Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы

КІРІСПЕ
6
1 ҚАЗАҚ ӘДЕТ ҚҰҚЫҒЫНДАҒЫ НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ 9
1.1 Әдет құқығы бойынша некеге тұрудың негізгі шарттары 9
1.2 Әдет құқығындағы некеге тұрудың негізгі тәртіптері 32


2 НЕКЕНІҢ ТОҚТАТЫЛУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ МЕН НЕГІЗДЕРІ 42
2.1 Некені бұзу және ажырасу түсінігі 42
2.2 Әдеттік құқықтағы ажырасу 45
2.3 Ерлі.зайыптылардың бірінің қайтыс болуына байланысты некенің тоқтатылуы 49
2.4 Некені заңсыз деп тану 54


ҚОРЫТЫНДЫ 61

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
63
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық жүйе әдет-ғұрып құқығы нормаларына негізделген еді. Сондықтан құқықтық жүйеге оның тарихтағы орнына сай көзқарас, соған лайық зерттеу әдісі және ұғым-түсініктер қажет.
Қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып дәстүрінің өмірлік құпиясы оның адами ажарында, рухани келбетінде, мәдени астарында. Ұлттық әдет-ғұрып болмысының осы бір қиын да қилы қатпарларына, түңғиық тұнықтарына ой жүгіртіп, олардан тұшымды сыр тарта алғанда ғана қазақ сахарасындағы салт-дәстүр мәдениеті жәйлі шынайы тұжырымдар жасауға болады. Оның сырт көзге қораш көрінер құрылымдық қарапайымдылығы адам табиғатына әсер етудегі ғажайып мүмкіндігімен астасып жатады, көп шығынды қажет етпей тез, жеңіл әрі оңай орындалар шарттылықтары игілігі мол нәтиже, тұтастай тағылым берер пәрменділігімен ұштасады.
Қазақ салт-дәстүрі осыған дейін кеңес құқықтанымы аумағанда, негізінен, таптық көзқарас тұрғысынан зерттелді. Соның нәтижесінде, әдет-ғұрып дәстүрінің таптық, күн көрістік сипаты асыра бағаланып, оның мазмұны көшпелі қоғамдағы әлеуметтік қатынастар жүйесімен және солардың негізінде жатқан экономикалық мүдделермен анықталды. Таптық көзқарастың объективті мәнінен гөрі идеологиялық сипатын асыра сілтеу қазақ әдет-ғұрып дәстүрінің пішімін бұрмалап, оны артта қалған, тарихи түрғыдан алғанда дамуы кешуілдеген, ескі құқықтық жүйелер қатарына жатқызуға жол берді. Қазақ әдет-ғұрып құқығы консервативті, негативті суреттермен боялды. Демек, әдет-ғұрып құқығын зерттеуде бірізділік, бір-жақтылық сарыны біршама орын алды. Ендігі міндет жеткен жетістіктерімізден жерінбей оны көре біліп, сонымен қатар жіберген олқылықтарымыздың орнын толтыру, аталмыш мәселені зерттеудегі, оған баға берудегі кеткен бұра тартулардан арылу. Сөйтіп, қазақ қоғамындағы құқықтық-нормативтік өмір арнасының шынайы табиғатын ашып, оның объективті кескін-келбетін, бітім-болмысын ғылыми тұрғыдан сомдау.
Қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрі ұзына бойғы тарихының жемісі, серігі және оның қоғамдық өмірінің құндылықтарының бірі болды. Әдет заңдары тарих кейіпкері, өткен өмір елесі ретінде қаралып бағаланады.
Қазақстан Республикасы егемендік алып, оның саяси тәуелсіздігі жарияланғаннан кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Егемендік, тәуелсіздік, ұлттық мемлекет идеялары қоғамдық өмірдің барлық салалары, оның ішінде мемлекеттік құрылыс және құқықтық жүйе арналарына да соны серпін, жаңа леп алып келді.
Ұлттық сананың қайта түлеп, жанданып-жаңғырығуы бірте-бірте салт-дәстүрлік саланы да қамти бастады. Бұл өмір аумағындағы құбылыс, әрекеттер де енді ұлттық сана-сезім бастаулары және құндылықтары биігінен қаралып, бағалана бастады.
1 Фукс С.Л. Некоторые моменты казахского права и описание киргизских обычаев. - Известия АН КССР, 1948. – 359 с.
2 С. Өзбекұлы. Тәуке хан Жеті Жарғы. - Алматы. - 1994. – 233 б.
3 Қ. Толыбаев. Бабадан қалған бар байлық. – Алматы. - 2000. - 188 б.
4 М. Әуезов. Әдебиет тарихы. – Алматы. - 1991. - 181 б.
5 Х.А. Арғынбаев Қазақ халқындағы семья және неке. – Алматы. - 1973. -228 б.
6 Кенжахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлерімен әдет-ғұрыптары: көпшілік оқырман қауымға арналған. Алматы: Ана тілі, 1994. – 80 б.
7 Х.А. Арғынбаев. Қазақ отбасы. – Алматы. - 1996. - 261 б.
8 С. Кенжеахметұлы. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. – Алматы. - 1998. - 210 б.
9 Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М.: Восточная литература РАН, 2002. – 752 с.
10 Ф. Энгельс. Семьяның, жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. –Алматы. – 1967. - 251 б.
11 Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 192 б.
12 История государства и права Казахской ССР / Под ред. С.С.Сартаева. Алма – ата: Мектеп, 1982. - Ч. 1. – 182 с.
13 Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары / Құраст. З. Кенжалиев және т.б. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 208 б.
14 Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. – Алматы: Алматыкітап, 2005. – 284 б.
15 ¬Өсеров Н. Мұсылмандық неке заңдары. – Алматы. - 1997. – 120 б.
16 Өсеров Н. Шариғат. - Алматы. – 1996. - 87 б.
17 Мағауин. М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 208 б.
18 Н. Өсеров. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері. Алматы, 1998 ж. 47 бет
19 Ақбаев Ж. Қазақтардың отбасылық-неке қатынастары туралы ойлар // Парасат. - 1992. - №10. – 3 б.
20 С. Өзбекұлы. Абай және адам құқығы. – Алматы. – 1995. - 98 б.
21 Материалы по казахскому обычному праву. - Алматы: Жалын, 1998. – . 580 с.
22 Материалы по казахскому обычному праву. Алматы, 1948, стр. 257.
23 Абай Құнанбаев. Шығармалар. – Алматы. – 1968.- Т. 2. - 220 б.Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Алматы,1996, 198 бет.
24 Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері: - Алматы: Ана тілі, 1994. – 104 б.
25 Ф. Энгельс. Сесмьяның, жеке меншіктің жӘне мемлекеттің шығуы. Алматы, 1967, 38-39 беттер.
26 Артықбаев Ж.О. Жеті жарғы - мемлекет және құқық ескерткіші (зерттелуі, деректер, тарихы, мәтіні): Оқу құралы. – Алматы: Заң әдебиеті, 2003. – 150 б.
27 М. Тәтімов., Ж. Әлиев. Дербестігіміз – демографияда. – Алматы. - 1999. - 247 б.
28 М.Ниязбеков. Біз қалай туыспыз?. - Алматы: Өнер, 1992. – 135 б.
29 Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық, 2 басылым. - Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 1 Т. - 616 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ–ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Утегенова Ж.А.
Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
050301 мамандығы – ... ... ... ... ЖӘНЕ ... МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ–ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
«Кафедра меңгерушісінің
рұқсатымен қорғауға жіберілді»
____________ т.ғ.к., профессор ____________ Нездемковский ... ... әдет ... неке және ... мамандығы – «Юриспруденция»
Орындаған 4 курс
күндізгі оқу бөлімінің студенті
Утегенова Ж.А.
Ғылыми жетекші
з.ғ.к., доцент
Турсынкулова Д.А.
Норма бақылаушы
з.ғ.к., доцент
Ахатов У.А.
Алматы 2011
МАЗМҰНЫ
| ... |6 |
|1 ... ӘДЕТ ... НЕКЕ ЖӘНЕ ... |9 ... ... ... некеге тұрудың негізгі шарттары |9 ... ... ... ... ... тәртіптері |32 |
| | | |
|2 ... ... ... МЕН ... |42 ... бұзу және ... түсінігі |42 ... ... ... |45 ... ... ... ... ... некенің |49 |
| ... | ... ... деп тану |54 |
| | | |
| ... |61 |
| | | |
| ... ... ТІЗІМІ |63 ... - ... ... ... іске ... әрекет.
Кәмілетке толған баласына өздеріне ұнаған, көңілдері түскен үйдің ата-
аналарымен ... беру ... сөз ... ретінде кісі жіберуден бастайды. Жаушының негізгі міндеті -
қыздың әкесінің ниетін біліп, егер ол қарсы болмаса ... қай ... ... ... ... ... - құйрық-бауыр жеудің мәнісі екі жақтың бауырласып
туыс болғанын көрсетсе ... Бұл ең бір ...... заң ... Екі ... ... туа ... кез-келген "құйрық-бауыр жеп пе
едіңдер?" -деп сұрайды. Желінген болса, онда құдалық заңды деп ... ... май құю - ... ... ... ... күні ... ауыл үлкендері
жиналады. Үйдің сол жағына шымылдық ұсталады. Қыз шешесі де ... ... соң ... де ... ақ ... жауып үйге кіргізеді.
Қайын атасының ... ... ... тізе бүгіп, сәлем етеді. Атасы бұған
жауап ретінде «көп жаса балам» деп ризашылық ... ... ... ... отқа май құйғызады. «От ана, май ана қабыл ет, аруақ-құдай разы
болсын» деп отырған үлкендер бата ... Бұл әдет өте көне - ... ... ... сенушіліктің сілімі ретінде сақталған. Халық
түсінігі бойынша сақталған бұрын өлген ата-бабаларының рухы ... ... ... ... ... ... жебеп, қолдап жүреді дегенге
халық әбден сенетіндіктен аруақ рухын риза ету үшін отқа май құйып, ... ... жас ... оң ... ... шарапатын тигізуін тілейтін.
Осы әдетке ... ... ... май ... деп, қыз ... ... ... кілем жапқан түйе, не кілемнің өзін жібереді. Бұған шамасы
келмегендер ... ... - Бұл ... орындалған соң жас келіннің бетін ашу, яғни күйеу
жұртының үлкендерімен келінді таныстыру, оларға келінді көрсетіп көрімдік
алу үшін ... ... ... ... ... ... аралас
қайын ағалардың жетістігі мен кемшілігін сипаттаумен бірге, келінге толып
жатқан ескертулерден тұрады.
Төркіндеу – төркіндеу ұзатылғаннан кейін бір жыл ... ... ... соң да ... ... қыз туған ауылына келіп, ... ... ... ... ... ... ... төркінінде
біраз күн болып қайтады. Төркіндеу - арнайы сапар
Реферат
Диплом жұмысының тақырыбы: “Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы”
деп ... ... ... 2 ... 6 бөлімшеден, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І бөлім қазақ әдет құқығындағы неке және ... деп ... Ол ... тұрады: бірінші әдет құқығы бойынша некеге тұрудың негізгі
шарттары деп аталады, ... әдет ... ... ... ... ... ... некенің тоқтатылуының алғышарттары мен негіздері деп аталады.
Бұл бөлім төрт бөлімшеден тұрады: некені бұзу және ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың бірінің қайтыс болуына
байланысты некенің тоқтатылуы, некені ... деп тану ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша
неке институтының ... ... және ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша неке
қатынастары, оның басты құрамдас ... ...... ... ... және т.б. ... ... мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жұмыстың негізгі
мақсаты - қазақ әдет-ғұрып ... ... неке ... мәні ... ашу, оның құрамдас бөліктерін анықтау, олардың қазақ ... ... ... ... ... ... ... неке
қатынастарынан туындайтын ... ... үшін ... ... айқындау болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін мынандай міндеттерді шешу ... әдет ... ... ... ... негізгі шарттарын айқындау;
- әдет құқығындағы некеге тұрудың негізгі тәртіптерін саралау
- некенің тоқтатылуының алғышарттары мен негіздерін саралау;
Жұмыста ... ... ... отбасы, әдет-ғұрып, құқық, заң
және т.б.
КІРІСПЕ
Дипломдық жұмыстың өзектілігі. Көшпелі қазақ қоғамындағы ... жүйе ... ... ... негізделген еді. Сондықтан
құқықтық жүйеге оның тарихтағы орнына сай көзқарас, соған ... ... және ... ... қоғамындағы әдет-ғұрып дәстүрінің өмірлік құпиясы оның адами
ажарында, рухани келбетінде, мәдени ... ... ... болмысының
осы бір қиын да қилы қатпарларына, түңғиық тұнықтарына ой жүгіртіп, олардан
тұшымды сыр тарта алғанда ғана қазақ ... ... ... шынайы тұжырымдар жасауға болады. Оның сырт көзге қораш көрінер
құрылымдық ... адам ... әсер ... ... ... ... көп шығынды қажет етпей тез, жеңіл әрі ... ... ... мол ... ... ... берер
пәрменділігімен ұштасады.
Қазақ салт-дәстүрі осыған дейін кеңес құқықтанымы аумағанда, негізінен,
таптық ... ... ... Соның нәтижесінде, әдет-ғұрып
дәстүрінің таптық, күн көрістік сипаты ... ... оның ... ... ... қатынастар жүйесімен және солардың негізінде
жатқан экономикалық мүдделермен анықталды. Таптық көзқарастың объективті
мәнінен гөрі идеологиялық ... ... ... ... әдет-ғұрып дәстүрінің
пішімін бұрмалап, оны артта қалған, тарихи түрғыдан алғанда ... ескі ... ... ... ... жол берді. Қазақ әдет-
ғұрып құқығы консервативті, негативті суреттермен боялды. Демек, әдет-ғұрып
құқығын зерттеуде ... ... ... ... орын ... ... ... жетістіктерімізден жерінбей оны көре біліп, ... ... ... орнын толтыру, аталмыш мәселені зерттеудегі,
оған баға берудегі кеткен бұра ... ... ... ... құқықтық-нормативтік өмір арнасының шынайы табиғатын ашып, оның
объективті кескін-келбетін, бітім-болмысын ғылыми тұрғыдан сомдау.
Қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрі ұзына ... ... ... және оның ... өмірінің құндылықтарының бірі болды. Әдет заңдары
тарих кейіпкері, өткен өмір елесі ретінде қаралып бағаланады.
Қазақстан Республикасы ... ... оның ... тәуелсіздігі
жарияланғаннан кейін жағдай түбегейлі өзгерді. Егемендік, тәуелсіздік,
ұлттық мемлекет ... ... ... барлық салалары, оның ішінде
мемлекеттік ... және ... жүйе ... да соны ... жаңа ... келді.
Ұлттық сананың қайта түлеп, жанданып-жаңғырығуы ... ... ... да қамти бастады. Бұл өмір аумағындағы құбылыс, әрекеттер
де енді ұлттық ... ... және ... ... ... ... қазақ қоғамындағы әдет-ғұрып дәстүрін арнайы бақылап, оны жүйелі
түрде ... ... ... ... бар. Оның ... ... ежелгі дәуіріне барып тіреледі. Дегенмен, қолда ... ... ... ... ... ... ... қол астына
ену кезеңінен бастауға ғана мүмкіндік берді. Ресей империясы ... ... ... ... өз ... ... Бұл уақытта әдеп зандары
қазақ қоғамындағы басты құқықтық жүйе ... ол ... ... жүйелеу және сарапқа салу патша органдарының ресми қызметі болды.
Демек, ... ... ... ... жинақтап зерттеу, көп
жағдайда ресми органдардың тапсырмасымен, бақылауымен және солар ... ... ... дәрежесі. Ресей дәуірінде жарық көрген әдет заңдары
жәйлі әдебиетте ... ... ... мен ... ... олар ... бір ... келтіріліп зеттелді. Және
бұл нормалар жәйлі алғашқы ғылыми болжамдар, ... ... С. Л. ... және ... қазақ әдет-ғұрып құқығына арналған ... және ... ... ... Аталған авторлардың және
С.В.Юшковтың, Т.М.Культелеевтің мақалалары жарық көре ... Ал, ... ... ... ... ... ... басылып шықты.
Саяси және идеологиялық қысымшылықтарға байланысты ... ... ... ... тарихына арналған зерттеулер 70 жылдары академик
С.З. Зимановтың ... өз ... ... ... ... қайнар
көздерін, ескерткіштерін, үлкен және кіші заң ... ... ... ... ... одан әрі ... жұмыстың объектісі және пәні. Дипломдық жұмыстың негізгі
объектісін қазақ әдет-ғұрып ... ... неке ... ... табиғаты және астары құрайды. Дипломдық жұмыстың нақты пәнін
қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша неке ... оның ... ... бөліктері – некені бұзу, ажырасу, тоқтату және т.б. ... ... ... мен ... Дипломдық жұмыстың негізгі
мақсаты - қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша неке институтының мәні ... ашу, оның ... ... анықтау, олардың қазақ ... ... ... ... ... ... бойынша неке
қатынастарынан туындайтын міндеттерді бұзғаны үшін ... ... ... ... ... ... жету үшін ... міндеттерді шешу көзделеді:
- әдет құқығы бойынша некеге тұрудың негізгі шарттарын айқындау;
- әдет ... ... ... ... ... саралау
- некенің тоқтатылуының алғышарттары мен негіздерін саралау;
Дипломдық жұмыстың ғылыми-әдістемелік базасы. Диплом ... ... ... ... құқығы бойынша неке қатынастарын зерттеген
ғалымдардың ... ... мен ... ... ... ... Сондай-ақ, жалпы қоғамдық ғылымдарға ортақ және
арнайы танымдық ... ... ... ... салыстырмалы,
функционалды т.б. қолданылды.
Дипломдық жұмыстың тәжірибелік маңызы. ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдет-ғұрып ... неке ... ... ... ... теориялық
тұжырымдарды толықтырумен көрініс табады.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, алты ... мен ... ... тізімінен тұрады.
| |ҚАЗАҚ ӘДЕТ ҚҰҚЫҒЫНДАҒЫ НЕКЕ ЖӘНЕ ОТБАСЫ |
|1 | ... Әдет ... ... ... ... ... ... өміріндегі ең бір қызықты да ұмытылмас белең, оның үйленіп ... ... Бұл ... ... ... ұлын ... қызын ұзатуда ғасырлар
бойғы сақталып келе жатқан өзінің салт-дәстүрлері бар.
Қазақ халқында ... ... - ... ... байлық - ақжаулық,
үшінші байлық - он саулық" деген үш тармақты, бір ... ... ... ... ... ... ... жан ұясы - жас жұбайлардың шаңырағы. Қыз
бен жігіттің бас қосып үйленуі сырт қарағанда олардың жеке өз ... ... бұл ... ... ... оның болашағымен ұштасып жатқан
қоғам өмірінің өзектес құбылысы. Сондықтан да ежелден ... ... ... ... ... ... ... тұтып, мұны тікелей өз
қолдарына алып отырған.
Айттыру - балалардың әке-шешелері тарапынан іске ... ... ... ... ... ұнаған, көңілдері түскен үйдің ата-
аналарымен қызын беру туралы сөз ... ... әр ... нәтижемен
аяқталып отырған, нәтижесіз болғаны да көп кездесіп отырған. Себебі
қыздарының дәулетті, ... ... ... қалаған ата-аналары бұрын етене
таныс емес адамдарға қыздарын беруге онша ниеттері болмаған. Мұны ... ауыз ... ... Өз ... яғни ... ақ ... қосылған болса ел арасында үлкен дау туып ... ... ... қызды алып қашқан жігіт те, онымен бірге қашқан қыз да айыпты деп
танылып, ... өлім ... ... ... барған [2, 33-34 бб.].
Қазақ салтында құдаласудың түрлері көп. Әкелердің көңілі ... да ... ... ... ... ең көп ... -
серілікпен табысқан қыз таңдау тәсілі. Салт бойынша қыз ... - ... Қыз ... тек ... шырай-ажарына ғана қарап шешім қабылдау
емес. Соған қоса жігіт өзі таңдап, қалаған ... ... ... ... үлгі-өнегесін де пайымдайды. Қандай жағдайда болса да ыңғайын
тауып, ауызба-ауыз сөйлеседі. Орайы келсе әзіл-қалжыңымен ... ... ... Мұндай тұста қыздың да қарап қалмайтыны белгілі. "Қыз көретін
жігітті біз көрелік" деп, жігіттің қабілет қарымын, ой ... ... ... дөп ... ... ... ... Осындай көңіл
табысқан жарастықтан кейін ... ... ... ... ... ... үшін бұл үлкен қуаныш [3, 138 б.].
Жігіт әкесі ... қыз ... қыз көру ... кейін
айттырылатын қызға құда түсуге кіріседі. Оны қыз ... ... ... ... ... ... негізгі міндеті - қыздың әкесінің ... егер ол ... ... ... қай ... ... туралы
келісіп қайту. Құдаласушы екі жақтың бір-біріне тең, үйлесімді болуына
халық ... мән ... ... ... жаушы, жарастырушылар сөздерін
астарлап, жұмбақтап, тұспалмен айтып, көңілге тиіп ... ... ... ... келген жақтың тілегін қабыл ... ... ... ... салып, тікелей жауап бермей кейінге қалдыратын болған. Ал ... ... ... ... мал мәселесі жөнінде пәтуаласады. Мұндай
келісімнен кейін қыздың әкесіне "қарғыбау", анасына "сүт ақысы" ... ... ... ... құрметіне көңіл көтерерлік
кішігірім той жасап "құдатартыс" аталатын жол-жоралғылар жасалады. ... қыз ... ... келу ... ... ... ... әкесінің жылы лебізін әкелген жаушы келісімен жігіт әкесінің үйіне
жанашыр туыстар жиналып, ... ... ... және ... ... Бас құда ... көбінесе, жігіт әкесінің жөн білетін сенімді
туысының бірі барады. Бұрын таныс-біліс болмаған жағдайда екі жақ тектесіп,
жай-күйлерін үғысады. ... ... - ... ... ... ... кейін ашық пікірлесіп, қалың мал мен алыс-беріс мәселесіне келіседі.
Құдалардың саны үш-төрт кісіден, кейде одан да көп ... ... ... ... ... мал мөлшеріне, құдалардың ауқаттылығына байланысты
болды. Қалың мал айтса-айтпаса да бай ... ... ... ... ілу ... ақы, осы үш ... ешқашан тоқтатылмайды, "ата күші, ана сүті" шарт
етілген нәрсе. Киіт өз алдына құдаларға екі ... ... ... ... мен сүт ақы өз ... кит ... ... жоқ күйеу тарапынан, оның
барлығына қарай қара ... және қыз ... ... әкелінетін
сыйлықтар. Бұдан басқа, міндетті түрде, күйеу жағының апаратын бір ... ол ... ... ... жеке ... ... ... беріледі. Сый-құрмет
көрсетілгеннен кейін құдалар қалың мал мөлшерін, оны қай мерзімде, ... ... ... тек отау ... сөз ... өзге ... Бұдан басқа әр түрлі шақырыстар мен берілетін жоралғы ... ... ... ұзату мерзімі туралы келісім жасалады. Қыз бой жетіп
отырған жағдайда құда түсу ... ... ... әрі ... қыз ұзату
тойына дайындық жасалады. Мәселе ... ... ... ... ... бата ... Ол үшін ... айтылып, оның бауыздалу қанына
қол батыру ақ батаны бүзбауға серт бергендік ... ... ... қол ... ... ... жол жоқ. "Уәде – құдай сөзі" деп
білетін қазақ аруақтар назасынан қорқады. Уәде бұзылса, ел ... қара ... ... ... ... ... "Қыз ... жырының бір
нұсқасында Төлеген батыр Қыз Жібектің ... ... ... ... әкесі
Базарбайдан рұқсат сүрағанда: "Өзімнің құда түсуге көңілге алған жерім бар.
Еділ-Жайық бойында қыз ... ... ... қыз ... ант ... дегенің қай көргенсіздік", - деп рұқсат бермейді. Жібекпен уәде
байласқан Төлеген әкесі ... ... ... ... ... ... бұздың деп назаланған Базарбай баласы Төлегеннің ... ... ... алыс ... ... ... Төлеген аттанарда Базарбай
теріс батасын ... ... бата ... "ата ... ұшыраған Төлеген сол
сапардан оралмай, жолда қапылыста Бекежан қарақшының қолынан қаза ... ... ант ... ... екі ... ... ... Бұдан өткен
қорлық жоқ қазақ үғымында.
Бата аяққа арнап күйеу ... ... ... ... бір ... не түйе
немесе олардың әрқайсысын бір, яки бірнеше тоғыз етіп ... "Қыз ... ... Қыз Жібектің бата аяғына 250 жылқы берген. Бұдан бөлек
қалыңдық "қарғы ... деп ... не түйе ... бір ... мал ... ... 60 ... дейін күміс ақша апаратындар да болған. Бата мен қарғы
бауы алынған қыз ... ... ... ... ... боп есептеледі.
Құдалары келгенде қыз әкесі ақ қой сойып, бата оқытып, той жасайды. ... ... ... құрт ... ... ... ... таратады.
Құда түсіп, туысқан болудың белгісі "құйрық-бауыр" жегізу. Құйрық-бауыр
жеудің мәнісі екі жақтың ... туыс ... ... ... Бұл ... бастысы – құйрық-бауыр заң орнына жүрген. Екі ... ... ... кез-келген "құйрық-бауыр жеп пе едіңдер?" -деп сұрайды. Желінген
болса, онда ... ... деп ... дауларын қараған.
Той бітіп құдалар қайтарда олардың ... кит ... ... түйе жетектетеді. Киттің ең бастысы жігіт әкесіне арналады. Бүл
арада оның құдалар құрамында болу, болмауы шарт ... яғни ... ... ... деп, қыз әкесінің шамасына қарай кілем жауып, нар жетектетеді не
жүйрік жорғадан таңдап ... ат ... ... құдаларға күйеуге туыстық
жақындық қатынасына қарай жолын беріп, кит кигізеді. Кит ... ... мал ... түйе мен ... ... әр ... киім ... оралысымен жігіт әкесі құдасын шақырып, белгіленген қалың малдың
алғашқы бөлімін беруге дайындалады. Қыз беретін ... ... ... ... ... келетін құдалар санына қарағанда бір адамға кем. Ел ... ... ... дәл ... ... болмағанмен, қыз
беретін жақтың құдалар саны әрқашан артық болады. Бұл ... ... ... ... ... дәстүр. Бұл жерде де қыз ауылындағы рәсімдер айнымай
қайталанады. Құда күту тойының соңында қалың мал қыз ... ... ... ... ... ... ... әкесі қалың малды біртіндеп
төлеуге ... ... ... ... ауыртпалығы тек жігіт әкесіне ... ... ... барған ағайын-туыстарга да түседі. Ең ... ... адам ... малға да ең қомақты үлес қосуы керек.
Күйеудің әкесі қалың малын төлеуге қандай міндетті болса, қалыңдықтың
әкесі қызына ... ... ... ... ... ... жайында ешқандай
келісім-шарт болмайды. Қазақ халқындағы жасау дегеніміз – құдалар ... ... ... ... екі басы. Барлық қыздардың
жасауы бірдей бола бермейді. Қалай ... ... де ұяты бар, ... жасауға беретіні оның алған қалың малынан және күйеудің берген
кәделерінен кем болмайды. Жасау ... ... үй ... ... ... ... өз ... үшін берілген. Егер келін өз жасауынсыз ... ғана ... ... ол ... малға сатылғаны және оның жаңа ортаға
қалыптасуы мен жәй-күйі жалтақ, ... ... ... еді. Ал егер ... ... ... ... малға сәйкес келетін өзімен бірге келген
жасауы болса, онда оның ... ... ... ... оның ... ... ... мүшелерімен тең болары да ақиқат. Яғни ... тек ... жеке ... ... психологиялық, имандылық
ерекшеліктерімен ғана шектеліп қоймайды, оның ... ... ... ... де анықталады.
Қалыңдықтың әкесі қалың малдың ауқымына қарай жасау әзірлетеді. Орташа
тұрмысты және жарлы адамдар көбіне қалың малдан кем ... ... ... үшін ... ... беру ... түзеп, тұрмысын бүтіндеудің бір жолы.
Ал енді 77 бастан артық қалың мал алған бай адамдар қызының жасауын ... ... ... кем ... мен ... ... ... малдан жасаудың айырмашылығы — ... ... ... кілем-төсеніш, үй жабдықтары, киіз үй
құрайды. Малдан тек қыз ... ат пен ... ... түйе ... Қазақтың
ескі салты бойынша, сәукеле мен қымбат әшекейден басқа қыз киімі ... ... ... ол дәстүр көп сақталмайды, әркім киімді 40-тан
берсе, ... ... ... місе ... ... ... ... әл-ауқаты жетпейтін.
Тұтас жасау мынандай: ат, түйе, отау, үй, ер, шылбыр, үзеңгі, ... ... ... қамшы; ыдыстан: қазан, таған, ... ... ... ... ағаш, кебеже, жүк аяқ, әбдіре; ... ... ... ... ... тон, ... белбеу; төсек-орын: көрпе, жастық,
шымылдық, киіз, түс киіз, кілем, алаша, сырмақ.
Осы аталған заттардың ... ... мен ... ... тойға тіктіріледі.
Желек көбіне қызыл матадан тігіледі, қалыңдық оны тойдан кейін бір жыл бойы
басынан тастамайды. Сәукелені қалындық ... ... ... келін боп
түскенде киеді. Құда түсіп қалың малын төлеген соң жігіт жағы ... ... ... күтеді. Ол бір жылға немесе одан да ... ... ... Бұл аралықта күйеу жігіт қалыңдығына ұрын келіп
түрады. Күйеудің некеге дейін жасырын баруын қазақтар ұрын ... не ... ... Егер қалың мал тұтасқа жуық өтпесе күйеу балаға бұл кеңшілік
жоқ. Бірақ бұл аралықта күйеу бала ... екі жақ ... ... пен күйеудің туған-туыстары қыз ұзатылмай тұрғанда екі жағы бір-
біріне араласып қарым-қатынас жасаудың бастамасы ... ... ... ... ... ... ... соң қыздың әкесі барып ірге
көреді. Екі жақтың құдасы да ірге ... ... ... ... ... үш қараға дейін жетектетіп барады. Қалыңдық жақтан ... ... ... ... ... жеп, ... ... ұрын келудің
екі жастың болашақ тағдыры үшін маңызы үлкен. Өйткені бірін-бірі тұңғыш
көріп тілдескен жастардың ... ... ... тіл ... не ... ... ... бүзылуы да мүмкін. Күйеу жігіт қалыңдығына ұрын
барғанда болашақ ... ... мен ... ... ... керек. Қалыңдығын
әкетуге барғанда ғана қайын атасымен ... ... ... ... ... жүгі ... күйеу де, оның жолдастары да тіс қаққан, жөн-жобаны
жақсы білетін, ... ... да, ... де ... ... ... олар ... ауылында қазақтың жоралғысына орай көп сыннан өтеді.
ұрын тойға келген ... ... ... ... ... жоқ. ... бір
жағынан - әдепсіздік, екінші жағынан — баса көктеп көргенсіздікке барғаны.
Сондықтан қас қарая күйеу келді ... ... ... ... ... баса
көктетпей, өстіп келтірудің өзінде ... мән бар. ... ... ... ... ... бұған қалыптасу жастар үшін аса ... ... ... ... ... алты ... тау ... қазып алған
алтынның қадірлі болатынындай, қалындықтың да ... ... ... ... мен ... де ... көре ... бірге бола алмай
зарыққаны үшін әлемге әйгілі болған ғой. ... ... ұлы мен ... Ләйлі
мен Мәжнүн құсатып жібермесе де, олардан үлгі ... атам ... ... ... жігіттің келе жатқаны туралы ... ... ... ... қыз ... ... күйеуді күтіп алудың қамына кіріседі.
Өзіне арнайы тігілген үйдің байғазысысын ... ішке ... соң ... әйел ... жақындарына, анасына, әжесіне, әпке-сіңілісіне
арнайы әкелген сыйлықтарын таратады. Ол: ілу, күйеу кәде, үйге ... деп ... ... ... Бұл ... мәні зор. ... қыз болса да, кәдесіз күйеу болмайды" деген мақал бар. Алғашқы
ұрын келген күйеу тарту-таралғыдан ... бар ... ... ... ... ... күйеу жігіт келгенде қыздың ауылында жасалатын
ертеден келе жатқан дәстүрлік ғұрып ... ... ... ... атап ... болсақ, ол мыналар: Қалыңдықтың "қол ұстату" рәсімі,
"ит ырылдатар" ырымы, ... өлді ... үшін ... жол), ... ... есік ашу ... ... бе" (амандасу) рәсімі, сөйлестіру
(жеңгелерді сырластыру) жоралғылары.
Мұнша ырым мен жол-жоралғылардың ... ... ... ... ... түсіндіреді:
1. Болашақ күйеудің алдында қыздың бағасын арттырып, беделін көтеру,
қиындық пен бөгесінді жеңу барысында құштарлық, ынтығуды арттыру ... Адам ... ... ... ... ... сыннан көру.
3. Қыз бен жігіттің шашбауын көтеріп, ... ... ... ... ... ... ... кенелту.
Барлық қазақтардағы ұрын тойлардың ежелгі мақсаты- күйеудің ... ... ... ... ... туралы мақұлдасу, қалың малдың қалғанын
төлеуге уәде ... ... ... ... ұрын ... ... да ұшырасады.
Осылайша салтанатты той жасаудан құтылады.
Ұрын той мен қыз ұзату тойының немесе үйлену ... ... ... ... Егер ... мал ... беріліп, қыз жасауы сай болса,
қалыңдық ұзатылар жасына ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде құдалар арасында да, күйеу мен қалыңдық арасында
да бірін-бірі түсінушілік, татулық қатынас өрби түскен жағдайда екі жақ та
келесі ... ... ... Қыз ... ... ... ... жасауы мен қыздың киім-кешегі, құдаларға беретін жолы ... ... ... Ал, ... ... болса - қалың малдың соңын
беру, қыз ... ... ... ... екі ... ... ... т.б. толып жатқан дайын-дықтар қамын жасайды. Бүл уақытта екі құда
бір-бірімен хабарласа, ақылдаса отырып дайындыққа кіріседі.
Қыз ұзату ... ... ... ... қыз ... ... ... ауа райының ашық болуын есептей келіп, апта ішіндегі бір сәтті ... Той ... 2-3 күн ... қалындық ауылына ... ... ... Кейде баласын қыз алу тойына ... ... Бұ жолы ... апаратын сыйлықтарының бастылары "сүт ақы",
"той малы", "жыртыс", т.б. ... ... деп мал, ... ... ... ... Қызға жасау ретінде берілетін отау үйдің киізін ... ... ... ... мен ... да ... ... көрінеді.
Ал, қалған жабдықтары түгелдей қыз әкесінің мойнында болады. Негізінде
отауға керекті киіздің ... ... ... әкелу құдалардың жағдайына
және келісуіне қарай жасалады да, ал міндетті түрде, киіз үйдің шаңырағын
және ... ... ... келе ... ... ... Ал енді
шаңырақ, босаға және киіз жамылышын күйеудің әкелуінен ... ... деу үшін ... ... жарты шақырымдай жол қалғанда бір жолдасымен ... ... ... ... ... ... хабарлайды. Бір топ келіншек
күйеудің алдынан шығып, қарсы алады. ... ... ... атын жақын
балдызы жетектеп келіп, ат байлауышқа байлағаны үшін "ат ... ... Оған ... мата беріледі. Күйеу жеке үйге орналасады. Қалған
жолдастарына бөлек үй тігіледі.
Күйеу жолдас болып барған ... ... алып ... ... той
малын, жыртысын құда-құдағиының алдына ... ... ... ... ... ... тездетуге уәде береді. Ал, көңілдері толмай,
әкелгендерін ... ... ... істі ... да ... ... келгенде, мүмкіндігі болса күйеу жағынан тағы да қосымша
мал не ақшадай көмек келеді де, ақыр аяғында қыз ... той ... ... ... отауға арнап берілетін киізді күні бұрын жіберсе, отау
жабдықтарын алдын-ала жасап қоюға ... ... қыз ... үйінің артына
тігеді. Отау тігуге ауылдағы балалы-шағалы ауқатты, бақытты, үлгілі деген
әйелдер ғана қатысады. Отау ... ... соң ... отау тігуші
әйелдер отау байғазысын алады. Бұдан соң отауды көрсетуге ... Ол ... ... ... түратын сол жақ босағасына барып оң
аяғымен жерді бір теуіп далаға ... Одан соң ... ... ол ... ... ... шығады. Бұл әдет олардың келешекте отауымызға нағыз ие
боламыз, тату ... ... ... ... ... ... ... екендігін білдіретін ғұрып. Үй ... ... ... ... ... ... ... малдай, ақшадай немесе тігулі киімдей
сыйлықтар алады. Отау тігіліп, күйеу мен ... ... ... қойылып
шымылдық байланады. Отау дайын болған күні кешкісін осы ... ... ... ... рет кездеседі. Қайткен күнде де бүл кеш ... ... ... ... ... түні есебінде көптеген дайындықты
талап етумен бірге қалыңдыққа, оның ата-анасына, ... ... ... ... ... Әр кісінің көңіліндегі белгісіз күдіктен не
айығып, не әйгіленіп аяқталатын өте жауапты кезең.
Бұл түннің де ... ... ... ... бар. Қыз жеңгелері күйеуден
ұрын келуде алатын кәделерін бұ жолы тағы ... ... бір үйде ... ойын-сауық, айтыс ұйымдастырады. Түн ортасы ауған кезде қыздар мен
жігіттер ... ... үшін ... талас басталады да, жеңгелердің
көмегімен жігіттер жеңіп, қальңдықты отауға ... ... ... ... ... ... ... күйеу шақыруға барып, бақан
аттар, ит ырылдатар ғұрыптарынан өткізіп, күйеуді әкелген соң, отау ... ... ... ... да, ... үстінде ақ шүберек (неке ... ... пен ... ... ... сөндіріп жеңгелер сыртқа
шығады.
Алғашқы түнге дейін жеңгелер күйеуте онша ... ... ... оны ... ... ... мейірімді, шырайды аңғарта түседі. Оның өзіндік себебі
бар. Қалыңдық ойлаған жерден шығып, оның ... ... ... ... ешнәрсеге көзі жетпей тұрып жаны ашыр жеңгелер ... ... ... ... ... ... шыққан жеңгелер бірден
кете қоймай, үй іргесінен құлақ салып тыңдайды. Таңертең қалыңдық ... ... ... ... ... шүберектен қалыңдық адалдығының ізін
көрсе, қуаныштары қойнына сыймай, күйеу мен қыз ... ... ... ... ... күйеу тәуір киімдерін ... ... ... ... ... ... ... барып, қайын жұртына да,
қалыңдығына да ... ... ... да ... ... ... ... қалындық алғашқы неке түні таза болмай шықса, күйеу бұл жайды
жеңгетайларға хабарлап, олар жайсыз хабарды ... ... ... ... ... күйе жағып, елге қарамастай қылдың" деген сәлемін
қызына айтып барған. Қыз әкесі "қызға ... ... тиым ... деп әйелін
сабаса, күйеу қалыңдығының кінәсін айтып, қыз әкесіне кісі салған. Егер
қыздың абройсыздығына әке-шешесі ... ... онда ... кіші қызын
беруге тиіс, өйтпеген жағдайда жігіт қалың малын қайтарып алуға қақылы.
Қалыңдық абыройсыз болып ... ... ... рәсімдерді "қатын шықты"
деп атайды. Жігіт берген ... ... ... алу үшін ... ... ... кінәсін дәлелдеуі керек. Кейде ақылды жігіт қалыңдығының
айыбын біле тұрса да ... ... ... бүгіп қалады, себебі қазір
айыпсыз ... ... қиын да. Егер ... ... білдірумен
шектеліп, үйленуден бас тартпаса, онда қалың малдың жартысын кейін қайтарып
алады. Егер ол қалыңдығын алудан бас тартса, онда ... ... ... не қалың малды тегіс қайтарып алуын сұрайды.
XIX ғ. басында қалыңдықтың күнәлілігіне байланысты мұндай ... ... ... кездесетін. Күйеу тарапынан наразылық туған күннің өзінде қыз
әкесі оған кісі ... ... ... айып төлейтіндігін білдіреді. Бұған
келіспеген жағдайда, қалың малын қайтарғысы ... басы бос ... ... де ... ... Екі жақ ... өз бетінше келісе
алмаса, би алдына жүгінеді.
Билер екі жақтың ... ... ... келе ... малдың белгілі
мөлшерін ғана қайтартқызады. Мұндай ... ... ... ... ... ... береді. Қызының абыройсыздығы үшін оның ... ... үш ... ... айып ... XIX ғ. ... ... дейін
төмендеген. Жалпы, бұл мәселе аяқсыз қалдырылмайтын.
Бұдан шығатын қорытынды: ата-бабаларымыз үйлену тойына айрықша ... оны ... ... ... деп ... Ол құр ... ғана жеңіл
ойын-күлкі, қисапсыз тыраштанып текке мал шашу емес, адам өмірінде ... қана ... ұлы ... ... асу, ... ... Осылай деп
түсінген аталарымыз балаларының жолына барын шашып, тойдың мәнді де, сәнді
өтуіне елден ерек ... ... Ал ... ол ... ақтау жастардың
перзенттік борышы, азаматтық ақ ... ... ... ... ... мен ... ... біткен кезде
тойдың басталуынан бірер күн бұрын маңайдағы елдерге ... ... ... ... ... ауылдарды қыз жеңгесі басына қалыңдықтың
жаңа сәукелесін киіп, мойнына қоңырау тағылған күміс ... ... ... ... Ауыл ... түгелімен бірнеше күнге созылатын
үлкен тойды дұрыс ... ... ... ... күрес, көкпар сияқты
ойындарды ұйымдастырушылар белгіленеді. Жалпы, тойдың бір ғана ... ... ... ... жас, ... ... ... әр үйге
түсіріп, тамақ береді. Кешке таман түрлі ... ... ... ... ... ... ... Таң қылаң бере той тарқайды. ұзату тойы
аяқталып, күйме ... ... ... үй ... өз жүртымен
қоштасқан қыздың елжіреген жүрегін, қайғылы көңілін басқысы келген, салт
атқа мінген өнерлі жігіттердің бірі ... ... ... Оған ... ... М.Әуезов айтқандай:"... жүзге ауыр тимейтін 'жар' деген
сөзбен, әнмен жаңа өмірге келгендігін естіртеді. Соны құлағына ... ... ... үшін қайта-қайта 'жар' атын айтады". Алайда, қалыңдық ... ... ... ... ... тағдырына үрке, үрейлене
қарап, жұбаныш сөзге ... ... ... ... ... ... әлі де өз ... екендігін айтып, сазды,
сағынышты үн созады. "Жар" деген сөздің өзін ауызға алғысы келмей, біресе
"сылқым-ау", біресе ... деп ... ... Бірақ ұрын келіп,
қалыңдық ойнаған күйеу жігіт жағы ақырында басым ... де, ... ... қыз ... ... ... ... құрбыларымен қимай қоштасса,
жігіттер жағы "үлгілі, әдепті бол, қайын атаңды сыйла, ... ... ... наздарын айтады [4, 51 б.].
Сырт қарағанда жар-жар қалыңдықпен ауыл жігіттерінің айтысы тәрізді.
Ал, шын ... ... бір ... ... ... қыз-бозбалалардың бірі-
бірімен қоштасуы және бөтен елге кетіп бара жатқан қызды ауыл жігіттері
онда да ... ата, ... ене, ... аға, қайын, қайынбике, қайын сіңлілер
бөтен ... өз ... кем ... үйренесің деп жұбату айтады. Жат
жерде әдепті болып көргенділікпен көзге түссең сыйлы боласың, ... ... ... деп ... береді. Егер қалыңдық баратын жеріне,
болашақ ... ... ... әкесіне, ел-жұртына жар-жар айту
сылтауымен өзінің наразылығын да айтып салады. ... бұл ... ... айтылып болған соң қалыңдық пен күйеуді қоршаған жастар ән
салып, күй тартады, ... ... ақ ... айгөлек сияқты ойындарды
ойнайды, түн ортасы ауа тарасады. Ертеңіне қалындықты аттандыру ... Ол үшін ... ... ... ... ... молда
жастардың некесін қияды, қызға берілетін жасауды бас құда мен ... ... ... ... ... ... бәрі бір-ақ күнде
бітпей, кейде екі-үш күнге созылады.
Ұзатылатын қыз өз ... ... ... ... ... қоштасу үшін
жас жеңгелерін, ауылдас құрбыларын, жасөспірім сіңілілерін ертіп үй-үйге
кіріп ... ... ауыл ... күні ... ... ... өзінше дайындалып, дастарқаннан дәм татқызады. Бірі балқаймағын
қайнатса, екіншісі бауырсағын пісіріп, жаңа ... майы мен ... ... ежгеймен сыйлайды. Кіретін үйлердің саны мен қай үйде
қанша кідіретін ... ... ... ... бұл ... ... мәні ол ... адамдарымен ғана
жүздесіп шығу емес, әр туыстың от орнымен, шаңырағымен қоштасып, ... ... ... ... ... ескерткіш есебінде құнды болса
көпсінбей, арзан болса қомсынбай ... ... ... ... ... оны ... көріп жүру болса керек.
Кешке қарай қыз әкесінің үйіне туысқандар жиналып, ... ... ... молда шақырылады. Неке қию мұсылман дінінің, яғни шариғат қағидаларына
сай өткізіледі. Молда үйдің төрінде отырады, оның сол ... қыз ... одан ... ... жеңгелерімен отырады. Ал, молданың оң жағында
күйеуді бастап келген отағасы - бас құда, одан ... ... ... Бұлардың екеуі қыз жағынан болса, үшіншісі күйеу жолдастарының
бірі болады. Сырлы тостағанға су ... қыз ... оның ... күміс жүзік,
сақина не садақ жебесін, яки ... ... ... салып, молданың
алдындағы ақ шүберектің үстіне қояды. Молда неке ... ... ... ... әйелдікке алуға риза ма екен күйеу жігіт?",- деп тостағанды
алдына келген үш куәнің ... ... ... ... қолына
алған жігіттер өздерінің куәлікке жүріп, құдай алдында да, адам алдында да
сенімді ақтайтындығын ... ... ... ... ... күйеу алдына
барып, "бәленше қызы ... ... ... ... ба?",- ... ... ... ризалық ишаратын білдіріп, тостағаннан су ұрттап,
қайтып береді. ... ... ... молда "бәленше ұлы түгеншеге
тұрмысқа шығуға, оның құдай қосқан қосағы болуға риза ма екен ... Одан соң ... ... ... алып ... ... баласы
түгеншеге тұрмысқа шығуға ризасың ба? — деп, ... ... ... алып ... да, ... ... Бұдан кейін қыз әкесі мен бас
құдасынан да ... ... ... алып су ... Болған іске
куәліктік білдіріп, куәлікке жүрген ... де, ... ... ... ... бір-бір ұрттап, тостағанды молдаға қайтарып береді. Молда тостаған
ішіндегі ... ... ... ... ... болуын тілеп батасын
береді. қалындық ол затты жоғалтпай өзінде сақтау ... Неке қию ... ... ... ... неке қиярды малдай не ақшадай береді. Ал, куәлікке
жүрген жігіттер бір-бір шапан киеді. Бұдан соң үлкендер қыз ... ... да, ... ... үйге ... әңгіме-дүкен созыла түседі. Келесі күнгі
таңертеңгі шай ішіліп жайланған соң, күйеу жағынан келген бас құданы ... қыз ... ... ... ... ... ... құдаларға кит есебінде жетектететін түйе, мінгізетін ат,
кигізетін ... ... ... ... ... ... көшер
көлігі де, сауып ішер сиыры мен биесі де қыз әкесінің барлығына қарай ... ... ... ... ... ... мал саны ... берілетін жасауға, малға, кигізілген киттерге құдалар ризалығын
білдіргеннен соң, ертеден келе жатқан әдет бойынша, қыз ... өз ... бір мал ... ... құты деп ... белгілі айғыр,
буралардан басқаның қайсысын алам десе де еркі, еш уақытта ... ... ... көбінесе болашақ күйеуінің айтуынша, атышулы
бәйге, жорға аттарды қалайтын. Әрине, егер күйеу көңіліндегі ат, қыз ... ... ... ... ... ... жақсы аттан ажырасу ... ... қиын ... ... қалағанын береді. Бүған "Ер төстік
батыр" ертегісіндегі оның қалыңдығы Кенкекейдің ... ... ... бола ... ... ... енді қыз ... буылып, түйіледі. Қалыңдықты
аттандыру мәселесі жасау ... ... ... ... ... қалың малдан екі-үш есе артық болған. Тіпті қызы көп үйлер ұзатылған
қыздарына жасау ... ... ... ... ... қалатындары
болған. Қалыңдық жасауы тиелген көштің сәнді, салтанатты болуын қыз әкесі
мен шеіпесі қадағалайды. Жүк ... ... ... ... ... үкі ... ... сақтай гөр деп ... ... ... ... ... ... пен ... аттанар
алдында қыз әкесінің үйіне кіреді. Әкесі қыз бен ... ... ... ... ... ... Қыз ... үйінен шығарда жақын ... ... ... ... ... орап ... піскен ет, бауырсақ
немесе тұз сияқты тағамды қыздың басынан үш ... алып ... ... халықтың кейбір діни түсініктеріне байланысты қалыптасқан, яғни ... ... ... ... осы ... құты, ырысы кетпес үшін істелетін
ырым. Әкесінің алдынан шыққан қызды жеңгелері басқа үйге енгізеді де, ... ... ... ... ... ... ... кигізеді.
Келіншек киімінің өзгешелігі сол, тақия орнына сәукеле кигізіп, ... ... ... ... көп ... бола қоймайды. Киініп шыққан
қалындық оны шығарып салуға ... ... ауыл ... жас ... ... ертіп күйеуінің ауылына аттанады.
Қалыңдықты күйеу еліне ертіп бару үшін қыздың ... аға не ... 2-3 ... ... ... 5-6 кісі ... ... да бар тәуір
киімдерін киіп, жақсы аттар мініп, үлкен дайындықпен ... ... ... ... ер-тұрманды, үкіленіп қызыл ... ... ... Ал, базары алыс көшпелі қазақтар ұзатылған қызға салт ат
дайындайтын.
Әдетте қыз аттанарда ... ауыл ... ... ... ... ... да, қыз-келіншек ауыл сыртына дейін жаяу шығарып салады.
Қыздың, күйеудің, қыз шешесінің және ... ... ... ауыл
жігіттері, қыз жеңгелері жетектеп ... тек ... ... оларды
қолтығынан көтеріп, аттандырып, у-шу болып көрісіп, жыласып ... топ ... ... ... ұзатып қарап тұрады. Ал қыз бен
күйеу әдет бойынша орнынан ... ... соң ... жалтақтап қарамау
керек. Қыз бен күйеу бұрын кеткен жасау көшін қуып ... әрі ... ... ... ... таныс ауылдар алдынан шығып шашу шашып,
керек болған жағдайда сусындатып жібереді. Қыз елінің ең соңғы ... ... ... ... ... ... кәдесін алмай өткізбейді.
Күйеу жағына ерген серіктерінщ бір-екеуі көштен озып суыт кетеді де,
күйеу әкесінен сүйінші сұрап, хабар ... ... ... ... дайындыққа
кіріседі. Хабаршының соңынан күйеу шешесі ауыл әйелдерімен көш .алдынан
шығып, шашу шашып, қыз ... ... ... ... алып, дереу жүкті
түсіріп, отауды тігуге кіріседі. Қалыңдықтың отауын күйеу әкесінің үйінің
оң жағынан ... ... ... ... ... да ... балалы
болып, ауылга жақсы атағы шыққан әдепті әйелді ... Отау ... ... ... ... ... мүліктермен түрлендіре жинайды.
Бұл уақытта қалындық та ауыл шетіне ... ... ... ... ... ... да, күйеу ауылға келіп хабар береді. ... ... ... ... алып ... ауылға барлық топ асықпай жаяулап
келеді. Ауыл ... кіре ... ... ... үлкендерге көрсетпей,
отау алдына әкеледі. Отау алдында күйеу шешесі қарсы алып, шашу шашып үйге
енгізеді. Келінді отаудың сол ... ... ... ... ... ... жасөспірім қайын сіңлілері отырады. Ал, отау ішінде қалындықтың
шешесі, ертіп келген ... т.б. ауыл ... ... Ауыл ... соң бірі ... ... ... жасауын көріп, шымылдықтан сығалап,
келінді көріп ... ... ... ... көтеріледі. Кешке қарай жиналған жұртқа тамақ беріліп
болған соң әр үйде той бастар айтылып, ән ... ... ... ... ... ... әкесінің үйіне келесі күні туыстар, ауыл үлкендері жиналады. Үйдің
сол жағына шымылдық ұсталады. Қыз шешесі де осында шақырылады. ... ... де ... ақ ... ... үйге кіргізеді. Қайын атасының
босағасынан аттай беріп тізе бүгіп, сәлем етеді. Атасы бұған ... ... жаса ... деп ризашылық білдіреді. Қайын енесі үй ... ... ... "От ана, май ана қабыл ет, аруақ-құдай разы болсын" ... ... бата ... әдет өте көне - отқа ... ... құдіретіне сенушіліктің
сілімі ретінде сақталған. Халық түсінігі бойынша сақталған бұрын өлген ата-
бабаларының рухы ... ... ... ... ... Көңілі түссе
жебеп, қолдап жүреді дегенге ... ... ... ... рухын риза ету
үшін отқа май құйып, олардың жаңа тілеу, жас қосақтарға оң көзімен ... ... ... Осы әдетке байланысты келіннің "отқа май
құярына" деп, қыз ... ... ... үйіне кілем жапқан түйе, не
кілемнің өзін ... ... ... ... ... ... Міне осы
арада қыз шешесі отқа саларға не әкелгенін айтатын да, есік ... ... ... ... үйге алып кіреді. Ал түйе әкелсе үстіне кілем жауып
жетектеп келіп есік алдына байлайды. Отқа саларға разы ... ... ... ... тілектерін айтып, ризашылығын білдіреді. Отқа саларға әкелген
түйе де, кілем де, басқа бұйымдар да қайын атасының үйінде қалады.
Бұл әдеттер ... соң жас ... ... ашу, яғни ... ... ... таныстыру, оларға келінді көрсетіп көрімдік алу үшін
«беташар» дәстүрі басталады. Беташардың ... ... ... ... ... мен ... сипаттаумен бірге, келінге толып жатқан
ескертулерден тұрады. ... ... ауыл ... сипаттай келіп,
бәленшеге бір сәлем дейді де, бетін ашады, ал келін тізе ... ... ... соң ... ... рахметін айтқан қайын аға көрімдігіне не
беретіндігін қолма қол ... ... ... көрімдігіне көбінесе мал
береді. Әрқайсысы өз әлінше біреу бие, біреу сиыр ... оған ... қой, ешкі ... ... Бүл ... ... келіннің
өзіне, яғни жаңа отауға берілетін.
Беташар кезінде келін неше рет иіліп ... ... ... рет ... ... ... "өмірлі бол қарағым" деген тілектер айтылады да, ең ... қол ... бата ... Бата ... ... жатқан жақсы
тілектерден тұрады. "Қадамың қайырлы, қойының құтты болсын; үбірлі-шүбірлі
бол; есігің малды, ... ... ... ... кең, ... ... көп жаса", деген сияқты ізгі тілектерді ... ... ... айтқан жыршыға, қалындықты екі қолтығынан сүйеп тұратын қыз
жеңгесі мен ... ... ... әке-шешесі беташар кезіндегі еңбектері
үшін келін көрімдігі деп ... ... ... ... кигізетін. Ал, келін
көрімдігі деп жаңа отауға енесі мен жақын қайнағаларының беретін малдары ... соң ауыл ... ... ән ... күй ... әр ... ойнайды. Ертеңіне үлкен той жасалады. Келін түсіру тойды ... қыз ... ... еш өзгешелігі болмайды. Мұнда да ... ... ... ... ат ... ... ... балуан күресі, бала күресі
т.б. толып жатқан ойындар өткізіліп, жүлдегерлерге малдай, ... ... ... ... біткенше күйеу қалыңдығының маңына жоламайды. ... ылғи ... да, оның ... ... еріп ... жеңгесі түнейді. Ал, күндіз жас
жеңгенің жанында ауыл бой жеткендері мен жақын ... ... ... ... әр ... жеңгесімен сырлас ... ... ... ... жас ... ... күнінен бастап үйір
келеді. Оларды бір-біріне мұншалықты ... ... ... ... қыздарының
бәріне бірдей ортақ тағдыр болса ... [5, 228 б.]. Той ... ... яғни бас ... қалған жолдастарымен қосып күйеудің
жақын туыстары шақырып, ... өз ... ... ... ... ... өз тарапынан жасауға келген ішік, шапан сияқты киімдерін ала барады.
Қыз шешесі көбінесе той ... соң ... ... ... ... кит ... Құда мен ... түйе жетектетіп, ат мінгізеді,
тәуір киім кигізеді. Басқа жолдас-тарын да разы етіп ... ... ... ... бар қыз ... кейде қалған серіктерін қайтарып
жіберіп өзі бір айға ... де ... ... ... оны ... баулып,
өмірдің сан түрлі қырын қалай қарсы алып, оған ... ... ... ана өз ... ... ... ... орнына берік
қондырып, көңілі орныққан соң ғана үйіне қайтады. ... ... ... ... сый, ... көрсетіліп, салтанатты түрде аттандырылады. ... ... өзі ... 2-3 ... ... ... ... ел аяғы басылған соң жас келін өз отауының шаруасына араласа
бастайды. Енді жас ... той ... ... ... ... ... күнделікті жас шаруа әйелінің киімін кигізеді. Әсіресе сәукеле
орнына жаулық кигізіу әдеті жас ... ... қыз, ... ... ... әйел ... ... Бұл әдет те ескерусіз қалмайды. Келін
енесін абысын-ажындарын ... ... ... ... ішіп, еттерін
жеп тарасады.
Жаңа түскен келінге енесі де өз ... ... ... ... ... ежелгі ел дәстүрі болған. "Жақсы ауылға келген келін ... ... ... ... ... - келсап" деп біреудің жас баласын
тәрбиелеп адам қылу ... ... ... ... ... сын екенін білдіруден
шыққан. Парасатты әжелердің "келінді қызындай көр, қызың да ... ... деуі ... "келіннің өнегесі болуы енеден" деуі ... ... ... ... ... Өз ... ... үйретіп,
өнегелі, көргенді келін атандыруға енелер тырысқан.
Ежелгі дәстүр бойынша келін алдымен түскен жерінің үлкен-кішісіне, еркек-
әйеліне өзінше ат қою /еркем, кішкене ... т.б./, ол ... ... ... жас ... сын ... Келіннің түскен жеріндегі
жақын ... атын ... ... қай ... ... калай
қалыптасқанының тарихы анық емес. Сонда да оның ... ... ... ... ... ... ... пайда болғаны ойға қонымды.
Туған үйінен, әке-шешесінен, аға-бауырынан, ел-жұртынан ... ... ... ... жас ... ... жалғызсыратпай бауырына
тартып, қоян-қолтық араласу да сол үйдегілердің парызы. Сол үшін ... ... ... ілтипат-ізетпен аялайды. Келін де туыстарына өзінің
бауырмалдық сезімін, құрметін танытуға ... ... ат ... ... осы ... амалы сияқты [6, 183 б.].
Құда болған ауылдың барлығы ... ... ... ... деп аталу
қазақ халқының ат тергеу дәстүрінің бір ... жас ... ... ... ... шөбере туыстарының, олардың әйелдерін, яғни абысын-
ажындарын да "үлкен апа", ... апа", ... т.б. деп ... Ал ... боп түскеннен кейін туған балаларының атын атай берген.
Әркімнің туыстық жақындығына, туыстар арасындағы, жалпы қауым алдындағы
алатын орны мен беделіне ... ... ат ... ... ... ... Қазақ әйелдері күйеулерінің де атын атамай, оларды "отағасы",
"сіздің үйдің кісісі", "бәленнің ... ... ... ... ... ... ... "құрдас" атандыратын [7, 52 б.].
Жас келін басқа жерге түскеннен кейін өз әке-шешесін сағынады, сарғаяды,
мұңаяды. Жанында бұрынғыдай ... ... да жоқ. ... ... ... ... ... жас келінге өз әке-шешесі орнына жүретін "өкіл
әке" мен "өкіл шеше" белгіленеді [8, 205 б.].
Өкіл әке жастарды қанатының ... ... ... Әдетте, атауды әке
атымен аталғанымен де, өкілдік алған бұл ұғым сол ... ... өкіл ... ... ... Туған әке-шешесінен жырақта
жүрген жас шаңыраққа ақыл айтып, кеңес беретін, қамқорлық жасайтын адамдар.
Әу баста өкіл ... ... ... отау ... ... шаңырағын
шайқалтпай, ынтымағын бекіту ниетінде туған. Отбасында реніш болдырмай,
албырт көңіл қызуқандылықтан, шалыс қадамнан сақтандыратын ... ... ... Жас отбасының ой бөлісіп, ақыл сұрайтын, қысылғанда кеңес
алатын өкіл әке-шешені, олар құрмет тұтып, өзінің ... ... ... ... ... ... "Ағайынның аты ... аты ... деуі ... ... ... өзінен алынған.
Жастардың өзім білемін деп сыңар жақ кетпей, бұраңы мен бұлтарысы ... ... ... мен ... оларға ұқтырып, ақыл кеңес беріп,
тәжірибе бөлісіп, дер кезінде демеп, отбасы бірлігі мен тұтастығын ... ... ... ... зор. ... ... ... отбасы мен өкіл ... ... ... бірлігін
кеңейтіп, жастардың үлкендерге тәлім-тәрбие алудың жол-жоралғысын дамытатын
игі дәстүр екенін жұртшьшық қазіргі кезде тереңірек мойындауда.
Ұзатылған қыз ... ... ... соң, ... ... бойынша баласын
алып, әкесінің үйіне барып, бір ай шамасы жатып қайтатын. Мұны "төркіндеу"
деп атайды. Жат ... ... ... ... ... жатып төркіндеген.
Бұрынғы дәстүр бойынша ұзатылған қыз жыл толмай төркін жұртына ... Бұл ... жаңа ... алаңсыз үйренсін деген мақсатпен
жасалған. Және келін болғаннан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... Жыл уағына дейін бала болмаған күннің
өзінде төркіндеп бару парыз. Сондықтан баланың болу ... ... ... ... ... бір жыл өткенде немесе екі-үш жылдан соң да
болады. Ұзатылган қыз ... ... ... ... ... ... ... сағынышын басып, аунап-қуанып, төркінінде біраз күн
болып қайтады. Төркіндеу - арнайы сапар. Кейде ұзатылған ... тым ... ... ... ... ... ... 3-4 жылдан
кейін болуы да ықтимал. Кейде оны адамгершілік араластың өлшемі ретінде де
қарайды.
Қыздың төркіндеп келуі ауыл үшін ... ... ... оған
қошемет көрсетіп, мәре-сәре болады. Тек ата-ананың ғана емес, ... ... ... Төркіндеу ет жақын аға-жеңге, іні-келін,
сіңілі үшін сағыныш мауқын басудың, туыстық мейірін ... сәт ... ... ... алыс-беріс жолындағы сейіл, серуені деп те
санайды. Бірнеше жыл ішінде төркіндеп келе алмай ... ... ... ... алып ... ... ... әкелік міндетім деп білетін.
Тіршілігінде мұндай ... өтей ... ... ... ... оның
мұрагерлері орындауға тиіс болатын.
Төркіндеген қыз ата жұртының бәріне ортақ, сол ... тек ... ... ... ... жекжат, нағашы жұртын, жұрағаттарын аралап және
оларға арналған сәлем-сауқатын үлестіреді. Бұлар өзінің ... ... ... ... көрсетіп, сыйлықтарын ұсынады.
Төркіндеген келіншек нәрестесімен келсе, сәби жиенге бәсіре жасайды.
Былайша айтқанда, ... ... ... ... тай ... оған ен
салғызады. Аталған, ен салынған малды өздері қайтарда ... ала ... сол үйге ... ретінде қалдырады. Қазақ салтында аманатқа өте
ілтипатпен қараған. "Аманат" — ... аман ... ... ... болуы керек.
Аманатты сақтау және оны мезгілінде тапсыру зор ... ... - аман ... — дейді халық. Аманатқа қиянат жасамайды. Ол өте
ауыр күнә деп есептеледі [8, 35 б.]. ... ... ... ... зиян жасамауға жауапкершілікпен қараған. Аманат — ар-ұждан
алдындағы кісілік белгісі деп ... ... ... кісі ... ... ... адалдық онымен тепе-тең дәрежеде қаралған, ал
төркіндеп қайтқан келіншектің сәбиіне жасаған ... ... ... бойынша күйеу жігіт қайын жұртына кейінірек қайындап ... ... ... ... ала кететін болған. Бір жылдан соң
төркіндеп ... ... 100 қой, 15-20 ... ... ... ... ... келіншек өзіне сыйлыққа берілген мал-мүлік, шапан,
киім-кешекті өзімен ала қайтады. Өйткені ... ... ... ... әрі ... әрі ... ... қарым-қатынасын жақсартудың бір жол-
жоралғысына саналады. Төркіндеу кезінде алыс-беріс екі жаққа да сын, ... ... ... жинау немесе елмен елді жақындата түсу
міндетімен шектелмеген. Бәрінен де ... ... ... асқақтатып,
беделін көтеру, адамгершілік мерейін тасытатын әдептік ... ... - ... ... ... ... рәсімге тән құрмет. ... ... ... үшін барлық ауыл-аймақ жиналып, ... ... ... ... ... көңіл көтеру, сағыныш басу,
туыстық табысу болған соң ән-күй, айтыс түріндегі өлеңмен жауаптасу, өнер
сайысы түріндегі кездесуге айналатын ... да аз ... ... ... ... ... серіктесіп, өлеңмен ән-күйді шалқытқан.
Төркіндеу - ұзатылған қыздың өзі өскен ортасына айтар сыры, ... ... ... ... да жөні ... Алыс ... ұзатылып
кеткен қыз байғұс елін, жерін, әке-шешесін, бірге туған бауырлары мен апа,
сіңлілерін ... ... ... ... ме екен деп ел ... ... құлағын түріп жүреді екен.
Қазақта бауырларының шалғай елге ұзатылып ... ... ер ... ... бару салты болған. Сағынып келген бауырымен қауышқан апаның қуанышын
айтып сөз жетпес. Өткеннен де, ... де ... ... ... ... әбден құсаланып, зарығып жүргенде көріп көзайым
болып, өшкені ... ... ... күй ... қайран апа бауырына
көңілі тойып, мауқын баса ... ... ... ... ... жылы-жүмсағын оның алдына жайып, аузына тосады екен. Сірә, "апам үйі
ақ ... ... сөз де ... ... ... біраз күн болған соң оны салтанатпен шығарып салу қыздың елі
үшін адамгершілік парызға есептелген. Халық ұғымында ... ... ... ... ... артында арқа тұтар ағайындарын мойындату
тұрғысында қарайды. Келіншек сағыныш ... баса ... ... байқамаған,
аңғармаған ерекшеліктерді салыстырып, іштей пысықтап, өзін-өзі тани ... ... ... ... ... ... мен қайын жұрты жөніндегі ой-түсінігін ... ... ... қыз шиден тысқары" екенін мойындап, өз отауын көркейтіп, жаңа
отбасының жаршысы болуды тезірек аңғартады. Төркіндеу — ... ... ... ... қатар, отбасы беріктігін нығайта түсу
қажеттігіне көзін жеткізе түседі. Жас ... ... ... берік
түтқасы өзіне байланысты екенін мойындайды. Сол себепті төркіндеуге екі ... ... ... болады. Бүгінгі ұғыммен айтар болсақ, жанүяны ... ... ... ... ... — жас ... ... алмасу, тәлімдік түсініктерін
пысықтау мектебі іспетті, өз шаруасын тезге салып, реттей ... ... ... ... ... меңгерген тәлім нәтижелерін жүзеге асыру
жолындағы сынақтан өтудің бір амалы. Сондықтан да ... ... ... ... ... саусың ба?" деген аталы сөз тегін айтылмаған.
Байырғы тұрмыстағы әдет-ғұрыптық рәсім-дәстүр бүгінде көмескіленіп, ... ... ... жас отаудың шаңырағын бекітуде үлкен
мәні болған халықтық тәрбие, тәлім.
Сөйтіп, ұзатылған қыздың төркіндеу дәстүрімен құда түсу арқылы қыз алып,
қыз беру ісі ... да, өмір көші ... ... ... ... арасындағы қатынас, күйеу мен қайын жұрт, қыз бен төркін, келін мен
қайын жұрт (түскен жері), жиен мен ... ... ... қарым-қатынас
әрдайым болып тұрады. Осы қарым-қатынастарға сай ... ... ... ... асық жілік сияқты сыбаға тарту дәстүрі ежелден бері осы ... ... келе ... ... ... ... айттырудан басталып ұзатылған қыздың төркіндеп келуіне дейінгі толып
жатқан әдет-ғұрыптар мен ... ... көне ... ... де, көне
діни сенімдерге байланыстылары да, таптық мүддеге сай қалыптасқаны да,
көрші халықтар ықпалымен ... ... ... ғана мәні бар ... ... ... ... тән ортақ дәстүрлер де бар. Сондықтан олардың некелесу
мәселесіндегі орны да әр ... ... ... ... ... ... ... оянуына қарай ескілік атаулы біртіндеп
әлсірей береді де, жаңа қатынастар, жаңа әдет-ғұрып, дәстүрлер ... ... ... дамып, өзгеріп, әлдене түсетіндігі жоғарыда
баяндалған революцияға ... өмір ... да анық ... ... ... ... ... қатынастарда бір жүйеге салынып,
"Есім ханның ескі жолы", "Қасым ханның қасқа жолы" заңдарының негізін одан
әрі қарай ... ... ... жаңа ... сай арнайы нормалар
енгізілді. Тәуке ханның зандарында некеге тұрудың шарты ретінде 13 ... "Он үште отау ... ... сөз сол ... қалған көрінеді.
Қазақ арасында жастай некелестіру ежелден келе ... ... ... ... 13-14 жасында ұзатса, ер балаларды 15-16 жасында балағатқа
толды деп үйлендіре берген. ... ... ... қазылары құрастырған
шариат заңдарынан біз ... ... оны ... ... ... мальчики от 12 лет, а девочки в 9 лет, ... ... ... ... ... ... ежелден келе жатқан, қазір де сақталатын бір шарттың
барын айта кеткен жөн. ... күн ... ... ... ... ... яғни жеті ... дейін қыз алыспау мәселесі. "Жеті
Жарғы" нормаларда жеті ... ... неке ... бұл сан ... мен
қалындығы өлім жазасына кесіледі. Ата-бабаларымыз аса көрегенділік танытып,
сол заманның өзінде-ақ ... ... ... ... ... ... жүгінетін болсақ, туыстар арасында неке қиюдың негізінде,
қанның араласуы ... ... ... ... ... кері әсерін тигізген және бірнеше ... ... де ... ... қайталанып отырғанын аңғарамыз. Кезінде Л. Морганның
өзі осы мәселеге ... ... ... ... деп атап ... еді: ... ... емес ру мүшелерінің арасындағы некелесу дене құрылысы жағынан да, ақыл-
ой жағынан да ... ... ... жасады; алға басып бара ... ... ... ... ... жаңа ... бас ... мен миы екі
тайпаның екеуінің де қасиеттеріне сай келетіндей болып табиғи түрде зорая
берді" [10, 51 ... ... ... ғылымы және медицина қандас туыстар арасында неке
қиюдың нәтижесінде сәбидің жалпы денсаулығы, ой-өрісі мен дене ... ... ... жоқ ... ... ... отыр. Кейбір
зерттеулердің нәтижесіне көз салсақ, қандас ... ... ... ... қуалайтын аурудың жүз есе үлғаюына ... ... ... ... сол дәуірде "Жеті Жарғыда" арнайы баппен қандас
туыстар арасында неке ... ... ... аса ... белгісі.
Қазіргі Қазақстан республикасының неке және отбасы кодексінің 17-бабында
"Жеті Жарғының" осы ... мына ... ... ... ... жол ... ... атадан, бір анадан тараған
туыстардың, бір әке шешеден туған әкесі не ... ... ... ... ... отыруына".
1995 жылдың 30 тамызындағы ... ... ... ... ... ... республикасы өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және ... ... ... оның ең ... ... адам және ... ... құқыктары мен
бостандықтары" деп жазылған. Демек, мемлекет жеті ата ... қан ... ... ... мен бостандығын шектеу деп түсінеді.
Әдет-ғұрып құқығының неке және отбасы саласын реттеуге бағытталған
нормалары мен ... ... және ... принципі жеті атаға дейін
қыз алыспау деп аталды. Яғни, жақын туысқандар ... қан ... ... неке және ... ... ... арналған әдет-ғұрып құқығы
нормаларының басты мақсаты және мәні еді. Бүл принцип неке ... ... ... ... ... ... есептелді. Сондықтан осы саладағы өзге
құқықтық институттар мен нормалар ... ... соны ... арқау етіп
алатын, соның талабына бағынатын [11].
Неке ісіндегі барлық мәселені ата-анамен ру басылары шешеді, күйеу ... ... тек ... ... құлақ асуға тиіс. Даңқты қазақтар
әрқашан өзінің баласына басқа бір ... ... ... ... ... қызын айттыруға тырысады, қазір де солай.
Баласына қалың бергісі келген ата-ана, құда болғысы келген ... ... 2-3 ... адамдарын жіберіп, құда болу жөнінде сөз ... ... ... ... ... ... ... құдалар арасында жақын
тамыр-таныстар арқылы астыртын келісіп, мәселе шешілген уақытта ресми
адамдар ... тек ... бару ... тағайындау үшін жіберетін.
Құдалыққа адам жіберу мен құда ... келу ... ... ... ... ата-анасы бұл ұсынысты қабыл етсе, қой сойғызып, бата
жасатып, қалың мал ... ... ... ... осы ... ... ... үкі тағады.
Аттастырып, айттырылып қойған қызға ер баланы ата-аналары ... ... ... қүқылы. Қалың мал мөлшері әртүрлі болып ... ... ... ... ... ... ... және "жетпіс жеті"
жылқыдан құралған. Қыз туғанда қазақтың "қырық жеті" деп әкесі мен атасынан
сүйінші ... ... ... ... мал беру келін түсірушінің әлеуметтік
жағдайына тікелей байланысты болғаны бәрімізге айқын. ... ... ту ... ... ... ... ... шыққандығы ғылыми түрғыдан әлдеқашан
дәлелденген мәселе. Оған ... дауы жоқ. Бұл ... ... ... являлся непременным условием заключением ... ... ... ... было допускать мысли о вступлений в брак" [12, 51
б.] - дейді.
Екі жақ сөз ... ... ... көп кешікпей, күйеу баланың ата-
анасы оның қайын атасының үйіне, жоғарыда аталған шартты әбден бекіту үшін,
5-10 ... ... ... ... Құдалыққа баратындар саны
құдалардың ... ... ... ... Жоқ-жұққа, жарлы-жақыбайлардың
құдасының саны 2-5, орташада 5-10, байлар мен төрелердің құдасы 10-20, хан
бектердігі 40 ... ... ... келе ... ... естіп қалындықтың ата-анасы ... бір ... үй ... де оның ... ... жайып, көрпе төсеп,
көпшіктер қояды, қонақтар сол үйде ... ... ... ... ... ... қыз әкесі ақ қой сойып, бата оқытып, кіші-гірім "құда
түсер" тойын жасау керек. Осы той үстінде ... құрт ... ... ... ... Ақ ... ... сәтте "ақ қойдың ... ақ бата ... деп бата ... бет ... ... қосып
тартудың мәні ерекше. Бауыр-күллі ... ... ... ... ... жеп екі жақ ... Мың ... құда болады. Құйрық-
молшылықтың белгісі, екі ... ... ... ... ... ... Бүл ең ... құйрық-бауыр заң орнына жүрген. Екі
жақтың дау-даумай туа қалғанда кез-келген "құйрық-бауыр жеп пе ... ... ... ... онда құдалық занды деп саналып, дауларын
қараған.
"Құйрық-бауыр" арнайы табаққа ... ... ... ... ... ... кезегінде бата аяққа арнап, бір жылқы немесе түйе береді. Ойын-той бітіп
құдалар қайтарда киіт ... Киіт ... ... ... қарай
беріледі. Ең қымбат киіт жігіт әкесіне беріледі, оны құдалар құрамында ... шарт ... ... бір жағы киіт киіп, құрметке бөленіп, екінші
жағынан ырым, ... ауыр ... ... ... ... Кейін, кезегінше, қыз жағынан күйеу жігіттің аулына да ... ... қыз ... ... ... 2-3 адам артық келеді.
Оларға да жоғарғыдай, яши асыл ... ... ... ... ... ... ... толық көрсетіледі.
Күйеу әкесі қалың мал төленіп бітісімен немесе төленуте жақындаған кезде
баласын қайнына барып, қалындығын көріп қайтуға ... Бүл ... да ... ... ... қыз ... де ... болмай, қарсы
алуға дайын екендігін білдірген соң, бір малын сойып ... ... оң ... ... ... алып ... ... жанына бір күйеу
жолдас және 5-6 жігітпен ат қосшы қосып аттандырады. Оларға ілу, ... деп ... мал (қой және ... ... ... пен ... арналған маталар мен жамбы, күміс теңгеліктер, сақина, сырға,
орамал сияқты уақ-түйек жеке қоржынға ... ... ... ... ... ... ... дұрыс ұйымдастырылып, жақсы өтуіне екі жақ та
көп көңіл бөліп, үлкен мән берген. Өйткені көпшілік жағдайда құда ... қыз ... ісі ... еркінде болып келгендіктен ер жеткен ... мен ... ... көпшілік жағдайда бірін-бірі алғашқы рет осы
жолы көріп, танысуға мүмкінідігі болатын. Бүл ... ... ... ... өзара тілдесіп, бет-жүзін көрісіп, жақындасу. Күйеу ... жол ... ... ... да, ... де іс келетін өнерлі жігіт
ағасы боп қалған адам жіберіледі. Күйеу ... ... ... ... ... сай болу ... Күйеу қалыңдықтың аулына келген соң оның алдынан
қыздың жас ... ... ... ... деп ... 20-30 ... кездеме немесе бірнеше күміс теңгеліктер алады. Мұны күйеу алдынан
шыққан ... ... де ... ... жеке ... киіз үйге ... Үй тігу үшін ... үйге кірерде "шатыр байгазысы" деп тағы ... ... да, үйге ... Жас жеңгелер қалыңдықтың сіңілісін, інісін
көрсетіп күйеуден "балдыз көрімдік" сияқты кәделер ... ... ... ... ... көбінесе күміс ақшалар беріп құтылады. Мүның өзі
күйеудің ауыл жастарымен тез табысып, жақындаса ... ... ... кіріп жайғасқаннан кейін күйеу жолдас алып ... ... ... ... ... ... үйлестіре бастайды. Оның ең
бастысы "ілу" - қалыңдықтың туған шешесіне арналады. Ілу мөлшері ... ... ... Оның ... ... жылқы, жамбы, кілем,
ішік, т.б. құнды бұйымдар болады. Ал енді, ... ... ... ... ... өз ... ... арнап міндетті ... ... ... Ілу қалыңдықтың шешелерінің жақсылап тәрбиелегені
үшін берілетін сыйлық. Бұдан басқа қайын ... ... ... ... сыйлық - "есік ашар" немесе "үйге кірер" деп аталады. Бұған да бір ... бір ... ... ... ... ... ... жыртыс. Міне осы
аталған (ілу, есік ашар, жыртыс) үш сыйлық түрін күйеу жолдас дереу ... ... Егер риза ... ... қабылдап, ұрын келу
тәртібінің бүдан әрі ... ... ... ... де, ... ... бөлісуге кіріседі. Бұл арада ... ... ... ... ... ... атасының босағасына байланады. Жыртыстың өзі екі
түрлі болады. Бірі "үй жыртыс" оны қыз ... ... ... ... -
"дүз жыртыс" делінеді, оны ауыл ... ... ең ... ... ... енді осы ... мөлшері мен құндылығына разы болмаған жағдайда
оларды қабылдамайды да, той-думан басталмайды. Бұл ... өте ... ... ... осы айтылған кәделер туралы, көбінесе, алдын-ала
келісіледі, ал күйеу әкесі мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ұялмай, жолынан жығылмай өтуін қамтамасыз етіп жіберетін.
Күйеудің ұрын ... түні қыз ... мал ... өз үйіне туыстарын, ауыл
адамдарын, күйеу жолдастарын ... ... ... өз ... ... ... ... Күйеуге үлкен үйден төс салған дәстүрлі
табақ барады. Халық дәстүрі бойынша төс күйеудің сыбағасы болып есептеледі.
Төс үшін ... ... ақша ... ... Күйеуге төс тарту мүнымен
бітпейді. Үйлену тойында да, одан ... де өз ... ... ... ... ... оған сонша дүркін дәстүрлі сыбағасы төс салынады.
Ертеңіне қыз ... ... ... ... ұрын той басталады.
Тойға жиналғандар түрлі жарыс ұйымдастырады. Қыз әкесінің үйінде қалындық
пен күйеуге арнап ... ... ... ... ... ... қызды
шымылдық ішіне енгізіп, төсекке отырғызады да, екі әйел күйеуге ... ... ... шақырады. „Күйеу шақыру" кәдесін алып, күйеуді ... ... ... ... ... жатқан кәделерді күйеу жолдас
бірге жүріп, жолшыбай үлестіріп ... ... ... ... ... ... ... Бақан тастаған әйелге „бақан салар" кәдесін беріп,
бақанды жолынан алғызып ілгері жүреді. Енді бір әйел күйеу ... ... ол үшін де кәде ... ... ... әрі ... Қыз әкесінің
үйіне жақындай бергенде бір әйел жүресінен отырып ит болып ырылдайды. Оған,
„ит ... ... ... ... ... күйеуді есік алдына әкеледі.
Есік алдында қыздың мосқал тартқан жақын жеңгесі ... да, оған ... ... ... үйге ... Есік ашарға түйе не бір жылқы беріледі.
Күйеу үйге кірген ... ... ... ... ... екі әйел мен
көлденеңінен бір кемпір сұлап жатады. ... ... ... ... де ... өлді" кәдесін беріп тірілтеді. Бір әйел шымылдық ашып „шымылдық
ашар" алса, екіншісі алдын-ала қалыңдық ... ... үшін ... ... Айтылған кәделерді алып екі әйел де кетеді. Жақын жеңгесі төсекте
қатар отырған қыз бен ... қол ... ... ... қызды шашынан
сипатып „шаш сипар", бір-бірімен құшақтастырып ... ... ... екі ... ... ғүмыр тілеп шығып кетеді. Егер салған жерден
қалындық ұнаса, қалыңдықпен бірге ... ... ... ... ... құшақтасып, сүйісуден басқа жақындыққа бармайды. Көпшілік жағдайда
бұл ... ... ... де, ... да ... ... Олар оянбай тұрып
қыз жеңгелері күйеудің шұлғауы мен етігін алып кетеді. Бүл ... ... ... сол үшін ... бер ... ... Кәдесін алған соң
күйеудің етігін өзіне қайтарады. Бұл ... ... қыз бен ... ... ... ... береді. Қалыңдықты күйеу жатқан үйге де
апарады. Мүны „қалындық ойнау" дейді, бұған ... тағы да ... ... ұрын келудің кезінде күйеу қайын атасына да, қайын ... ... ... күн ... қалыңдығымен танысып, мауқы басылған соң
күйеу бала ... ... ... ... көп ... ... ... қыз
әкесіне де, қалыңдыққа да сөз келтіреді. Сондықтан күйеуді аттандырудың
қамын ең алдымен оның ... ... ... ... ең бастысы „қап
түбі" деп күйеудің түрлі кәделерді салып ... ... әр ... мен ... салу керек. Оған қосымша қыз әкесі ... ... ... да ... толып, әкелген кәдеге, түрлі сый-сияпатына разы
болса, ... ... ... ... ... ат, ... аттан бастап,
аяғына шапан кигізіп қайтарады. Егер қалыңмал әлі түгел төленіп бітпесе,
оның ... бір ... алып ... ... етеді.
Әдетте күйеу ауылдан жаяулап шығады да, ауыл сыртына шыққан соң ... мен ... ... ... өз ... өз ... соң ... інісінің сәтті сапарының аяқталуына арнап бір марқасын
сойып, ауыл жастарын жияды. Бұл ... ... ... ... ... оның
ауылының салтанаты, әдет-ғұрпы, ұрын той кезіндегі есте қаларлық ... ұрын ... ... ... қай ... болсын бата бұзу үлкен
айып болып есептеледі. Күйеу қалыңдықтан еш ... бас ... ... үлкен айып тартылады, қыз жағынан бата бұзылған ... ... ... қайтарылуымен бірге, үлкен айып төлейтіндігін де ескертеді.
Әдетке қанша қатал болғанмен, күйеудің ... ... ... ... ... бұл ... ... та болып жататын,
әйтеуір, заңды күйеуі болғандықтан, ... да оның ... ... ... ұрын той ... ... мән беру ... деуге де болады. Олай деуге себеп, бұрын, міндетті ... ... ... (бақан салар, ит ырылдатар, кемпір өлді,
қыз қашар, қайын атасының үйінде кездестіру, т.б.) енді тек үйлену ... ... ... Ал, революциядан кейін ұрын бару әдеті мүлдем
жойылып, тек қоржын ... ... ғана ... яғни ... ... ... осы ұрын ... сілімі ғана. Бұдан некелесу қатынастарындағы
неғұрлым көне ... ... ... дамуына байланысты әлсірей
беретіндігін байқаймыз. Революция қарсаңының өзінде бұрын қалыңдығын ... той ... ғана көру ... ... яғни ұрын тойсыз-ақ
олардың бірін-бірі көріп-білісуге жағдайының молдығын аңғартады. Сондықтан
ұрын бару өзінің алғашқы мәнін біртіндеп жоя бастады.
Қалың ... ... ... ... ... ... ешкім қалыңдығымен
некелесе алмайды. Күйеу қалың малын түгел төлеп бітпей тұрып, ата-анасының
келісімінсіз қалыңдығын алып ... ... ... ... ... ... бір ... ат-тон айыбын төлейді. Сонан кейін қалың малының қалғанын
түгендеп беріп, ... ... ... ... ... ... қалыңмалын түгел төлеп, қыздың әке-шешесінің сөзбұйдаға
салғанына шыдамай, қалыңдығын алып қашып ... ... дау екі ... шешіледі:
а) күйеу жігіт қалың малын төлеп бітіп, қыздың әке-шешесі тойды ... ... ... қайын атасының сыйлы, беделді агайындарына сөз салып,
алдынан өтуге тиіс. Егер ол осы шартты орындамай қызды алып қашса, бір ... ... ... ... ата-анасына қайтаруға тиіс, бұдан ... жағы да ... ... ... ... ... мідеттеледі;
б) егер күйеу жігіт пен оның ата-анасы қалыңдықтың туған-туыстарынан
бірнеше ... ... ... ... олар ... ... ... онда күйеу жігіт
ешқандай айып төлемейді, қалыңдығын да ... және оған ... да ... ... ... толық алған қалыңдықтың әкесі күйеу жігіттің ... ... ... ... қызын ұзатуды еш себепсіз кейінге ысыра берсе,
күйеу жігіт қызды алып ... ... ... ... кәдесін жасап, ата-
анасының қолынан ... ... биге ... арыздануға құқылы. Мүндай
жағдайда ... ... ... ... ... ... міндеттеледі.
Қалыңдықтың ата-анасы әлдебір дәйекті себептермен қызының жасауын әзірлеп
үлгермесе, оларға мұрсат беріледі. Ал егер күйеу ... ... ... ... үйленгісі келсе, қыздың ата-анасы берген дүниелерді місе
түтып, қалыңдыгын әкетуге ерікті. Егер ... ... ... ... ... ... ата-анасы мүмкіншілігі бола ... ... ... оларды тездетіп қызын үзатуға, әрі еншісін де ... ... ... ... ... ... ... жағдайы келіп тұрса да қызының еншісін
бермей отырғаң ата-ананың да ... ... осы (яки ... ... ... ... ұзатуға мәжбүр болмақ), ал егер тұрмыс жағдайына
байланысты жасау бере алмай отырса, онда ... ... ... және бір міндеті - қалың малын ... ... ... ... ... қалыңдығының ата-анасының көзіне түспеуі керек, олар
да осы тәртіпті ұстануға тиіс. Күйеу жігіт алғаш ұрын келуге рүқсат ... ... еркі жоқ. Ал ... пен ... ... ... дейін
жүздесуі тіпті өрескел іс саналады. Осындай ... ... ... бұрын қалыңдығымен жүздескен жігіт қайын жұртының көзіне түсіп
қалса, қашып иә жасырынып үлгеруі керек, ... ... үшін ... ... ... қалыңдығына ұрын келіп жүргенде де күйеу қайын жұртының алдында
әдеп сақтап, жібектей ... ... ... ... ... ... әке-шешесіне
әлдебір қылығымен жақпай қалса, ат-тон айыбын төлемей құтылмайды. Сондай-ақ
қыз әкесі мен шешесі күйеу балаларын алғаш ... ... оған ... ... ... керек. Олай болмаған жағдайда қайын жұртым мені
елеп-ескермеді деп күйеу ... ... ... қыз ... ... ... болып түскенше жігіттің ... ... ... ... ата-енесімен жүз көрісіп қойған қыз
әдепсіз, тәрбиесіз ... ... ... ... оны ... ... ... жауапкер болады [13, 15 б.].
Сөйтіп, қыз таңдау аяқталған соң құда ... ... ... ... төлеп,
әдет-ғұрып бойынша толып жатқан алыс-берістер, ... ... ... ... ... соң қыз ... толық жасауымен қалындықты
ұзату, күйеу ауылында келін түсіру тойы жасалып, құдалық арқылы неке құру
аяқталады.
1.2 Әдет ... ... ... ... ... ... жоқ ... жерінде мекендеген қазақ халқының
революцияға дейінгі неке құру түрлері мен үйлену тойын ұйымдастыру ... оған ... ... сан алуан әдет-ғұрыптар жайында толып
жатқан деректер бар. ... әр ... жолы ... саяхатшылар,
белгілі ғалымдар, қызмет бабымен келген жергілікті ... ... ... ... сан ... құнды деректердің бірқыдыруын жинап, баспа жүзін
көрсетсе, кейбір архив қоймаларынын орын алған. Кезінде ешбір ... ... ... ... ... да ... ... ел
арасында қазірге дейін сақталып келе ... ... ... ... көзі ... естігенін есінде сақталған қарттардан, ... ... ... деректер негізінде белгілі бір
тұжырымдар жасауга, пікірлер айтуға болады. XX ғасырдың басында бүкіл ... тән ... ... ең ... түрі - ... ... төлеп
сатып алуға негізделген құдалық арқылы неке қүру түрі болды. Некелесудің
өзі оны жан-жақты қарап, сан алуан ... еске ала ... оның ... ... ... ... Құдалық деген сөздің өзі некелесудің бұүл
түрінің тек ата, әке, аға не басқа туыстар еркіне ... ... ... ... өзі алған адам болған күннің өзінде, оның атынан сөйлейтін кісі
тарапынан жүргізілетіндігін көрсетеді.
Әр әке ... ... ... ... ... ... адамды
таңдайтын. „Бай бастас, батыр білектес, би құлақ-тас",- деп халық ... ... ... құда ... ... ... яғни тәртібі болды.
Кейде тағдырлары ұштасып, достасқан екі ... ... екі ... ... ... тұрып кімде ұл, кімде қыз боларын білмей-ақ ниет ... ... Мұны ... қүда" дейді. Әдетте бел құдалар қалың алыспайтын. Қазақ
арасында кең тараған аңыз „Қозы Көрпеш - Баян сұлу" ... ... ... ... ... атастырып серттесуі осы бел құдалықтың ... ... ... — екеуінің әйелдері босанған уақытта бірі ұл,
екіншісі қыз боп туса, екеуін қалыңсыз үйлендіру, ал екеу де бір ... ... де дос ... ... ... әрі ... ... екі, жақ та берік болса, көбінесе, мұндай ... ... ... ... ... ... олар ... үйленгенше талай өзгерістер де
болуы ықтимал.
Соған қарамастан, іштегі балаларын атастырып, алдын-ала құда болу ... онша ... Бел ... ... ... ... ... бірге,
қырғыз және түркімен арасында да болады. Ол құдалықтың бүл түрі ... ... ... ... ... ескертумен бірге, ұл әкесі
баласы туысымен уәдеге беріктігін ... үшін қыз ... бір ... ... ... да ... беретіндігін көрсеткен.
Қазақ арасында ежелден келе жатқан құдалық түрінің бірі — бесікте жатқан
нәрестені атастырып қою. Мұндай құдалықты ... ... ... ... ... қыз ... ... ерекше бір мақсатты көздеген
әкелердің ісі. ... ... ісі ... ... жақындасуды
көздесе, енді біреулері бесіктегі балалары ержеткенше қысылып-қымтырылмай
қалыңмалды біртіндеп төлеуді көксейді. Қыз әкесінің де өз ... ... ... қызы үшін ерте ... қалың малдың өсімін пайдалану мен
ол малды өз тарапынан керегіне ұстауды, тіпті ер ... ... ... ... ... ойласа, енді біреулер шағын дәулетін төгіп шашпай,
асықпай ... ... ... ... ... ... ұзату қамын ойлайтын.
Революцияға дейінгі қазақ жүртшылығының басым көпшілігі орта ... ... ... ... ... жиі ... 12-13 жасқа толысымен күйеуге беру әрине, кедей-жарлылардың
ісі. Өйткені көп баланы ... ... ... қолы ... және ... ... қалың-малын төлесімен қызды жас болса да өз қолына алып,
үй шаруасына үйретіп, ... ... ... ... Қалыңмал алып
қойған жарлының қызын бермеске амалы болмайтын. Мұндай мүмкіндіктен аулақ
болған, қалыңмалды қай уақытта ... онша ... ... мүмкіндігі бар
ауқатты адамдар, әсіресе мыңды айдаған белгілі байлар ... ... ... ... ... ... құда ... құптамайтын.
Олар қыздарын 17-18-ге келмей ұзатпаған. Осы уақытта бай қыздары әбден бой
жетіп, оңы-солын ... ... ... ... ... ... ... етіп өткізіп, ырғап-жырғап ұзатуға байлар бір-
бірімен бәсекелес ... ... ... ... ... ... қызды өте
әлпештеп кемеліне келгенше ұзатпай, оң жақта ойнап күлсін деп, ... да ... ерік ... құда тек ... ... ғана тән ... ... Оның Орта Азия
халықтарының көбінде болған. Қай халықта болмасын бесік құда болудың мәні
мен мақсаты ... ... ... ... ... ... ... Мұндай құдалар шамасынша бір-біріне сый-құрмет көрсетіп,
кейде балаларының көйлектерінің етегіне ішек салып, олардың бірінің күйеу,
екіншісінің қалыңдық болғанын әйгілеген. ... ... ... ... де ... ... ... түсу арқылы некелесудің бұдан өзгеіпе де түрлері болды. Оған ... ... құда болу ... жатқызу керек. Қазақстанның қай ... ... ... ... қарсы құдалық дәстүрінің негізінен тым шағын
дәулеттілер мен кедейлер арасында ... және ... ... ... да ... ... үш ... арасында болады, яғни біріншісі ұлын
екіншісінің ... ... ... ұлын ... ... ал ... біріншінің қызына атастыратын болған. Қарсы ... ... ... ... ... неке құрудың ортодоксалды көне түріне
жатады.
Некелесудің көне түрінің бірі - қызды алып қашып үйлену. Қазақ арасында
қыз алып қашудың ең көп ... түрі ... ... ... ... қашу. Күйеу жағын мұндай іске мәжбүр ететін әртүрлі себептер болды.
Кейде қыз ... ... не ... ... көңілі толмай, өзіне пайдалы
басқа адаммен құдандалы болып, оыы өз мүддесіне сай ... ... ... ... ... алғашқы құдасына қыз ұзату ісін ұзарта
береді. Тіпті қалыңмалы түгелдей төленіп, немесе оның ... ... де ... ... ... жас" деген сүйретпемен дәйекті жауап
бермей, кешеуілдете береді. Бата ... ... ... қыз әкесінің мұндай
жат ойын сезген жігіт жағы да ... рет кісі ... ... ... ... алып қашу ... ... қыз әкесі алғашқы құдасының тек кедейлігін ... ... ... ... жасы ... шалға немесе „аузы қисық болса да,
бай ... ... ... әкесі бай кем-тарға, кейде тіпті ... ... ... танып қалған қыз бұған көнгісі келмейді,
шамасынша ... ... ... ... алғашқы атастырған қайын
жұртының алып қашуына оңайырақ болады.
Егер алғашқы айттырған жеріне қалыңдықтың да барғысы ... ... ... ... ... ... беріліп қойса, осыған байланысты
қазақ қоғамында жесір дауы ... ... ... ... ... болуы жесір
болып қалған әйелдің, немесе қыздың ерісіз ... бос ... ... ... ... мағынада айтар болсақ, қалыңмал беріп
атастырып ... ... ... қыз сол ... ... елдің жесірі
болып есептеледі, сонымен қатар ері қайтыс болған әйелде барған ... ... ... ... ... қыз ... ... менсінбей, оған әйел болып
барудан бас тартса, екі ру, ел арасында дау ... ... ... ... ... ... шығарған шешім іс жүзіне асады. Бұл жерде ... жағы ... да, ... ... қыз ... ру ... болады.
„Жеті Жарғының" талаптары бойынша жауапкер болған жақ барлық дәлелдерді
пайдалана отырып, ең алдымен ... ... не ... ... ... сұрайды, дәлелді жауап беруін талап етеді. Ал билер
болса дәлелді себептердің негізінде айттырылған ... ... ... кемшіліктерін, ақыл-ой санасының, есі дұрыс еместігін ескеріп,
дауды шешеді. Күйеу ... ... ... ... ... ... басы ... деп мәлімдеме жасауға құқы бар. ... ... ... жағы риза ... келісім бермеуі де мүмкін болған.
Оның негізі бұрыннан санаға сіңген „ерден кетсе де, елден ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздіктен толық
босата алмайды, бірақ ру мүшелерінің сапынан басқа күйеуді ... ... ... ... ... ... жақын туыстары, бауырлары,
ағайындары ұсынылады. Егер қыз оған риза ... бір ру ... ... яғни өзі ... бір ... ... салуға" құқық беріледі. Құрық
салынған адам мейлі кедей, мейлі бай, мейлі ... ... ... ... ... деп ... ниет ... қыздың күйеуі болып саналады. Ал
егер қызын өз қалауынша құрыққа ілінген адам алудан бас тартса, қыздың ... да, ол үшін ... ... кері ... [2, 55 ... түсу салты бойынша құйрық-бауыр жесіп, ақ бата жасалып, қалыңмал
түтелдей немесе жартылай төленіп қойған жағдайда өз ... алып ... ... кешірілмес күнә емес. Дегенмен мұндай жағдайда қалыңдықты
алып қашқан күйеуге әртүрлі мөлшерде айып ... ... ... және де ... ... құда алдынан бірнеше рет өтіп, қалыңдықты беру
туралы өтініш болса, айып мөлшері мықтағанда ат-тоннан аспайды. Ал, ... ... оған ... қыз ... әлді жер ... айып ... ... үш тоғызға дейін барады. Кейде намысқой қыз әкесі қызын қайтарып
алып, тез ... ... ... ... қолынан да береді. Көбінесе
қалыңдығын алып қашқан күйеу жағы айыбын ... қыз ... ... болды, әдет-ғұрып бойынша заңдылық пішінге келетін. Сайып келгенде,
өз қалыңцығын алып қашу, әсіресе, ... ... соң бата ... ... қыз алып ... ... ... басқа түріне тоқталайық.
Біреудің айттырып қойған, керек десеңіз ... да ... ... алып қашу да ... ... ... тұратын. Мүндай оқиғалар
қандай жағдайларға байланысты болатындығына келсек: біріншіден, ... ... ... ел ... еті тірі ... жастардың назарын
аударатындығы заңды. Ал қазақ ... ... ... ... еске алсақ, көркімен де, өнерімен де талай жанды тамсандыратын
сұлу ... бой ... ... ... басы босы ... күмәндануға болмайды. Мұндайда ержеткен қыздар өз бойына
тең санаған ... ... бар ... ... ... ... табуды
армандайтын. Ал, енді көрікті болса ше? Тек қалың малын жыға беріп, сұлуды
құшпақ болып жүрген жасы келген сасық бай, не ... ез, яки ... ... ... ... ... ... ақ батаны аттап, сүйгенімен қашып
кететін. Ондай жағдайға айыпкер ... ... ... ... ... ... Ол ... жігітке қыз орнына қыз қайтарады немесе оның қалың
малын толығымен ... егер ... ... қыз ... еш ... ... ... әке-шешесі екі адамды айғаққа тартып, ант-су ішсе, онда
айыпкер екі қалың мал есебінде айып ... ... өз ... ... Сонда алып қашушы жақ екі қалың беретін боп шығады. Кейде екі қалың
орнына екі қыз беріп (бұрынырақта) құтылатын. Ал, ... ... бір қыз не оның ... ... ... ... Қыз ... айыпты
болмаған жағдайда, қыз алып қашушы оған да айыбын ... Қыз ... ... ... жоғын екі адамды айғаққа тартып дәлелдей алмаса, онда
күйеу жігітке қыз әкесі де, қыз ... ... де ... қалыңмал
мөлшерінде айып төлейді.
Егер қыз ұрлаушы айыпкер қолға түспей ... ... онда ... жігіт
қыздың әке-шешесінен айып талап етуге құқылы, егер олар өз ... ... ... ... ... қашып кетуіне қатысы жоғын дәлелдей алмаса,
онда өз қызын қашырған айыпкер ... ... ... екі есе етіп
қайырады немесе қыз орнына екі қыз тауып береді, оған ... ... ... ... айып ... иә қыз ... қыз береді [13, 20 б.].
Қыз алып қашқан жігітке жоғарыда айтылғандай ауыр айып төлету ... ал XIX ғ. ... ... ... ... Ресей ықпалының күшейуі
нәтижесінде қызды қайтарса, 1-3 тоғызға айып берумен бітетін, ал ... ... қоса бір ... ... ... ... үшін ... тыйым салынды.
Ресей заңы қаншалықты әсер еткенмен XIX ғ. 70-жыл-дарында Жетісу
өңірінде әлі де ... ... ... ... дауына байланысты кезек
шатысу, барымталасу болып тұрды.
Ел ішінде байлығына масаттанып, өзінен ... ... ... ... есер жуандар жоқ нәрсені сылтау етіп біреудің айттырып қойған ... ... ... ... ... ... Мұндай зорлыққа
қалындық қарсы болған жағдайда қыз төркіні мен күйеу жағы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда шауып
алуға дейін баратын. Шапқыншылық қаупінен ... ... ... ... ... ... бүзғаны үшін міндетті түрде қалыңдық
иесіне айып төлейді. ... ... ... ... зәбір көргендігі
анықталса, айып мөлшері анағүрлым артық болады. Кейде тіпті қалыңмал құнына
теңеледі. Әрине мұның бәрі қыз ... мен ... ... ... ... қалыңдықты еріксіз әкеткен зорлықшыл елдің мерейі үстем
болып, қыздың қалың малына қосып, азын-аулақ ... ... ... ... ... жуан ... зорлығына тап болған қыздар, оларға еріксіз
пенде болып, тағдыр азабына көндігетін.
Сөйтіп, біреудің айттырып қойған қалыңдығын оның ... бе, ... бе ... алып ... ... ... үш ел арасында араздықты
үдетіп, өзара ... ... ... ... ел ... ... көпке дейін тоқтатылмайтын.
Ал енді, ешкімге айттырылмаған басы бос бойжеткен қызды алып қашу өз
алдына назар аударарлық ... Басы бос ... алып қашу да ... ... болатын. Мұндай жағдай, көбінесе, бірін-бірі ұнатқан
жастар арасында кездесетін. Өйткені, қалыңмалды ... етіп ... ... ... өз ... ... ... қыз әкесі әрдайым қарсы
болатын да, құдалықтан ат-тонын ала қашатын. Мұндайда бір-бірін ұнатқан
жастар өз беттерімен ... ... ... ... ... келіп
алып қашатын. Қайткен күнде мүндай жағдайдың көпшілігі жастардың ықыласын
бұзбай, екі жақтың үйлесуімен аяқталатын. ... қыз ... ... ол үшін ... мал, түйе ... ... не ... мөлшеріне тең айып
беріп, қыз әкесінің оң ... ... Ал ... мен ... ... соң
жасауын беріп қолынан ресми түрде ұзататын. ... ... ... ... ... тойын жасап, құдаларын шақырып, әртүрлі әдет, ырымдарын жасайтын,
құдалар арасындағы алыс-беріс, қарым-қатынас ... ... ... кеші әрі ... ... беретін.
Ал алда-жалда оған күйеуге шығуға қыз келіспесе, онда толық қалыңмалын
төлеп, ... әке ... ... ... бұнда қалыңмалды толық төленуі
басты шарт, өйткені бір рет ұрланып аты шыққан қызға енді ... ... ... [13]. Екі ... ... құда ... қыз ... түсіруге шамалары келмейтіндей жағдайда екі жағы ... ... жағы ... алып ... ... да, қыз ... ... қалған болып
қолдарынан аттандырып жібереді. Мұндай жағдайда құдалар арасында ешбір
келіспеушілік қаупі ... ... ... ауыл өз ... той ... қыз әкесіне кісілер жіберіліп, кешірім сұралып, айып төленеді.
Әртүрлі жол-жоба екі жағынан да әдеттегісінше орындала ... ... неке ... бір түрі ... көрші халықтармен жиі
болып тұрған соғыстар мен шабыстарда қолға түскен тұтқын қыз, ... ... ... ... ... ... қыз, келіншектерді ең алдымен
соғысқа қатысқан батырлар бөлісетін де, одан қалғандарын ел ... ... ... ... ... ... алатын. Тұтқынға түсіп батырлар
үлесіне не сауғаға тиген жас қыздармен неке ... ... ... күні күңдікте өтетін. Діні, тілі, әдет-ғұрпы, салт-санасы
бөлек қалмақ қыздарының қазаққа ... ... ... ... ... өте жиі ... ... батыр" жырында немесе Сәкен Сейфуллиннің „Көкшетау"
поэмасында ... ... қыз ... ... мәселесінде олардың
кейбіреулеріне таңдау беретіндігі сөз болады.
Орта Азия және Қазақстан жеріндегі халықтар ... ... ... ... ... ... ... түскен
тұтқын қыз-келіншектермен неке құру түрі де ... ... ... ... XVIII ғ. ... ... мемлекетінің күйреуіне және
Қазақстан жерінде Ресей ... ... ... ... ... ... үйлену мүмкіндігін мүлде жойды.
Ата-анадан ерте қалып, жетімшліктің, ... ... ... жарлы жігіт әдетте қалыңмал беріп әйел алуға, өз бетімен үй болуға
көбінесе мүмкіндігі болмайтын. Сондықтан олар көп жыл бойы ... ... үшін мал ... ... ... олар қызы бар, ұлы жоқ ... жыл ... үшін қызмет істеп, қызын алатын. ... ... ... ... ... жүмысын істеп жүріп қызына үйленетін, ондай
күйеулерді ... ... деп ... Өз ... ... ... жоқ жарлы
жігіттер бөтен елде кәсіп қуып жүріп үйленіп, қайын жұртында қалып қойса,
оны ... ... деп ... ... ... кездесетін күш күйеу де, кірме күйеу де ... пен ... ... нәтижесінде болатын.
Қазақ әдетінде қыз күйеудің жас шамаластығына көбіне қарамайтын. Өйткені
байлыққа масаттанған, егде тартқан байлар ... ... ... жас ... ... ... ... әйел үстіне, немесе әйелі
өлгеннен соң малға жығып алатын. Мұндай ... 13-15 ... ... 50-60
жасар шалдар айттырып алатын әділетсіздіктер жиі ... ... ... ... ... ... ... үлкен, озбыр қарттарға душар
болуының нсгізгі себебі, қыз ... ... ... ... өгейлігі не
жетім қыздың жалғыздығы екендігін көптеген архив деректері де дәлелдейді.
Айттыру арқылы қосылған ... жас ... ... ... яғни ... ... ... үлкен болады. Мұндай жағдайда
көбінесе, әмеңгерлік әдетпен үйлендіру тәртібіне байланысты болатын. ... ... ... ... ... арасындағы жас ерекшелік онша
көзге түспейді. Ал, ағасы өліп жесір ... ... ... ... жас ... ... ... қиғандағы жас ерекшелігі кейде
тіпті алшақ жатады. ... 17-40 ... ... 13-15 жасар балаларға
қосу туралы деректерді тағы да ... ... ... ... ... қарайтын кісісі жоқ байлар жас баласына бой ... ... ... алып ... ... 16-17 ... қыздың күйеуі 12-13 жастағы
бала болатын.
Әрине ерлі-зайыпты ... жас ... тым ... халық қолдай бермейтін. Әділетсіз некеден жапа шегіп ... ... ... малы ... ... соң, ... ... басқа ешбір
ара түсуші болмайтын. Қалыңмал некелесудің ... ... ... малы көп, ... ... еді. Яғни ... қатарынан бірнеше әйел
алуға мүмкіндігі болса, кедейлердің бір әйелге қолдары әрең ... әйел саны ... көп ... ... ... да шалқып, көркейе
берген, жүмысшы ... еш ... ... ... ... ... өз
үйінде балалары мен бөлек тұра ... де, ... оның ... ... ... бір үйі ... ... тұратын. Алайда, күндестер
арасы өсек-аяңсыз болған емес. Олардың балалары да көбіне бір-біріне ... ... ... ... ... екі рулы ел" деген де осынайдан
шықса керек.
СОКП үстемдік етіп тұрғанда „Ислам діні де ... ... ... ... ... Оны ... үшін „Мұхаммедтің өзі
9 әйел алғаны шындық, бірақ ол ... ... ... құштар болған,
бұрынғылары кейінгілеріне қарсылық білдірмеген. ... ... ... қыз бала дүниеге келсе, оны өлтіру, өгей шешесін алу, өз ... ... ... ... қойнына салып беру, әйелге уақытша үйлене
салу, басқа сорақы әдеттер болған. Оның бәріне Мұхаммед тыйым салған. ... көп әйел ... ... ... мына ... ... біріншіден,
алған әйеліңіз бала көтермейтін болса, оның рүқсатымен ғана екіншісіне жол
берілген; екіншіден, әйелдердің ... ... ... ... ... ... бойынша қамтамасыз ететін болсаңыз (біреуіне де жарамай
жүріп, екіншісінен үміт ... ... ... ... ... көру,
олардан туған балаларды да алаламау; төртіншіден, соғыс салдарынан әйелдер
көп бола қалған жағдайда, олар ... ... ... ... ... бесіншіден,
ағаларынан, інілерінен айырылып қалган жағдайда, солардың балаларын жат
қылмау үшін, әменгерлікке жол беру және ... да ... ... ... да ... ... рұқсаты шешуші рөл атқарған. Үш әйеліңіз
бар, бірақ ... ... ... бірі ... ... түр ... Онда алдыңғысының үшеуінің бірі ғана қарсылық
білдірсе, төртінінісімен некелесуге болмайды [14, 11-12 ... ... ... ... ... қалай сақталып, қандай
жағдайларда, қалай орындалып келгендігіне біраз ... ... ... жеңге мұра, іні өлсе келін мұра" деген мақалға айналған нақыл бар.
Мұның негізгі мәні ... ... ... ағасының мұрагері есебінде қайнысы
алады, немесе күйеуі өлген келінін қайнағасы алады деген сөз. Мұра есебінде
тек әйел ғана ... ... ... ... ... өлген адамның ең
жақын мұрагеріне тиеді. Ағалы-інілі адамдар ... ... бірі ... ... ... ... інісінің баласы тек қана бала қатарында болса,
інісіне ағасының баласы іні қатарында болады. ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, олардың жас шешесі бөтен елге
кетіп, мал-мүлікті бөтенге олжа, жас ... жат ... ... ... ... ... ... әмеңгері иемденуге тырысады.
Жесір әйелге күйеуінің барлық туыстары әмеңгер болып ... ... құқы ... ... байланысты болады. Ең алдымен күйеуінің
бірге туған аға, інісі, ағасының баласы, немере, шөбере ... одан ... ... ... ... ... етуге әмеңгерлік қақы бар болатын.
Мұның өзі ... ... ... әйел тек өзінің күйеуінің ғана емес,
онымен бірге барлық туыстарының тіпті рулы ... ... ... ... ... ... Күйеуі өлген жесір әйелді әмеңгерлікпен алудың
толып жатқан ... бар. ... әдет - ... ... ... бірдей жүрді. Бірақ әртүрлі жағдайларға байланысты бүл әдетті
бірде пайдаланса, ... бір ... оны ... Бұл ... үңіле
қарап, оның сыр-сипаты мен мәнін тереңірек талдасақ, қазақ арасында ... ... ... қандай жағдайларға байланысты, қалай
орындалатындығын дұрыс түсінуге болады. ... ... ... құқық мәселесі туралы біраз тоқталайық.
Ер балалары бар жесір қайнағасына, қала берді қайныларына тиеді және
барлық ... ... ... ... ... ... әмеңгерінің
біріне шыққан уақытында тек төсек-орын, киіз үй, азын-аулақ малдан басқа
ештеңе алмай, қалған ... ... ... бөлінетін. Жесірде бір ғана
қыз болса, ол өз үлесімен шеше ... ... ал ... қыз ... шеше ... ... ғана ... қалғаны өз үлестерімен туыстар
арасында бөліске түседі. Егер жесірдің бір ұл, бірнеше қызы ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Баласы бар
егде тартқан жесір тұрмысқа шықпаймын десе, оған зорлық ... Ылғи ... ... бір ... ер баласын асырап, бауырына салады.
Әмеңгерлерінің ешқайсысына шыққысы ... ... ... ... келген
жесірді шама келгенше жібермеуге тырысады. Кей уақытта зорлау ... ... оның ... ... ... ... ... балалардан да
айырып, баратын күйеуінен қалыңмал талап етіп, айып алып қана ... ... ... ... XIX ғ. ... ... бастап күшейе
түскен.
Әлі баладан қалмаған жас әйелдердің күйеуі өлсе, әсіресе оның ... бала ... ол әйел ... ... екінші күйеуге шығуы керек.
Мұндай жағдайда қалыңмал төленіп ... ... ... мал-мүлкімен
жібермеу үшін оның әмеңгері болып есептелетін ең ... ... ... ... алу ... ... ғұрпы бойынша жол ағанікі. Сондықтан бұл тәртіп
әрқашан сақталатын. Бірақ та қайнағасының жасы келінінің жасынан тым ... оның ... ... ... ... басқа інілері болса, солардың
біріне өз ... ... ... ... ... әйелдің өз пікірін еске ала отырып, ... ... ақыл ... ... ... ... кейінгі
бір жыл ішінде шешілетін.
Тәуке ханның „Жеті Жарғысында” әмеңгерлік институты да бекітілген.
Әмеңгерлік ру ... ... ... туыстар арасында мұқият
талқыланған. Марқұм болған күйеуінің артында ... ... ... ... ... ... көшпелі қауымда жесір қалған әйел
басқа біреуге күйеуге ... ... ... ... алып кететін болса өгей
әке бөтен жұрттың оларға мейірімділікпен қарауы, бетінен қақпай өсіруі ... ... ... ... ... ... мал-мүліктерді жесір қалған
әйелге берсе, бөтен адамның иемденіп, тіпті талан-таражға ... ... ... жоқ. ... ... ... анасынан ажыратып, туғандары
алып қалса, анасыз бала өсірудің қандай қиынға соғатыны және жас ... ... ... ... үлкен қиянат екенін де ... ... ... ... ... ... ... халқының ғұлама
ойшылдары „Жеті Жарғы" нормаларында ері қайтыс болған жесірдің оның ... ... ... шығуы міндеттеледі.
Жалпы алып қарағанда көшпелі қоғамда ... ... ... өте
сирек кездескен. Тек қосылатын сәтте әйелдің төркінін шақыртып, келісуге
бата беруін сұрайды. Ал егер әйел ... бас ... ... оған
бала да, мал-мүлікте берілмейді, тек өзі ғана ... ... [2, 37 ... жасы ... ... әйел ешкімге шыққысы келмесе, өлген күйеуінің
түтінін түтетіп отыра бергісі келсе, оған қарсы болмайтын. ... ... ... тұрудың бір жолы жақын әмеңгерінің бірі баласын беріп, сырттай
қамқорлық жасайтын.
Күйеуінен баласымен қалған жас ... ... ... ... ... ұйғарған әмеңгер өз ниетін білдіретін. Мұндай ұсынысқа көне
қоймаған әйелдердің өздеріне асыртын таңдауға ... ... ... ... ... ... ерге шыққысы келсе мүмкіндігінше күйеуінің ең
жақын туысын қалайтын. Өйткені алғашқы ... ... ... қарап, өз баласындай етіп тәрбиелеу тек жанашыр жақын туысының
ғана ... ... ... ... ержетіп қалған жесір әйел бұдан былай тұрмысқа ... ... ... ... балаларын бағып отырам десе, оған ешбір әмеңгер
өктемдік ете ... ... ел ... ... айтып, барлық туыстары
мүмкіндігінше қамқорлық көрсететін.
Қалай дегенде де қазақтар ... ... ... ... ... ... бала-шағасына көп көңіл бөлген. Туысқанның ұл-қызын
жетімсіретпей ұлды-үяға, ... ... ... ... ... ... заманда кейде көп әйел алуға тыйым салғанды қостай
отырып, тек бір ... ғана ... ... ... ... берілгенін
дұрыс санаймын. Өйткені, өз бауырларын жат етпей өз қам-қорлығына алса,
оның несі айып? Әмеңгерлік әдетті ... ... бұл ... ... ешбір
нұқсан келтірмейтінін атап айтар едік. Күйеуінен қалған балаларымен бірге
әйелдерді ... ... ... ... тек ... ... ғана қолынан келеді ғой.
Сонымен, халық дәстүрлерінің ... ... ... мазмұнын
білгенге не жетсін?! Халық рухани асыл ... ... ... ... ... олардан үйрену, үлгі алу парыз. ... ... неше ... ... ... ... айналып бара жатқан
жақтарын еске міндетіне айналса, бірталай нәрсенің беті бері ... ... ... елдігіміз, халықтығымыз күшейе түсер еді.
Сөйтіп, күйеуі өліп, жас балалары жетім қалған басы бос туысқан ... ... ... әйел ... баласыз қалған жесірді өз еркімен алу қай
заманда ... ... ... ... ... табылмайтьн.
2 НЕКЕНІҢ ТОҚТАТЫЛУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ МЕН НЕГІЗДЕРІ
2.1 Некені бұзу және ажырасу түсінігі
Ажырасу дегеніміз — некенің тоқтатылуы. Неке бұзылған соң, ажырасқандар
өзара жат ... ... ... ... ... үшін әйел басқа тұрмысқа
шығып, одан занды түрде ажырасуы ... ... адал ... ... ерекше
сақтанып, әбден ойланып-толғанып барып ... жөн. Алла өзі ... оған ... көрінетін істің бәрі де осы неке бұзу. Шариатта
некені бұзу рәсімі өте күрделі. Оның уәдесінен шыға ... ... ... Сол ... ... ... елдерінде неке бұзылу өте сирек
кездеседі. Бұрын қазақта да ... ... ... келген қыз жаман, қайтып
шапқан жау жаман", - деп ата-бабаларымыз ... ... ... ... неке ... ... екі рулы ел өзара қырғи-қабақ ... ... ... заңы ... ... ... ретінде қарайды. Сол үшін де ... ... ... Мысалы, ері әйеліне бір қатал шарт
қойып, ол орындалмаса, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... іздейді. Түсінікті болу үшін мысал келтірейік. Ері
әйеліне: „Сен пәлен жерге баратын ... сені ... ... онда ... есебінде санай бер",-деп талап қойса, бірақ әйелі ерін тындамай
кете берсе, ... ... неке ... Ал неке ... әйелдің басы
бос, өз еріне оп-оңай қайтып қосылуға хұқы болмай қалады. ... ... үшін ... бір ... ... ... ... одан ажырасуы әрі
ажырасқанг соң мерзімін өткеруі керек. Енді ... ... ... ... әке, екі ... куә ... міндетті.
Біз бұл арада некені бұзу (яғни, шариат арқылы шешу) мен ... ... ... ... ... бұзу еркіне ері де, әйелі де ие. Әйел ... ... ... ... мән береді. Некені бұзу мен ажырасу
арасында ... бар. Неке бұзу ... ... ... Ал,
ажырасуда одан жеңілірек жолдар бар. Неке қиылғаннан соң, оны бұзу оңайға
түспейді. Некені бұзуға қойылатын біртұтас ... ... ... ... аман ... ... жетім етпеу, туысқандық-жекжаттық
арасын суытпау, т.б. Екі жаққа ойлануға мүмкіндік беріледі. Үй болған соң
кесе-шәйнек ... ... Бұл ... төрт құбылаң үнемі түгел
болып, бәрі де ойдағыдай шыға бермейді. Осының кесірінен ... ... ... тууы мүмкін. Сол үшін некені бұзатын ... ... ... ... Олай ... әйел мен ... ... алып баратын
жәйттерді терең түсінбей не мән бермей бірге тұра беру де арам, зор күнәға
саналады.
Ажырасуда үшке дейін қайтымды ... ... Ол ... ... ... ... ... екі ретке дейін жариялауға болады. ал, үшіншісінде
әйелдеріңді намысына тимей, жақсы сөзбен шығарып салыңдар..."-делінген.
- Сол секілді (2:231): ... ... рет ... онда қайта қосылуларына
болмайды. Әйелі бөгде ерге тұрмысқа ... онан ... соң ғана ... қосылуға болады. Осылай қосылу, бір-біріне қайтып оралу күнә емес,
тек Алланың қойған шектерін сақтаулары тиіс. Ақылға ... ... ... шектері осындай",-делінген.
- Тағы да (2:232): „Сендер ... ... соң, ... аяқталғанда лайықты түрде, әдеппен шығарып салыңдар; заңсыз жолмен
оларды ұстамаңдар, ... ... ... тура ... шыққандар болып
саналады. Алланың парызын ... ... ... ... деген мейірі жіберген қасиетті кітаптары жайлы естеріңде тұтындар.
Алладан қорқыңдар, Ол бәрін жақсы білетінін ... Тағы да (2:233): ... ... оны күту ... ... мерзімі —
3 ай тазалану) жеткеннен соң, егер өзара келісіп бірге тұрғысы келген
болса ... ... ... ... ... ... Бұл нұсқау -
қиямет күніне, жалғыз Аллаға сенушілер үшін. Алла ... ... ... ... ... ал сендер білмейсіндер",-делінген.
Екі ретке дейін ажырасқандар өзара ... ... ... жол ... ... ... рет ... қосылуларына болмайды.
Мұндай үш рет ажырасып, қайта қосыламын ... ... ... сақтаулары тиіс:
1. Бірінші ерінен ажырасқаннан кейін „идда" мерзімі өтуі;
2. Әйел бөгде еркекпен некеге түруы;
3. ... жаңа ... етек ... ... ... ... занды түрде ажырасуы;
5. Екінші ерінен ажырасқаннан кейін „идда" ... ... ... ғана ... ... онда да ... ... екі ері адам куә
болып, некелесіп қосыла алады.
Ажырасудың үш түрі бар:
1. Сунна — ажырасуға ... бар адам ... етек кірі ... ... етек қатынасын жасамаған жағдайда;
2. Бидай немесе арам ажырасуға ниеті бар адам әйелінің етек кірі ... не ... соң ... ... не ... етек кірі
кетіп тазаланғанымен жыныстық қарым-қатынас жасалса;
3. Сунна да, бидай да емес түрі — ажырасуға ниеті бар адам ... ... ... не ... ... ... ... кәмелетке жетпеген
болса, не жыныстық қатынас жасамаған болса.
Ажырасу 1,2,3 рет айтылуы мүмкін. Бірден үш рет ері ... ... ... онда ... ... „Талақты" ері әйеліне
мас кезінде, қатты ашу ... ... ол ... ... ... (2:229): ... ... бір не екі рет ажырасса,
идда мерзімі біткенше қайтара алады. Не болмаса шариат қағидаларын сақтай
отырып жібере ... ... ... ... идда ... ... әйелін қайтарып алуға ері ерікті. Бұл кезде ... ... ... Ал, идда ... ... соң ... қайтып оралса, онда тағы да
некесі қиылуы тиіс.
Идда - ері өлген не ерінен ... әйел ... ерге ... ... ... ... идданы екі топтағы әйелдер: бірі - ері өлген,
екіншісі - ... не ... ... ... сақтайды.
Ері өлген әйел екіқабат болса, онда босанғанша идда мерзімін сақтайды.
Ал екіқабат болмаса, онда 4 ай, 10 күн идда ... ... ер мен әйел ... тұсында бір-бірімен жыныстық қатынастар
жасалмаған болса, идда ... ... Етек кірі ... әйел ... 3 ай идда ... ... ... „Егер біреулеріңіз өліп, арттарыңда әйелдерің қалса, олар 4 ай 10 күн
күтуі керек. Осы мерзімнен соң олар не ... де ... ... ... ... не ... ... аян",-делінген.
- Тағы да (2:241): „Егер біреулеріңіз өліп, арттарыңда әйелдерің қалса,
оларға бір жыл бойына жететін күнкөріс ... ... ... ... ... ... ... Ал егер өздері кетсе, өздері білсін, сендер талқыға
қалмайсыңдар",-деп жазылған.
- Тағы да ... ... идда ... ... тұратын үйде
қалдырыңдар, ең жақсы жағдай жасаңдар, ... ... ... ... ... Егер олар ... ... нәрестеге залал
келтірмейтіндей етіп жақсылап бағыңдар. Ал нәрестесі болып оны емізетін
болса, онда ... ... ... жасап, кеңесіңдер. Ал нәрестеге
қиындық келтіретіндей ... оны ... ... ... ... ... иесі ... ол байлығын аямасын. Ал дәулеті шектелгендер де
сараңдық жасамай, Алланың бергенін жұмсасын. Алла әркімге өз ... ... үшке ... ... ... ... идда ... үймен,
тамақпен қамтамасыз етуі тиіс. Ал мүлдем ажырасып кетсе де, бәрібір үймен
қамтамасыз ... Ал әйел ... ... онда үйге қоса қаржы төлеп
тұрады.
Ері өлген әйелге идда мерзімінде ... ... ... ... т.б. тыйым салынады. Үйден бет алды шығуына да ... ... ер ... ... ... ... тек ... оңаша жеке
қалуына тыйым салынады [15, 20-23 бб.].
Мына ... ... ... ... ... ... дінсіздік, емшектестік, әйел саны бір мөлшерден асуы,
сүйек жақындық;
- 7 атаға дейін қазақтар бір ... ... ... ... болып
табылады, өзара қыз беріп, қыз алысуға тыйым салынады. Мүндай қағида әлем
халықтары ішінде қазақтарда ғана бар;
- қазақтар діні басқаға ... ... Ер жағы ... береді;
- емшектес деп бір анадан емген басқа ру баласын айтады. Бір ... ... ... ... үйленбейді. Сондықтан да ... ... ... енелеріне үйленуге тыйым салынады. Сол секілді
бірден апалы-сіңілі қызға да үйленуге ... ... неке ... ... жатуға рұқсат етілмейді. Неке қиылып ерлі-зайыпты
болғандарға міндеттер жүктеледі. Ол:
- ері ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі
тиіс;
- әйелі ерінің әмірін екі етпей, үй шаруасымен, бала тәрбиесімен ... Әйел ... ... келісім жасай алмайды [16, 87 б.].
Некенің бұзылуы мына жағдайларда жүзеге асады:
- ері 4 жыл бойы хабар-ошарсыз кеткенде;
- мұсылман дінінен безіп, ... ... ... ... соң ... (ақыл-есі кем, белі жоқ, жаман ауру, ... неке ... ... ерлі-зайыптылардың бірі өлгенде;
Әйел босанған соң 40 ... ... ... ... ... өз ... орындамағанда, өзара ренжісіп қалған
жағдайда ауыл ақсақалдары араласып талқыға ... Лажы ... ... жағы ... Тіпті болмағандары сол арада ері үш рет талақ
айтып ажырасады [17, 172-173 ... ... ... ... қауымында ежелден бері қалыптасқан әдет – ғұрып ... ... ... ... тіпті, кемтар не өте кәрі ... ... ... ... ... жоқ. ... кезінде қалыңмалын толық төлеп,
молдаға некесін ... ... соң, әйел оның ... болып есептеледі де,
кімге арыз етпесін, қолдау таппайтын.
Дегенмен әйел тарапынан күйеуінен ажырасу үшін ... ... ... ... түрі де ... Біріншіден, жас әйелдің күйеуі өзінің күйеулік міндетін орындауға
дәрменсіз, кем қуат ... ... ... ... дәрменсіздігі куәлар
алдында сарапқа салынып дәлелденсе, онда әйелі балаларды жолдан ... ... ... ... әйеліне бермей алып қалғысы келсе, екі
адамды куәға тартып, балалардың ... өзі ... ... ... ... ... балалар шешесіне еріп кетеді. Егер белінен айырылған еркек
әйелімен ажырасуға келіспей емделуге мұрсат сұраса, оған бір жыл ... егер осы ... ... оған ем ... ... ... ... орындалады.
- Екіншіден, күйеуі 10-12 жасар бала болып, әйелі (әмеңгерлік ... ... ... 25-30, ... 40 ... ... немесе баласы тым жас
бай адамдар кедейдің бойжеткен қызын қолқанат ету үшін ... ... ... етіп ... ... жағдайда (әйелдер жас баланың ержетуін күтсе
әбден қартайып, ... еш ... ... өту ... ... билер
кеңесі мұндай әйел талабын қолдайтын.
- Үшіншіден, күйеуі ... ... ... ... ... әйел ... ата-енесіне айтады. Бұл нәтиже бермесе, беделді туысқандарына
шағым береді. Одан да нәтиже ... ... ... олар ... ... ... ... Содыр күйеу бұған да құлақ аспай,
жазықсыз әйелін жәбірлеуді үдете түскен жағдайда әйел ... ... ... теңдік алуға мүмкіндігі болады.
Егер әйел күйеуінен немесе оның басқа әйелінен көрген қысымына ... ... онда ... ... ... ... егер ... жағдай үш
мәрте қайталанса, онда еркек әйелінен де, оның жасауынан да айырылады.
Күйеуінің қырын ... ... өзі ... ... онда ... күйеуіне
мырзам деп бағынып, барлық бабын жасауы керектігі жөнінде айтылып, қатаң
ескерту жасалады. Әйелі күйеуінің ... ... ... оның ... ... ... ... айыптаса және еркектің үйіне
қонбайтыны ... ... онда ... ... ... ... ... айрылып қалуы мүмкін. Бірақ ... ел ... үш ... ескерту жасаумен тынады. Әйелдің талабымен ажырасу деген
кемде-кем болатын жағдай [13, 23-24 бб.]. ... ... ... қай ... ... сол ... ықпалы әсер етіп, үкім не әйел, не еркек
пайдасына шешілуі де ықтимал.
Егер ... ... ... ... ... ... болса да кінәсіне
байланысты болса, онда тіпті әйел басқа біреуге қашып кеткен күннің өзінде
билер үкімі бойынша әйелді ... ... ... ... да, ... ... айып төлейтін.
Күйеуі азғана мал-мүлкіне қарамай, оны орынсыз шашып рәсуасын шығарса,
әйелінің де жағдайына қарамаса ... ... ... ... шамасы келмесе, күйеу туыстарын неше дүркін ескерткенмен еш нәтиже
болмаса, әйел ... ... ... күйеуінен ажырасуға ерікті болған.
Әйелдің бұл айтылған себептерден басқа да, яғни ... ... ... күйеуінен ажырасуына мүмкіндігі болатын. ... ... ... ... ... ... ... қалуына байланысты. Еш
күн көріссіз 6 ай 10 күн хабарсыз ... ... 7 жыл ... жоғалып
кетсе, күн-көріс болған күннің өзінде екі кісі куәмен қазилер алдына келіп
жоғарыда айтылған ... ... ... ант ... болды, әйел күйеуінен
ажырасуға рұқсат алады.
Ал еркектер тарапынан ... ... ... әлде ... оңай болатын. Әйел
тастау қазақ арасында көп болмағанымен кездесіп түратын. Онда да бірнеше
себептері болатын:
- біріншіден, әйел жеңілдікке ... ... ... шөп ... ... ... ... күнде айырылысудан басқа ештеңе қалмайтын.
Ертеректе басқа біреумен көңілдестік үшін әйелде оның көңілдесі де өлім
жазасына бұйырылатын болса XIX ғ. ... жаза ... ... бар
әйел көңілдестік үстінде ұсталса, онда күйеуі оны баладан, ... ... ... ... ... ал оның ... ... талап етуге құқылы. Алайда көбінесе көңілдестерге басқа жаза
қолданылады. ... де ... ... ... күйе ... күйген құрым киіз байлап, ел аралатады, бұл жаза - „бетіне
күйе жағып, мойнына құрым іліп, ауыл ... деп ... ... ... үй ... ... ... топас немесе ешкімді
сыйлай білмейтін көргенсіздеу болса, куәлер арқылы дәлелдеуі ... ... ... құр қол ... кем дегенде ат мінгізіп, үйінен
әкелген ... ... ... ... ... салатын.
Егер күйеуі әйелінің адалдығына күмән келтіріп, ажырасуға ... ... екі ... үш адамды куәға тартып ақталуға еркі бар,
ондай жағдайда куәлар да, ... өзі де ... ... ... ... керек
[13, 23 б.]
Әйелімен ажырамауы үшін еркек ешкімнің ... ... ... ... ажырасқысы келген еркек алақанымен тас уыстап екі қолын төбесіне
қойып куәлар алдында ... ... деп үш рет ... ... ... некелестік қатынас дереу үзілу керек те, ажырасу актысы аяқталған
боп саналады. ... ... деу ... ... шариғатына байланысты
қалыптасса, төбесіне тас уыстаған екі ... қою ... ... ... ... ... ... отырмын" деген пиғылын білдіру
ишараты, яғни тәңір алдында әйелін тастамайтындығына берген анты сияқты.
Күйеуі ... ... ... екі өзара келісімге келіп ажырасса, 3 ай,
10 күн өткеннен кейін қайта жарасуларына ... Тек ... ... ... еркек әйелін бір немесе екі рет қана „талақ" айтса, онда
қайта қосылуларына ... Ол үшін ... ... әйел сырт көз үшін ... ... үш күн бірге түруы керек, бірақ онымен ерлі-зайыптылық
қатынас жасамайды. Үш күн ... ... әйел ... ... ... хат"
алып ажырасады да, бұрыңғы күйеуімен қайта некелеседі. ... ... бір ... ... үш рет ... ... әрі ... ойланып-
толғанып, кесіп-пішіп барып айтуды міндеттейді. Ашу үстінде, мас кезінде
айтылған талақ заңсыз [18, 47 ... ... ... 1885 ... Шар ... съезінде: „Егер де біреу
қызды некелесіп ... ... ... ... ... ... ... ықтиярынша
қоя берсін, егер де қатынын малға сатса, сатып алған малын қайтарып, ат,
шапан ... ... ... ... некенің бұзылуы туралы норма бекітілген. Некенің бұзылуы
турасында Ж. Ақбаевтың жазбасында: „Ажырасқан кезде үстем адам ері ... ол өз ... кез ... ... ... кете ... ... еркек жөнінде қазақтар ол әйелін талақ етті... ... ... ... және ... ... ... мәңгілік бақытсыз етті дейді"
[19].
И.А. Козловтың 1882 жылы жазылған „Қазақтардың ... ... ... мақаласында некенің бұзылуына ... „... ... ... ... біреуі өлгенде неке бұзылады.
Ажырасу көбіне екі жақтың келісімен болады:
а) күйеуі әйелінің ... ... ... ... ... еткен жағдайда,
екінші күйеуден қалың мал талап ... ... ... ... яки әйел бір ... екінші еркекке
кеткенде, бірінші күйеуі талақ хат немесе талақ қағаз ... ... ... төркініне кетсе, онда әйелдің әкесі бұрыңғы күйеу ... ... 1/2 ... ... ал ... 1/2 ... қызы ... рет күйеуге
шыққанда қайтаруға міндетті;
ә) күйеуі әйеліне талақ хатты ақысыз ... ... ... ... оның ... алып ... кейде әйелімен тұрғысы келмеген еркек оны басқа еркекке толық қалың
малын алып береді;
в) қалың малы төленбей, күйеуге шыққан әйел ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда, оған 10 күннен 30
күнге дейін мұрсат ... Егер әйел осы ... ... ... еркекке
тимесе, онда бұрыңғы күйеуімен қалады.
г) ерлі-зайыптылар балиғатқа толмаса;
Ескертпе: ... ... ... ... әйел екінші рет
күйеуге шықса, онда екінші күйеуі оның ... ... ... мал ... ... әйел ... ... әкетеді [13].
Ерлі-зайыптылар қандай себеппен ажырасса да, балалар әкеде қалатын. Тек
кейбір жағдайда ғана емшектегі жас нәрестені шешесімен жіберетін. Ал, ... ... ... ... ... тастаса киім-кешек, төсек-орын, мінер
ат, көш ... т.б ... ... ... ... ... ... күйеуін әйелі тастап кеткен уақытта ештеңе берілмейді де,
қалыңның қайтарылуын ... ... ... ... ... өзі ... ... әйел өз дүниесін алғанмен, қалың қайтарылмайды.
Әдет бойынша қазақ әйелдерінің билер алдына жеке өз басының мөселесі
болмаса, басқа іс ... ... ... жоқ. Би алдына куәлік беруге, ант
ішіп, жан беруге әдеті бойынша әйел жіберілмейді. Ал ... заңы ... ... боп ... ... әйелге ерлер киімін кигізіп, одан ... ... ... ... Мұның өзі Оңтүстік Қазақстанға ғана
тән.
Сөйтіп, қазақ қауымындағы ... ... ... дінінің әсеріне байланысты әйел атаулыны төмен санап,
оларға ... мен ... ... тәкаппарлықпен қарау орын алды. Әсіресе
әйелдерге талап күшті болды. Әйелдердің ажырасу жөнінде ниет ... ... Ол тек ... ... іс ... өз шығармаларында қазақ әйелін бостандық пен теңдікке жеткізуге
кедергі ... ... мен ... ... ... ... Оның
ойынша, әйелді рухани қамауда ұстап, құқын аяққа таптау ... ... ел ... ... үшін ... ... арылатын ең
басты кемшіліктердің бірі ретінде танылады.
Міне, осы жағдайларды ескере отырып, Абай ... ... ... ... реформаторлық өзгерістер енгізе отырып, ерлі-зайыптылардың
некеден ажырасу туралы мәселелерінде де орасан зор көңіл бөлді. ... ... ... ... ... ... ... некенің бұзылуына әртүрлі
негіздерді пайдаланған болатын. Осыған байланысты қазақ қоғамында әр ... ... әділ сот ... ... ... ... құқық
нормаларын қолданып отырған. Соның нәтижесінде ... бұзу ... ... ... сот ... ... ... көп жағдайда
заңсыздыққа жол берілген еді. Революцияға дейінгі ... ... ... ... ... процесі қазақтың әдеттегі құқық
жүйесі — негізінде ... ... ... ... ... шешіліп отырады.
Осындай жағымсыз қимыл-әрекеттерді байқаған Абай неке бұзылуының негізін
өзі жазған ереженің нормаларында бір ... салу ... ... ... ші ... Абай ... мағанада бекітеді: „Қазақ салт-дәстүрі бойынша
күйеуінен әйелін ажыратуға болады. Күйеуі белсіз ... ... ... ауруға
шалдықса, ондай жағдайлары болмаса да күйеуінің келісімімен ажыраса алады".
Осы норманың екінші тармағында Абай ... мен ... ... жас
мөлшерімен шектелуін енгізеді. Ондағы мақсаты: ауқатты 70-80 - ге ... ... жас ... үйленуіне тыйым салу еді. „Егер күйеу
қалындықтан 25 жас үлкен болса, күйеу кемтар, қалыңдық ... 9 жас ... ... ... ... ... төлей алмаса, күйеу түзелмейтін
ұры болып кетсе немесе хал-жай құқынан айырылған болса, күйеу мен қалындық
арасындағы неке бұзылады". Әрине, ... ... ... ... ... ... сай келмегенімен ескі құқық жүйесіне елеулі жаңарту
идеясын мақсатын көздегенін айқын аңғарамыз. Бұл да ... тең ... ... ... ... ... ... деп түсінгеніміз жөн.
Абайдың әйел бостандығына ара тұрып, сол идеяны әлеуметтік практикада
заң жүзіне асыру — оның ... ... ... еді [20, 29 б. ... ... ... ... болуына байланысты некенің
тоқтатылуы
Қазақ ... мен ... ... ғылыми тұрғыдан зерттеудің
күнделікті өмір мүдесі үшін ... зор. ... ... бұл мәселе
туралы жазылған ... ... ... ... ... толық
қамтылмағандықтан, біз осы олқылықтардың орның біршама толықтыра түсеміз.
Екіншіден халық өмірінде ... ... мен ... өзі ... ... әр түрлі дәстүлер мен жол-жоралғылардың шын сыры ... ... ... бірі ... ... ... ... ерлі
зайыптылардың бірінің қайтыс болуына байланысты некенің тоқтатылуы.
Ендігі сөз ерлі-зайыптылардың бірі өліп, яки ... тұл, әйел ... ... ... ... әйлі өліп, еркек тұл қалса, қайын жұртына әйелінің сәукелесі мен
кейбір бағалы заттарын қайтарумен оның ... ... ... ... ... Ол ... құсап аза тұтуға, өлген әйелінің соңын күтуге
міндетті емес. Екінші рет қашан ... ... ... десе де ... ... әйелдің жөні басқа. Күйеуі өлгеннен кейін жесір әйел ... оның ... бір жыл ... Бірақ құран бойынша жесір әйел күйеуін
жүз күн азаласа борышын ақтағаны деп ... ... ... әйел ... байлаған қара екшенді шешкеннен
кейін ... ... ... Егер ... ... ... ағасы,
бауыры бар болса, жесір әйел сөзсіз соның біреуіне тиюге тиіс. Алда-жалда
жесір әйел ... ... ... ... немесе жесірге өлген
күйеуінің ең ... ... ... ... ... ерік ... Өлген
күйеуінің туыстарынан басқаға көзі түскен әйел бұзылған әйел саналады. 1886
жылы Семей облыстық ... ... ... ... ... туралы
зерттеген еңбекте мынандай мәліметтер бар: ... әйел ... ... ... біреуге тиемін десе, ол әйел көргенсіз деп
саналады. Ол ... ... ... оны алып қашқаннан бірінші төленген 47
басқа тең, былайша 5 түйе "бас жақсы" ... Бұл ... мал ... ... пайдасына түседі" [21, 257 б. ].
Жесір әйел етегінен тартқан баласы болмаса және өлген ... ... ... болмаса ғана төркініне кете алады. Қайын жұртының
рұқсатымен төркініне қайтқан әйел ... ... ... 1/6 ... ... ... балалы әйелді төркініне қайтарып жатады, ... ... ... 1/3 ... ... [13, 23 б. ... Құнанбаев қатысқан 1885 жылғы Шар билер съезінде: "Қалыңдық ойнап
жүрген уақытта қыз ... ... ... ... ... ... ... күйеу
өлсе, қыз күйеудің аға-інісіне бармаса, қалың ... ... екі ... һәм ... қарай рәсім бойынша жол етілсін, қыз я жігіт өлсе, ... ... ... Қыз өлсе, балдыз алады күйеуі. Егер ... ... ... "жолын" деп. Егер күйеу өліп, оның інісі қалса,
оған қыз тимесе, онда да қыз ... ... ... ... не ... ... қайтыс болған жағдайдағы қатынастары
реттелген.
Егер қалындық өлсе, күйеуге оның ... ... ... ... тым жас ... ол ... күйеудің өзімен тұрғылас
інісіне шығуға міндетті ... онда ... ... мал қайтарылмайды. Ал
күйеу жігіт басқа біреумен некелесуге ерікті болды.
Өлген қалындықтың орнына ... қыз ... ғана ... мал ... [22, 198 б.].
Айттырылған қыз-жігіттің бірі өлгенде, мәселе былай ше-шіледі. Егер
атастырылып, қалың малы ... ... ... ... онда қыз ... ... ешкім айттырмаған басқа қызын беруі тиіс, ал берер қызы болмаса,
алған қалың малын толық ... ... Егер ... ... өлген
қалындығына ұрын келіп қойған болса, екінші ... үшін ... ... бір түйе ... ... ... ал ұрын келмеген болса, ештеңе
төлемейді. Дегенмен күйеу балдызына үйленуден бас ... онда ... үшін ... ... ... ... өлген қалындықтың әке-шеіпесі күйеуге кіші қызын бергісі келмесе,
онда алған қалың ... ... ... қоса бір ... айып ... ... ... берер қызы болмаса, онда қыздың әке-шешесі қалың малды
мынандай тәртіппен қайтарады: егер ... ... ... ұрын ... онда қалың малын толық қайтарып алады, ал ұрын келген болса, онда
бір түйе бастатқан тоғызды ... ... ... ... қоса ... ... сойылар той малы алынғаннан
кейін өлсе, онда күйеуге қалың малы ... ... ... ... яғни ... ... төсек-орын, енші мал түгенделіп беріледі. Өлген
қалындығының орнына қыз сұрауға немесе қалың малын ... ... ... ... ... жоқ, ... той малы төленгеннен кейін құдаласудың
барлық рәсімі аяқталып, қалындық күйеудің әйелі болып ... яки ... ... ... үшін ол ... құн талап ете алмайды. Күйеу өлген
жағдайда әмеңгерлік тәртіп жүреді, яғни қалыңдықты өлген жігіттің ... ... ... Егер ... ... бойдақ болса, бұрыңғы төленген
қалыңдығының үстіне бір жылқы ... ал егер ... ... болса,
бұрыңғы қалыңға түйе бастатқан тоғыз қосады. Алайда әйелі бар адамға қызын
беру-бермеу ... ... ... ... ... ... ... екі ия үш тоғыз алу үшін әдейі бұлданады.
Марқұм күйеудің артында ерген інісі ия ... ... ... әке-шешесі алған қалың малын толық қайтаруға тиіс, тек күйеу
қалыңдықтың көзі ... ұрын ... ... ғана ... малдың жартысын ия
бір түйе бастатқан ... алып ... ... ... бұрыңғы
қалың малға қосып ... бір ... ия бір ... ... ... ... бас тартса, алған қалың малын шып-шырғасын
шығармай қайтаруға тиісті, бұндайда ... ... ... ұрын ... ... ... ... қоса қалыңдықтың әкесі уағдасың бұзғаны
үшін әмеңгер бойдақ болса, бір тоғыз, ... ... бір ... айып ... күйеу қалың малын түгел төлеп, той малына дейін апарып, нақ ... ... ... ... болса, онда қалындық оның жесір ретінде
күллі жасау-жабдық, еншісімен марқұмның ... ... ... ... ... ... [13].
Біз бұл арада уәдеге берік болу жағы әрқашанда қатаң қарастырылатынын
ерекше айтамыз.
Көптеген ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... өзінің реттеушісі-құқықтың өзгеруің қажет
етпеген. Ал Абай өмір ... ... ... ... түсіп, құқықтық
жүйенің өзгеруін талап етіп ... шақ ... Абай ... ... ... өмірдің барлық саласында әйелдерге еркектермен
тең құқық берілуің талап етеді, ... ... ... ... ... өмір ... қалайды. Еуропа мәдениеті мен орыс революционер-
демократтарының саяси идеяларын бойына терең ... ... ... ... ... ... ... және оның интелегенттілік
рухани сана-сезімінің терең, өрісінің кең болуын жан-тәнімен жақтайды. Оның
ойынша білімпаз ... саны көп ... ... ... бала ... ... жолға қойылып ұлттық намысты қорғайтын нағыз патриот ұлдар
тәрбиеленетініне көзі ... Абай ... ... ... ... ... да ең ... мұсылман ғылымына жіберіп, жақсы дін
танырлық қылып үйретсе, сонда сол жастар жетіп, бұл аталары ... ... ... ... еді" [23] ... ... ... әдеттегі құқықтық жүйесіне реформаторлық көзқарасын әлеуметтік
практикадан мүлдем алшақ тұрған ... ... деп ... ... Абай жиырма жылдың аралығында өте жоғары ... және ... би ... ... ... барысында қазақ әйелінің тең құқығы мен
бостандығын заман талабына сай ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жеңістерге жеткен. Нақтылы
дәлел ретінде Мұхтар Әуезовтың "Абай жолы" романында суреттелген Салиха ... ... ... алға тартуға болады. Осы істер бойынша араласқан
Абайдың қимыл-әрекеті, шешендік өнері оның әділеттілік ... ... ... биік шыңы ... ... Ол қатысқан барлық сот
процесіндегі істердің негізгі өзегі ретінде жаңа ... сай ... ... ... ... аңғарылады.
Дегенмен де қазақтың әдеттегі құқықтық жүйесіне Абайдың реформаторлық
көзқарасы бір ... ... ... теория немесе концепция
ретінде танылмайды. Ол тек кертарпа және қоғамдық ... ... ... ... ғана ... ... ... реформалаудың нәти-жесінде
әлеуметтік прогресске жол ашу мақсатын көздейді.
Бұған жоғарыда айтылған "Абай жазған ереженің" идеялары нақты дәлел ... Бұл ... ... сол ... ... сай ... ... және қазақ қоғамының орыстандыру, отарлау және ... ... ... ... және ... шалдыққан әдеттегі
құқықтық жүйесін жаңарту идеясы тұжырымдалғаның аңғару қиын емес. Ойшылдың
прогрессивтік көзқарасы заман талабының ... ... ... ... қоғамындағы шиеленістерге тиімді формула ретінде қолданылатын
нышанды байқатады.
Жалпы, " Абай жазған ережеге " ... ... ... қарасақ, оның мазмұны
қазақ қоғамының құқық жүйесіне ... ... үлес ... ... ... ... қылмыстық, азаматтық құқығына Абайдың түбегейлі
өзгертулер енгізгені, ... ... ... ... ... ... мағыналы идеялармен дамытқаны үлкен еңбек болып саналатыны
анық. Өзінің көлемі мен ... ... Абай ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы тауар-ақша ... ... мен ... сол ... ... ... ... қолданылатын
әдеттегі құқық шарттарына жаңа өмірдің ... сай ... ... идеяларды енгізеді. Қазақ ... сол ... ... өзінің мүмкіндігіне қарай халықтың әлеуметтік тендігін, ... және ... ... ... ... отырып, қазақ қоғамының
құқылық қондырмасын жаңа сапада реформалауға аянбай ат салысып, тер төгеді.
Абайдың реформаторлық көзқарасының ең ... ... - ... қоғамының
әлеуметтік прогресске ұмтылуы, гуманизм, адамгершілік және қазақ әйелінің
тең ... ... ... ... Ол ... ... ... бойы қаймағы бұзылмай, бір орнында сіресіп тұрып ... ... ... ... ... салалардағы теңсіздігінің тамырына
балта шапқаны анық байқалады. Ереженің көптеген баптарында Абай батыл түрде
жалпыға міндет ретінде ... ... ... жесірдің өз ықтиярымен болашақ
күйеуің таңдап алу ... ... Ал ... әдеттік құқық жүйесі бойынша
күйеуі өлген ... өз ... ... шығуға, бостандық алуына заң
жүзінде тыйым ... ... ... әйел неке ... ... бойынша міндетті түрде бір жыл қаралы мерзімді сақтап, одан кейін
міндетті түрде ... бір ... ол жоқ ... ... жақын
туыстарының біріне шығуға тиісті болған. Қазақтың әдеттегі құқығы аталмыш
институты әмеңгерлік деп ... және әр ... ... ... ... некенің сарқыншақтары ретінде ұзақ уақыт сақталып, іс
жүзінде асырылып отырған. Қазақ қоғамында жесір қалған әйел еш ... ... ... ... кетуге құқы болмаған, себебі қазақтың ... ... ... ... аттаған келінді алу үшін қалың мал ... әйел ... ... ... тең ... мүшесі ретінде таңылған.
"Абай жазған ереженің" 47-бабы бұл норманы мүлдем жоққа шығарып, болашақта
билердің мынандай мазмұндағы ... ... ... етеді:" Жесірге
күйеуінің бауырына немесе туыстарына шығу міндетті емес, оған оның ... ... ". ... ... ... ... Еуропа мәдениетінің
Қазақстанда әйел бостандығына озық ықпалының тікелей әсер ... ... ... ... ... ... ... тежеу
Абайдың ірі реформаторлық қимыл-әрекеті және батыл қызметі деп айтуға толық
негіз бар.
Революцияға дейінгі қазақ қоғамында ... ... ... мен
даулардың көбісі жер мен жесір ... ... ... ... ... ... көп жағдайда, тіпті екінің бірінде ру
ақсақалдары жесірдің жеке ... мен ... ... құқықтық жүйе
негізінде әмеңгерлікті қолданып, оны қаусаған шалдарға немесе жесірден жасы
бір-екі мүшел кіші жасөспірімдерге ... ... ... сол кезде "мыңмен
жалғыз алысып", өзінің құқықтық концепциясының әдеттегі қүқықты шегендеп,
ғасырлар бойы халықтың ... мен ... ... әмеңгерлік институтына
қарсы үн көтеруі некеге тұрар кездегі қазақ әйелінің тең ... және ... ... ... күнделікті өмірде іс жүзінде асуы еді.
Абайдың әмеңгерлік институтына рефоматорлық ... ... ... ... ... тиімді қорғаудан да анық байқалады. ... заң ... ... оның ... ... ... ... болғанын анық аңғартады. Мысалы, "Абай жазған ереженің" ... ... ... ... қайтыс болған баласыз әйел тұрмысқа
шықпаса да ... ... ... Егер ... ... ... ... жағдайда бар малының сегізден бірін, баласыз ... ... ... ... ... ... дейін қазақтың әдеттегі құқық жүйесі жалпы
әмеңгерлік ... ... сай ... ... жесірдің күйеуге
шығуына тыйм салынғаны мәлім [23].
Қазақы тұрмыс жоралғыларда құда түсіп, қалың малын төлеп ... ... ... ... әр ... ... ... қайтыс болған
жағдайда, ол үшін берілген қалың малдың орнына ... ... ... ... міндеттейтін еді. "Абай жазған ереженің" 46-бабы мүндай
теңсіздікті, әйел бостандығына нұқсан келтіретін тұстарды ... ... осы ... ... ... ... тек қана ... келісімі
қажет екенің нормаға арнайы түрде енгізеді:" Қайтыс ... ... оның ... келісімсіз беру міндет емес, күйеуге төленген қалың
мал қайтарылады.
Міне, бұл ... да Абай ... тек ... ... ... танылады.
Абай заңында күні өткен, ескірген кертартпа әдеп-ғұрып, тәртіп, тұрмыс-
тіршілікке қарсы тұрып, қоғам санасынан ... ... ... ... қиын да қилы заманның куәгері, дауласушылар мен таласқандар
үшін шындыққа жету құралы, билер мен сот ... үшін ... пен ... ... шығар жол болды.
2.4 Некені заңсыз деп тану
Қазақ халқының әдет – ... сөз ... ... ... заңы ... оны әдет-ғұрпымызға тигізген әсеріне соқпай өту мүмкін емес. Өйткені
шариғат халқымызға көптеген ғасырлар бойы әсер ... өз ізін ... Бір ... көшпенді тұрмыс пен күнелткен халықтардың психологиясы,
мінез-құлқы, әдет-ғұрпы өте ... ... Біз араб ... ... ... және ислам дінімен танысу барысында ... ... ... халқымен арабтардың тұрмыс-тіршілігі ғана емес, мінез-құлқы,
салт-дәстүрі өте ... ... ... ... ... ... ... жыр құрастыра алушылық қабілеттері т.б. өте ұқсас [23].
Ислам шыққанға ... ... ... ... ... ... ... тағдырлары дәл біздің қазақ қоғамына ұқсас болған. Олар ... ... ... ... өмір ... ... тайпа не ру
басында ру ... ... ... ... ... "қанға-қан, жанға-жан"
дәстүрін мықты ұстаған, яғни "құн" кегін бүкіл ру болып ... ... ... Бұл ру ... ... өршуіне басты себеп болды. Дәл
осы жәйт қазақ тайпаларының басында бар еді. ... келе ... ... бойынша арабтарда некелесудің неше түрі болған. Некелесіп тұрмыс
құрудың бірінші жолы - ер жағы қыз ... ... елші ... ... мал, ... ... ... дайындау арқылы құда түскен.
Бүлайша некелесу қазақтарда да болды. Сондықтан да ... ... ... ... жүз ... деп ... мән берген. Басқа тайпалармен
құдалық жасаған. Кейінгі кезде ... ... ... құда ... арабтар айырылып өз жақын қандастарымен де құда ... ... кыз алып ... Бұл ... қолдауды қажет етпейтін дәстүр.
Исламға дейінгі арабтарда некелесудің тағы бір түрі - екінші біреулері
қыз жағына біршама мал ... ... ... ... ... ... келісіп, некелесіп тұра берген. Мұндай некені арабтар "көңіл ашар"
немесе "уақытша неке" дейтін. Енді тағы бір ... ... ... некесі.
Мұндай неке біреу-біреуте батылдық, жомарттық іс көрсетсе, оның ... үшін оған өз ... ... ... етілген [24].
Дінтанушы ғылым Мұртаза Жүніс-ұлы Бұлантайдың "Ата ... ... ... ... дінінің әйелдер құқығын корғаудағы ... ... ... Атап ... ... ... ... дейін араб елдерінде
мынадай бір жаман қылықтар бар болатын. Арабтарда шиһар деп аталатын тағы
бір неке бар еді. ... ... ... екі адам ... бір-біріне беріп
қарсы үйленеді һәм қыздарға мәһірін бермейді. Дәлірек айтқанда, бой жеткен
қызы бар біреу бой ... қызы бар бір ... ... "қызынды маған
ұзатқан жағдайда мен де ... ... ...... Сүйтіп олар бір-
бірінің қызын алып малданушы еді. Пайғамбарымыз мұндай жиіркенішті ... деп ... ... ... ... деп ... ... нахак неке
түрі бар. Мұндай некеде бір адам ... ... ... ... бер, мен де
өзімдікін саған берейін, оған қоса ... ... ақша ... — деп
әйелін алатын адаммен келісіп, олар катындарын алмастырушы еді. ... та ... ... тоқтатылды. "Күйеуі кайтыс болған әйелді жаназа
үйден шықпай тұрып қайнағаларының біреуі жаулық жауып ... ... ... Ері ... әйелдің мал-мүлкіне, не көркіне ынтық болған қайындарының
бірі бір үлкен ... не ... әлгі ... үстіне жаба салса, ендігәрі
сол әйел әлгі адамның ... ... ... ... ... ... өзінің өмірлік жолдасынан айрылған басы қаралы әйел әлгі жаулықты
жамылмау үшін азалы ... ... өте сақ ... һәм ояу ... ... Бір ... ... жаулықты жапқан кісі қаласа әйел ғып ұстауға"
қаласа сатып жіберуге ... еді. ... ... әлгі егер әйел қайнағасынан
қылығына ... онда ... оның ... ... ... тиым ... ... еді. Сондықтан әйелдер көп жағдайда еркіндіктен айырылып, азапты
өмір кешуші еді. Өзінің байлығын қайнағасына бергенде ғана еркіндікке ... еді. Мына аят осы ... ... түскен: "Ей иланғандар,
әйелдерге зорлықпен мұрагер, әменгер, һәм ие болуларың сендерге халал емес,
анық әдепсіздік ... ... ... ... ... ... алу үшін оларға қысым жасамандар, олармен тату болындар". Жәлият
арабтарының әкелері өлген соң өгей ... ... ... ... ... бар еді. ... жағдайда әйелдің келісімі сұралмаушы еді.
Әмір Мағдекербұлы өгей ... ... ... бар осы ... ... келісіп қалғандағы өлеңі: "Бауырларым мен балаларымды егер сен
тумаған болғанда оң қолымның іздері пайда болар еді ... Міне ... де хақ ... ... арам ... ... ... арабтарда әйел
алудың санына шек жоқ еді. ... ... әйел ... ... еді. ... бір әйел ... ең идеалды неке деп қабылдай
отырып, шарттары ... ғана ... ... ... рұқсат етті. Заңсыз
әйел алатын атахандық қоғамында бүл үлкен төңкеріс боп табылады. ... ... ... енді бірі - әйелдің сіңілісі, әйелдің әпекесі, немере
әпкесі және бір ... сүт ... сүт ... ... ... дейін бұл некелерге қоса жезөкшелік те көп болған. Бірақ
жезөкшелік күңдерге ғана ... деп ... ... ғана ... ол ... олай ... лайықсыз саналған. Меккені алған кезде Әбу ... өзі разы ... ... ерік ... ... ... ... зинақорлыққа жол берілмейді" депті. Шындығында да ... ... ... оған ... жаза қолданды. Құранның өзінде
зинақорлық ең ауыр ... ... ... ... ... ... ұятты жоғалтады, некесіз туылған бала санын арттырады.
Басқа халықтардағы сияқты "көп әйел алу" ... да ... ... ... да ... кем ... ... әйелдер алғанын
жасыра алмаймыз. Көп әйел алудағы негізгі мақсат: біріншіден, ... ... үшін ... ... ... ... мал-
мүлікті, яғни жетім ұл-қыз, ... ... ... ... ... болу ... ... еріксіз үйлене берген.
Ислам діні көп әйел алуды да шектеді. Ол шек бойынша: "егер ... күш ... ... жағынан мықты болса, төрт әйелге дейін алуға
құқықты". Тек үстіне әйел алуға ... риза ... әрі ... ... ... тең қарау, киім-кешек, тамақпен бірден қамтамасыз етуге
тиіс. Бұған шамасы келмегендер бір ... ғана ... ... тиіс. Алла
тағаланның өзі Адам Атаға жалғыз-ақ Хауа Ананы жаратқан. Егер 4 әйелге
үйленіп, ... кем ... не ... ... ... ... онда ең ауыр ... душар болады делінген. Бұл жөнінде Алладан
"Бан Хафтим" сүрасының үшінші аяты ... Көп әйел алу ... ... ... таппағанымен, "қажетті жағдайларда" мүмкіндік беріледі. Ол:
а) соғыс жағдайында ерлер азайып кетсе әйелдерді жезөкшеліктен қорғау
үшін;
б) тумаған бедеу әйел ... ... ... үшін ... ... үстіне оның
келісімімен басқа әйел алу т.б. [24].
Қазыбек бек Тауасарұлы 1776 жылы қазақ ... ... ... дейін" деген тарихи шығарма жазғаны арада екі ғасыр өткен сон еліне -
жүртына мәлім болды. Бүл ... ... ... ... біз ... ... әр ... зерттеген ғұлама ғалым, саяхатшы, ел тағдырын шешуге
сүбелі үлес ... ... ... ... ... көзіміз жетіп
отыр.
Қазыбек бек елді билеу басқару, мемлекет құрлысы, ... ... ... ... ... ... мәселеріне терең мән
беріп, өз шығармасында Фарабидің осы мәселеге арналған ой ... одан ... ... зерттеуі.
Қазыбек бектің шығармасындағы елеулі орын алған зерттеу ... - ... ... құқықтың нормалардың қолданылуы, орындалуы, ... ... бек ... ... ... ден ... оны ... тағы мына мысалдармен дәлелдеп көрейік. Жер шарын аралап
жүріп бектің Тегеран шахарында көрген — білгенінен бір ... ... ... ... ... ... - деп ... Қазыбек бек, парсылардың
уақытша некелесуі. Бұл бұрын соңды естіп білмеген жабайылықтан да ... Бір ... екі ... неке ... ... біз ... бақи сене ... Оны өзіміз көзімізбен көрдік. Тағы бір ... ... ... ... ... - ... ұрып өлтіргендердің жазаланбауы. Түріктерден де
көңілім қалды. Бұларда парсылар, арабтар сияқты өз ... ... ... бек ... ... Төле би мен ... бидің жанында өткізген.
Ол жөнінде кітапта көптеген мағұлыматтар бар.
Бүкіл дүние жүзі ... ... ... ... ... тән ... бар. Оны жер шарын мекендейтін барлық халықтар өз басынан өткізген.
Ф.Энгельс америка этнографы Л.Морганның семья тарихы туралы жазған "Көне
қоғам" атты аса ... ... ... XIX ғ. ... ... ... байланысты жазған кітабында ("Семьяның, жеке ... ... ... көне тарих үшін Морган ашқан жаңалықты өте ... ... ... ... ... ... формаларының даму жолын
бүкіл әлемге материалистік тұрғыда паш етті.
Алғашқы қауымдық құрылыстағы ең көне ... ... ... ... ... ... тобы ... ішіндегі бірі мен бірі ... ... ... Айталық, бабалар мен әжелер, әкелер ... ... ...... ... ... және
шөбере туыстар біріне бірі ерлі-зайыпты, яғни әр ... бір ... ... бола тұра ... ... [25]. ... заманда, - дейді К.
Маркс, - қарындасы ... ... ... мұның өзі әдептілікке жататын да
еді" [26].
Семья тарихының бұдан кейінгі даму сатысы Ф.Энгельс айтқандай, ... ... жұп ... ... ... яғни ... туысқандар
арасындағы некелесу ғүрпына тиым салынуына байланысты болған. Осының
нәтижесінде алғашқы қауым ішінде ... бірі ... ... ... қалыптасады да, тағылық дәуірдегі топты неке
біртіндеп ығыса отырып, оның орнына жұп ... ... ... Жұп ... ... соңында қалыптаса келе, варварлық дәуірде әбден кәмелетіне
келіп, қоғамдағы басты семья формасына ... ... ... ... онша ... болмағандықтан, семьяның ыдырап, ажырасуы тым оңай
болған.
Құда ... қыз ... ... қазақ қауымына ортақ мәселелердің бірі —
экзогамиялық табу, яғни жеті атаға дейін қыз ... ... ... ... ... бұрын жеті
атаға дейін қыз алыспайтын болса, ... ... ... үш ... қыз ... ... үш ата ... қыз алысу тәртібі
жалпы қазақтар арасындағы қалыптасқан әдет емес, тек төрелер мен қожалар
арасындағы қатынас екендігін ... ... ... қара ... ... де, ... ... өзді-өзі
қыз алыса беретін. Қазақ ішіндегі бағы мен дәулеті бірдей жүріп, аты шыққан
адамдар ғана ... мен ... ... қыз беріскен. Мәселе, Сүйіндік
руынан шыққан Шорман ... ... ... көп ... бойы ... Осындай ұзақ байланыс Шорман әулетіне де әсер етіп, шөбере туыстар
бір-бірімен қосыла беретін болған [27, 54 ... ... ... өте ... ... ... ... арасындағы осы
уақытқа дейін сақталып келе жатқан экзогамиялық ... ... ... екені даусыз. Батыс Қазақстан деректері негізінде дәл
осындай пікірді В.В.Востров, ... ... ... ... Н. Сабитов те айтқан болатын.
Неке мәселесі жөнінде шариғат қағидасы бойынша баласының енесіне әкесі
үйленуге болмайды. Өгей ... ... өгей ... ... ... қызға, яғни тумаған қарындасына үйленуге қақысы жоқ. Бірге туған
апалы-сіңілі қыздар, бірге ... ... ... ... ... ... авторлар келтірген.
Ал, ел арасынан жинаған деректерге қарағанда ... ... ... тыйым
болмаған сияқты. Өйткені, апалы-сіңілілер абысынды-ажынды болып тұрмысқа
шықса, күйеулерінің арасындағы туыстық байланысты ... ... ... көмектеседі. Апалы-сіңілілерді ағалы-іңілілердің алғандығына мысалды
қазақ ауыз әдебиетінен де ... де ... ... "Ер ... Ерназар байдың 9 үлына екінші бір байдың 9 ... ... ... [28, 54 б.].
Туған балдызына әйелінің тірі кезінде үйленуге болмағанымен, әйелі өлсе,
үйленуге ... Ал, ... ... еш ... үйленуге болмайды.
Күйеуі өліп жесір қалған әйел қайын ... және ... ... тұрмысқа шығуға болмайды. Ал, ... ... ... олардың балаларына шығуға қақы бар.
Қыз бала шешесінің бірге туған аға, інісіне тұрмысқа шықпайды, ... ... ... ... Сол ... жиен ... ... апаларын
алуға қақы жоқ, бірақ олардың және нағашы ағаларының қыздарына үйлене
береді. Мұны қазақ ... ... ... және ... мен ... ... неке ... этнография ғылымында күзендік (кузенный) неке дейді.
Бұл некенің екі түрі болады:
1) кросскүзендік неке ... ... ... не ... ... үйлену, яғни нағашы мен жиен
арасындағы неке). Мұның осы көрсетілген екі ... да ... ... ... дәстүрінде жиен алғаннан гөрі нағашы ... ... ... да ... ... "жиен алған молықпас,
нағашы алған тарықпас" дейді. Жиендердің нағашы ағасының қыздарына
үйлену правосы өте көне замандағы ... тек қана ... ... рудан әйел алатын, тәртіппен байланысты нәрсе;
2) ортокузендік неке (әкесінің аға-інілерінің қыздарына ... ... ... неке не ... ... ... яғни ... арасындағы неке). Мұның алғашқы варианты яғни
немерелер арасындағы некелесу правосы қазақ тәртібіне жат, өйткені
ол экзологиялық тәртіпті ... ... еді [29, 54 ... екінші варианты, яғни бөлелер арасындағы неке кездесіп тұрады. Ата-
енеге екі жағынан да қайырымдылық мол болғандықтан, ... ... ... өте ... ... ... аяқты бота, екі аяқты да бөле тату" деген
мақал да осыдан қалыптасса керек. Сөйтіп, ағайынды ұл мен ... ... ... мен ... ... қыз ... Екі елге ... апалы-сіңілілердің балалары бір-бірімен қосыла ... ... ... ... ... ... ... ғұрпында экзогамиялық
тосқауылды бұзғандық болып есептелмейді [30, 4 б.].
Ислам ... ... ... ... ана, ... ... апа, қарындас
әкесінің апа, қарындастарына емшектес туыс-тарынан басқа туыстардың ... ... ... неке ... болады. Бірақ неке қүру
мәселесіндегі шариғат қағидалары жалпы халыққа көп ... ... ... Оған ... ... ... көне әдеттердің біздің заманымызға
дейін сақталып келуі толық дәлел болғандай.
Ислам діні мұсылмандардың басқа діндегі бөтен халықтармен ... ... ... ... ... адам ислам дінің қабылдаған күнде ... неке ... ... ... бойынша басқа діндегі адамды мұсылман
етіп үйлену ... ... ... [5, 151-152 ... ... ислам дінінің өз заңы бар. Ислам діні мұсылмандардың басқа
діндегі бөтен халықтармен некелесуіне тыйм ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтары қыз алысып, қыз ... ... ... ... ... мұндай некеге рұқсат етілген.
Аралас отбасының құрылуын барлық халық түгелдей құптай ... ... ... ... қарттар жағы наразылығын ... ... ... ... ... білдіретін қарттар, әр ұлттың өзін тән әдет-ғұрпы,
салт-санасы болатындығын, олардың өзге ұлттардың түсіне бермейтіні көлденең
тартады. Шынында да өз ... ... оны ... ... ... ... ... тез бейімделіп кеткенде тату отбасын
құрып, екі жақтың да ... ... өз ... кем ... ... кетеді. Ал
ортақ тіл таппаған жағдайда отбсының шырқы тез бұзылатын ... де ... ... аралас отбасын құру - қай жағынан болса да неке
мәселесіне өте ... ... ... ... [8, 54 ... неке туралы М.Г. Тәтімов: "Егемендікке қол жеткізіп, саяси билік
болған қезде аралас ... ... ... ... та кетпеген жөн. Ал,
аралас неке ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде
тектіліктің көп рол ойнайтыны артық [27, 54 б.]. ... ... ... ... ... ... ұлттың қызына үйленсе де, оларды мұсылман
қылып, діни жол-жораны қатаң сақтаған. Мысалы: ... ... ... ... ... т.б. Ислам дінінің мұсылман әйелдердің басқа діндегі
ер-азаматтарға тұрмысқа шығуына тыйм ... ... мән бар. ... ... олар ... сақтап қала алмайды. Қай жерде де әйел
еріне бағыныштырақ болтын өтірік емес. Ал еркек ... ... ... бас ... - қанымыздың жаңғырып, асылдануына ықпал етеді",-
дейді
XIX ғ. ... XX ... ... ... ... ... қазаққа шыққан
орыс, украйн қыздары Қазақстанның солтүстік шекарасында жиі ... орыс қызы ... ... ... ... ... ... олардың
сүйіспеншілігіне "Дударай" деген ғажайып ән туады. Олардың есімі бүкіл
қазақ ... аңыз ... ... Ақын Қ. ... ... ... дастан жазды.
Қазақ-орыс арасындағы мұндай неке бұрын да, қазір де бар
ҚОРЫТЫНДЫ
Диплом жұмысын жазу барысында ... ... ... қол ... ... дәстүрінің тарихи жүйесін, рухани дәстүрін, мәдениетін,
ғылыми тұрғыдан зерттеп, оның мән ... ашу ... ... ... ... оны саналы да тиянақты пайдалануға мүмкіндік береді.
Қазақ халқы мыңдаған жылдық дәстүрі, мәдениеті, әдебиеті, тарихы бар
халық. Өзінің даму ... ... ... ... ... ... жеткізіп, әдет-ғұрпын, тұрмыс-салтын дамытқан ел. Тасқа
қашалған ... ... ... мұраларынан бастап бүгінгі әдет-
ғұрып институты жеткен деңгейге дейінгі аралықтың бәрін де ... ... өмір сүру ... ... ... ... тербеп назардан
тыс қалдырмаған халық.
Халықтың тұрмыс-салтындағы ерекшеліктерде, семья құру дәстүріндегі жол-
жоралғы, алыс-беріс, ырымдардың бәріне көп ... ... ... ... деп ... халық әдет-ғұрып
жоралғысынан мүлде қол үзіп, коммунистік жолмен ... ... ... ... бой ұрғызып, саны көп, сапасы жоқ жиын түрінде
өткізілетін тәрбие істері өзін-өзі ... ... ... да ... ... ... тірелді.
2 Мемлекет тарапынан жүргізілген әкімшілік, әміршілік өктем ... ... мен ... ... ... ... ғасырлар
бойы жасаған әдет-ғұрып дәстүрлерінен қол үздіруі, оның үстіне елімізде
болған алуан ... ... ... ... ... өз жерінде
отырып азшылыққа айналып, этникалық ортаның өзгеруі, түрлі ұлттың, мазмұны
социалистік деген құрғақ ұран адамгершілік, инабаттылық ... ... ... осындай ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрінен нәр ала ... ... ... азайып, қатігездікке бой үйретіп барады. Бізге
қондырмалы мәдениет сіңбейді. ... ... ... ... ... ... семьяны нығайтып, халық
көксеген мұраттың орындалуы үшін ... ... бойы ... әдеп ... өмірдің өзі-ақ міндеттеп отыр.
Өйткені адамзат қоғамында тәрбиені мәңгілік мәселе деп ... ... ... ... ... және ... мәдениетіне
қосар әр халықтың өзіндік үлесі бар екені де ақиқат, шыңдық. Бұл жағынан
келгенде ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік психологиялық ерекшеліктері көп. Әдет-ғұрып дәстүрлерін
бүгінгі күннің уақыт талаптарымен үйлестіре жүргізіп, бәрін ... ала ... ... мен ... алып ... келешегі мол сала
болмақ.
Әдет-ғұрып дәстүріміздің тарихи тамырларына мән беріп, ... ... ... ... салауаттылығымызды, өркениеттігімізді
жетілдіріп тәуелсіз, ... ... ... ... ... ыждаһатты тәлім жолы болып табылады. Бұл дәстүрімізді жүзеге асыра
білсек халықтық тәрбие, ... ... ... арнасын кеңейтеді,
өмірлік мәнін арттырады.
3 Халықтың ежелден келе ... ... ... ... ... ... ... - инабаттылықты,
мейірімділікті дарытуға игі ықпал ететін және оның ... тез ... ... ... бала тәрбиесін жақсартып, адамдар арасындағы
қарым-қатынас жарасымын көркейтіп, жауапкершілікті өркендетуге ықпал етеді.
Мұның нәтижесі ... ... ... жасап, дөрекіліктер мен
қатыгездіктен арылуға және әдептіліктің бойға даруына ынталандыратын ... ... ... тәрбие салалары мен бірлікте қарап және
ғылымның ... қолы ... ... ... оған ... ... қоғамда сол халықтың рухани ісін өркендетудің тиімді жолы ... ... ... ... ... ... дәстүрлерінің тарихи тамырлары халықтың салты, әдеті, ғұрпы
елдік дәстүрімен біте қайнасқан оның өмір тынысымен, ... ... ... ... ... ... ... Оларды бір-бірінен бөліп алуға
келмейді. Әдет-ғұрып дәстүріндегі пайымдауымыз ... ... ... ... ... бастау алар негізі ... ... да бір ... ... ... ... ... саяды. Әдет-ғұрып дәстүрінің ... үлгі ... ... терең тануға мүмкіндік береді.
Алдына қойған мақсатты шешудің толықтылығы. Диплом жұмысында алдыға
қойған мақсатқа жету үшін ... ... ... және ... деректер қолданылған болатын. Жұмыста ... ... ... ... ... жасалып отыр. Сонымен қатар, мұрағат
деректері және сирек ... ... де ... барлығы дипломдық жұмыстың алдына қойған мақсатына жету үшін
мүмкіндік жасайды.
Диплом жұмысының нәтижелерін нақты қолдану туралы ... ... ... ... ... ... әдет ... неке
және отбасы одан әрі тереңдетуде теориялық тұрғыда басшылыққа алуға болады.
2 Еліміздің қазақ әдет құқығындағы неке және ... ... ... бұл ... жұмысының қол жеткізген нәтижелері,
тарихи ... ... ... ... ... ... тізімі
1. Фукс С.Л. Некоторые моменты казахского права и описание киргизских
обычаев. - Известия АН ... 1948. – 359 ... С. ... ... хан Жеті Жарғы. - Алматы. - 1994. – 233 б.
3. Қ. Толыбаев. Бабадан қалған бар ...... - 2000. - 188 ... М. ... ... ... – Алматы. - 1991. - 181 б.
5. Х.А. Арғынбаев Қазақ халқындағы семья және неке. – ... - ... ... ... С. Қазақтың салт-дәстүрлерімен әдет-ғұрыптары: көпшілік
оқырман қауымға арналған. Алматы: Ана ... 1994. – 80 ... Х.А. ... ... ...... - 1996. - 261 ... С. Кенжеахметұлы. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. – Алматы. -
1998. - 210 ... ... В.В. ... ... ... – М.: Восточная литература
РАН, 2002. – 752 с.
10. Ф. Энгельс. Семьяның, жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. ... 1967. - 251 ... ... З.Ж. ... ... қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет.
– Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 192 б.
12. История государства и права Казахской ССР / Под ред. ... – ата: ... 1982. - Ч. 1. – 182 ... ... әдет-ғұрып құқығының материалдары / Құраст. З. Кенжалиев және
т.б. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 208 б.
14. ... С. ... ... ...... 2005. – 284 ... Өсеров Н. Мұсылмандық неке заңдары. – Алматы. - 1997. – 120 б.
16. ... Н. ... - ... – 1996. - 87 ... ... М. ... тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. ... ... Н. ... ... ... ... шариаттың әсері. Алматы, 1998
ж. 47 бет
19. Ақбаев Ж. Қазақтардың отбасылық-неке қатынастары туралы ойлар ... - 1992. - №10. – 3 ... С. ... Абай және адам ...... – 1995. - 98 ... ... по казахскому обычному праву. - Алматы: Жалын, 1998. – .
580 с.
22. Материалы по казахскому ... ... ... 1948, стр. ... Абай ... ...... – 1968.- Т. 2. - 220 б.Қазақ
әдет-ғұрып ... ... ... 198 бет.
24. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім-кесімдері: - ... Ана ... 1994. – ... Ф. ... ... жеке ... жӘне ... шығуы. Алматы,
1967, 38-39 беттер.
26. Артықбаев Ж.О. Жеті жарғы - ... және ... ... ... ... ... Оқу ... – Алматы: Заң
әдебиеті, 2003. – 150 б.
27. М. Тәтімов., Ж. Әлиев. Дербестігіміз – ...... ... - 247 ... ... Біз ... ... - Алматы: Өнер, 1992. – 135 б.
29. Қазақтың ата заңдары: Құжаттар, деректер және зерттеулер. 10 томдық,
2 басылым. - ... Жеті ... 2005. – 1 Т. - 616 б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рим құқығы19 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«жұмыссыздық және оның түрлері.»7 бет
Абай дәуірі5 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері жайлы19 бет
Отбасылық қатынстар ұғымы9 бет
Тіл ерекшелігі17 бет
Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер93 бет
Қазақтың әдет-ғұрып құқығының бастаулары35 бет
Мемлекеттік кәсіпорын18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь