XVI-XIX Қазақстан мәдениеті

Қазақтардың XVI-XIX ғ.ғ материалдық мәдениеті. Қазақтардың XVI-XIX ғ.ғ материалдық мәдениетінің жай-күйі қоғамның экономикалық дамуы деңгейімен анықталды. Оның дамуы барысына көшпелі қазақтар экономикасының дамуындағы басты фактор ретінде көшпелі мал шаруашылығы әсер етті. Бұл жағынан алғанда егіншілік, сауда дамуының, көрші халықтардың прогресті ықпалының да маңызы аз болған жоқ.
Материалдық мәдениетінің маңызды элементтерінің бірі мал шаруашылығымен, егіншілікпен, үй кәсіпшілігімен және қолөнермен байланысты еңбек құралдары болып табылады. Көшпелі мал шаруашылығына күрделі еңбек құралдары керек болған жоқ. Жылқы ұстау үшін құрық, арқан пайдаланылды, қайыстан немесе жылқының жал-құйрығынан тұсау мен шідер жасалды; құлындар мен боталарды байлау үшін жуан арқандар, ноқталар пайдаланылды; мал суаруға қауға, науа және т.б. дайындалды. Барлық осы айтылған қарапайым еңбек құралдарын, ер-тұрман әбзелдерін қоспағанда, мал өсірушілер өздері жасап алып отырды. XVIII ғасырдың аяғында қазақ даласына орыстардың қысқа шөп дайындауға арнлған шалғылары біртіндеп тарала бастады. XIX ғасырдың орта шегінде шалғымен қоса темір айыр да кеңінен қолданыла бастады.
Қазақстан аумағында суармалы және тәлімді егіншіліктің ежелгі ошақтары ертеден болып келген еді. Осыған байланысты қазақтарда егіншілік құралдарының қарапайым түрлері болды. Мәселен, тіс ағаш, мала, егін оратын ошақ, ағаштан жасалған аша, ағаш күрек, сыпыртқы егіншілік құралдарына жатады. Егісті суару үшін суды көтеріп шығаратын әр түрлі аспаптар --- атпа, шығыр, сондай-ақ кетпендер мен күректер пайдаланылды, оларды жергілікті ұсталар өздері істеді.
1. Кюнер В.Н. Китайские известия о народах Южной Сибирии, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961. с. 105
2. Байпаков К.М., Подушкин А.М. Археологические памятники древне-земледельческой культуры Казахстана. Алма-ата, 1969;
3. Левина Л.М. Керамика нижней и средней Сырдарьи. М., 1971.
Миняев С.С. Сюнну (Исчезнувшие народы, М., 1988 с. 113-125.)

4. Қазақстан тарихы (очерктер), Ж.Қ. Таймағанбетов., І-т., 1994ж, 32- 36 бет.

5.. Сақтар туралы көне деректер, Ж.Қ. Қасымбаев., 1994ж, 12-13 бет.
        
        .
РЕФЕРАТ
Тақырыбы: XVI-XIX Қазақстан
мдениеті.
Қазақтардың XVI-XIX ғ.ғ материалдық мәдениеті. ... ... ғ.ғ ... ... жай-күйі қоғамның экономикалық дамуы
деңгейімен анықталды. Оның дамуы барысына ... ... ... басты фактор ретінде көшпелі мал шаруашылығы
әсер етті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ықпалының да маңызы аз болған жоқ.
Материалдық мәдениетінің маңызды ... бірі ... ... үй ... және қолөнермен
байланысты еңбек құралдары болып табылады. Көшпелі мал шаруашылығына
күрделі еңбек ... ... ... жоқ. Жылқы ұстау үшін құрық, арқан
пайдаланылды, қайыстан немесе ... ... ... мен шідер
жасалды; құлындар мен боталарды байлау үшін жуан арқандар, ноқталар
пайдаланылды; мал ... ... науа және т.б. ... ... ... ... ... құралдарын, ер-тұрман әбзелдерін қоспағанда,
мал өсірушілер өздері жасап алып отырды. XVIII ... ... ... ... қысқа шөп дайындауға арнлған шалғылары біртіндеп
тарала бастады. XIX ғасырдың орта шегінде ... қоса ... айыр ... ... ... ... суармалы және тәлімді егіншіліктің ежелгі
ошақтары ертеден болып келген еді. Осыған ... ... ... ... түрлері болды. Мәселен, тіс ағаш,
мала, егін оратын ошақ, ... ... аша, ағаш ... ... ... ... ... суару үшін суды көтеріп шығаратын
әр түрлі аспаптар --- ... ... ... ... мен ... оларды жергілікті ұсталар өздері істеді.
Салт атқа арналған әбзелдерді қоспағанда ... ... және ... ... ... ... құралдары
Қазақстанның бүкіл аумағында бір-біріне ұқсас болды. Қазақтың ат-тұрман
әбзелінің ... ... түрі мен ... тәсілінде жергілікті
ерекшеліктер байқалады. Олардың үлгілері тиісті өзіндік атаумен аталып
келді. Ердің ең көп ... ... ... шауып жасалған алдыңғы
қанаты кең “қазақ ері” болып табылады. Мұндай ... ... ... ... --- ... қас пен ... қастан, екі жақтағы қапталдан
және орта ағаштан түрды. ... ағаш ... ... ... ал ... ... ... күміс кейде алтынмен ... ... ... көз ... түрлері болды. Әсіресе әйелдерге арналған
ерлер сәнді безендірілді
Оңтүстік ... ... ... ер” дейтін түрі таралған. Ол
22 құрамдас бөліктен тұрған және бұл ... әр ... ... ... бұл бөліктердің бәрі желіммен ... ... ... немесе тарамысымен және қайыңның қабығымен тартылып,
күміспен немесе ... ... ... жасау негізінен ершілердің ісі болған. Олар
тек қана ердің өзін ғана ... ... ... бүкіл ат-әбзелдерінің
бәрі: тоқым, құйысқан, өмілдірік, жүген, айыл, тартпа, үзеңгі, ... және т.б. ... ... ... ... Ерші ... өз үйінде, ішінара арнайы шақыртып алушылардың ... ... ... ... әбзелдерін арнайы өретін
шеберлерді “өрімші” деп атаған.
Ең көп таралған қару түрі үш метрлік “сойыл”, одан соң ... ағаш ... ... ұзын күрзі сияқты) болды. Неғұрлым
дәулетті қазақтардың жауынгерлік айбалтасы, жебелерә мен қорамсағы ... ... Қол ... ... ... иелері мен батырлар сауыт
киіп, қалқан, қылыш, наркескен, селебе, сапы және ... ұшты ... ... ... ... ... арасында қолдан жасалған білтелі мылтық
өте сирек кездесетін. XIX ғасырдың орта шеңіне дейін аң аулау кезінде
садақ қлданылды, бірақ XIX ... ... ... ... ... тұрмысынан шығып қалды деуге болады. Оның есесіне бұл кезде
Ресейден және Орталық Азиядан ... ... әр ... ... ... ... көшпелі тұрмысқа бейім шаруашылықтың үстемдігі алуан
түрлі қолөнерінің: тоқымашылықтың, киіз басудың, ағаш, ... ... және ... ... ... себепші болды. Тоқымашылықпен және
киіз басумен көбінесе әйелдер айналысты, олар негізінен алғанда үйге
керек-жарақтың тоқымашылық пен ... ... ... ... ... киіз үй ішіндегі алуан түрлі басқұрлар,
текеметтер, ... ... ... және т.б. ... ... ... және тері ұқсатуға байланысты істермен үйшілер
мен ағаш ... ... ... мен ... және ... ... құралдары едәуір қарапайым бола отырып, қолөнерші
шеберлер қазақтардың қолданбалы өнерінің биік ... ... және ... жағынан алғанда әр түрлі бұйымдар жасады.
Көшпелі қазақтардың негізгі тұрғын үйлері көші-қонға ыңғайлы киіз
үйлер болатын. Бұл --- ... ... ... келе ... ... бірі. Көшпелі тұмыс жағдайларында киіз үйлер тұрғын
үйдің өте қолайлы түрі болды. Оның жығып, тігуі әрі ... әрі ... ... ... ... қолайлы, жазда салқын, ал қыста жылы
болатын.
Қазақтың киіз үйлерінің ... ... ... ... тігілген киіз үйде қанат деп аталатын кереге санымен аталатын.
Қанаттар саны 4 ... 12 ... ... және одан да көп ... түрі ... ... киіз үйлері күмбез тәрізді және
шошақ болып келетін. Алғашқы түрі --- ... ... ... және
орталық, ал екінші түрі Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс
аймақтарында таралды. Қазақ үйлерінің ... ... ... және ... ... тұратын уықтар иінің иілу мөлшеріне
байланысты болды.
Киіз үйдің сүйегі кереге мен уықтан, шаңырақтан және “сықырлауық”
деп аталатын жарма есіктен тұратын.
Киіз үй ... ... уық ... ... 3-4 ... ... кереге басының арасын 2-3 үзік, сықырлауықты киіз есік жауып
тұратын болған. Киізден басылатын бұл ... ... үй ... ... Киіз ... киіз ... көбінесе ақ қойдың жүнінен басылған
ақ киізден пішілген.
Қысқы ... ... ... ... мен ... ... тұрғын үйлері тұрақты үлгімен салынатын. Бұлар
жер бетіне киіз үй сияқты етіп ... ... ... (доғара)
тұрғызылған құрылыс түрінде, тік бұрышты жеркепе және жертөле, жер ... етіп ... шым үй және саз ... ... соқпа там
болды. Қазақстанның орманды аудандарында ағаштан салынған алты қырлы
шошалар мен орыс үлгісіндегі бір бөлмелі үйлер ... ... ... ... тұрғын үйлердің дамуы, үй-
жайлар санының көбеюі және орыс мәдениетінің ... ... ... ... өзгерісіне әкеп соқты. Дәстүрлі ағаш жәшіктер
--- кебежелердің, көрпе-төсек жинауға арналған жүкаяқтардың ... келе ... ... орнына, қазақтардың тұрмысында
әйнектелген ыдыс қоятын шағын шкафтар, жақтаулы ағаш ... ... ... әр ... ... пайда болды. Қазақтардың ұлттық
киімінде өздеріне тән этнографиялық белгілер сақталып қалды. Киім-кешек
үшін малдың жүні және ... ... ... ... ... ... жіьек және басқа маталардан тігілді. Ұлттық киімнің пішіні
мен түріне өзгерістер енді. Еркектердің сыртқы киімінің ең ... ... ... ол көп жағдайларда фабрика жүнінен тігілетін. Ал
ауқатты қазақтар түрлі-түсті жібегінен, ... ... ... ... ... ... ... жазғы және қысқы болып екіге
бөлінеді.
Қазақтар әдемі “мәуіті шапан” мен “мәуіті шекпен” де дайындады.
Олардың қос шабуынан ... ... ... ... ... ... жұқа түйе ... тоқымасынан тігілді.
Барлық жастағы еркектердің көбінесе күз бен қыс ... ... ... ... киім ... ... --- шекпен қолдан тоқылған
түйе немесе қой жүнінен тігілген. Жазғы шекпеннің тоқымасы жеңіл, етегі
қысқалау болды.
Қазақтардың отбасыларында қазақтардың кеңінен ... ... ... ... ... --- күпі көктемде қырқылдаған ... қой ... ... жүн) ... және ... ... қарай
тығыз тігілді. Ол сапасы әр түрлі матамен, көбіне ... ... ... ... өте кең ... және ... қолы жеткен қысқы
киім түрі қой терісінен өңделіп, жүні ішіне қаратып тігілген тон болды.
Қазақтар арасында еркектерге қысқа ... ... ... ... ... ... түрі кең таралды. Ол үш үлгіде: “тақыр
жарғақ”, “құлын жарғақ” және “тайжақы үлгісінде ... ... ... терісінен өңделіп қолмен жасалған “тақыр жарғақ” дейтінді киіп
жүрген. Оны көбінесе сырт ... ... ... ... төгіп сәндеп
отырған. “Құлын жарғақ” --- жүні сыртына қаратылып ... ... ішік ... Бұл үшін түсі бір, көбінесе қара түсті терілер ғана
таңдап алынған. Оларға көбінесе матадан астар тігілген. Жылқышылар үшін
“тайжақы” дейтін --- тай ... ... ... жүні ... қаратылып
тігілген үлкен тон дайындалған. Жарғақтардың осы түрлерінің бәрі қыс
кезінде жылы киім сыртынан оңай ... ... ... ... негізгі аяқ киімі былғары ... ... ... XVIII ғасырдақазақтардың жазда киетін етіктерінің өкшесі биік,
тұмсығы қайқы келген. Алайда XIX ... ... ... олар ... еді. ... ... ... қыста киетін негізгі аяқ
киімі ішінде киіз байпағы бар, аласа да жалпақ ... ұзын ... етік ... ... ауқатты қазақтар қыс пен жазда теріден
тігілген, былғары кебісі бар мәсі киіп жүрген. Бұл аяқ киім ... сол ... ... ... ... бір ... тігілген.Ересек
еркектердің бәрі шашын тықырлап алдырған, басына тақия, тебетей киетін.
Тебетейдің сыртынан төбесі ... ... ... ... ... ... ... сәйкес пұшпақ бөрік, сусар бөрік,
елтірі ... және т.б. деп ... ... ... жаз кезінде
тебетейдің үстінен ақ киіздің шошақ етіп тігілген қалпақ киген.
Қазақстанның бүкіл аумағында қазақтардың ең көп таралған ... ... ... ... Тымақтың киізден бірнеше сайлы етіп пішетін
биік төбесі матамен тысталды. Екі құлағы, ... мен ... ... немесе мал терісінің (елтірі) пішіліп, оның да ... ... ... ең сенімді бас киімі болған.
Әйелдердің киімі жекелген түрлерінің ... ... да, ... материалы бойынша да көп жағынан алғанда еркектердің
киімімен ұқсас болған.
Әйелдердің көйлегі ... ... ... етіп ... ... жағалы, жеңдері ұзын етіп тігілген. Кеуде ... ... ... ... Қыздардың немесе жас келіншектердің
көйлектері пішімі жөнінен де, ... ... да жасы ... ... өзгеше болған. Ол етегі бүрмеленіп, түймеленетін қатырма
жағалы етіп тігілді. Қай жастағы әйел болса да ... ... ... тігілген кезекей киді. Кезекейдің сыртынан ... ... ... ... жоқ ... камзол киді.
Әйелдердің сырт киімі еркектердің шапанына ұқсас етіп тігілді,
ауқатты әйелдерге шәйі жең ... ... ... Әйелдер ішігі
еркектер ішігінен қайырма жағасымен ерекшеленетін.
Негізінен ... ... ... ... аяқ ... мәсі ... ... Қыздардың және жас келіншектердің ішінде қайқы тұмсық,
биік өкшелі жеңіл етік киіп жүретіндері де аз ... ... және оның ... жағдайына қарай олардың
бас киімдері де ерекшеленіп отырған. Жаз ... ... ... жібек пен барқыттан тігілген, төбесі жайпақ дөңгелек тебетей
киіп жүрген, ол зеркестемен әсем нақышталатын еді. Бай ... ... ... деп ... ... шет-шетіне моншақтан немесе
бағалы металдан шекелік тағылды. Қыздардың қысқы бөріктері камшаттың,
құндыздың, сусардың және елтірінің терісімен биік етіп ... бас ... ... ... бас ... --- сәукеле ең
қымбат болып ... ол ... ... асыл тастармен, аң
терілерімен барынша сәнделетін еді.
Күйеуге шыққан ... бас ... --- ... ақ ... ... шыққан қазақ әйелдері күмістен және алтыннан,
асыл тастар мен танадан ... ... ... ... ... ... ---
қымбат тұратын сақиналар, білезіктер, жүзіктер, сырғалар бұрымдары мен
киіміне тағып жүретін әр ... ... ... мен ... және т.б.
Мал шаруашылығына негізделген қазақтардың тұрмысы олардың ішетін
тамақтары мен ыдыс-аяқтарынан айқын көрінді. Негізгі ... ... ... Қолында малы жоқ кедей отбасылары үшін ғана егіншілік
өнімдерінің шешуші маңызы болды. Қыстыгүні ... ... ... ... ... ... және т.б.
қоректенді. Қазақтардың жақсы көретін сусыны --- қымыз бие ... ... не ... қойылды. Сөйтіп XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың
бірінші ... ... ... мәдениетінде көшпеліжәне
жартылай көшпелі тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... Қазақтарда тұрмыстық және
ғұрыптық мәдениет дәстүрлері күнделікті ... ... ... Бұл
ислам дініне дейінге, ертедегі әр ... ... мен ... ... Отқа ... отбасы өмірінде де ... ... ... ... алдында отпен аластау салты жасалды. Тіпті
адамдардың ... ... ... ... ... ... ошақты
құрметтеу салты сақталды. Қазақтар отқа түкіруге, отқа ... ... ... ... ... ... бір ... от жағылған орынды басып
өтуге тыйым салған.
Ғашықтық түсініктер де маңызды рөл атқарды. Түнгі ... ... ... ... ... ерекше белгілерімен
ерекшеленетінкөптеген аспан денелерін ... олар ... түн ... ... да ... дерек ала білді. Темірқазық, Жетіқарақшы, Үркер, Шолпан,
Есекқырған, Құсжолы, Сүмбіле, Үшақар --- таразы және т.б. осындай ... ... үшін көк ... тәңірлік маңызы ерекше болатын (көк
тәңірі). (Аспан өз әрекеттерінде еркін ... --- деп ... --- ол әрі ... әрі жазалады. Адамдар мен
халықтардың есен-саулығы соның ықтиярына байланысты болды.
Қазақтардың некелесу ... әр ... ... ... әдет-ғұрыптары мейлінше мол сақталған. Оларда ертедегі
дәстүрлердің --- топтық некенің (левират және сорорат), экзогамияның,
полигамияның, ... ... ... ... мал және енші берудің
және т.б. ғұрыптардың белгілеріжақсы көрініс тапқан. Құда түсу ... ... ... антпен бекітілді. Ант беру рәсімі жасалғаннан кейін
кейін ақсақалдар құдалық бәтуәласуға қан ... ... бата ... бата ... бұл ... деп аталды.
Қазақтар арасында үлкендер ерекшке құрметтелді. Оны бұзушыларға
айып ... ... ... ... жасы ... ... ... атасының және қайын ағаларының алдынан өтпеу ғұрпын қатаң
сақтады, оларды өз атымен атамады.
Қонақжайлық ... ... ... табиғи мінез болып
табылды. Жол ... келе ... ... кез ... ... өзі ... үйінде қонып шығуға құқығы болды. Мейманға ас беріп, әр түрлі
қызмет көрсету мүлде ... ... Егер үй иесі ... ... ... ... де ... бар еді. Әдет
(дәстүрлі құқық) бойынша ... өзі ... ... үй ... ... ... Үй иесі мейман өз ... ... ... одан кек
қайтара алмады. Керісінше қожайын өз мейманын оның ... ... ... ... арасында тамыр болу дәстүрі ежелден кең таралған.
Біреулерін --- ... ... ... ... ... ... өз ... ортақтығы табыстарды, ал үшіншілерін әр түрлі
тұрмыстық қам-қаракет барысындағы адалдық ... ... ... ... отырғанда, өте салтанатты жағдайда жасалды, қылышты
немесе қанжарды сүйіп, ... ... ... ант ... 22 ... көктемнің күн мен түн теңесетін түніне
тұтас келетін Жаңа жылдың келуін (Наурыз) жыл ... ... ... етіп атап ... Сол күні жасына, жынысына және ... ... ... ... адамдардың теңдігі сақталды.
Наурыз күні халықтың жаппай бір-біріне деген мейірім, ықыласы
артты, тіпті ... ... ... ... ... да татулық
орнады. Ұлыстың ұлы күні құрметіне адамдар өздерінің арасындағы ең ауыр
реніштерін де кешірді. Қазақтар ... діни ... ... ... кең ... Құрбандық шалу соғыстың аяқталуы, ұлының
шайқас алаңынан аман келуі, шаңыраққа ұл перзенттің келуі, өлімнен аман
қалу, тасаттық ... ... ... т.б. ... ... ... ... ғұрыптық мәдениет халық
өмірінің барлық дерлік жақтарын қамтығаны, онда зор ... ... ... ... мен ... ... ... толассыз шайқас, ұрыстар, екі халықтың бір біріне леген
өшпенділігі, өліспей ... бел ... ... ... сан ... ... ... пен орын алғанын қазақтың ... ... да ... жайында еңбектерді сөз еткенде 1996 жылы жарық корген
Ақселеу Сейдімбековтың “Күй шежіресі” ... ... ... аламыз. Әрбір қазақ үшін, қазатың өнер сүйер қауымы үшін
қажетті де құнды ... ... ... ... бұл еңбекте
көшпелілердің рухани мәдениетінде ... мың ... ... ... орныққан тарихи дәстүрінің бар екенін білгір және сирек
кездесетін ... ... ... А.Сейдімбековтың “Егер ХХ
ғасыр табалдырығынан аттанғанға ... ... ... ең мол ... ... өнер түрлері қайсы? --- деген сұрақ қойылар болса, онда
алдымен сөз өнері, музыка өнері және қол ... ... ... еді”
деуінде қарғанда музыка өнерінің халық үшін қаншалықты зор ... ... қиын ... ... өзі ... де жақсы білетін, солай
түсінетін шындық емес пе?
Мәдениетіміздің аса ... ... бірі ... рухани
айналымға түсіп отырған көптеген халық сазгерлерінің өмірбаяны мен күй
аңыздарының арасында біз қарастырып отырған ... XVIII ... ... аз ... Яғни ол ... сол тұстағы халық
тағдырына байланысты бар күйлер, ... ... ... да сөз
болды. Бұл арада айта кететін бір жай Ақселеу Тарақты бұл ... ... ... ғана ... одан ... шыққан еңбектерінде де жазған
болатын. 1989 жылы “Жалын” баспасынан жарық көрген “Солар” атты ... ... ... ... ... ой ... оның маңызды
салаларының, ірі қазақ музыкасының пайда болуы, ... ... ... ... айтады, нақты мысалдар келтіреді.
XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы кезінде дүниеге келген қазақ
күйшілерінің шығармаларының арасында аса ... ... ... ... биі”, “Беласар”, “Абылайдың қара
жорғасы”, “Кеңес” т.б. күйлер.
Бұл күйлердің шығарушылары ... ... бірі --- ... ... ... Абақ тайпасынан
шыққан, теңдесі жоқ өнер иесі болған. Ол жоңғарлардың 1723 жылы болған
қазақтарға тұтқиыл шабуылы ... ... 18 ... ... еді. ... ... жасынан домбыра тартып, кемелденіп қалған ол ... күй ... ... ... көз ... ... жан-жүйеңді
босататын осы күйден кейінгі оның кең тараған шығармасы “Қайың сауған”.
Ол да ақтабан ... ... ... мұң, ... ... үмітсіздікті, түңілуді емес, қайта жеңіске деген жігер мен
қажымас күреске шақырған, сенімге толы сазды ... ... ... XVIII ... мен XIX ... алғашқы жартысындағы қазақ
халқының музыка мәдениеті мен оның өкілдерін сөз еткенде бұл кезеңде
қазақ жеріндегі ... ... ... ... оның ... ... діңгегі қазақ халқының рухани өрісі болғанын
байқаймыз.
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ... ... ... ... ... ... ... сол тұстағы саяси
қоғамдық өмірдегі оқиғалар мен өзгерістерді ... ... орын ... жұртшылығының көңіл-күйі мен ой-арманын білдірді.
Қазақ өнерінде өзіндік қолтаңбасымен із қалдырған, жанға жағымды,
жаймақоңыр күйлердің дәстүрін ... ... ... ... ... адамы болған. Ол елуден астам халыққа
кеңінен тараған күйлерін қалдырды. Бұлардың ... ... ... “Балқан тау”, “Былқылдақ”, “Қос басар”, “Балбырауын”, “Боз
торғай”, т.б. камералық, симфониялық, аспаптық, ... ... ... ... Қарағанды қаласында белгілі дирижер Ш.Қажығалиев
ұйымдастырған Тәттімбет атындағы халық аспаптар ... сол ... ... ... ... өмір ... төре күйі ... ұғымды орнықтырушы, төре
күйі мектебінің негізін қалаушы Дәулеткерей Шығай ұлы (1820-1887) есімі
қазақ еліне ертеден кең тараған адам. Ол Кіші ... ... ... ... ... ... ... шығарған күйі аз емес.
Олар өзінің сұлу, сырлы сазы, әсем ... ... ... ... ... ... тартатын әдемілігімен ерекше – “ақбала ... ... ... ... оның сұлу ... күйлерін жадына
сақтап, оны бүгінгі ұрпақтың мұрасына айналдырған Бөкейханов Науша ... ... ... ... ... ... ... музыкалық мәдениетін дамытуға елеулі үлес
қосып, халықтың музыкалық қатынасын тамаша күй туындыларымен ... ұлы Абыл ... ... Қожеке (1823-1881), Шоңманұлы Тоқа
(1830-1914), Сарымалай (1835-1886), Қазанғап (1854-1917), Ерназар ұлы
Дайрабай, Нүрпейісова Дина (1865-1955), Дүкен ұлы Ықылас ... ұлы ... ... ... ұлы Өскенбай (1860-1925),
Тауданбекұлы Дәуірбай (1873-1937) сияқты аты шыққан дарынды ... ... ... күйшілердің арасында Ықылас пен Динаның орны айрықша
бөлек. Ықылас Кіші ... Тама ... ... Оның ... ... ... ... қайғы”, “Бозторғай”, “Жалғыз аяқ”,
“Жез киік”, “Ерден”, “Қазан”, “Қаншайым” т.б. күйлерін халық ... ... ... қызыға да құмарлана тыңдайды.
Заманының тамаша орындаушысы Дина ... ... ... көру ... ие ... адам оны ... ... да, естен
шығарған емес. Өйткені, ол теңдесі жоқ домбырашы болаьын. ... ... ... ... ... ... “Әсемқор”, “Байжұма”,
“Бұлбұл”, “Науысқы” сияқты күйлер ... ... ... ... ... ... қоздырып, көңілін қуаныш пен бақыт
сезіміне бөлейтін шығармалар болды.
Қазақ күйшілерінің арасындағы халқымыздың рухани ... ... ... ... ... нәр ... оны ... тұрған,
оның ажарын айқындап ашып келе жатқан тұлға – ... ... келе ... күй өнерінің құдіретін бүкіл әлемге танытып, шырқау
шегіне жеткізген Құрманғазы Сағырбайұлы (1818-1889) Батыс ... ... ... ... ... ... дүниеге келген.
Қазақ елінің Батысында ертеден қалыптасқан күйшілік ... ... ... ... ... дарынды өнерпаздардың
шығармаларын аса құнтты, құнарлы шабытпен орындап, өзі де күй ... Ол ... кең ... ... ... күй шығарған. Бұл
күйлердің көбі белгілі композитор Ахмет Жұбанов құрған, одан ... ... ... ... КСРО ... ... ... Қажығалиев
қырық жылдан астам басқарып, академиялық дәрежеге жеткізіп, дүние
жүзіне танымал еткен Құрманғазы атындағы ... ... ... ... келтіре орындалатын “Адай”, “Алатау”, ... ... ... ... ... “Кісен ашқан”,
“Қайран шешем” күйлерін оркестрдің ... ... жұрт ... қол ... ұзақ ... ... көрсетеді. Оркестрдің орындауында
“Сарыарқа” күйі де тыңдаушыларына айтып жеткізгісіз әсер қалдырды.
Бұл күйді ... ... ... келе ... ... ... Тәттімбетке кездескенде шығарған екен деседі.
XVIII ғасыр мен XIX ғасырдың алғашқы ... ... ... аты ... ... ... Республиканың батыс
өңіріндегі күйшілердің ішінен Қара ұлы ... ... ... Кіші
жүздегі он екі ата бай ұлының бір тармағы Беріштен шыққан ... ... ... ... ... ... аралап, бұл төңіректегі күйшілік
дәстүрді терең меңгерген танымал күйші. Асан Қайғыдан Абылайға ... ... ... Абыл, Еспай, Кәуен, Арыстан, Соқыр
Есжан сияқты ... пір ... ... ... ... болумен
бірге ел тағдырын, халық қамын өз күйлеріне өзек ... ... ... қасиеті күшті күйлерді көп шығарған.
Ауыз әдебиетінің күрделі түрі --- мақал, мәтел, жұмбақтарды ... ... ... ... ... рет ел арасынан жинап бастыру
ісіне В.Радлов, Ш.Ибрагимов, Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... үлес ... әдебиет:
1. Кюнер В.Н. Китайские известия о народах Южной ... ... и ... ... М., 1961. с. 105
2. Байпаков К.М., Подушкин А.М. Археологические памятники древне-
земледельческой культуры Казахстана. Алма-ата, 1969;
3. Левина Л.М. ... ... и ... ... М., ... С.С. ... ... народы, М., 1988 с. 113-125.)
4. Қазақстан тарихы (очерктер), Ж.Қ. Таймағанбетов., І-т., 1994ж, 32-
36 ... ... ... көне ... Ж.Қ. ... 1994ж, 12-13 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XVIII – XIX ғ.ғ. Қазақстан мәдениеті13 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Ағартушылық ғасырының мәдениеті (XVIII ғасыр)20 бет
Музыка өнері7 бет
Туризм түсінігінің қалыптасуы мен туристік саланың дамуы8 бет
Әлемдік мәдениеттер мен өркениеттер165 бет
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь