ... жолының қауіпсіздігін сақтайды, осы барлық келісімдер
ескеріле отырып, мемлекеттік ... екі ел ... ... аманатқа
елшілер алмасып отырады.
Бұқар жырау Абылай хан жүзеге асырған бұл саясаттың үлкен демеушісі
болды. ... ... бұл ... ... ... қолдап, демеп отырды.
Абылай ханның сырт елмен жасаған қарым-қатынастарына байланысты разылығын
мына толғау арқылы Бұқар жырау халыққа ... ... ... күреңді,
Табиғатына жаратқан,
Қырық сан қара қалмақты,
Жарлығына қаратқан.
Айбалтасын алтынмен булатқан.
Еңсесі биік Ақ Орда,
Салтанатқа орнатқан.
Болаттан шеге соқтырып,
Шаңырағын торлатқан.
Үшбу барлық бектерін,
Мәслихатқа топтатқан.
Зәм-зәм суын мыс ... ... ақ ... қақтыртқан.
Көшсе қырық ер арта алмас
Тоқпағын сом алтыннан соқтырған.
Нақыра ... ... ... ... ... салдырған.
Сандығын сары алтынмен малдырған.
Көшсе қырық түйе арта алмас,
Қырық өгіз тарта ... мал ... да ... ... бедер қамқа салдырған.
Туырлығы қаракіс,
Төгілген бір түңлігің.
Шұғадан ұстатқан.
Байтағын байып мал беріп,
Жапырақты жерге қыстатқан.
Ғаділдігін Наушеруанға беткерген.
Жомарттығын ... ... ... ... ... ... ет ... ісіне қарай бет берген.
Бір құдайдың дидарын
Сен көрмесең кім ... ... ... ... ... [19, 341-342 бб.].
Ресей үкіметі қайта-қайта аманат туралы ... ... ... ... ... ... хат жіберді. Бұл көңілді хаттан гөрі шарттар
жиынтығына ұқсайды. Абылай ... ... ... ... беру ... ... мынадай жағдайлардың орындалғанын талап етеді. Абылай хан
да өз тарапынан саяси тілектерін әрқашанда Ресей ... ... ... ... ... ... мына ... еді:
- Біріншіден, аманатқа баратын балам патша ... ... ... кейін оған генерал атағы берілсін. Ал, тұрақты
тұратын жері Әулие Петр бекінісі ... Бұл ... ... ашылсын.
- Екіншіден, қол астыма 500 орыс әскері берілсін. Ал, енді
сыртқы жауға ... ... ... азы 1 мың, көбі 10 ... ... ... жасасын, ақырзаман орнағанша күші
бітпейтіндей менің өз басыма және ... ... ... ... ... ... қазақты орыспенен тең көрсін.
Қазақтарға бүкіл жәрмеңкелер мен қорғандардың ... ... ... ... қазаққа қару көтермесін. Менің
мөрім басылған қағазы бар хат бойынша жүретін ... еш ... ... Төртіншіден, аманат бала әр үш жыл сайын, менің өз таңдауыммен
ауысып отырсын. Жас ... ... Орта ... білікті
отбасыларымен он адам қызметте болсын.
- Бесіншіден, Омбы мен ... ... әрі ... ... ... және маған берілетін әскер тез ... пен ... ... ... ... ... ... сіздер ұсыныңыздар.
Бұл хатты алған Ресей үкіметі көп жылдар бойы Абылайды ... ... ... ... ... 1772-ші жылына да жетті [34, 294 б.].
Бүкіл өмірін қазақ елінің сырт ... ... ... өткерген
жеңімпаз қолбасы, Қазақ Ордасын қалпына келтірген дана саясаткер Абылай хан
Дүрбін-Ойратты талқандағаннан соң, 1755 жылы ... ... ... ... кірген кезден бастап, ежелгі жауының іргесін бекітуге бар
күшін салады. Ойрат ... ... ... ... жол бермеуге тырысады,
қарымы қатты, қуаты мол Қытай империясы мен ... ... ... ... ... ... сақталып тұруы, болашақ заманда шығыс
беттегі ... ... ... ... ... деп ... ... Бұқар жыраудың сырт елдермен ... ... ... әр ... ... ... ... оның негізі
қазақ халқының тарих ... ... ... ... қалуды
қамтамасыз ету болып табылды. Оның толғауларында сырт елдермен ... ... атап ... ... және ... ... ... ұстанудың
жолдары ашты шындық ретінде көрініс ... ... ... ... ... ... ... позициясы қазақ мемлекетінің тұтастығын
қамтамасыз ету және олармен тең ... ... ... ... ... қатар, Бұқар жыраудың толғауларында сырт елдердің
дамуынан ... ... ... ... ... жыраудың заң түзу ісіне қатысуы және ұстанымдары
Бұқар жырау өзінің өмірінде қазақ қоғамындағы дәстүрлі ... ... ... ғана ... жоқ, ол ... ... ... қоғамындағы маңызды
үрдістердің бірі заң шығару немесе заң түзу ісіне қатыса білген белгілі
тұлғаның ... ... ... заң ... ... ... ... ролі қазақтың белгілі хандары Тәуке мен Абылайдың тұсында даралана
түскен болатын. Жалпы осы екі ... тұсы ... ... ... ... мүмкіндіктерін көрсете білген және оны пайдалана білген жемісті
кезеңдердің бірі болып ... ... ... ... тоғыз ханды өткізсе
де, жыраулық мүмкіндігін би ретіндегі пәтуәгерлігін тек жоғарыда ... ... ... ... ... ... Оның бір себебі, Тәуке мен
Абылайдың бойындағы сөзге тоқтам беретін және халық қамы үшін ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың қазақтың дәстүрлі құқық түзу ісіне қатысудағы
атқарған ролін қарастыру үшін біз ... ... ... құқық түзу
ісінің бастаулары қайда және оның ... ... ... ... басын аша қоймай, түсіне алмаймыз.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы заң шығару ісі сан ... ... ... ... ... ... қоғамындағы, яғни ғұн, үйсін, түркі
дәуірлерінен іздеу қажет. Шын мәнінде сол дәуірлердегі құқықтық ... заңи ... оның ... зер ... болсақ, көшпелі
өмірдегі заң түзу ісінің тұтастықта дамығандығын және ол ... ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамына дейін қаймағы бұзылмай жетіп
отырғандығын көреміз. Кезіндегі сақтардың қоғамында да көшпелі ... ... ... отырған. Сондықтан да болар аңызға
жүгінетін болсақ, кезіндегі ... ... грек ... ... ... әрекет жасағаны үшін өлтірген болатын. Кезінде Қазақстан
аумағын мекендеген ғұндардың да ... ... ... Мұны ... ... ... заңы бойынша: қанжар не пышақ салып,
адамды өлімші етіп жаралағандар өлім жазасына кесіледі; ұрлық жасаушының
мал-мүлкі түгел ... ... ... ... беті ... ... жасағандар өлім жазасына бұйырылады; қылмыстардың жазасын белгілеу
он ... ... ... ... ... ... мұндай қамауға
алынатын қылмыстылар онша көп болмайтын» [35, 35 б.]. ... ... тілу ... интерпретациясын отандық алғашқы Аттила танушылардың
бірі С. ... ... ... ... ... ғасырлар бойы дамығандықтан
Хун ордасында қатаң тәртіп болған. Кімде ... ... ... әлде ... бір
қылмыс жасайтын болса, бұдан былай ондай істі жасамас үшін әлгі ... ... ... ... Тілінген жер өмір бойы тыртық болып ... бір ... ... ... мен қиянаты бүкіл өмірінде көрініп жүреді.
Онда адам екінші қылмыс жасауға батылы бармайды, себебі ... ... осы ... ... қазақ арасында ұрысқанда, қарғағанда «бетің
тілінсін» - деп айтады. Міне, сол ... ... ... ... ... бірі - осы.
Бұл әдеттік құқық нормалары түркі дәуірінде де, өзінің жалғасын тапқанға
ұқсайды. ... ... ... ... өте ... болып келген.
Оның дәлелі мына жыл ... ... ... ... «Олардың
қылмыстық заңдары бойынша бүлікшілік, опасыздық, кісі өлтіру, ... ... ат ... - өлім жазасымен жазаланады. ... ... оған ... ауыр айып төлетеді және оны сол қызға ... ... ... ... ... ... үшін айыпты сол зақымын
түріне қарай ... құн ... ... көз ... ... ... ... қызы болмаса әйелінің дүние-мүлкін беруге міндетті. Ал ... ... ... ... онда ... ... Ат немесе басқа зат ұрлаушы сол
ұрлағанының ... он есе етіп ... ... құқықтың бұл көріністерін
Евразия даласынан бұдан кейін де талай рет ұшырастыруға болады. Қазақтың
дәстүрлі құқықтық ... ең ірі әсер ... және оған ... ... «Ұлы ... ... табылады. Көшпелі өмірдің қатал шындығы
әскери нормалардың қоғам өмірінде басым болуында ... ... ... ... ... ... ... ортасында өзіндік үлкен байланыс
бар. Оны биліктің шығуына байланысты көзқарастар жүйесінен т.б. ... ... ... де ... ... ... сол ... мұра етіп қалдырған заң нормалары қолданылғанға ұқсайды. Оның
қазіргі кезеңде өлең сөзбен өрілген т.б. ... ... ... ... Қ. ... оны ... биден қалған «Жеті жарғы деп те атайды. ... ... ... қысқаша мазмұны төмендегідей (Монғолдың құпия шежіресі
Алтын топшыдан алынған).
1 Адам құны туралы. Ол былайша ережеленіп түзілген.
«Соғыста өлгендерге (әр екі ... да) құн ... ... өлген
ерлерге 100 бесті төлеу күшінен қалдырылады. Құн төлеу жеңілдетіледі. Қанға
қан алу күшін жояды, басқа жолдармен құн ... айып ... ... ... ... үшін қос құн (жай ... екі есе құны) төлеу де ... ... ... зақым алса, қарсы жақ соншалық төлем немесе айып төлейді», -
деп адам ... оның ... ... жете мән ... ... келе
жатқан қатал да, тұрпайы заңдылықтарды реформалау нышаны әбден аңғарылады.
2 Жесірлер мен неке ... Бұл ... ... би ... ... ... адамгершілік пен әлеуметтік ауаны кең
ережелер қалыптасқаны аңғарылады. Атап айтқанда:
Неке ... ... ... дүре ... ... некесі
бұзылғандарға олармен өштігі жоқ, есі дұрыс, он екі мүшесі сау үш адам (ең
кемінде) көріп, ... етуі ... Ал неке ... деп әлде ... ... ... ... оларға да қырық дүре соғылады. Ерінің
көзіне шөп салған әйел ... ... ... ... жай ... болса,
мүмкіндігінше татуласуға шақыру керек. Ер болсын, әйел болсын бей-берекет
неке ... ... ... ... ... заң ... ... Жер иелігі мен жер бөлісі туралы мұндағы жарғылық заңдардың бастысы
деп мына мазмұндағы ... атап ... ... «Кім ... иеленіп еңбек
етсе, жер соныкі болады. Жердің шөбі мен, суы қыс пен жаздағы ... ... жер ... ... жер ақысын тұрақты төлеу керек.
Ал жер шекаралары ұлы таулар қыраты, үлкен өзендер арқылы, немесе ... ... ... ... ... анық жерлермен белгіленуі шарт,-
деген көшпелі қоғамның өзіне тән жарғы баптарын кездестіреміз.
4 Ұрлық ... ... би ... заң ... ... ... бұдан бұрыңғы
көшпелі қоғамдағы қолданылып келген қатал заңдарды ... ... ... ... секілді ұрлық істегендердің қол- аяғын
сындырып, кесіп, ... ... ... ... ... жояды. Ұрының
ісіне қарай айып ... ... ... ... Егер ... болса, еселеп төлем қайтарумен қоса, қырық мәрте дүре соғу керек», -
делінген.
5 Барымта туралы. Бұл ... де ... ... ... Барымтаның
өтеген ісі жөн болса, соның өзінде келісімге келіп (екі жақты) реттеу
керек, жөнге салу ... Егер әлде кім ... ... ... ... оны ... ... билік айтып шешім ету керек, - деп барымтаның себеп-салдарын
билік тұрғысынан терең талдауды меңзейді.
6 ... ... ... би өз ... ... істеріне куәлік
етушілер мен талапкер, даугерлерге де әділдіктен ... сара ... ... ... ... ... ... оған билік айтқанда, кесім жасағанда,
талапкер мен даугерді, қуғыншыларды беттестіріп куәлік ... ... ... айтқанның тілін кесетін, өтірік көрдім десе ... ... ... үкімдерді күшінен қалдыру шарт. Куәні өтірік айтатын болса,
жазаланатын ... - ... ... ... ісіндегі жауап берушілердің
мемлекеттік заң алдында бәрі бірдей әділ болуын ... ... ... Мал құны ... Шыңғысхан дәуіріндегі көшпелі қоғамның мықты тірегі -
мыңғырған мал екеніне назар аударсақ, жарғыда мал - мүлік ... да ... ... ... ... ... құны - жүз қой; атан, нар
түйелердің құны - ... бес қой. ... мен атан ... нарқы он қой
болса, бір бесті аттың құны сегіз қой ... ... - деп ... қойылған [36, 61-62 бб.]. Дала жұртындағы заң түзу ісі ... бір ... ... Заң түзу ісі дала ... әр ... ... және хан ... жүзеге асып жатты. Біз ... Ақ Орда ханы ... ... мына ... ... алаш ... қазақ қараша бұхараларымның өздерінің және ұрпағының
мінсіз бітістік болмағы шарты үшін:
Ауыз. Жат төселмелік жат ... бәт ... ... ... ... болмағы
шарт жарағы. Әгәрәкім көзге шалынса, қара маңғаз артынша мінгізілініп
өртелмелік қалма әлпетіне ... жаға жұрт ... ... шарт.
Көз. Жеті атадан ілгері қыз алысқандар бүгіннен бастап болмауы шарт
жарағы. Әгер олай болса, ... көз ... ... тең бас ... ... ... жат қылық бүгіннен бастап тыйым. Және аллалық
шала жаралымнан ... ... ... ... ... ... ... шетін тістетпеуі шарт. Әгәр айқын ұғыныстылық болса, елу қамшы
дүрелемек жарағы, оған сұрам жоқтығы ... ... ... ... кім ... да жер үймек» [37, 43 б.]. Міне бұл аталған заң нормаларының
барлығы ... ... ... ... ... ... ... Есім
және Тәуке хандар кезеңінде өз жалғасын тауып жатты. ... хан ... ... ... ... ... Мүлік заңы ( мал-мүлік, жер-су, қоныс дауларын шешу ережелері).
2. Қылмыс заңы ... ... ел ... мал ... ұрлық. т.б. қолданылатын
жазалар).
3. Әскери заң (қосын құру, аламан міндеті, қара қазан, тұлпар ат, ... ... ... ... (шешендік, әдептілік, халықаралық қатынастардағы
сыпайылық, сөйлеу мәнері).
5. Жұртшылық заңы ... ... ... ... мен ... ... асар т.б.) [38, 13 б.]. Ал, Есім хан ... бұл заңдар
белгілі реформалаудан өтеді. Ол заңдар ... ... ... ескі жолы» деп
аталатынын біз жақсы білеміз. Ел ... ... ... қарағанда,
Есім хан тұсында «қасқа жолға қосылған жаңалық: «хан ... ... ... ... абыз ... абыз ... парыз болсын, би болсын, би түсетін үй
болсын деген ережелер екен. Бұл қазақ хандығы ... ... ... және сот істері жөніндегі негізгі заң сипатындағы төрт тұғыр
екені байқалады. «Ескі заң» деп аталуына ... ... бұл ... келе ... ... бір ... жасалған болуы да ықтимал. Есім
ханның заңы туралы ғалымдарымыздың бірі Б.Ж. ... ... ойын ... оның ... туралы мынандай соңы ой айтады: «Есім хан бұрыннан келе
жатқан жол-жоралғыларды бір ... ... ... ыңғайына қарай оның
бойына жаңа нәр ... ... да ол ... ... ... жол» ... Осы уақытқа дейінгі бізге жеткен аңыздарды, деректерді саралай ... ескі ... сол ... ... қазақ еліндегі заңдарға мынадай
толықтырулар мен түзетулер ... деп ... ... ... қатысты жоралғылар / хан пәрменіне, батыр, абыз ... ... Құн ... жоралғылары /өнер құны, сүйек құны және құн ... ... ... ... ... / ... және жесір дауын шешу
жолы/.
3. Жаза белгілеу жоралғылары /жан жазасы, мал жазасы, ар жазасы және оны
тарту ... [27, 84-85 бб.]. ... хан мен Есім ... заң ... ... ... қаталдау және ауырлау болып келген көрінеді. Оны
мына бір өлең сөзбен өрілген жолдардан да ... ... дауы ... - ... ... ... ... жеріне жанжал болса,
Біреуге басымдық қып озбыр кісі,
Үй іші мен баланы тәрбиелеу-
Болған жосын заңының екіншісі.
Ұрлық, қарлық, барымта – ... ... етер ... де ... кісі.
Төртінші боп саналған мынау заңы,
Бір халық пен басқа ру болса дауы.
Ұлтын жаудан қорғамақ – ... ... ... - құн дауы, жесір дауы,
Есім ханның күнінде ауыр ... қиын боп ... ... ... ... кісі,
Қасым хан мен Есім хан мынау ісі.
Шаңырағын түсіріп ортасына,
Сау қоймайтын ол үйдің бүлдіргісі.
Тәуке хан мен Төле би жеңілдетіп,
Жеті айып төлетті ... ... ... - ... ... еді,
Шаңырағын ортаға түсіргені.
Екіншісі қара нар төленетін,
Жобаменен жоғарғы ... ... ... , ... ... сол ... ... енді.
Қара мылтық үшінші беріледі,
Сол үлкеннің қаруы күші - деді.
Қара шолақ бір бие ... ... ол ... ағзалы киеді болған кісі,
Жетім бастап алтыншы қара кілем,
Жеткізеді тоғызға түр-түрімен.
Жесір бастап жетінші тоғыз беріп,
Жарастырып Қоңырды өлтіргенмен.
Былай еді ... ... ... болған ажырап кетсе жары.
Ал мынадай үш тоғыз айып салып,
Берген малдың үстіне жамалады.
Жамбы бастап бірінші тоғыз төлер,
Ат бастаған бір тоғыз және ... ... ... бұл да ... ... ... есептелер.
Сол дәуірде қыз кетіп моншақ таққан,
Рулы ел жабылып айып көрер.
Бір жесірге серкелі Дулат ... деп ... ... ... ... Жеті жарғының құрылымын былай көрсетеді:
Бірінші һәм негізгі сала - жер ... Қыс ... жаз ... ... - мал ... елдің атадан балаға мирас қып қалдыратын еншісі. Өйткені
жер - ... ... ... Жер - ... етер ортасы, баба моласы,
кіндікбайлар қасиетті тұрағы. Сондықтан ... үшін ... ... жоқ. Жер ... қиын дау да ... сала - үй ... ... сыйластық, байланыстылық, әке мен
бала, ене мен келін арасындағы қарым-қатынас, үлкен мен кіші ... ... ... ... жастарды тәрбиелеу, баулу сияқты
инабаттылық, имандылық шаралары. Өйткені, «баланы жастан» дейтін ... ... ... ... ибалылыққа үйретіп, имандылық қасиетке
икемдеп отырған ... ... ... пен ... барымта мен сырымтаға кедергі қойып,
бұқараны адалдыққа шақырып, еңбекпен күнелтуге бейімдеген заңдар тізбегін
қамтиды. «Арам ... адал ... ... пікір сол кезде қалыптасса
керек.
Жарғының төртінші бабы ел мен ел, халық пен халық, ру мен ру ... ... ... ... Ынтымақтық тілеген ел дауды
бүлікпен емес билікпен тындыруды ... ... ... ... би
өмірі - соның ақиқат куәсі. Сондықтан бұл тармақтың қазақ даласы үшін де,
қазақ ... үшін де мәні зор ... ... бап ел ... сақтау, отанын қорғау, сыртқы жауға ... ... ... сардар сайлау, сауын айту тәрізді жаугершілік кезіндегі
мемлекеттік ірі ... ... ... ... ... ... тармақ түгелдей құн дауына бағытталған. ... ... ... ... ... дұшпан», «ескі жау» ұғымдары қалыптастырған
қаталдық пен қатыгездікті ... ... да оңай ... түндігіне
одан сайын жел үрлемей, жаттан емес жақыннан жау тапқызатын ... ... ... үш бидің, соның ішінде Қаз дауысты Қазыбектің ... ... бар бұл ... Өлімді өліммен көбейтпей, ... ... ... ... ... бұл ... маңызы да ерекше.
Тағы да дәлелге жүгінейік. Қасым мен Есімхандардың әдет-ғұрып заңдары
бойынша кісі өлтірген айыпкердің шаңырағы ортасына ... қара ... ... түк ... түгел таланып, өзі өлім ... ... Ал, ... ... бұл даудың жазасы әжептеуір
жеңілдене түскен. «Қанға-қан» жойылып, енді құн ... айып ... Және ол айып - жеті айып ... Олар ... айып – ... ... ... Қара қазан төлеуі - ... ... ... ... айып – ... нар ... Сол қара ... өлген кісі атақты адам
болса Түркістанға апарылып қойылатын болған.
Үшінші айып – ... ... ... Қара ... алу - ... ... қаруын жоюы. Бұдан кейін ол өлгенмен тең болмақ-мыс.
Төртінші айып – «қара шолақ бие жетектету». Қара шолақ бие ... ... ... анық ... бағаланған.
Бесінші айып – «қара кілем ұстату». Қара кілем ұстату - ... ... айып – ... беру». Ол көңілде кірбіңдік қалмасын, аралас
-құраластық ... ... айып – ... ... тоғыз жөнелту». Ол - қан-жыны ... ... ... басы деп ... бұл ... біз ... шешімінің бәрін қолмен қойғандай етіп
шегелеп айттық деуден аулақпыз. ... ... ... ... жобаны
ғана ұсынып отырмыз. Өзгелердің дәлелмен өзгерткен басқа нұсқалары ... ... ... ... ... ең ... жетінші тармағына көшелік. Бұл тармақ
тұтастай жесір дауынан ... ... ол ... ру мен ... ауыл ... әрі біріктіретін де, әрі бөлектейтін де жесір дауы болғаны ... боп төс ... ... қосып, құшақ табыстырған қазақ осы қыз дауы
, жесір дауы арқылы аттан-айқайға басып, ... ... ... ... оқ ... шаң ... бас жарып, білек сындырып, қан
ағызып, көз шығарып, алыс-жұлысқа да, төбелес-ұрысқа да, сойқан соғысқа да
барып қалатын. Сол ... де ең бір осал тұс, өкпе сызы көп, ... мол, ... ... осы ... дауына үш бидің - Төленің,
Қазыбектің, Әйтекенің «Жеті жарғысы» ... ... ... ... [39, 73-74
бб.].
1710 жылы Бұқардың көптен күткен ұлы оқиғасы болды. Бұл ... ... емес ... ... барша азаматы асыға тосқан. Осындай ұлы
жиын болады ... сөз ел ... ... ... ... ... ... немере туысы сыбан Раптанды жіберіп, қазақтың Сыр бойындағы қонысын
талан-таражға салған «Сауран ... ... бері ... ... елі бас
біріктірудің қамында. Содан бері қанша алынбаған асу ... ... ... бүкті. Осы жылдарда қазақ ордасына қанша елден елші, қанша ... ... ... ... бастан өткерді және соның ... ... ... ... ... ... болашақ заң жобасын
талқылауға кірісіп кетті. ... ... ... ... ... ескі ... жолына көп тоқталды. Көп жағдайдың басын ашты, ... заң ... ... ... ... ... ... Ең алдымен белді
90 биі сөз сөйлегенін айту керек. ... ... үш ... ... тек ... ғана ... жоба ... бастады, тек осы сәтті тосып отырған қазақтың
ең айбынды, азулы ... ... сөз ... ... ... жас ... Кіші ... қариясы Әйтеке, Орта жүздің орда биі ... ... Ұлы ... төбе биі Төле ... 1 От басы мен ... 2
Меншік дауы; 3 Туыстық қатынастарды реттеу; 4 Билердің ... ... ... ... 6 ... ... 7 Жалпы құрылтай; 8 Жерді ... ... ... 10 ... ... әр ... ... тарамдалып кеткенде
тұтас бір заңдар жинағын құрайды [34, 83 б.].
Жол-жобаны бүгін толық қабылдаймыз деп елдің барлығы Әз ... ... ... ... ... жолы ғой, алда қандай заман бар,
халықты қандай ... ... тұр, бұл ... жолы ... атын «Жеті
жарғың дейік, осыны құп көріңіздер деген күні еді. Бұхара ... ... ... келіп отырған қазы сөз сұрады. Жұрт ықыласты еді,
ешқандай қарсылық болған жоқ, ... ... ... - деп ... ... қазы, сіздер әлмисақтан бері
мұсылманбыз дейсіздер, дауласқанда кісіге сөз ... Ал, ... ... ... ... ... мәжусилердің
ісін істейсіздер. Мен бірнешеуін мысалмен айтайын: ... жаза түрі ... қара ... ... қара сиырға теріс мінгізіп, кінәлі адамды ауыл
айналдыра жүргізу керек дейсіздер. ... ... ... осы ... ... ... ... дейсіздер. Ал, ісләм діні және оған бағыныс
шығыс елі дүре мен зынданды пайдаланады. Сіздер жан бергенде әруақты ... ... ... ... не қара ... ұңғысына жан
бересіз. Шариғат тәртібі бойынша, құранға, мешітке барып беру керек. Уәдені
көкке сілтейсіздер, “көк атсын” дейсіздер, құдайсыздықтың бір түрі осы ... ... ... деп ... ... ... қазаққа арналып
жасалды деген тәртібіңіз ... ... мен ... ... ... ... жолы, біз Бұқара Шәріп ғұламалары,
шариғаттың ... ... ... бұл ... Шариғат жолынан
кеткенді бұл, бүкіл мұсылман әлемі ... ... ... ... деп пәтуа жасалған күні. Ертерек ойланыңыздар, - деп бітірді сөзін.
Бұл тұтқиыл, өзі тұжырымды, өзі ... ... ... ... ... ... сөзі ... бергісіз, талдап сөйлейтін, торлап, толғап сөйлейтін қазақ
билері Бұхараның қазысымен айтыса алмайды. Шығыстың медресесі басқа жағын
үйретпесе де ... ... ... ... ... қасуды жақсы үйретеді.
Шариғатты жақсылап тұрып игеріп алған қазыны тоқтату үшін, сол ... ... ... биі керек. Бұқар осыны ойлап үлгергенше жан-жақтан
өзіне қараған бірнеше үмітті ... ... ... Әз ... ... таба алмаған сұраққа жауап беріп, мына жерде қайдағы бір ... ... ... ба ... ... ... сен ... дейді ме,
немене!
Шоқының басында Әз Тәуке ханның ... ... қалы ... ... ... ... жатқан қазақтың айтулы билері бойларын тіктеп алды.
Бұхаралық ... кім ... Әз ... ... ... жас ... ... өлеңі мен өнері, білімі мен мәрттігі қатар
қазақтың жас қыраны Бұқар қайда? ... бір ... осы ... халықтың арасынан қысылғанда әйтеуір бір жүйрік ... ... ... туын ... ... осыған үйренген, жақсысын сол керек болғанда
ғана іздеп шарқ ... - деп ... тұра ... ... ... жұрттың күпті көңілдері
орнына түсті:
Ақтың үйі мешітті
Ақты құдай шешіпті.
Арамзада төкпенің,
Уыз үйін кесіпті.
Ибрахим Халел ... үйі ... үшін ... ... ... ... ... күң қылар.
Өзін тапқан енені,
Ибрахим Халел ... үйі ... ... ... ... құл болсаң,
Шын жаратқан ұл болсаң,
Құдай тағалам өзі берер ... – деп, ... ... ... ... қарап сөйлеп кетті.
- Құрметті Қази кәләм - жер-жаһанда ісләм ... ... ... ... дін жоқ. Әр ... ... аллаға сенім орнаған, ... ... ... бес ... ... ... Алла ... ұялаған
адам үшін бір ғана заң бар, алла аспанда емес, ... емес - ... ... ... Ал, заң сол ... жоғары емес.
Мұсылманның шариғат заңы қазақ үшін жат ... ... ... кешуі болса
құн төле дейді, қазақтың жолы да ... ... ... ... ... ұрлық
қылма дейді. Қазақтың да айтатыны осы. Тек араб ... ... ... ... ... үш ... айып кеседі. Себебі әр елдің салты басқа,
иттері қара қасқа - ... ... ... Арабстандағы дәстүр қыпшақ даласына,
біздікі онда келе бермейді, жері бөлек, ауасы жат, қылығы басқа.
Әруақты ауызға алу күнә деп ... ... ... ... ... ... араб әруаққа табынады, құдіретті сопыларын дәріптейді, молаларына
түнейді. ... үйі ... өзі сол ... ... ... емес пе, дін
мұсылман оған неге табынады. Мұсылман ерек сүндетке отырмаса, мұсылман ба?
- жоқ, ол да ... ... емес пе, неге ... ... ... қол үзуіміз керек, одан кімге пайда бар?! ... ... ... бәрі надан деп кім айтты ... қай ... ... ... болып жеті атасын сақтаған ... ма, әлде ... ... ... қарындасын әйел қылған дұрыс па деп алды да, ханға
қарап:
- Қоғамның ісі ... ... дін ... ... ... әгәрки:
біреу тіл тигізіп, ғайбаттайтын болса, ол адамға шариғат тәртібімен жаза
қолданайық, таспен атып өлтірейік; егер бір ... ... ... ... ... ... қылайық; от-басын, жанын құннан босатайық, өз жанын
өзі сақтасын; тағы бір айтатын қазақ ... ... те ... кездесетін
оқиға, адамның өз-өзіне қол ... ... ... ... ... ... ... оқылмасын, басқадан бөлек жерленсін - деп аяқтады
сөзін ... [34, 85-87 ... ... ... ... ШЕШІМДЕРІ
3.1 Бұқар жыраудың билік шешімдерінің ерекшеліктері
Бұқар жыраудың билік ... ... ... ... ... ... ... жыраудың билік шешімдерінде
әрқашанда рухани ... ... ... ... басты орында тұрды. Оны
Бұқар жыраудың қазақ ішінде айтқан ... ... ... ... ... жыраудың даулы істердегі бітімгершілігі әрқашанда толғау сөз
ретінде айтылып халық арасына тарап отырған. ... ... ... ... қарайтын болсақ, Бұқар жыраудың билік шешімдерінің өзегі
жалпы сол кезеңдегі қазақ қоғамындағы билік ... ... ... ... ... ... оның ... шешімдері қазақ ішіндегі билік
ісін толықтырушы, әрі дамытушы күшке ие ... ... ... жыраудың
билік шешімдері сол кезеңдегі жарғылық құқықты басшылыққа ала отырып, оның
үлгілік бастауларын қағидалық ... ... әрі ... ... ... ... Біз ... да айтып өттік, Бұқар жыраудың
билік шешімдері өлең сөзбен өріліп, халық жадында жатталып ... ... ... ... тарихындағы қоғамдық және саяси қайраткерлердің
ішіндегі масштабты тұлғаның ... Оның ... ... ... айналуына
толғам сөздері мен билік істері себепші болды. ... да, біз ... ... ... табиғатын ашу барысында, жалпы дәстүрлі қазақ
қоғамындағы құқықтық өмірден оны бөле-жара қарай алмаймыз. ... ... ... болмыстың, билік шешімінің жалпы табиғатына бойлай
отыра ғана, Бұқар жыраудың игілікті ісінің ... ... ... ... ... ... сот билігі рухани өмір мұраттармен
астасып жатады. Сондықтан да, оның ... ... ... телімдестіре
отырып, қарау керек. Осы жерде З.Ж. Кенжалиевтің мына ... ... ... сот ... әлі ... дейін бізді қызықтыратын әрі
таңдандыратын қасиеттері және «құпиялары» оның сол ... ... ... және сонымен біте қайнасып жататындығынан туындайды.
Соған сай кей сәттерде сот ... іске ... ... оның ... ... дәл айқындау, дөп басу қиындау соғып жатыр. Ондай
сәттерде соттық сала тікелей рухани өмір ... ... ... ... ... тікелей сот саласында басты күшке ... ... ... ... шешіп жатады. Яғни, көшпелі ... ... ... оның ... сот ... өзінің қоғамдық, адамдық рухқа
бағынышты екендігін, содан туындайтын және соның талаптары шеңберінде ғана
іске асып, өмір ... әр кез ... ... ... ... сот ... ... мақсат-мүддесі, негізінен, қоғамдық рухани өмірдің
биіктігімен қамтамасыз етіп отыратын. Қоғамдағы дау-дамайлардың, талас-
тартыстардың көбіне ... өре, ... ... ... ... ... ... жататындығы осымен түсіндірілетін. Себебі,
көшпелілер бір-бірін соттасуға, бірімен-бірі бет ... ... ... бұл қабаты мен саласынан жоғарылып, өз мәселелерін үлкен бір ... ... ... ... ... және ... ... артық-
ауыз сөзсіз (ишарамен, көзбен, ыммен ғана түсініп) тек ... ... ... ... ... және ... ... жататын. Яғни,
көшпелілер сот саласын, жалпы құқықтық өмір саласын асыра бағалаған жоқ.
Олардан адамның рухын ... ... ... оларды «ноқталап», «бұғаулап»
ұстап отырды. Бұлай ... ... ... ... ... ... етілді» [29, 170-171 бб.] - оның ... ... ... ... ... ... шешімінде негізгі рөл атқарған құбылыстың
бірі, сөз өнері болып табылады. Осы жерде, біздің ойымызша академик С.З.
Зимановтың мына ойы өте ... ... в ... ... не ... чем ... ... и царство Закона. Красноречие и риторика были
непременными атрибутами общения на ... ... ... клановом и
государственном. Они были забавой и искусством. Особенно ценились в ... ... ... ... и ... При искусном их сочетании
и построении речи выступления и беседы ... ... ... В ... ... и ... ... в духе
восприятия слова не ... как ... ... а как ... ... - как
духовной пищи. Оно воспринималось особенно заинтересованно и сознательно.
Вольность мирного кочевого образа жизни с ... ... ... и ... пространства обитания населения способствовали
формированию ... ... и ... его идол ... [40, с. ... сөз - тас ... тас жармаса - бас жарады» ... сөз бар. ... ... үшін ... ... сөз әрқашанда ауыр болды. Қазақ
қоғамында қалыптасқан осы жай-күйлер Бұқар ... ... ... ... ... Бұқар жырау билік айтқанда, өзінің әдет ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар, сөз
өнерімен оны ... ... ... Және де ... ... ... рухани болмыс біте қайнасып жатты. Бұқар ... ... ... ойымызша, әрқашанда өзінің әмбебаптығымен ерекшеленіп
отырды. Жалпы қазақ қоғамында билердің үлгілі билік ... ... ... болатын:
«Біріншіден, бидің билігі қазақ даласында құқық түзудің бірден-бір
нысанының қызметін атқарды. ... ... ... ... ... ... қалпы болып табылады. Қазақ даласындағы бидің билігі
былайша айтқанда ... ... өтіп ... ... ... нысанына
айналған.
Екіншіден, билердің үлгілі ... ... ... ... ... ... өзгертіп отырды. Осы әдіс арқылы
сахара жұртындағы жол-жоралғылардың өміршеңдігі ... ... ... ... ... ... құқықтағы кемшіліктердің орны
толтырылған» [41, 25 б.]. Бұл айтылғандардың барлығын Бұқар жыраудың ... ... ... ... ... ... шешімдері дәл осындай
қызмет атқарып отырды. Былайша айтқанда, ... ... ... ... ... үлгілі сипатқа ие болатын.
Бұқар жыраудың билік шешімдерінің табиғатын тануда ... ... ... сот ... ерекшелігімен тікелей байланысты болып
келеді. Қазақ қоғамындағы сот процесі мынандай ерекшеліктер тән: «Простата
и доступность, ... и ... в ... споров
обеспечение беспристрастия суда и свободы доказывания, неограниченная ничем
возможность участия представителей сторон и каждого из ... ... ... к ... ... и обеспечение большей логичности и
убедительности судебных решений в ... ... и там, ... ... и ... наказания для виновной стороны, составляли
форму и ... ... ... Би –судья, на котором лежала
ответственность за ... ... ... в ... ... ... похож на восседающего старца – мудреца, хотя нередко случалось, что
по возрасту он был юношей» [40, с. 16]. Сот ... ... ... ... би ... ... іске түсу үлкен міндет жүктейді. Сонымен қатар,
егер би қия ... ... ... айта ... ... алдында абыройын төгіп
алады. Бұқар жырау билік ... ... ... дау ... жалпы қазақ
қоғамындағы сот билігінің және сот ісін ... осы ... ... ... рет ... тырысқан. Сондықтан да болар, оның
билік шешімдері кіршіксіз, ... таза ... ... Халықтың есінде солай
сақталып, атадан мұра болуы заңдылық деп түсінетін жағдай.
Бұқар жыраудың ... ... ... ... ... ие болып
отырды. Сондықтан да, оның шешімдері сол кезеңдегі қазақ қоғамындағы құқық
түзу үрдісіне ... ... ... ... ... ... құқықтық
қағиданың қалай қалыптасатыны туралы З.Ж. ... ... ... ... кең ... ... бойынша құқықтық прнициптер мен
нормалардың (үлгілі», «аталы» сөздің) ... ... ... ... ... белгілі бір заңдылыққа бағынды. Сондықтан сахара жұрты елге тарар
сөздің пайда болуын ... ... деп ... «Би ... құл да ... бидің аузының дуасы бар» дейді халық нақылы. «Аталы ... ... ... ерекше қасиет дарыған адам ғана айтуы мүмкін деп түсінді
халық. Елге ... ... ... ауыз» деп қадір тұту, ырым қылып
оларға жас нәрестенің «аузына ... ... ... ... ... ... санада құқықтық принциптер мен нормалардың туындауы
«үлгілі сөздің», «аталы сөздің» өмірге келуімен байланыстырыла ... ... ... ... ... ... билер сотының шешімдері
преценденттік рөл атқарды әрі осы шешімдері халық арасында құқықтық қағида
(принцип), жарғы (норма) есебінде ... ... ... елге кең
тараған билер сотының шешімдері құқықтық мәнге ие болды да ... ... пен ... ... ... [42, 42 б.].
Бұқар жыраудың билік шешімдерінің түрлерін ... ... және ... ... ... ... мына нобайды
біз төменде келтіріп отырмыз:
Бұқар жыраудың билік шешімдері бітімгершілік сипатымен ерекшеленеді.
«Бітімге келтіретін шешімдер ... бола ... Ол ... ... жеке ... ... ... реттеуге, рухани
кінәсін тәрбиелеуге бағытталған» [43, 28 б.]. Бұқар ... ... ... ... ... ірі ... дауларды және ел
бірлігіне сызат түсіруге байланысты дауларды шешуге бағытталған. Сондай ірі
істің шешімін Бұқар ... ... ... ... ... ... Қалба
тауында тұрған. Қазақтың қосынына жақын ... ... ... ... ... ... ... аз. Қалмақтың көбі кезуілшілердің айтуына
қарағанда Үржар-Еміл бойында. Әскер басылардың мәслихатында батырлар бір
пікірге келе ... Бас ... ... ... ... Мына ... ... таудан түсуіне қарағанда жау ... не де ... ... ... Еміл-Үржардың дербетін шабайық
Тарбағатайды асып барып, - дейді. Осы пікірді ... ... ... көп. Қабанбайдың ұсынысы бөлекше екен, айтатын уәжі
де көңілге қонымды.
- Тарбағатай асамыз деп қолды ... оның ... ат ... алып ... ... арғы ... дайындап қоюы
мүмкін. Екі ортада қыспақта ... ... оңай олжа ... -
дейді. Оның айтуынша, не де болса шабуды жақыннан бастау керек.
Қазақ қолының мүйізі қарағайдай екі ... ... ... ... елге не ... ... қақ ортасында малдас құрып отырған Абылай
хан Бұқарға ишара жасады. Дау мұраты біту, жырау бітістірмесе кім ... ... ... ... шақ еді, ... ... Абылайдың осы бір шешуші
сәтте елді дауластырып, ... ... ... ... ызасы келді, екі
батырдың дауы бір бөлек, бұл жерде ең алдымен ханды қайрап қоюы ... ... ... ... ... мен көргенде
Тұрымтайдай ұл едің,
Түркістанда жүр едің,
Әбілмәмбет патшаға,
Қызметші болып тұр едің,
Сен қай жерде ... ... Төле ... ... құл ... ... ... жеткен соң,
Алтын тұғыр үстінде,
Ақ сұңқар құстай түледің.
Дәулет құсы қонды басыңа,
Қыдыр келді қасыңа,
Бақ үйіне ... тоят ... ... ... жауды қоймадың,
Алғанменен тоймадың
Несібеңбі елден тіледің.
Сен – қанжығалы Бөгенбай,
Тақымы кеппес ұры едің,
Түн ... және жүр ... ... ... ... ... - деп ... хан
орнынан тұрып, «болды, болды» - лап ... әзер ... ... ... жоқ» - ... ... ... үшін Бұқар үзеңгілес досы Бөгенбайды
жұрт алдында жығып берді» [34, 302-303 ... ... ... ... жер ... ... ... құн дауы, ар дауы т.б.
дауларға талай рет қатысып, ... ... ... ... ... ... шекарасын айқындау қиын даулардың бірі, ар дауы екендігі
белгілі. «Ар дауы арасындағы намысты ... ... Жер, ... барымта дауларының бәрінде де бір жағынан ... ... ... ... атақ-абырой үшін тартыс жатады. Әсіресе, ел-елдің арасында
жүргізілетін елшілік-келісім сөздерде елші ең ... ... ... Өйткені жердің бүтіндігі, елдің дербестігі, әр ... ... құқы және ... ақы, маңдай терімен тапқанына өз иелігі, т.б. сайып
келгенде, әр халықтың ары мен намысы болып ... [44, 4 б.]. ... ар ... ... ... халық бірлігін, ел тұтастығын жеке адамның
мүддесінен ... қоя ... ... ... жыраудың билік шешімдері өзінің рухани
құндылыққа терең ... жеке ... ... ел ... ... ерекшеленеді. Қазақ халқының санасында жыраудың билік
шешімдері тақпақ болып жатталып, атадан ... ... келе ... ... ... ... ... сөздер бірнеше ұрпаққа үлгі болып, талай билердің
ұстанатын қағидасына айналған. Кейінгі тарауларда біз ... ... құн ... және ... ... шешуге байланысты билік шешімдерін
жеке-жеке таратып талдайтын боламыз.
3.2 Бұқар жырау және құн ... ... ... ... даулардың бірі құн дауы болып табылады.
Шын ... құн дауы ... кісі ... ... ... келтіру
әрекеттерінен туындап жатады. Құн дауы өте бір ерекше ... ... да ... ... ... билері жалпы рулы ел оған үлкен мән
беріп отырған.
Қазақ қоғамындағы құн дауының бастаулары ... ... Оның ... ... ескі замандарда қалыптасқан. Сонымен қатар қазақтың көшпелі қоғамында
құн дауының ... ... ... ... өтсе де, ... тұтастығын,
бірлігін сақтай білген. Құн дауының қалыптасуы туралы ... ... ой ... ... бұл ... ... деңгейде алып
қарасақ, дәстүрлі құқық жолымен құн төлеу - ... ... ... халықтардың қылмыстық құқықтарына тән жаза түрі. Ол тек көшпелі
халықтарда ғана емес, ... ... ... ... ... заң ережелерінен де орын алып, құн төлеу жазасы әр елде ұзақ
уақыт ... ... Құн ... ... туралы айтқанда, алдымен ... ... ... ... жөн [45, 184 ... дауы ... ... тарихының жолдарында ... ... ... ... ... істерінде нақты нормалық
ережелермен бекітіліп отырған. Қазақ елінің негізін ... ... ... құн ... оның ... ... көңіл бөлген. Түркі қағанатының
заңдарында құн ... ... ... ... ... ... ... зақым үшін айыпты сол зақымның түріне қарай заттай құн төлейді.
Мысалы, көз шықса, айыпты қызын береді, егер қызы ... ... ... ... ... Ал дененің басқа бір мүшесін зақымдаса, онда ... Ат ... ... зат ... сол ... ... он есе ... [46, 36-37 бб.].
Қазақтың аңыздық дәстүрінің кейіпкеріне айналған ұлы билердің бірі Майқы
бидің кезінде де құн дауына бас назар ... ... ... ... ... болғанын білеміз. Біз сөз етіп отырған Майқы ... ... ... оның бас ... қызметін атқарған Майқы би Төбейұлы.
Кезінде Майқы би басын ... ... ... құн дауы және ... ... өріс алған: Соғыста өлгендерге (әр екі жаққа да) ... ... ... ... 100 бесті төлеу күшінен қалдырылады, құн
төлеу жеңілдетіледі.
Қанға қан алу күшін жояды, басқа жолдармен құн ... айып ... ... бай, ... үшін қос құн (жай адамның екі есе құны) төлеу де
күшін жояды. Кім қаншалық ... ... ... жақ ... ... ... айып
төлейдің, - деп адам құқына, оның азаматтық тұлғасына жете мән ... келе ... ... да ... ... ... ... әбден
аңғарылады.
Әрине қазақ қоғамында құн мәселесі заман талабына ... ... да ... ... ... бұл өмір салтының талап тілектері
сақталып отырған. Бұл ... З. ... ойы өте ... ... құн және айып ... екі түрге бөлінетін. Адам өлтіру
және бұған теңестірілген қылмыс түрлері (денені ауыр жарақаттау, зорлау,
зинақорлық, әйел ұрлау) үшін құн ... ... құн ... ... ... ... ... адамның еліне (руына) басқа адам
берілетін (тұтқын құл, ясырь, ... Бұл адам ... ... келтірілген
«зиянның орнын нақты толықтырудың символы еді. Екіншіден, кісі өлтірушінің
аты мен қару-жарағы берілетін («қанды, қаралы, құйрығы ... ат», ... Бұл ... татуласу, ымыраға келу ... ... ... ... ... ... ... біршама мал, басқа да
заттар берілетін (кілем жабылған қара нар, қара ... ... т.б.). ... ... ... ... татуласу салты, жерлеу және қара жамылу
жүзеге асырылатын. Кейінірек құнның құрамы өзгеріп, ол ... ... ... Ер адамды өлтіргені үшін 1000 қой, әйелді өлтіргені үшін 500
қой берілетін.
Қазақ хандығы кезеңінде құн ... және оның ... де ... ... ... хандығының атақты заңдарының бірі «Жеті жарғы» құн
дауы, оған ... ... ... ... ... «Жеті жарғы» құн
ісінде үлкен еркіндіктерге жол ашты.
«Жеті жарғы» заңында құн төлеудің ережелері мен ... ... ... нұсқасы бойынша мынандай:
- қанға қан алу, яғни біреудің кісісі өлтірілсе, оған ердің құнын төлеу
(ер адамға-1000 қой, әйелге-500 ... ... ... ... жасаған адам өлім жазасына
кесіледі, жазаны ердің құнын төлеу арқылы жеңілдетуге болады;
- ... ... ... ... ... құн төленеді (бас бармақ-100
қой, шынашақ 20 қой);
- төре мен қожаның құны қарашадан 7 есе артық төленеді;
- егер ... ерін ... өлім ... кесіледі (егер ағайындары
кешірім жасаса, құн ... ғана ... ... ... екі ... әйел
жасаса, жазадан босатылады);
- егер ері әйелін өлтірсе, ол әйелінің құнын төлейді;
- ... өз ... ... үшін ... тартылмайды, ал анасы
баласын қасақана өлтірсе, өлім жазасына кесіледі;
- өзіне - өзі қол ... ... ... егер екі ... әйелді атты кісі қағып кетіп, одан өлі бала ... ... бала үшін - бес ат, 5 ... 9 айға ... ... - әр ... ... (анықтама үшін: 100 түйе - 300 атқа ... 1000 ... тең) [47, ... ... басқа «Жеті жарғы» үстеме құн төлеуді енгізген. Үстеме
құн негізінде өнер құны және сүйек құны болып ... ... Өнер ... озып ... атақты, аймаққа танымал болған ақындар, қолбасшылар,
атақты палуандар, ... ... ... ... ... екі ... ... төлеуге міндеттелінеді. Қазақ халқы ел басқарған
ақылгөй ... өте ... ... көрсетеді және өнер құнын
тағайындау еш уақытта бай-кедей принципі негізінде іс ... ... ... талап емес, тек халыққа сегіз қырымен, бір ... ... ... құнына өлген кісінің сүйегін, денесін өлтірген адам жоқ қылып
жібергенде, немесе өлтіргеннен ... ... ... ... ... ... жоқ ... кеткен жағдайда екі адамның құнын төлеуді
жатқызады.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... құн ... ... мұсылмандық
талаптармен қабысып та жатқан. Оны, осы саланың білгірі Н. Өсерұлы кезінде
дәлелдеуге ... ... ... болу үшін сол ... Толық (диа) құн - екі көзін шығарып, мүлдем зағип етсе, ал бір көзіне
жарты құн.
2) Екі ... ... ... ... ... ... - ... құн.
4) Екі қолын кессе, жарамсыз етсе - толық құн.
5) Әрбір саусағы үшін 10/1 құн.
6) Омыртқасын сындырып, сал етсе - ... ... ... тіс үшін 40/1 құн ... ... екі емшегі кесілсе-толық құн.
9) Еркек піштірілсе-толық құн.
10) қатты соққыдан адам жынды болса-толық құн. Бұл ... заңы ... адам ... үшін:
1) екі көзге - жарты құн
2) бір ... - бір ... бір ... - 5 қара мал
4) бір аяққа 6 қара мал
5) бармаққа - 5 қара, сұқ қолға - 3, ортан қол - 2 ... аты ... - құн жоқ, ... - 3 ... Ал бас жарылса ... ... бір ... кесілсе, не күрек тісі сындырылса - құнның төрттен бірі,
екі бұрымы не мұрыны ... - ... құн ... Жаңа біліне бастаған
анасы құрсағындағы балаға - 1 тоғыз, 5 айлыққа дейін - 3 тоғыз, 5 ... ... ... ... құн, ал жарық көргеннен бастап - толық құн
төленген. Шариат заңында да - адам ... ... - 20-30 ... ... ... - 100 ... егер жаны ... дем алатын болса - толық құн
- 1000 мысқал алтын төлеген. Егер екі қабат әйел ... онда екі құн ... және ... ... үшін құн ... бас ... - түйе, егер еті жұлынса - 3 ... ал ... ... ... ... - 10 ... ... сынып қақ бөлінсе -
15 түйе, егер миына дейін жарақат терең түссе - 33 түйе айып ... 69 ... ... бір ... ... ... ... шашыраңқы
нысаны көшпелі қоғам жағдайында құн төлеу, әлеуметтік басқару ... ... ... ... ... билігі бар, билік етушілер
өкіметтің мүмкін болған және қолайлы ... өз ... ... ... ... да ... үшін ... тиімділігі мынада еді.
Жоғары топтағы ... ... өте ауыр ... ... іс-әрекеті
әшкереленгенде, ең жоғарғы құн мөлшерін ... өлім ... ... жазаның басқа да ... тез ... ... еді. ... ... ... астарында әлеуметтік әл-ауқатқа тигізер септігі де
болды. Құн феодалдық ... үшін ... ірі ... ... ... ... тағы бір ... - қауымдастықтағы рулар мен тайпалардың
ауыз бірліктерін сақтады. Қауымдасып тіршілік ету көптеген рулар мен ... ... ... ... келе ... ... бұқарасын
топтастырып, ауыз бірлікке шақыруда жәрдемін тигізді. Қазақ елінің көшпелі
қоғамында ұзақ жылдар ... ... ... үстемдігі,
үнемі болатын руаралық соғыстар мен қақтығыстардан ел бірлігін сақтауда
ерекше рөл ... ел ... ... ... тағы бір ... мәселе - құн арқылы
көшпелі қоғамдағы ... ... ... ... бір ... ... көмек көрсетіп, әрі жасалынған қылмысқа ұжым болып жауап беру
арқылы және ортақ мүдде жолындағы күресте өзара туыстық ... ... ... ... ... ... арттырып отырды. Құн
институтының осындай мән-жайын жан-жақты дұрыс түсіну ... ... ... ... ауыр ... ... қылмысы үшін құн төлеуі - сот ... жаза ғана ... Оның ел ... ... мән-мағынасы да жоғары
болды. Мәселен, жәбір көруші және оның туған-туысқандары болған ... ... ... қаза ... ... қалған бала-шағасына пайда
келтіретін кез деп те бағаланды.
Құн дауын шешу ... ... үшін ... өтетін көпір сияқты болған.
Қазақ ... құн ... екі ... ... ... үлкен
жауапкершілікпен қатар, абырой да әпере алды. Сондықтан да құн ... биі бел ... ... ... ... көтерер ауыр жүгі бар үлкен істерді қазақтың ... бірі ... да ... талай рет халықтың алғысына бөленген.
Ел ішінде Бұқар бидің құн дауына байланысты бірнеше шешімдері сақталған
еді. Біз солардың бірін ... ... пе деп ... Сөз ... ... ... ... енді бір бітімгерлерлік билігі «Садыр, ... ... ... ... ... айтуына қарағанда бұл оқиға былай
болыпты («Бес ғасыр жырлайды» жинағында осы толғауға ... ... ... ... Оны осы жолы ... ... ... атысынан шыққан Садыр батыр ертеректе өзінің он мыңдай
түтін ағайын, туыстарымен Қаратау баурайына ... ... ... ... Сол Садыр батыр қайтыс болғанда сүйегі Қаратаудың күнгей ... ... ... қойылды. «Садыр Мүрде» деген бейіт-оба әлі ... Сол ... ... ... ... бір құрғақшылық жылы Арқа жаққа
Арғындар еліне қоныс аударады. Ол көші- қонды Садыр руының Жомарт ... ... ... ... ... қоныс бермей Ұлытау жаққа ығыстырады.
Осы арады ерегіс, қақтығыс болып, екі жақтан да адам ... ... ... ... ... ... Ақмырза деген батырын мерт қылады.
Осы оқиғадан кейін Садыр ауылы ... ... ... ... көшеді.
Сөйтіп, олар Қаратаудан асып, Үлкен тұра, Кіші тұра тауларының ... ... ... ... ... аралығын жайлап жүреді. Шығыстан
шүршіттер қара құрымдай қаптап келеді деген хабармен олар Әндіжан, Қоқанға
өтіп кетпек ... ... ... ... ... кезінде Матайдың
жартысы сол жақты мекендеп қалып қойған-ды. Жомарт батыр бастаған Садыр елі
соған ... ... ... ... естіген Абылай хан оларға Бөгенбай мен Сырымбет ... етіп ... ... ... ... бетін қайтармақ, егер қайтпаса
күшпен көндірмек болады. Ханның бұл бұйрығын Бұқар би қостамайды:
- Сабыр ет, хан ием! - ... ... ... ... - ... өз
құзырыңыздағы ел. Егер ол біріншіден - ... ... ... ... ... ... ... не шара?! Олар бізге жау
емес қой, өз бас ... ... ... ел емес пе? Оған бола ... ... қол ... не ... бар? Оның ... мен-ақ
қайтарып келейін. Қасыма он жігіт қосып беріңіз. Бұқар би осылай дегенде
Абылай хан ... ... ... ... Сонымен Бұқар би он ... ... ... ізіне түседі. Бұл кезде олар Сарысу бойын жағалап
барады екен. Бұқар қуып ... көш ... бара ... ... ... ... ... барасың,
Сарысуды көбелеп?
Сен қашсаң да мен қойман,
Арғымағым жебелеп.
Енді алдыңнан шығайын,
Қар, жаңбырдай себелеп.
Ақмырзамды өлтірдің,
Ақ сойылмен ... сен ... ... ... ... деген арыспын,
Азуы кере қарыспын,
Сен бұзау терісі шөншіксің.
Мен өгіз терісі талыспын.
Абылай алдында сен бітсең,
Құдандалы таныспын.
Абылай алдында бітпесең,
Атасын білмес алыспын.
Көшің ... бір ... ... бір ... ... жете ... ... сол шақта.
Жар басына қамалып,
Жарты лашық тігерсің.
Ауызыңнан ас кетер,
Қара көзден жас кетер,
Бұ ... ... ... ... бас кетер [19, 221-222 бб.].
Бұл даудың бірінші нұсқасы болып табалады. Бұқар жыраудың ... ... ... ... ... жазылмаған. Сондықтан да Бұқар жырау
бір билігінің бірнеше нұсқасы бар . Енді жоғарыдағы даудың екінші ... жүз ... ... ... 80 ... ... келіп, Қуандық, Алтай,
Ақмырза деген адамды өлтіріп, бар жылқысын тартып алып ... ... боп ... ... ... ... Бұқар жырау бар екен. Жауды Сарысу бойында қуып
жетеді. Сонда Бұқардың Садырға ... ... ... ... ... ... төбелеп.
Жауайын деп мен келдім,
Жаңбырша қарлы себелеп.
Арғымағым барында,
Табысқалы келгенмін,
Азаматым барында,
Алысқалы келгенмін.
Жаман болсаң сенімен
Ұрысқалы келгенмін.
Жақсы болсаң сенімен
Табысқалы келгенмін.
Алтай, ... ... алты ... ... түзелмен,
Іштен туған шалыспын.
Сен арыстан болсаң, мен данышпан.
Сен бұзаудың бас терісі баспақ болсаң,
Мен бұқаның жөн терісі талыспын.
Садыр қайда ... ... ... қалмаспын, - депті. Сонда
Садыр батыр жеңіліп, Ақмырзаға 80 жылқы құн, бір күң және ... ... ... риза ... ... екен [19, 117 ... дау нұсқаларынан көріп отырғанымыздай Бұқар жырау ел ішіндегі
өлім-жетімді үлкен рулық араздыққа асырмай, екі жақты татулыққа келтіріп,
бітіріп ... ... ... барасың?» дауы егер шешімін таппайтын болса,
ел мен елді ... ... іске ... еді. Ал, ... ... ... ... жақтың өзіне бітіріп, ризашылығын алуы - оның қазақтың билік
ісін жетік меңгерген төбе билердің бірі ... ... ... ... ... ... іске ... қатыспай-ақ кейбір
даулардың бітімі туралы өзінің ойын алдын-ала айта да білген. ... бір ... ... қартайған шағында көңілін алаңдатқан бір оқиға 1779-шы жылдың
көктемінде әйгілі болды. Далбадан Қаракөлге ... қара ... ... ... төңкеріліп жазға түсетін шағында Бұқар ауылына ел басшыларынанбыз
деп хабар айтқан жігіттер келді, іштерінде жас жыршы ... те ... ... ... ... ... ... сияқты. Мейрам балалары
ханмен араздасып ... ... бір ұсақ ... өріс ... болу ... ... Абылай ханның бір баласына жігіттердің қамшысы тиіп кеткен.
Артынан ат-шапан айыбын алғанмен, жабулы қазан жабулы ... ... ... ... айта ... ... сөзден-сөз шығып осы әңгіме Абылайға
жетеді екен «Ханда қадір болмаса, қарада ұят болмайды» деп ... ... ... түскен екі адамды ұраға салып қаматып қояды, бірі - төртуыл
Ботақан, бірі - қаракесек Жанай дегендер. Хан ... ... ... шу ... ... ... «енді бізге орта жүзде дәм бұйырмайды. Шығара
көріңіз»,- дейді өтініп. Расында да шығарсам шығарайын деп ... ... ... ... екен «мен ... тірі ... - деп өз қарнын
жарып ... ... ... ... бір ... осылай өлтіріп алып, от
басқандай болып отыр. ... ... ... ренішті. Үш мың жігіт сайланып
атқа мініпті, басшылары Бекболат пен Едіге билер дейді. ... ... ... бар ... ... ... ... абдырап қалды, қалайша тағы ... ... күні еді ғой ел ... бүгінгісі несі. Абылайды қуып
жіберіп, жаңадан хан сайлай қояр ма арғын баласы? Ғұндардан қалған жұрнақ,
Ақсақ ... ... ... Ұлықбектің жанына жақын болған тек, ... сол ... орын ... ел, ... пен ... ... ... хан көтерген арғын деген ел енді елдігінен айрылғаны ғой. Абылайды ... ... ... ... ту ... Абылай еді. Осы ойлар мазалаған
Бұқар жырау Көтешке ... ... ... тапсырды «жаулаған ханын
қалмақ оңбаған, ханын жаулаған қара да оңбайды. Хан ... бәрі ... ... ... ... хан тартады жазасын, ханның білмесе
қадірін, халық тартады жазасын. Бәрі бір Тәңірдің қолында, асылық ... ... - деп ... пен ... де ... ... ... - бір сөздің анасы,
Ғалек алған данасы,
Шығанақтан шырқайды,
О біреудің танасы.
Оның сөзін тыңдасаң,
Баяғы айтқан жаласы,
Өтірікті шын ... ... ... көз ... ... ... болған аласы.
Бәрімізді сұрасаң,
Қотанбайдың баласы,
Арғындардың сабасы.
Қарақожа бас болып,
Қабыл да болғай ... - деп ... ... ... ... ... да, айтылған сөзге сенімсіздік те , арғын ... ... ... ... да бар. ... жалғыз Бұқар емес екен,
Мейрамның біраз ақсақалы сабыр сақтауға шақырып, қызуланған топты тежепті.
Соның ... ... ... «мен ... о ... ... өрт салып
көшкенім ауыр болады, мен бармаймын, сен бар, ... ... де ... деп ... қатты тапсырған.
«Не Абылайдың басын аламыз, не әйелін ат көтіне саламыз, не ... ... ... қол ... ... жақындаған сайын жуаси берді ме немене,
Ботақанның құнын алып, Жанайды босатып, мың кісінің жолына түйе бастатқан
тоғыз, мың ... мың ат, мың ... ... ... ... ... ... айтыпты деп естіді Бұқар жырау. Алдымен Едіге бар, Бекболат бар ... өз ... не ... десе ... Оған Шотана «екеуің он бестен
отыз ауыз сөз үйретсең, ол ... ... ... ... ... ... ... салғанын өзім айтамын» деген болуы керек. «Ер ... ... Су ... жар ... Ел ... су емес пе, хан оған ... жар емес пе? Олақтың ойнақтағанынан құлаған жар суға сүйеу болуға
жарай ма?!» ... ... сол ... ... қалды [34, 321-323 бб.].
Жоғарыдағы құн дауына байланысты Бұқар ... ... ... ... бұл ... шешімдерінің мәні негізінен елдің
арасын ... ... ... ... ... келтірілген
даулардан қазақ ішінде хандардың да жазадан аттап кете ... ... ... ... ... ... екі ... куә
бола аламыз. Бұл үрдіс кезінде жалғасын тапқан. Оны кейінгі капитан Н.
Рычковтың жазбаларынан ... ... ... ... ... ... өлім деп саналады, сондықтан бұл үшін кісі өлтіргенде
төленетін құнның жартысы өтеледі. Өз ... ел ... ... ... өзі ... ... жыл ... осындай жөн-жобаға бойсұнып, бір
қазақтың майып болғаны үшін құн төлеуге тура келген. Оқиға былай ... ... ... ... бір ... ... күңі ... қорлығы
мен таяғына шыдамай, қашып шығып, ханның нақсүйері әйелінің отауына барып
тығылады. Оны ... ... ыза ... күң бас ... үйге ... Ханның әйелі бұл уақытта үйде екен. Қазақтар ... ... ізет ... қоймайды, ал ашу-ыза қысқан ... ... ... болу ... Ол ханымның көзінше күңді сөгіп, сабай бастайды,
бұған бүкіл хан ордасы ... ... ... ... ... ... келіп, әлгі оспадар жосықсызды сүйреп шығарды. ... ... ... оны ... ... соншалық-жиналған қазақтар қараған кезде бұдан
әрі ұрпақ қалдыра алмастай соққыға жығылғанын ... ... ... ... ... ... ғой, - деп уәж ... ештеңе өнбейді.
Халық оны кісі өлімі үшін төленетін құнның жартысын өтеуге ... ... ... құн дауына байланысты айтқан билік-шешімдері ежелден келе
жатқан жолдан алыс кетпесе де, өмір талабын, сол уақыттың ... ... ... ... ... оның ел ішіне танылып, қадір-
қасиеті арта түскен кезеңде айтылған.
3.3 Бұқар жырау және мал-мүлік дауы
Көшпелі қазақ ... кең ... ... бірі - мал дауы еді. ... бері мал ... ... халық арасында мал үшін талас-
тартыстың молынан орын алуы ... жәй ... ... «Мал ... деп ... ... төрт түлік үшін туындаған ерегіс өзара келісім
арқылы бітпей ... ... ... би ... ... ... ... еш
тайынбайтын.
Қазақ қоғамында мүлік үшін талас та негізінен мал ... ... мал ... байланысты мүлікке таластан туып
жататын. Айталық, малдың ... ... ... ... ... ... үй ... сияқты мүлік түрлері үшін дау-дамай аз болмайтын. ... ... түрі - ... ... бастау алатын даулар еді. ... ... ... ... ... ... ... да мал-мүлік дауларын дәл осындай жағдайларға байланысты
шешіп отырған. Жоғарыда көрсетілген ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі таластардың негізін
құраған болатын.
Көшпелі өмір салтына негізделген қоғам үшін ... ... ... ... ... Оны ... ... «Қойдың сүті қорғасын, қойды
соққан оңбасын», «Түйе аяғы маймақ, төре аяғы ... ... атан ... ... ... т.б. [50, 66-70 бб.].
Қазақ ішінде малдың жай-күйін бейнелейтін басқа да көптеген мақал-
мәтелдер кездеседі. Оның ... ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарастар жүйесін көруге болады.
Бұқар жыраудың мал ісіне байланысты шешімдеріне тоқталмас ... ... ... дамуындағы рөліне тоқталып өтетін болсақ,
онда билік-шешімдердің мән-маңызын терең түсінеміз.
Шын мәнінде ХІХ ... ... ... мал ... ... ... экономикалық көзі болып келгендігі белгілі. В.Ф. Шахматов көшпелі
мал шаруашылығымен отырықшы шаруашылықты салыстыра талдай келе: «Тот ... в ... ... ... до тех пор, пока оно ... ... ... сложились общинное землепользование и
общинная, а не частная собственность на землю, во многом определялся ... и ... ... скотоводства как типа хозяйственной
деятельности ... ... ... к ... ... не
непосредственно, а через ... т.е. ... род, ... ... ... ... ... именно поэтому ... ... ... [51, с. 55].
Мал шаруашылығына әрқашанда ерекше күтім ... ... ... малды
ашықтырмай бағатын жайылым мен мал азығы әрқашанда қазақтар үшін ... ... ... производства - скот тоже имеет свой срок службы, как и
любое орудие производства. Износ ... ... ... ... сравнить
со старением скота, его порчу - с ... и ... ... ... ... знал ... ... различных видов скота.
Средняя продолжительность жизни овцы и козы равна 6-7 ... ... - ... ... - 20-25, ... чего ... утрачивают свое производственное
значение, выходят из ... ... и ... ... ... в виде мяса, сала и кожи.
Каждый кочевой скотовод стремится обеспечить расширенное воспроизводства
своих стад и табунов. Он стремится ... с ... ... ... и
табуны за счет нового приплода, постоянно обновляя их здоровым и пригодным
для производства поголовьем. ... ... ... как и другие
кочевники, ... не ... на мясо ... ... ... Обычно летом на мясо шли слабые и хромые из числа годовалых
баранов (бойдақ, серкешік) , чаще ... ... ... ... года ... лақ) , а ... – старые, неспособные к плодоношению
или к перенесению зимних холодов, ... ... ... ... қауыс, кәрі құртаңды тауыс» («Надо забивать к ноябрю весь старый ... ... [52, с. ... біз ... ... ... қатынастарына байланысты туындаған
даулы істерді ... ... ... ... көрелік. Бұқар жыраудың
артында мал-мүлік ісіне байланысты көптеген билік-шешімдері қалған болатын.
Оның ... ... ... ... тек ... ... ... жыраудың
сөздері ғана қалған.
Бұқар жыраудың бұл мал дауына байланысты айтқан ... оның ... ... ... және оның хан алдындағы беделін ... бірі ... ... Осы шешім арқылы біз қазақ қоғамында
хандардың да билердің шешіміне ... оны ... кете ... Оған өлім ... өзі кесе беретін Абылайдың да дәрменсіз
болғандығын аңғартатын шешім болып ... Бұл ... ... ... Бұқар жырау айтқанмен, Бөгембай батыр өзінің мәрттігіне ... ... хан ... ... ол ... атын ... ханға қалдырады.
Бұл шешімнен қазақ үшін малдың әрқашанда садағасы болғандығын көреміз.
Бөгембай батыр малды әрқашанда арына ... ... ер ... ... ... ... әрекетінен қазақ үшін ер қанаты- пырақтан да ердің
абыройының, оны азамат ретінде ... ... ... ... ... мақсат ханның да еріксіз елдің малын емденуге құқығының
жоқтығын көрсету.
Бұқар қартайған шағында қарақойын-қашырлыда тағы бір ... ... ... ... дау екен. Ана жылғы қырғызға барған жорықтан
кейін Қабанбайдың інісі Дәулетбай олжа ... ... бір рет ... еді, ... ағам аға ... ала ... ... мейманасы толды, мендей
ініні енді тауып алсын, алмаса - арам өлсін деп қорқытып ... ... мол ... ... ... ... осы ... бірнеше күндік
жер. Қазақтың жел жағынан панасы болған, ... ... ... ... ... сап қара найзасын жұмсаған Қабанбай ... ... ... ... еді. ... ... ... Қабанбай батырдың ойында
не бар, ... ... жан асыл ... не ... ... жүр. Қабанбай
өмірі - жанында жүрген жолдастарына да, болашақ ұрпаққа да аңыз.
Найманның игі жақсылары келгенін ерекше ... ... ... батырды табыстыратын тек осы жырау ғана. Бұқар ... ... ... ... ... ... айтқаны:
Ақберген деген сауыттың,
Жағасы бар да, жеңі жоқ.
Ағайынды адамның
Өкпесі бар да, кегі жоқ - деген сөздерге қоса -
Жақын жерден шөп жесе,
Жердің ... ... ... ... ... аразы
Ауыл сәнін кетірер.
Ұрғашының жақсысы
Әбжыландай есіліп,
Боз жорғадай бұлғаңы,
Қырға шықсам көрер деп,
Пана тұтар ... ... ... құрғаны,
Құдайының ұрғаны,
Өсек пенен ғайбатты,
Зина менен ұрлықтан,
Бұрынғы өткен жақсылар,
Онан да жаман ... арғы ойы ... ... ... атан ... дауы дегеннен-ақ
абысыннан көрді себебін. Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа - деп, әйел затының
орнын еркектен төмен санайтын ... ... ... ... көрді
дауды. Жырау бір түйеге бола ағайынды екі азамат жауласады деген сөзге онша
түсінбейді, ... арам өліп ... мал үшін ... ... Жоқ, ... ... тек әйелдің ұсақ мінезінен туған дау. Көре алмаушылық, иә
солай! Қайран, ... деп ... аһ ... өз ... Қобыландысы –
Қабанбай:
Қайратқа мінген Қабанбай,
Садақ жетер жерлерді,
Тартып кетіп барады.
Қылыш жетер жерлерді,
Қырып ... ... жау ... ... барады.
Жекпе-жек келсе найзамен,
Іліп кетіп барады.
Өлексесін жауының,
Үйіп кетіп барады.
Ойсыратып дұшпанын,
Түріп кетіп барады, - деп ... ... ... жылы қазақтың қаһарман батыры, қабырғалы биі Қабанбай Есіл-Нұра
арасындағы жалпақ жатқан ... ... бұл ... өтті. «Есіл-Нұра
екі су, еңкейіп онан бетің жу - ... ... ... ... ... әруағы жатыр. Осынау жердің ... иесі ... ... ... ... болғаны ғой, осыншама ұлан-ғайыр иелік ... 304-305 ... ... Бұхар жырау кішігірім кикілжің үшін екі ерді таластырғысы
келмеді. Даудың бастауы әйелдер екендігін айта келе, қазан-ошақ ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде Бұқар жырау
өзінің отты сөздері арқылы даудың ... ... ... ... ... екі ... ... қалып қойды.
Бекболаттың інісі мөртаңдайлы Балапанға бір, баласы Тіленшіге бір
өкпелеген Абылай хан «ханның қадірі ... ... ... жоғалтайын деген
екенсіңдер» деп үлкен реніш білдірді. «Сенің іздегенің ... ханы ... ... екен ғой» дей ... ... ... де, ... алдымды босат»
деп ордадағы бірсыпыра серіктерімен 1779 жылы ... ... ... ... күйі ... кетті. Қазақтың Сарыарқасы сенделіп қалғандай
күй кешті. Бұқар жырау бұл хабарды алғалы ... ... ... Асан ... ... ... Алтын Орданың шаңырағын ... ... хан мен ... би арасындағы ерегес еске түсіп жады сергек ... ... ... Сол көңіл-күйінің белгісі тумысындағы ауыр
толғауының бірі осы кезде айтылып еді:
Ақсары атан ... ... ... ... ... ... тұтқан жұрт.
Мамырласып бай болып,
Байсал тауып жортқан жұрт.
Хан жарлығын алмады,
Ханға ... ... ... ауызды болмады.
Қас тұрпайы болған жұрт.
Бұқар осы оқиғадан кейін енді қайтып оңалған жоқ [34, 323-325 ... ісін өз ісім деп ... ... ... ... ... оның ... амандас болып жүргені өте қымбат еді. ... ... ... тікелей араласумен қатар, кейде шешімнің дұрыс жол алуына ... те ... ... ... біз ... ... ... мал-мүлік
ісіне байланысты көптеген шешімдері ел ... ... ... Мал-мүлік
дауын шешуде жырау әрқашанда байсалдылық танытып, даудың себебін іздеуге
ұмтылған. Ел бірлігі үшін ... ... ... ... ... жыраудың
барлығының арқасында талай дау өзінің байыбын тауып ... ...... тарихындағы, қазақтың саяси-құқықтық ой
тарихындағы дара тұлға. Бұқар ... - ... ... ... мемлекеттік,
бүкілхалықтық дәрежедегі халық санасын қалыптастырушы, шоқтығы биік ... ... ... ... ... өмір сүрген кезең дәстүрлі қазақ қоғамындағы саяси
өмірдің маңызды даму сатысын қамтыған ... ... ... Оны ... ішкі ... ... жағдайлардан және сыртқы саясаттағы
қазақ елінің даму ерекшеліктерінен көре аламыз.
Бұқар Қалқаманұлының саяси-құқықтық және жалпы қоғамдық ұстанымдарының
қалыптасуында қоғам өміріндегі ... даму ... ... өзінің көрінісін
тапқан болатын. Ол мемлекеттің ішіндегі ... ... ... ... ... ... өзінің ұстанымдарын тиянақтауға
ұмтылды. Сыртқы саясатта сол кезеңдегі қазақтардың Ресеймен, Қытай ... ... ... ... саяси көзқарастарында көрініс
тауып отырды.
Қоғамның дамуы, оның саяси-құқықтық өсіп-өркендеуі қандай да ... ... ... ... ... етеді. Бұқар жыраудың
саяси-құқықтық көзқарастарының ... да осы ... ... ... ... өмір ... ... қазақ қоғамында хан ... ... ал ... әлсіреп отырды. Оның бұлай өрбуіне ішкі және ... әсер ... ... ... қатар жеке тұлғаның да ықпалы үлкен
болды. Тәуке мен Абылайдың тұсында хан билігі күшейсе, ал ... ... оның ... ... болды.
Қоғамдағы билердің алатын орны айшықтала түсті және Бұқар ... ... ... ... ... мәселелер жүйесінде басты рөл атқарған
тұлғаларға айналды. Билер институтының мұндай қарқынды дамуына Бұқар ... ... ... қосқан болатын.
Бұқар жыраудың саяси көзқарастары, биліктаным ұстанымдары иірімі терең,
ауқымы кең бағыттың бірі болып ... ... ... ... негізін қоғамдағы жеке адамның ролі, оның қоғам өміріне
ықпалы және ... ... ... құрайтын хан билігінің тұтастығы,
елдің ... ... ... ... ... дін ... жақсы
елдің бейнесі құрайтын болған.
Бұқар жыраудың саяси-құқықтық көзқарастарының басты бағыттарының ... ... ... ... және дін мен сот ... ... ... Бұқар жырау өзінің қоғамдық саяси қызметінде ел бірлігін басты
меже ретінде ұстанып ... Оның ... мен ... ... ... таусылмастай азық болды. Ел бірлігі Бұқар жыраудың бойынша қазақ
хандығының тұтастығын, хан билігінің пәрменділігін, оның ... ... ... ... Ел бірлігінің басты негізін жырау ойы бойынша
елдің ынтымағы құрайтын болған. Ел ... ... ... ел бірлігіне де
қауіп төнетіндігін сезінді. Дін ... ... ... ... болуға,
мұсылмандықтың талаптарын толық сақтап отыруға шақырған болатын. Дін ... ... ... жататындығын байқаған жырау ... ... ... ... араласуын жақтады. Отбасылық
қатынастарда, басқа да дін ісіндегі теріс қылықтарда шариат ... ... ... Сот ... Бұқар жырау тұғыры биік би
қызметін атқарумен қатар, оның әлсіз жақтары туралы әділ пікірін ... бірі ... ... ... ... ойы бойынша сот әділдігі
әрқашанда әділеттілікке негізделуі ... ... істі ... жол жоқ ... ... сан рет ... Сонымен қатар Бұқар жырау оны сөз жүзінде айтып қана қойған ... ... ... де білді. Басқаша айтқанда Бұқар жырау әділ ... ... ... сырт ... ... ... байланысты
көзқарастары әр түрлі бағыттарда өрбіп отырғанмен, оның ... ... ... сахнасынан жойылып кетпей, мемлекеттілігін сақтап қалуды
қамтамасыз ету ... ... Оның ... сырт ... ... ... атап айтқанда Қытай және Ресеймен қандай бағыт ... ашты ... ... ... ... ... Бұқар жыраудың сырт
елдермен қарым-қатынастағы басты ... ... ... ... ету және ... тең ... қарым-қатынас жасау болып
табылады. Сонымен қатар Бұқар жыраудың толғауларында сырт елдердің дамуынан
қалмауға ... ... ... ... ... шешімдері өзінің рухани құндылыққа ... және жеке ... ... ел тұтастығына үстемдік берумен
ерекшеленеді. Қазақ халқының санасында жыраудың билік шешімдері өлең ... ... ... ... келе жатыр. Сонымен қатар, жырау айтқан аталы
сөздер бірнеше ұрпаққа үлгі болып, ... ... ... ... жыраудың құн дауына байланысты айтқан билік-шешімдері ежелден келе
жатқан жолдан алыс кетпесе де, өмір талабын, сол уақыттың деңгейін ... ... ... биліктері оның ел ішіне танылып, қадір-
қасиеті арта түскен кезеңде айтылған.
Бұқар жыраудың саяси-құқықтық ... мен ... ... ... ... ... және ... ісінде басшылыққа алудың
қажеттілігін өмір талабы ... ... ... ... ... сонау
ғасырларда Ресеймен және Қытаймен қарым-қатынас жасауға байланысты айтқан
ойлары бүгінгі еліміздің осы ... ... ... ... ... ерекше маңызы бар. Сонымен қатар еліміз қазір
ұстанып отырған көп ... ... оның ... ... ... Бұқар
жыраудың толғау сөздерінде кезінде көрініс тапқан болатын. ... ... ... ... ... ... ғана емес, тәжірибелік терең маңызы
бар көзқарастар ... ... ... ... ... ... әкелген алып қайраткердің бірі.
Оның саяси-құқықтық ... және ... да ... ... ... ... жасампаздық мәні тереңдей түсетін құбылыс болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... баяндама. //Егемен
Қазақстан, - 2002. - 24-қыркүйек.
2 Қазақтың көне ... / ... М. ... – Алматы: Жалын, 1993. -
400 б.
3 Қазақстан тарихы: 5 томдық. / Жал. ред. М. ... - ... 1998. – 2 т. - 640 ... ... В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. - Алматы: Ғылым, 1998. –
128 с.
5 Мағауин М. ... ... ... - ... Ер ... 1994. - ... Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трехтысячилетий. -
Алматы: Рауан, 1992. – 309 с.
7 Абусеитова М.Х. Казахское ханство во ... ... ХVІ в. - ... ... 1985. – 112 ... ... Казахской ССР с древнейших времен до наших дней / Под ред.
М.К. Козыбаева: В 5 т. - ... ... 1979. - Т. І. – 571 ... ... У. 1640 жылғы Монғол-ойрат заңы: заң ғыл. ... ... - ... 2001. - 24 ... ... Р.Б., ... В.А. Из ... Казахстана ХVІІІ века: о
внешней и ... ... хана ...... 1988. – 320 ... ... Э. Тәуке хан тұсындағы қазақ-орыс қатынастары // Қазақ
тарихы. – 1996. - №1. – 33-36 ... ... М. ... ... ... // ... ... - 1993. -
19 маусым.
13 Зуев Н.И. Киргизский народный суд // ... ... ... ... ...... 1907. - Т. 4. - С. ... Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер: 10 т. /
Жал. ред. С.З. ... - ... ... 2001. - 1 т. - 438 ... ... С. Тәуке хан және Жеті-Жарғы. - Алматы: Санат, 1994. - ... ... ... 5 ... / Жал. ред. М. Қозыбаев. - ... 1998. – 3 т. - 135 ... ... М. ... ... ... - ... 1997. - 43 б.
18 Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық тарихы: ... - ... ... 2000. - 176 ... Ай заман-ай, заман-ай / Құраст. М. Мағауин, М. ... - ... 1991. – 1 т. – 384 ... ... А.И. ... киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и
степей. Алматы: Санат, 1996. – 656 с.
21 Крафт И.И. Елизавета Петровна ... ... ... / ... ... ... 2004. – 413 б.
22 Созақбаев С. Бұқар ... ... жаңа ... ... тілі ... -1994. - №5-6. 169-170 ... ... Ш.Т. Бұхар жырау және оның заманы. – Алматы: ... ... 47 ... ... ... Қалқаманұлы шығармалары / Жал. ред. С. Дәуіт. – ... – 95 ... ... С. Тәуке хан. Жеті Жарғы. Алматы: Санат, 1994. – 22 б.
26 Қазақтың ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер: 10 т. ... ред. С.З. ... - ... Жеті-Жарғы, 2005. - 2 т. – 366 б.
27 Қозыбаев М. Сайын даланың данасы // Егемен Қазақстан. – 1993. – ... ... Е. Сын ... - ... ... - ... ... 2001. –
144 б.
29 Кенжалиев З.Ж. Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің ... ... ... - ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. Заң
сериясы. - 2004. - №2. – 97-99 ... ... И. ...... 1972. – 2 т. - 29,54 б.
31 Дау шешеді дана сөз / ... О. ... - ... Жеті ... – 304 б.
32 Нурлин А. Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... ғасыр): заң ғыл. канд. дис. автореф. - Алматы, 2004. - 28 ... ... ... ... // ... әдебиеті. - 1993. – 20 тамыз
34 Омари Ж. Бұқар ... Он екі ... - ... 1994. - 333 ... Сиуңну / Құраст. Қ. Салғараұлы. - Алматы: Санат, 1998. – 288 б.
36 Омарханов Қ. Майқы биден қалған Жеті ... // Тура би. - 1999. - ... 57-62 ... ... Ө. ... баян. - Алматы: Жалын, 1996. - 464 б.
38 Өсерұлы Н. Жеті Жарғы. - Алматы: Жеті Жарғы, 1995. - 80 ... ... А. Үш ... - ... ... 1992. – 184 ... Зиманов С.З. К оценке казахского права в истории ... // ... ... ... ... ... и ... В 10 т. - Алматы:
Жеті жарғы, 2004. - Т. 2. – С. ... ... Б.Ж. ... ... би ... ... заң. ғыл.
канд. дис. автореф. – Алматы, 2001. - 25 б.
42 Кенжалиев З.Ж. ... ... ... өмір және сөз ... ... - 1996. - №4.- 41-45 бб.
43 Еламанов Қ. Билердің шешімі. Шаңырақ пен ...... ... 1999. – 28-30 ... ... ... / ... Б. Адамбаев. – Алматы: Отау, 1992. – 46 б.
45 Омарханов Қ. ... ... ... ... - Астана: Елорда, 2003. -
І кітап. - 280 б.
46 Таным тырнақтары. Жыужәндар / Құраст. Қ. ...... 1998. – 192 ... Маймақов Ғ. Қазақстан Республикасының саяси-құқықтық ... ... - ... ... 2000. - 176 ... ... Н. Қазақтың үкім-кесімдері. - Алматы: Ана тілі, 1994. - 104
б.
49 Рычков П.И., Рычков Н.П. ... ... - ... Аударма, 2002.
- 144 б.
50 Қазақ мақал-мәтелдері / Құрастырған Ө. Туманжанов. - ... ... 1997. - 184 ... ... В.Ф. Казахская пастбищно-кочевая община. - Алма-Ата, 1964.
- 207 ... ... С.Е. ... ... ... в ХYІІ – ХХ ... - Алма-
Ата: Наука, 1971. - 633 с.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 105 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Бұхар жырау ауданы топонимі32 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
Шандоз – көшелі тақырып7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь