Мектепте математиканы оқыту үрдісінде этнопедагогика элементтерін пайдалану әдістемесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 ЭТНОПЕДАГОГИКАНЫҢ ҒЫЛЫМИ . ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1 Этнопедагогика туралы жалпы ұғым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Этнопедагогикалық зерттеу әдістері. Өзге ғылым салаларымен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
1.3 Оқыту әдістерінің классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
1.4 Оқьпудың дәстүрлі емес әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

2 МЕКТЕПТЕ МАТЕМАТИКАНЫ ОҚЫТУ ҮРДІСІНДЕ ЭТНОПЕДАГОГИКА ЭЛЕМЕНТТЕРІН ПАЙДАЛАНУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1 Ойын технологиялары туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 38
2.2. Ойын технологиясының негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
2.3 Математика сабағында ойын технологиясын пайдалануда этнопедагогика элементтерін қолдану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
2.3.1 Дидактикалық ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.3.2 Іскерлік ойындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55
2.3.3 Қызметтік ойындар үлгілерін іріктеудегі ұстанымдар ... ... ... ... ... 58

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68

ҚОCЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69
Қазіргі заманның маңызды мәселелердің бірі – қоғамның жастар біліміне деген әлеуметтік тапсырысы арқылы жалпы білім беру жүйесінің деңгейін анықтау екендігі белгілі. ҚР «Білім туралы заңына» /1/ сәйкес білім берудің ізгілікті сипатын, тұлғаның еркін дамуы мен жалпы адамзаттық құндылықтарды ескере отырып, жалпы білім беретін мектептің негізгі міндеттерінің бірі - өзгермелі өмірдің жағдайларына тез бейімделуге қажетті белгілі бір білімдер жүйесі мен тұлғалық қасиеттерді оқушылар бойында қалыптастыру болып табылады. Кейінгі жылдары біздің елімізде ортақ стандарттармен бірге аймақтық ерекшеліктерді ескеру ерекше маңызға ие болуда. Аймақтық білім беру ұлттық мәдениет байлықтарын жергілікті салт-дәстүрлерді қоғамдық құндылықтар мен басымдықтарды қамти отырып, білім берудегі адам факторының рөлін күшейте түседі, оқушылардың рухани мәдениетінің дамуы мен олардың шығармашылық белсенділігін, дербестігін, зиялылығын өзектендіреді.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 даму стратегиясы /2/ жаппай орта бiлiм алуға көшу саясатын анықтады. Сонымен қатар оқу-бiлiм жүйесiндегi iс-әрекетiмiздiң барлық жағын ғылыми негiзде, сапа тұрғысынан шешудi талап етедi. Ал бұл жоғары класта оқушылардың көбейетiндiгiн және өмiр талабына лайық жоғары класс оқушыларын әртүрлi дайындық деңгейiне, қызығушылығына, қажеттiлiгiне байланысты оқыту талабы туындайтындығын көрсетедi. Жоғарыда айтылған мәселелердi шешу үшiн жаңа ғылыми көзқарас керек. Математиканы оқыту методтарына қайта қарауды қажет етедi. Себебi, оқу-бiлiм жүйесiндегi реформа осы уақытқа дейiн бағдарламалардың мазмұнын қайта қарау, оқулықтарды қайта жазумен ғана шектелуде. Ал, математиканы оқыту әдістеріне жеткiлiксiз көңiл бөлiнуде.
Мемлекеттiк базистiк оқу жоспарына сәйкес математика оқу пәндерiнiң қатарына жатады. Қазақстан мемлекетiнiң Бiлiм туралы заңына сәйкес бiлiм беру бағдарламалары Тұлғаның жалпы мәдениетiн, қоғам өзгерiстерiне байланысты өмiрге бейiмдiлiгiн, сапалы түрде кәсiби таңдау негiзiн қалыптастыруға бағытталған. Бұл барлық пәндер бойынша, оның iшiнде математиканың да жалпы мазмұны мен оны оқыту методикасының өзгеруiнiң жалпы стратегиясын анықтайды. Ал, бұл кезегiнде мектептiң алдына қоятын мақсатын: оқушылардың терең, сапалы математикалық бiлiммен қарулануын және олардың алған бiлiмдерiн практикада қолдана бiлуге тәрбиеленуiн анықтайды. Себебi, өскелең ұрпақтың бiлiм деңгейiнен сол елдiң халқының мәдениет деңгейi, дүниетанымы және жастардың өмiрге дайындығы анықталады.
1. ҚР «Білім туралы заңы» //"Егемен Қазақстан" 15 тамыз, 2007 жыл
N 254-256
2. Назарбаев Н. 2030 бағдарламасы. - Алматы: Дәуір.
3. 24. www.stud.kz –интернет материалдарына шолу.
4. Көңілге қонған көрнекілік / Б. Аймағанбетова // Бастауыш мектеп. - 1989. - № 8.-14-17 бет.
5. Бастауыш кластарда математиканы оқыту методикасы / М.А. Бантова .- Алматы: Мектеп, 1978.
6. Көрнекілікті тиімді пайдалану / С.Баржықпаева // Бастауыш мектеп.- 1991.-№ 8.- 46-48 бет.
7. Ахметов Н.К. Игра как процесс обучения Алматы 1985
8. Абылкасымова А, Бекбоев И Алгебра 9 Алматы «Мектеп»2009
9.Алдамұратова Т.А Байшоланов Е.С, Математика 5 Алматы «Атамұра» 2010
10. «Бастауыш мектеп» № 3 2009ж.
11. Беспалько В.П Слагаемые педагогической технологий М 1989
12. Жүнүсова М.Р Активные методы обучения Караганда 2009
13. Жүнүсова М.Р. Ғылыми зерттеуге кіріспе. Қарағанды 2009
14. Жүнүсова М.Р. Жаратылыстану-математика бағытындағы пән мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін дамыту Қарағанды 2008
15. В.Г Коваленко «Дидактические игры на уроках математики» М 1990
16. «Математика және физика» №1 2009ж, №5 2007ж.
17. «Математика Қазақстан мектебінде» №1 2006ж, № 4 2008ж, №1 2010ж
18. Сопецкая Е.С Дидактические игры как средство организации обучения учащихся и активизации их позновательной деятельности.
19. Эльконин Д.Б Психология игры М. Педагогика 1978
20. Баймұратова Б. Дүкенбаева Г. Балабақшада
21. Байқуатова О. Жолтаева Г. Ұлттық
22. Бөлеев Қ. Терең тәрбие тамыры // Қазақстан мектебі.
23. Волков В.Н. Этнопедагогика. - Москва. - 1974.
24. Жарықпаев Қ. Жалпы психология. - Алматы: Рауан.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Гуманитарлық-педагогикалық институты
«Физика және математика» кафедрасы
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі _____________
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Мектепте математиканы ... ... ... ... ...... мамандығы бойынша
Орындаған:
Қызылорда, 2013 ж.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.........................3
1 ЭТНОПЕДАГОГИКАНЫҢ ҒЫЛЫМИ – ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... ... ... зерттеу әдістері. Өзге ғылым салаларымен
байланысы................................................................
.....................................19
1.3 Оқыту әдістерінің
классификациясы................................................... 23
1.4 ... ... ... ... ... ... ... ЭТНОПЕДАГОГИКА ЭЛЕМЕНТТЕРІН
ПАЙДАЛАНУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Ойын ... ... ... Ойын ... ... Математика сабағында ойын технологиясын пайдалануда этнопедагогика
элементтерін ... ... ... ... ойындар үлгілерін ... ... ... мәселелердің бірі – қоғамның жастар біліміне
деген әлеуметтік ... ... ... ... беру ... ... ... белгілі. ҚР «Білім туралы заңына» /1/ сәйкес білім берудің
ізгілікті сипатын, тұлғаның еркін ... мен ... ... құндылықтарды
ескере отырып, жалпы білім беретін мектептің негізгі ... бірі ... ... ... тез ... ... белгілі бір білімдер
жүйесі мен тұлғалық ... ... ... ... ... ... жылдары біздің елімізде ортақ стандарттармен бірге
аймақтық ерекшеліктерді ескеру ерекше ... ие ... ... ... ұлттық мәдениет байлықтарын жергілікті салт-дәстүрлерді қоғамдық
құндылықтар мен басымдықтарды қамти отырып, білім ... адам ... ... ... ... ... ... дамуы мен олардың
шығармашылық белсенділігін, дербестігін, зиялылығын өзектендіреді. 
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың 2030 даму стратегиясы /2/ ... орта ... көшу ... ... ... қатар оқу-бiлiм жүйесiндегi iс-
әрекетiмiздiң барлық жағын ғылыми негiзде, сапа тұрғысынан шешудi ... Ал бұл ... ... ... көбейетiндiгiн және өмiр талабына
лайық ... ... ... ... ... ... ... байланысты оқыту талабы туындайтындығын көрсетедi. Жоғарыда
айтылған мәселелердi шешу үшiн жаңа ғылыми көзқарас керек. ... ... ... ... қажет етедi. Себебi, оқу-бiлiм жүйесiндегi
реформа осы ... ... ... ... ... ... қайта жазумен ғана шектелуде. Ал, ... ... ... көңiл бөлiнуде.
Мемлекеттiк базистiк оқу жоспарына сәйкес математика оқу ... ... ... ... Бiлiм ... заңына сәйкес бiлiм
беру бағдарламалары ... ... ... қоғам өзгерiстерiне
байланысты өмiрге бейiмдiлiгiн, сапалы түрде ... ... ... бағытталған. Бұл барлық пәндер бойынша, оның iшiнде
математиканың да ... ... мен оны ... ... ... стратегиясын анықтайды. Ал, бұл кезегiнде ... ... ... ... терең, сапалы математикалық бiлiммен ... ... ... бiлiмдерiн практикада қолдана бiлуге тәрбиеленуiн
анықтайды. Себебi, ... ... бiлiм ... сол ... халқының
мәдениет деңгейi, дүниетанымы және жастардың өмiрге дайындығы анықталады.
Демократиялық ... құру ... бiлiм беру ... ... мен ... ... болса,соңғысы оқытылатын әрбiр ғылым саласын
iзгiлендiрудi - ... ... ... Бiлiм ... ... ... ретiнде дамуына бағытталған. Ал, әрбiр оқушының ... ... ... бiлiм ... ... қажетiн өтеуiн
көздейдi. Себебi, ... ... ... ... ... ... ... тiрегi, қызметшiсi. Екiншiден, гуманитарлық деп ... ... ... ... ... ... ... деңгейi артады. Үшiншiден, математика дедуктивтiк ғылым болғандықтан
оқушының Заңға (Конституция) сүйенiп ой ... ... бұл ... ... ең қажеттi фактор. Төртiншiден, математикалық
бiлiмнiң өзiне тән сапалы сипаттамалары басым болады: ақыл ... ... ... ... ... дәлелдеудi логикалық
ой тұжырымы арқылы iске асыруы, дедуктивтiк ой қорытындылауы, жалпылама
және ... пiкiр ... ... Бұл сипаттамалардың барлығы да
математика сабағында қалыптастырылады және дамытылады.
Қазіргі ... ... ... бала ... ... ... яғни олардың оқуға ынтасыздығын, өз ... ... ... ... ... ... алмайтындығын жоюға
бағытталуы тиіс.
ТМД елдерінің ғалымдары оқушылардың жалпы білімдік деңгейін арттыру
математикалық дайындығын ... және ... ... ... ... ... әртүрлі концепциялар негізінде жүзеге асырған:
Мысалы:
- дамыта оқыту мәселелері Л.С.Выготский, Л.В.Занков, Д.Б.Эльконин,
В.В.Давыдов, ... ... жаңа ... ... мен әдістемелік концепциялар
С.С.Тасмуратов, В.В.Барсай, Т.Ж.Байдельдинов т.б. шығармаларында;
- ... ... ... ... ... ... ... В.П.Добрица, М.Е.Есмұхан, Р.Досымхан
еңбектерінде;
- математикалық білім берудің жеке тұлғаға бағытталған жаңа әдістемелері
В.А.Аванесов, ... ... ... ... т.б. ... ... оқушылар үшін тереңдетіп оқыту Ю.А.Самарин, В.Э.Чудновский,
В.П.Добрица, ... т.б. ... ... ... ... математиканы оқыту әдістемесінің бағытты даму
үстінде ... ... ... қазіргі қоғамымызда болып жатқан түбірлі
өзгерістерге байланысты әрбір мұғалім ... сан қилы ... ... білуі қажет. Еліміздегі оқыту жүйесінің ізгіліктік бағыт
ұстанған кезеңінде ... ... ... ... ... ... ... айналып отыр.
Сондықтан да, жалпы білім беретін мектепте математика сабақтарында
оқушылардың ... ... ... ... ... ... еңбек етуге баулу, жауапкершілік сезімін қалыптастыру мұғалімге
қояр басты талабы және осыған сәйкес ... ... ... ... диплом жұмысының тақырыбын «Мектепте математиканы
оқыту ... ... ... ... әдістемесі» деп
таңдауымызға негіз болды.
Диплом жұмысының мақсаты - мектеп ... ... ... ... ... ... негіздеу.
Диплом жұмысының практикалық маңыздылығы - жинақталған мәліметтер:
- орта мектепте оқу процесін ұйымдастыруда;
- ... ... оқу ... ... ... ... ... пәнінің мұғалімдерінің біліктілік көтеру семинарында
пайдалануға қолдануға ... ... ... екі тараудан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі
мен қосымшадан тұрады.
І ЭТНОПЕДАГОГИКАНЫҢ ҒЫЛЫМИ – ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Этнопедагогика туралы ... ... ... ... бойы ... жиналып, бейне бір арнасы кең
өзендей асқар ... ... ... ... тән ... дәстүрлері
болады. Бұл салт-сана, достүрлер сол халқықтың адам тәрбиесі, адамгершілік
дүниеге, өмірге көзқарасы мен рухани күйінен туған. Сол үшін де ол ... ... ... ... кәдір тұтар мұрасы болып қалады.
Бірақ салт-сана, дәстүр ... бәрі ... ... ... дүние деп қарауға әсте болмайды, ол дәуірден-дәуірге, ұрпақтан-
ұрпаққа өткен сайын, сол өзі өмір ... ... ... көзқарасына,
қажетіне қарай мазмұнмағына алып, байып, жаңғырып отырады, жаңа, жас ... Яғни ... ... да, ... өмір ... ... қала
береді. Мұның өзі табиғи тұрғыдан алып қарағанда заңды да.
Өйткені ... ... сол өмір ... қоғам өмірімен тұтасқан.
Кісі өзінің жеке басының қамы үшін емес, қоғам мүддесі, ұрпақ болашағы үшін
өмір сүруге, сол үшін ... ... ... Адамның, қуаныш, қайғысы да,
салтанат, ... де, ... ... ... де сол ... дәстүр болмасын халықтың көзқарасынан туып, тұрмыстық қажеттілік
сынынан етіп барып ... ... ... /3/ ... тек ... ... күш қана ... рухани байлықтардың бірден-бір сарқылмас көзі,
барлық ұлы поэмаларды, ... ... ... мен ... ... ең ... – дүние жүзілік мәдениет тарихын жасаушы, ... ... мен ... ... да, ... философ және ақын
екендігін айтқан.
Ес біліп ақыл ... ой ... ... ... ... ұрпақтан-
ұрпаққа талай қилы кезең сындардан өтіп өз ... ... келе ... ... ... ... ... берері мол. Әрбір
даналық парасаттың ... ... — сол ... ... ... ... оны ... жаңа өмір, жаңа адам, жаңа қоғам талаптарына қарай
бағыттап, байытып қызмет істетіп отырғандықтан ... ... ... оны ... таза ұстау, оған қиянат жасамау қай ұрпақтың
болсын қасиетті борышы.
Ешбір ... ... ... ... (жарлықпен) бекітілмей-ақ түтас бір
халықтың рухани қажетіне ... ... ... ... ... ... /3/, ... арымыз, ұятымыз деп есептегені де содан болуы керек.
«Халық алдында ұялу деген жақсы сезім – өзіңнен өзің ... ... ... ... Л.Толстой /3/. Халықтың, ғасырлар бойы асыл ой ... ... ... ... ... ... адамгершілігін, ұяттың
не екенін естен шығармау қасиетті сезім. Халық дәстүрлері жас ұрпақты өз
халқының ... ... ... ... ... ... елін ... қоршаған дүниеге адамгершілікпен қарауға, құбылыс-болмысты
парасатпен ... ... ... ... И.Ньютон /3/, менің басқадан
алысырақ көретін себебім – алып-тарихының үстінде тұрмын деп тегін ... Сол ... ... пен ... ... – қадірлі халық одан үйрене
жүріп үйретесің, үйрете жүріп үйренесің.
Әр халықтың дәстүрі де әр ... Оған ... сол ... ежелден келе
жатқан тұрмысы, мен тіршілік еткен ... ... ... ... өмірге көз қарасы, ... ... ... да халық дәстүрінің қай-қайсысы болсын ортақ ой, ... ... ... ... ... ... халқы ежелден, көшпелі, ортақшыл ел,
«жұмыла ... жүк ... деп, ... ... ... ... ... көтеріп келеді. Қолда барды бірден бөліп пайдаланған, ... ... ... ... бір ... тән ... әдет-ғұрыпты
туғызған. Сол әдет-ғұрыптар ұзақ замандарға талмай жетіп, сол ... тән ... ... ... ... ... ... дәстүрлері көп салалы «Өнер алды қызыл тіл» деп,
әуелі аталы ... ... ... ... ... ... Не бір асыл ой, ... сезім тілмен айтылған
ғой.
«Қырдағы көшпелі халықтың шешендік тапқырлыққа ... ...... өмір ... ... әлде өз көз алдыпдағы ... ... ашық ... мен ұшы ... ... даланың шабытты әсерінен шығар…
Дала тұрғыны – қазақ ... ... да, ой ... ... ... ... тұрады. Поэзияға бейімділік әсіресе суырып салма шешендік барлық
көшпелі нәсілдерге тән қасиет» – ... еді ұлы ... ... Уәлиханов /3/.
Расында да халқымыз-атамзаманынан бері кешірімсіз, өте ауыр жағдай деп
санап келе жатқан жер ... қүн, ... ... ... мал дауы т.б. ... ... ақылды ұл-қызының аталы айтылған бір ауыз ... ... ... шешім тапқызған.
Сан-саналы ұлттық дәстүр атаулының мән-мағынасына үңіле қарасақ, онда
адалдық, адамгершілік, ізеттілік, ... ... ... шапағат т.б.
сияқты аса қасиетті этикалық және ... ... ... ... ... /3/ айтқандай тәрбие — бір адамның екінші адамға ... ... ... үшін ... ... Ешбір халық өз ұрпағын
жаман болсын, мұрасыз-мұратсыз болсын демейді. Жақсы ғұрпын дәстүр-өнеге
етіп ұстайды.
Өздерінің ... ... ... ... ... ... ... таң ғажайып әсем де әсерлі дәстүрлеріне халқымыз аса ... ... ... Әр бір ... ... ... ... аялауды,
«обал» деп сылап-сипап отырған. Туған жер, Отан, Ата мекен десе ең алдымен
сол жердің өзен-көлін, тау-тасын, орман-тоғайын, ұшқан құс, ... ... ... ... ... ... ... соны жырға қосқан, қуаныш
мерекссіне соны мақтан еткен. Адам ... ... асыл ... ... сол ... жер табиғатының тазалығынан теңеу тапқан. Ұшы-қиыры жоқ
кең ... ... ... ... көк ... асқар туаға, шалқыған шалқар
көлге, мөлдір бұлақ, кернелі өзенге шендестірген. Дәстүрлі ... ... сөз ... ... ... ... ... құшағындағы ел тұрмысының салтанатын мақтан еткен.
Адамзат болсын ерте заманнан бері табиғат-ана асырап келеді. Алғашқы
қоғамнан ... ... ... дейін адам баласының азық-түлік, киім-
кешек, басиана, көлік, өндіріс құралы мен қорғаныс ... – өмір ... ... мұқтажын өтеп келе жатқан жомарт табиғат қазынасы. Бертін
келе адамды тұрмыс ... баю ... ... де осы ... байлығы.
Күнделікті өміріне, экономикалық жағдайына, географиялық ... ... ... ... ... табиғат қойнында бірге
өсіп, біте қайнасып келе жатқан жұрт екенін ... ... ... табиғатқа етене бауыр, жаңашыр етіп жіберген сияқты. Халықтың
табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, бүгінгі өмір тағылымынан,
тұрмыстың сан сала, сан ... ... Қай ... ... ... да оюлы сырмақ, текемет, түс кигіз ... ... ... ... үй ... я ... ... киім-кешектің бір
жұрнағын кездестіруіңіз мүмкін. Ол көзі қимай ... ... ... ... ... терең ұялаған, туған табиғатына тән көркемдік сезімнің
бүгінгі күнге қажетсінуінен туған, болашақ ұрпаққа да сол ... ... жолы бар ... ... Әртүрлі бұйымдарға түсірілген ою,
айшық-өрнектердің қай-қайсысы ... ... ... ... ... көз ... ... Түс кигізден тау жолдары, бұлак сулары,
даланың хош ... ... ... ... ... ... мүйіз-тұяқ үлгілерін, құстардың қанаты мен тұмсықтарының
алуан суретін байқаймыз. ... ... ... өзі ... ... тау ... бай табиғаты, жыры сияқты. Демек, халық ... ... ... ғана ... ... ... ... шабыт кезін де табиғаттан
тапқан.
Сүлулық пен көркемдікті түсіне білудің өзі ... ... ... ... құс, ... аң, ... ... өсімдіктер дүниесі бәрі ... ... ... ... жазықсыз жәбірлеуге, елтіруге, ... ... ... ...... ... дәстүрлерінде.
Ес білгеннен бастап ата-анасынан ел ағасынан, үлкендерден өне ... ... ... ... өзі де табиғатқа нұсқан келтірмей,
келешек ұрпақтарды да сол тәрбие талабына қалыптастырып, алдындағы малы ... ... ... ... ... аң мен құсқа мейірлене қарағаннан әр замандағы махаббат сезімі де
біреуден ... ... ... ... «балапаным»,
«бұлбұлым», «тотым» сияқты теңеулермен айтылып, ... да ... ... аңға, құсқа тигізбей, олардың өз бетімен еркін тіршілік етуіне
мүмкіндік беру үшін. Жануардын, ... ... ... ... адам ... ... ... жаны ашымастықтан бетбақтықтан
аулақ ету мақсатымен, бұндай жаман әдеттен адам баласының ... аман ... ... ... арасына кең тараған аңыздар, ... ... ... ... де, ойлап қараған кісіге тамыры терең, мазмұны ... мәні зор, ... ... ... ... мол.
Халқымыз обал мен субапты, адалдық пен арамдықты ажырата біледі және бұл
ұғымдар ел санасынан ерекше орын алған. ... ... бір ... ... ... ... төрт ... қарайды.
Мысалы, қазақ халқы аққуды атпайды. Кім білсін, қай заманнан ... ... ... ... аққуды қадірлейді. Табиғаттың жандысы
болсын, жансызы болсын, қажеттігімен ғана ... ... ... ... беріп жарасуымен құнды, өз алдына сырға толы таңғажайып ... ... бар ... Бір ... ... ... ... нәр алып
отырғанымызды байқамаймыз да.
Басқа хайуанаттар мен ... ... ... ... бір ғана осы ... ... біз ел аузынан, ... неше ... ... ... әйел ... жан ... тазалығы мен сұлулық сипатын,
аяулылығын «Аққудай ару» деген бір ауыз теңеу сөздің құдіретінен ... ... ... ... ... «Аққуы қайтып оралмаған құлазыған
көлдсй болдым» деген сөздердің құдіретін тағы да аққу ... ... ... бәрі ... пен ... бауыр болып кеткен халықтың өз
айналасындағы аңдар мен құстардың психологиялық күйіне ... ... ... сырт ... қызықтаушы ғана емес, ішкі сырын, өмірін
байқап, зерттеп түсінгендігін аңғартады.
Тау-тас, орман-тоғай, шеп пен су ... ... мен ... да ... ... сән-салтанатын жарастырып келе жатқан ежелгі досы, сырласы.
Тарихқа үңілсек, бұлардың ерте ... ... ... ... ... өсуіне де көп әсері тигенін көреміз.
Аққу серігі мерт ... ... өзі ... ... ... оның ұлы қасиеті
халық көңіліне ұнаған. Оның аты — опалы, мейірімді, әділетті болу ... ... ... қарамау. Халыққа ұнаған бұл қасиеттің жас ... ... ... ... ... ... мән-
мағынасы бар екені түсінікті. Әрйне аққуға тисең ... ... сез ... ... ... ... үшін қосылған
қоспалар болуы мүмкін. Атақты ақын және ... ... ... «Гәкку» атты әйгілі әнінің шығу тарихы да Көкшенің көгілдір
көлінде салтанат құрған аққу ... ... ...... ... құс атаулыны аяйды, оларға жанашырлық білдіреді. Тұмсығы
тесік құстар бәрі табиғаттың азат перзенті. Оның ... өсіп ... ... ... ... жәбірлемеу керек деп түсінеді. Балалар ... ... ... ... алса да ... қоя бергізеді.
Құстың ұясын бұзбау, жұмыртқасын сындырмау, балапанын жәбірлемеу ... ... ... ... ... ... отыратын өсиет. Олар
мұндай қиянатқа тиым салып отырды. Ілуде бір тентекті қөрсе жағасын ұстап
жек көріп ... ... ... тимеген, аңға, жәндікке тиіспе деп үйретеді.
Табиғатта өз міндетін етемейтін басы артық ештеңе жок, бәрі де адам ... ... ... ... «Жыл ... «Қаз қайтса күз», «Қарға келсе ... ... ... қыс аяғы ... «Көкек кслсе көктем», «Сауысқан
келсе суық болады» т.б. деген қағидалар халық көңілінен мықты ... ... ... ... ... атқаратын ролі орасан зор.
Жылан – қазақ елінің және басқа халықтардың ұғымында ең жауыз ... ... ... ... үйге ... ... жайы да ... Сонда оның
ештеңеге зияны тимеесе, бірдеңеден қорқып келген шығар деи, мүсәпір етіп,
қиянат жасамай, басына ақ ... ... ... ... аспен ат, өзің
мейірімді, жақсы болсаң өзгеге жақсылық ... ... ... ... – деп жыланға да адамгершілік, жанашырлықпен қарайды. Бұл ... ... ... ... ... дәстүр, халықтың кең пейілдігін,
бейбіт өмірді, жан иесінің азаттығын қасиеттеуді өздеріне парыз санап, қас-
күнемдікке, қанды қолдықка, өздерін де, ... да, сол ... ... атаулыға қиянатқа бастырмауды ниет тұтқанын көрсетеді.
Табиғат құшағындағы көшпелі ... ... ішсе асы, ... ... ... ... малы ғана ... Мал да табиғаттың адамға
тартқан үлкен сиы. Оны ... ... ... ... ... пайдалануды,
мейлінше өсіруді ежелден төл ісіміз деп санаған.
Малды қорлау, жебірлеу үлкен қиянат. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... тастайды. Тамақ-тұрмыс қажетіне
мал ... ... ... ... ... ... айтып таза,
қинамай сояды. Қанжынына дейін кісі аяғы баспайтын таза жерлерге ... Бүл ... ... хайуанды қорламау болса, екіншіден,
тазалықты сақтау, ауыл маңына, ... ... ... — жалпы
мәдениет этикасы болып табылады.
Аңға, құсқа деген халықтың көзқарасы, оларды жақсы көрушілікті біз ... ... ... ... ... ... ... көріктілігін, момындығы мен жәбірсіздігін жақсы ... ... деп ... ... де ... ... ... Ел
ішінен Ақмарал, Құралай, Ботакөз, Бұлғын, Қарлығаш, ал ата-анасы ер жүрек,
қайратты азамат болсын деген тілекпен қойған Арыстан, Бүркіт, ... ... ... ... сүйсінеміз.
Бүгінгі адамзаттың асыл мұраты бостандық, тыныш өмір сүріп өсіп-өну. Сол
үшін де ақ ... ... ... ... ... ... қырып-жоятын
қаруға, шапқыншылық соғысқа қарсы ... ... ... ... ... ... Халықтың адамгершілікті жанашырлық сипаты асыл дәстүрлері
міне осындай дүниенің түбегейлі мүддесімен астасып ... ... де ... ... ойды ұрпақтан-ұрпаққа тұнық, таза қалпында
жеткізуге қызмет істеуге тырысамыз.
Басқа бір ... ... ... мәдениетіне, салт-санасына, дәстүрлеріне,
материалдық қазынасына, табиғат байлықтарына сырттан келген келімсектердің
жаны ашымайды. Қайта сол басып ... ... бар ... қайтсе де
көбірек тартып алуды меншіктенуді көксейді. Тегін жатқан ... ... ... ... көкейтесті арманы. Олар сол жердің негізгі иссінің,
сол жерді ежелден пайдаланушы халықтың қамын ойлаған ... Оны ... ... ... көруге болады. Келімсектер тек өз ... ... ... ... ... болмаса ежелгі жерін, суын
тартып алып өз ... ... ... ... нешс ... тартатын сол жерлерде ежелден тұрып келе ... ... ... неше ... ... ... ... елі тартты ғой. Жерді отарлау
басып алу, зорлық, зомбылық жасау, басьш кіру, ... алу, ... ... ... тыныштығын бұзу, асу, ату, өлтіру сияқты жыртқыштық тәсілдерін
бәрін қазақ халқы’басынан өткізді.
Бір ... ... ... үкіметі де қазақ даласын, оның байлығын, елдің
өзіне тиісті мол қазынасын әр түрлі әдіс-айламен, ... ... ... ала беруге кешкені белгілі.
Сонау он сегізінші ғасырдың аяқ кезінің езінде қазақ ... ... оң ... ата ... ... ... ол ... мал бағуға патша үкіметі тиім салған болатын. Бұл тәсіл күні
бүгінге ... өз ... ... дейін бір күнде толастаған
емес. Тегін жатқан мол жайылым мен шабындықты, ... ен ... ... құлан мен тағы жылқының бір түрі – тарпанды, сол кезде-ақ ... ... ... ... ... ... жолмен келіп, кейбір аға сұлтандарға атақ-дәреже беріп,
өктем күшін мықтап орнықтырып алған ақ патша аға ... ... қуып ... ... Міне ... дала ... ... зорлық-
зомбылық күштері, ежелден келе жатқан салт-сана мен дәстүрлерді мүлде жойып
жіберді. Халық өз тілінен мәдениетінен айырыльш ... ... елі ... ... ең ақылды жаратьшған Биосфера перзені. Оның ... та, ... та ... ... малы көп ... не ... ... деп ойламаған кезде андар мен ... ... ... ... ... ... ... жануарлар дүниесіне)
адамгершілік, қайырымдылық, жақсылық ойлаған. Қазақ елі жайлауы мен малынан
айрылып, амалсыздан амалсыз аң, ... ... әр ... айла ... күн ... де ежелгі әдет және аса бағалы ұлттық дәстүрлерінен ... ... ... ... бас, ... ... ... деген даналы
сөзін басшылыққа алып, қазақ халқы жастарға валеологиялық білім және тәрбие
беруден бірде-бір күн жалыққан ... үш ... ... ... ... мекендейтін жерлері «мекендеғен жер-
суына қарай олардың салт-сана, әдет-ғүрып ерекшеліктері, ... ... ... ... сөйлеген сөзден, киген киімнен,
пісірілген астан, тіккен киіз үй мен жасау, ... ... ... ... ... мен құстардың өсіп көбеюін, жүретін жерін, ... ... ... ... ... ... қатар,
олардың мінезін жақсы білуге байланысты нәрсе. Осы асыл дәстүрлерді қазақ
халқы балаларына атап үйретіп отырған.
Ескі аңшылық ... ... ... ... ... ... да ... мен
балаларын атпайды.
Қай заман, қай ғасырда болсын қазақ халқында табиғатқа тағылықпен ... жоқ, ... ... мен ... ... ... ... Өзінің
қолда бар, еңбек етіп асыраған малына қанағат етті. ... ... ... ... қоғамдығы, халықтікі, болашақ ұрпақтікі деп қарады.
Қазақ арасында бұрын «адам топырақтан жаралды» деген ұғым болғаны рас.
Сондықтан да ... ... тірі ... де, ... де ... деп ... ... қазу, шұқылау берекесін кетіру – бәрі де оны жаралаумен тең,
оның қаһарына душар болу деген сез — деп ... ... ... ... ... болуына, топырақтың тозбауына, көркінің кетпеуіне үлкен себеп
болды. Халықтың еңбек ері, дүние жүзіне атағы әйгілі, белгілі дикан, күріш
өсіруші ... ... «Мен ... ... ... едім, – дейді – өзімді
дүниеге келтірген, маған ... ... ... төсінде дән дариясын
тасытқан», «Қасиетті Жер-ана сенсің менің ардақтым!». Міне бұл сөздер жерді
ұқсатуды ... сол ... ... ... ... ... білген
адамның сөзі.
Осындай дәстүрлі ісімен қазақ ақсақалы аумағы ... ... ... жыл ... ... ... ... бір рекорттан бір
рекордты туғызып дүние жүзінің ... ... ... ... ... ... ол ұлы адам ... салды.
Табиғаттың ләззатті көктемін адам баласыньщ ақын ... ... жоқ ... ... ... ... да, ... да, композитор мен
суретші де табиғат көктемінің сан ... ... ... ... ... ... ... сәбидей мәпелеп, көне тарих жолының
басынан бері ... із ... келе ... ... ... ... Кол-
көсір байлықтың тегі-өсімдік дүниесі екенін ... ... ... ... ... ... — көктей соларсың» деген нақыл сөзде көк шөпкс деген
жанашырлық ... ... ... ... ... Бұл ... ... қадірін білгендіктен туған.
Тамақ, киім, отын, баспана, құрылыс өндіріс ... ... ... алатыны баршаға белгілі.
Жерге, өсімдікке деген ықылас пен көзқарас әрбір ауылды белгілі бір
жолмен, белгілі ... ... ... ... ... ... басына
қонуға, малды үйренген жерге жоюға қалыптастырып ... ... ... ... ... мал ... қыстау, жайлдау, көктеу, күзеуге
бөлініп, жылдың төрт мезгіліңце әр ауылдың қоныс ... ... ... Бұл ... ... ... бөлу ұзақтан, әріден басталғандықтан атадан
балаға, ұрпақтан-ұрпаққа тараған берік қағида, дағдыға айналды. Әр жүздің,
рудың, ауылдың мал ... ... ... ... ... ... Басқа біреудің айтайық бір ауылдың, екінші ауылдың жеріне мал ... ... ... көшіп алуы үлкен дау-жанжалға айналатын болған.
Абайдың /3/: «Ерте барсам жерімді жеп қоямындеп, ықтырма мен күзеуде
отырар бай» – ... бір ... ... сарандығын сықақтаса, екіншіден мал
жаятын жердің қатаң есептелуі екенін, жердің шөбін де ... ... ... ... өсіп ... ... ... көзқарас халықтың қасиетті
сезімі қазақ халқы ұғымында жер өртеу, үлкен кылмыс. Жер мен оның өсімдігі
заласыз, зардапсыз, пөк әлем. ... ... ... ... елге ... ... зиян. Сол үшін де даныяшан Абай «Атың шықпаса, жер ... ... ... «Жер ... шығарған атың құрысын» дейді. Көшпелі қазақ
ауылдарындағы үлкендср ... ... ... ойнама» ден өсиет
айтқан. Қадірлі ... ... ... ... ... ... ешқашанда
тудырған емес.
Жан иесі ғана емес, жер бетінс шығып көгеріп ... ... ... бар. ... ағаштың немесе жұлынған шөптің аққан сөлі – ... ... жас ... ... ... ... жұлынғанын
көрсек аяныш білдіреміз.
«Көкті жұлма, көктей соларсың», немесе «көктей солғыр», «өспегір» деп
біреуге лағынет айту да ... ... ... ... ... Әрине
мұндағы негізгі философиялық мағына тіршілік еткісі келген дүниені тиіспе,
залал келтірме, зақымдама деген ... ... ... ... ... ... ... ағаштың, гүл, жеміс» ағаштарының адам баласына, түрлі жан-
жануарларға, жер көркіне келтірер ... сан ... риза ... ... ... ... өссін» дейді. Қазақ
қандай тамаша жүрекке жылы тиетін тілек. ... өз ... ... ... ағаш ... ... жайған адам
қартаймайды» деген мағынада.
Оңтүстікте ... мал ... тал ... деген создер бар. Әкесінің
егіп кеткен жас ... ... өсе келе ... саялы баққа айналып
ұрпағынан-ұрпағына дәулет ... келе ... да аз ... бойы көшіп жүріп малды жайып, бағу биосфера ... ... ... ... ... ... ... шаңы шығып, тақырға айналып кетуіне жол
бермеген. Құлындар байлайтын желілерді, ... ... ... ... әдетке айналдырған өмір тәжірибесімен істелген ... ... ... ... ... ... бар. Шөп тамырымен
жойылса, ондай жерге ендігі жылы шөп ... ... ... ... ... ... ... пайдаланбағанның, жерге жаны ашымағаның
ісі.
Сондықтан да ауыл қонып отырған ... ... ... ... ... көшу басқа жерге жүрт аударып отыру, ел ... ... жер ... ... апандарда көміп тегістеп, кететін қазақ
шаруаларының ежелден келе ... аса бір ... ... ... бүгінгі шаруашылыққа да үлкен пайдасы тиеді.
Жайылым мен жердің жасыл шебі ғана емес, қазақ дәстүрінде орман-тоғайды
қорғау мен ... да ... ... бар. ... ... жапырақ
адам көркі шүберек» деген нақыл сөзде, адам меп ағашты бірдей тіршілік
ететін табиғат деп ... ... ... ... ... ... тұрмысқа қажеті жоқ артық
заттардан аулақ болуды талап етеді. Керегі жоқ болса, ағашты кеспеу, шөпті
шаппау, ... ... ... ... ... ... ... жатқан
«обалға» барып тірелетін өсиет кеңінен таралғанын да ... ... ... ... ... үшін ... ... ағашты әсте
кеспеген. Жерімізде бар табиғат ... ... осы ... ... болуы, біздерден бұрын осы жерді мекендсген адамдар еңбегінің жемісі.
Әрбір ұрпақ өзінен ... өмір ... ... сын ... ... ... Ол да зандылық. Ондағы мақсат – өткен қателікті ... ... ... – өсімдіктерді «жұлма», «өртеме», «таптама»,
«кеспе» деп ғасырлар бойы ... ... ... келсе, ендігі ұрпақ
өскелең өмірдің бар мүмкіншіліктерін қолдана отырып, табиғатты одан әрі мол
да. Көрікті, сүлу да ... ету үшін шел ... ... ... ... қоры адам үшін ... дүние сияқты. Бірақ табиғатта керексіз,
қалай болса солай жұмсап пайдалана беретін, не ... қыла ... ... жоқ. ... де өз ... ... орны бар. ... зәт болмасын,
өзінің молшьшығымен бағалы. Молшылықты қадірлемеу, бағаламаудан тапшылықтың
тақсіретін тартқан кездерде болған. Міне халық сол өмір ... ... ... «ой шырағым, байқа, ағып жатқан суды тегін деме,
судың да ... бар» ... ... сөз тастаған үрпағына.
Қазақ халқының суды қадірлемеу, қорламау жөнінде де неше ... ... ... ... ат қып ... ... жүрген балаларға ата-анасы,
үлкендер «суды сабама», ... ... ... су басынан аулақ
төк», «суды ... деп ... ... Осы ... ... ... ... қаншама мән берілгендігін көреміз.
Суды ылайламау, суды сабаламау, былғамау, әрбір дала тұрғының ... ... ... өзі тек ... ғана қамы ... ... ... бойын мекендеген құстардың қамы. Соларға тыныштық, өрісті өмір ... ... ... ... сөздер.
Казақ ауылдары құдық, бұлақ суларының тазалығына қатты көңіл бөлген.
Қыстау, көктеу не жайлау мен ... ... ... ел ... ... ... ... аршып отырған. Ал мал суаты болған бұлақ ... ... оның ... жыл ... ... тазалап, су көзінің
бітеліп қалуынан, не құрып ... ... елі ... ... ... ол ... өзгертуші де. Ғасырлар
қатарында жатқан жер-өлкелер ... ... ... ... ... бір ... ... жатқан талай-талай арналы өзен, өлкелі сулардың
жоқ болып ксткенін көреміз. Ал ежелден ... жүрт ... ... ... ... ... мен су көздерінің сол ғасырлар бойы
сақталып келе жатқанынына да куә ... ... ... ... ... ... жоқ. Тек адам ойы өзгерместен өмір кеше береді.
Жолаушы қазақ ат шалдырған жерінде кездестірген кішкентай тұнбаның ... ... деп, ... мен, не ... ... ... да ... кеңейтіп кетеді. Аға алмай жатқан туманның көзін ашып кеңейтіп қайда
жүрсе өзіне борыш санайды. Мысалы, мал ... ... ... және ... ... ... ... оқиғаларға байланысты қойылған жер-су
аттарын жиі кездестіреміз. Арқада Құланбұлақ, Айнабұлақ, Құлан өтпес, «Май-
құдық т.б. су ... ... ... т.б. Жер ... ... ... толып
жатыр. Осының бәрінің де қызықты өз тарихы тәлім-тәрбиелік мәні бар.
Қазақ халқы суды қадірлеумен қатар оны ... ... ... ... өсімдіктер дүниесіне ортақ тіршілік беруші деп қараған. Су ... ... ең ... қылмыс саналған. Сол үшін атам заманнан бері қазақ
үйіндегі су, қымыз, айран-шалап, кеже, сүт ... ... ... ... бағып отырған жалғыз үй болса да белдеуіне ат байлаған жолаушыға ең
алдымен сусын беріп ... ... не ... сусынымен қоса қонақысы
да тегін. Бұл тіпті сол жолаушыны үй ... ... ... ... не ... ... пенде екеніне байланысты емес.
Ал бір ауылда той болып, не ас беріліп жатса, басқа ауылдар сол ауылға
сусын үшін, ... ... ... ... жиып ... артып барады. Әрине,
мұндай дәстүрлер біріншіден қасиетті ел ... ... ... ... ... дәстүрі,. Біздіңше мұндай аса биік адамгершілікті ... ... да ... ел ... ... ... Қайта халықтың әл-ауқаты,
мәдениеті, тұрмыс салты өскен сайын жаңа мағына алып, тұлғаланып ... ... ... ... ... алған И.И.Мечниковтың теориясына
қарағанда, әрбір халықтың, елдің цивилизацияға, мәдениетке жетуіне басты
әсер ... ... ... ~ су ... ... саналатын көрінеді.
Тереңірек алып қарағанда ең ерте замандардағы цивилизациямыздың өзі ... ... ... Хуанхэ, Янцзы өзендері бойында пайда ... ... ... ... ... ... ... цивилизациясы,
сосын Американың ашылу дәуіріне байланысты «океандық ... ... ... біздің Қазақстан жерін, оның елін алып қарайтын болсақ сонау ертеден
келіп жеткен эпикалық дастандардағы ... ... ... ... Еділ мен Жайықтың, Сырдария мсн Ертістің, Аягөз бен ... ... ... ... ... ... ... жерлерде
өтксні байқалады. Өйткені кейбір көшпелі елдің де ... жері ... дс ұзап кете ... ... өзендер мен көлдердің маңайы еді.
Мыңғырған мал, ... ... Су бар ... ... ... мал ... азы егін егіп, көшіп – конып ен даланы ... ... ... ... ... қадірі қымбат еді. Бірақ олар аққан өзен мен
көл, бұлақ, суларын ... ... ... ... дүние санаған.
Әркім өз ыдысына құйып алған суды ғана қажетіне ғана айдалаға ... ... елді ... ... аман алып ... немесе күн көрісіне себеп
болған жекелеген адамдарды, батырларды, аңызға айналдырып, олардың бейтінің
басына барып тағзым етіп бас иетін, ... жыр етіп ... ... ... келе айтарымыз, қазақтың ежелгі дәстүрлерінде суға дегсн көзқарас
— оны бүлдіру, былғау, ластау емес, қайта оны ... ... ... ... ... ... және ... проблемаларын дер кезінде және тиімді шешу
үшін, әрине маман кадрлар ... ... ... ... табиғат
байлықтарын пайдалану процестеріне тікелей қатысатын, басқаратын адамдардың
экология және ... ... ... ... тиісті білімі болуы
керек.
Табиғатқа жанашыр болу — адамзат қоғамына оның келешегіне жанашырлық
жасау болып табылады. ... ... ... және ... ... ... бастап, жоғарғы оқу орындарын бітіріп халық
шаруашылығына ... ... ... өзі мен бірге ала жүретін төл
ісіне айландыру ... ... ... ... ... және экология қоғамы жер
жүзіндегі әрбір халықтың ежелден бері қарай, сонау алыс дәуірлерден ... ... ... келе ... ... ... экология мәселелерін шешу
дәстүрлерін жинауға кірісті. Әрбір халықтың халық болып тарихта белгілі
бола бастауына, олардың ... ... ... ... етіп ... ... байланысты әр халықтың
табиғатты қорғауға және ... ... ... ... да әр түрлі
болғаны, қазіргі кезде әр түрлі екені белгілі бола ... ... ... ресурстар мол болғанымен ол сарқылмайтын дүние емес.
Адам өмірі үшін шикізат күннен күнге көп ... ... ... ... ... ... ... қаншама зиянды екенін әрбір адам
борышындай сезінуі керек. Қазақ жерінің биосферасын пайдалануға ... ... ... ... да ... болуға тиіс екенін ұмытпауға
міндеттіміз.
Халықтың табиғатты қорғауға және ... ... ... ... ... тарату адамдарды табиғатты сүюгс ғана емес, оны ... ... — аса ... ... ... сүю — ... ... жерді сүю деген сөз, оның барлық табиғатын ... ... ... деген сөз.
Бұрынғы ата-бабаларымыз өз елінің табиғатына қалай ... біз ... ... ... мұрасын орындап жүрміз бе, жоқ па деген сұрақты
әркім өзіне ғана ... ... да, ... ... ... ... туған
жер табиғаты бұрынғыдан да бетер ... ... байи ... ... ... жоқ.
Саялы орман-тоғайсыз, айдынды шалқар ... ... ... егінсіз
мыңғырған төрт түлік малсыз адамзат қоғамының шарықтап өсуі мүмкін ... да ... ... ... ... кезек күттірмейтін мәселе.
Өмірлік тәжірибесі мол, ересек адамның жастарға үлгі-өнеге болуы ... ... ... жас адамның да өзінен үлкен кісіге ықпал етуі
мүмкін. Мысалы, Шоқан Ф.М.Достоевскийден көп ... ... ... ... ерекше қабілеттілігімен ықпал етті. Сондықтан да Ф.М.Достоевский /3/
Шығыс мәдениеті жөнінен Шоқанға тәнті болды. Оның ... ... ... дара ... деп ... да тегін емес. Шоқан туралы Г.Потанин /3/
«біздің жасымыз одан үлкен болса да, ол ... ... ... аға ... ... оның ... ... бала сияқты едік, … ол біздің ... ... да ... ... ... қарайтын терезе сияқты еді…. Деген
болатын.
Адамның жан-жақты үйлесімді ... яғни ... ... ... ... дамуына, творчестволық қажеттілігінің
өсуіне халық дәстүрлерінің тигізетін әсері ерекше. Кадрлар даярлауда, және
олардың ... ... ... ... ... рөл ... экологиялық білім беруде де қазақ ... ... ... ... ... ... жастарға белгілі бір немесе бірнеше
мамандықтарға ие болуға, оларды ... ... ... ... дәстүрлерінің атқаратын ролі орасан зор.
Осы айтылғандардың бәрі ... ... ... ... ... ... экономикалық және философиялық тұрғыдан
комплексті ... ... ... ... ... ... тұлғаның үйлесімді дамуы мен қабілеттілігі, әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... теориялық және практикалық мәселелерді қазіргі заман талабына сай
шешіп береді және ... ... ... экономикалық пайда
келтіретініне сеніміміз мол.
Демократияны жетілдіру, яғни ... ... өрге ... ... ... өндірісті ұйымдастыруды ... ... ... ... әл-ауқатының жақсаратыны т.б. ұлан-байтақ
міндеттерді жүзеге асыру үшін ... ... ... кәсіби
шеберлік сияқты іскерлік қасисттерді меңгерудің ғылыми негізі халықтық
дәстүрлерінде жатқанын ... еске алып ... ... ... осы ... ... ... мәнін баса көрсетеді
(В.Ф.Измайлов /4/, Қ.Ә.Өтеева /5/, Т.И.Қоқымбаева /6/ т.б.).
Бұны да біз қызықты мотивациялық ... ... ... ... ... ... олардың негізінде көптеген
есептер құрастыруға болады. Мысалы, оюлардағы қозғалыс түрлері т.б.. ... ... ... ... сіңіріп қана қоймайды, сонымен бірге
олар терең адамдық: мейірімділік, ... ... ... сияқты
қағидаларды игеруге тәрбиелейді. Осылардың негізінде оқытудың логикалық,
тиімділік, қызықтылық мақсаттары жүзеге ... ... ... ... Өзге ... ... зертгеу өдістері жиі сөз болган ... ... әдет - ... мен ... ... сенімдер, ойындар мен
ойыншықтар жоніндегі этнографиялық материалдардың ... ...... ашып ... маңыздылығы атап көрсетіледі. Зор ... ие, ... ... бар балалар ортасының этнопедагогикалық
зерттеу обьеқтісі ретінде қарастырылуы аса құптарлық жайлар. 
Әлеуметтік жүйенің көпшілікке ортақ түрі отбасынан ... ... ... ... ... дамыған дәстүрлі тәрбиенің
құрамдас бөлігі отбасы тәрбиесі тәжірибесі, халық ... ... ... ... ... өтіп ... тәрбие принциптері,
әдіс-тәсілдерінің мәнін ашып көрсету, оның бүгінгі ... ... ... қарастыру – этнопедагогика ғылымының өзекті проблемалары. ... сүру ... ... ... ... табиғи және т
.6./ белгілі бір этносқа тән ... ... ... әдет пен ... орта ... ... қатынас, сезімдер, құндылық бағдар,
салт-дәстүр, қажеттілік, талғам т.б./ жеке ... ... ... ... ... ... ... екендігі даусыз. Осыған орай түрлі
тарихи кезеңдердегі тәрбие сипатын тану, халық педагогикасын тәрбие ... ... ... көрініс табатын біртұтас процесс ретінде түсіну
этнопедагогиканың теориялық мәселелерін қарастыруда қажетгі шарттардың бірі
болмақ.
Этнопедагогикада кең ... ... ... ... ... ... материалдар жинақтау, тереңдеп зерттеу ... ... ... ... ... де аз ... Оның ... шешілуі
ең алдымен педагогика мен этнографияға мәнді жәрдемін тигізетін өзекті
міндеттер тұр. ... ... ... белгілеуге болады: 
-мақалдар мен мәтелдер және олардың жас ұрпаққа адамгершілік төжірибесі
берілісін қамтамасыз етудегі рөлі;
-жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... кемеңгерлігінің жарқын
талпыныстары ретінде; 
-халық әндері және олардың балалар мен жастарға эстетикалық ... ... мен ... ... оның ... ... жүзі ... бесік жырлары.
Ана поэзиясының, ана ... және ... ... ... халықгық педагогика жетістіктерін қазіргі тәрбиеде
қолданудың мақсатқа сәйкестілігі ... ... ... ... ... ... халықтық педагогика рөлі
байқарлықтай төмендеп, оның қолданыс аясы тарылуы әбден ... ... ... ... қиын. Мұңдай пікірлердің қателігі, ең алдымен халық
даналыгының ешуақытта ескірмейтіндігімен анықталады. 
Адамзат ... бойы ... ... үшін ... халық педагогикасы
идеялары өзінің толық іске қосылу мүмкіндігін дәл осы ... өзін ... ... ретінде орнықгырып жатқан бетбұрыс
кезең жағдайында алуы қажет. Екіншіден, ғылыми және халықтық педагогиканы
қарсы ... ... ... ... ол - ... ... тұрғысынан
педагогиканың халықтығын анықтап ашып көрсету мүмкіндігін береді. Және,
керісінше, балаларды халықгық ... ... ... ғылыми педагогикалық теориялардың өмірге икемділігін тексеру де
маңызды.
Этнопедагогака дамуының ... ... ... ... ... зор болып табылады. Диалектикалық ілімге сүйене
отыра этнопедагогиканы ... ... ... жаңару және жаңаны тудыру
процесінде өмір сүретін қозғалысты жүйе деп ... ... ... ... этнопедагогикада жаңа құбылыстардың пайда ... ... ... XX ... ... дейінгі және одан кейінгі кезеңдерді
этностық педагогиканың даму тенденцияларын ашып ... ... ... қажет. Этностық педагогиканың кеңес өкіметінен кейінгі кезеңі бір
мағыналы емес, оның жағымды ілгерілеулерімен ... ... ... ету аймағы тарылган және сонысымен этностық педагогика бастауларын
қиратқан және бүліншілікке ұшыратқан беттері бар.
Қоғам ... ... ... ... көп ... ... ... бойынша бейнеледі: 
Біріншіден, жүзеге асырылып жатқан демократияландыру педагогикалық
шығармашылық үшін кең жол ашады; ... ... ... дамуына
күш-қуат беретін жағдай қалыптастырады. 
Екіншіден, әлеуметтік әділеттілікті ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық, екі жақты ойлауды жою ... ... ... және онда ... ... өмірде
қолдану мүмкіңдігін береді. 
Этнопедагогика білімдерін қолдану рухсыздыққа, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдерге
халықтық құңдылықтар мен дәстүрлер, ұлттық ... ... ... ... жете ... ... ... ата-аналары, өткен ұрпақ,
бүтін халық ісін жалғастыруға үйретуге кемектеседі. 
Отанға қызмет етудің тиімді жолдарының бірі – оның ... ... ... ... адамзаттың ... ... ... ... отырғандығы кездейсоқтық емес. Патриоттар мен
гуманистер, ғылым мен ... ... ұлы ... ... ... ... ... Жалпы рухани және мәдени дамудың басты
белгілерінің бірі педагогикалық алға басулар болып табылатындығы кездейсоқ
емес. Мақсаты мен сипаты әр ... ... ... ... тіпті қарама-
қарсы болғанына қарамастан, тәрбие ... ... ... ... болды.
Дүниежүзілік тарихи мәнге ие еткен ... мен ... ... тәжірибесі педагогикалық дамудың зандылықтары жайлы ... ... ... және ... ... ісі дамуы жағдайын
елестете алуға мүмкіндік ... ... ... және ... тәрбие
ерекшеліктерін оқып үйрену арқылы халықтың ішкі дүниесіне енуге ... ... ... өз ... ... қарастыруда тәрбие қоғамдық ... ... ... ... ... яғни мінез-құлықтың табиғи формасы ретінде
алға шығады. Педагогикалық процесс зандарының обьективті сипатын көрсету
қиынырақ. ... ... ... өсіп ... ... ғылымының халыққа жақындатуға икемді.
Сонда мектепті өмірге жақындату проблемасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... мен идеялық, адамгершілік, рухани байланысын жан-жақты нығайту ... ... ... Бұл шын ... ... ... педагогикалық аспектісі. Халықтың педагогикалық процесті терең
талдауға мүмкіндіктері болмады, ол ... ... ... ... ... ... қорытындылауға және жүйелеуге жол
бермеді. 
Соған қарамастан халық бүкіл қолайлы шаралармен жас ... ... ... тәжірибені таратуға көмектесті және де ... ... ... ... ... ... ... кең келеміне ие. Оның алдында үлкен
өзекті міндеттер тұр. Оның қалыптасуының ... ... ... ... ету ... ... оның ... тәрбие мен өзара
байланысын айқындау аса маңызды. Халық ... ... ... ... тәрбиенің негізгі категориялары мен заңдылықтарын анықтау,
оларды басқаратын ... ... ... халықтық
педагогикалық дәстүрлердің өмір ... ... ... ... қоғамның қазіргі рухани өміріне енуі ... ... аса ... міндеттері болып отыр. 
Төрбие идеялары мен тәжірнбесін салыстырмалы педагогикалық талдау –
этнопедагогика ... ... ... ... ... ... ... зерттеу пөәі етіп алған ғылымның жаңа саласы жан-жақты
дами алады деуге болады. Ол педагогика ғылымдары ... ... ... отыра, өзінің таным объектісін тереңдей ... ... ... ... ... оның материалдарымен және
методтарымен пайдаланады.
Этнопедагогиканың практикаға жол табуы – ол ... ... ... ... ғана ... болады. Сонымен бір мезгілде
этнопедагогиканың ... ... ... және ... ... байланыс мен өзара ықпал ету шеңберіне енуінің принципті
мәні бар. 
Бұл этнопедагогикалық материал мен бастаулары елеулі кеңейеді, оны ... ... бар ... методтарымен қаруландырады және сонысымен де
аса кең теориялық қорытындылаулар үшін қолайлы ... ... ... ... ... құрамды
белігі ретінде қарастыру жемісті болып көрінеді. Мұндай бірлік осы ... ... ... назарынан тыс қалып келетін тәрбиенің халықгың
практикасын ... ... ... мен ... ... ... береді.
Кез келген ғылым секілді этнопедагогикаға да теориялық тереңдікпен
ұштасатын кеңістік керек, ... өзі ... тек ... ... ... ғана ... ... Зерттеушілер
жинастырған зор көрнекті материалды халық тәрбиешілерінің шеберлігі мен
өнерінің сырын үғыну үшін ... ... ... ... ... ... жас ұрпақ тәрбиесі бойынша тұтас тәжірибесінің тоғысуы жүйелі
этнопедагогикалық теорияны негіздеу үшін ... ... ... қай ... болса да міндеттерін, біріншіден, қоғамдық-әлеуметтік
сұраным, екіншіден, сол пәнге сәйкес ... даму ... ... ... ... ... әдістемесінің бірлігіне негізделген
факторлар айқындайды.
Әрине, жеке тұлға қалыптастыруда әр пәннің өзіндік орны бар болғанымен,
барлық білімнің ... ... ... ... ... өте ... ... қай саласына қатысты болса да білімді меңгеруге қажетті ой
қорыту, оны ... ... ... айта ... оқығанын жүйелі баяндау
секілді іскерлік-дағдыларды оқушы математикалық ... оның ... тану ... ... ... ... классификациясы
Әдістерді классификациялау - бүл қандай да бір ортақ ... ... ... ... сөз. Мұны ... ... жабдықтарына сөйкес
жасауға да болады: сөз (мүғалімнің ауызша ... ... ... ... ... құралдар, техникалық құрал-жабдықтар және т.б.
Мектеп жұмысының практикасында оқу ... ... ... негізгі кезеңдері бойынша оқыту әдістерін топтастыруда басқа ... ... ... білімді меңгерудің бастапқы кезеңіндегі
әдістер (ауызша шығарма, ... ... ... ... ... ... білімді жетілдіру әдістері ... ... ... дағдыны дамыту әдістері; шығармашылық әрекеттер әдістері және
т.б. Мұндай классификациялардың бәрі ... таба ... ... ... ... ... ... кез-келген әдістер (мысалы,
жаттығу) қолданылуы мүмкін.
Әдіс - ... ... ... ... түрлерінің бөлігі болып
табылады. Әдіс тек ... ... ғана ... сонымен қатар ұйымдастыру
әрекеті, метасабақтың ... ... ... сипаттайтын әрекетті
ұйымдастыру тәсілдері, яғни метаәдістер болуы мүмкін.
Әдістердің негізгі бөлігі ... ... ... ... ... әр ... ... әдістерінің құрамына кіруі мүмкін. Әдістеменің
жағдайына байланысты әдістің толыққанды рөл ойнауы мүмкін, кейде керісінше,
әдіс едәуір тиімді ... ... жеке ... ... ... ... әдістердің рөлі мен орны олардың түрлері мен қызметтерімен
анықталады. Оқыту әдістерінің ... ... ... оқыту
әдістерін топтарға бөлудегі әр түрлі ... ... ... ... ... жүйелеуге негіз болып табылады.
"Білім беру" ... ... ... ... және практикалық
әдістерді бөліп қарауға болады:
- Ауызша әдіс: ... ... ... ... ... кіріспе,
эвристикалық, бекіту; жеке және топтық, әңгімелесу), талқылау, лекция;
оқулықпен ... ... ... құру, тезистер жасау, дәйектеу,
түсініктеме беру, рецензиялау);
—Көрнекілік әдістер: иллюстрация әдісі (плакаттар, кестелер, суреттер,
карталар, бейнелер, ... және ... ... демонстрация
(тәжірибелер, телекөрсетілімдер, бейнефильмдер, ... ... ... ... ... ... ... жазбаша, графикалық,
елестету, дағдыландыру, ... ... ... ... ... ... дидактикалық ойындар.
И.Я.Лернер /7/ мен М.Н.Скаткин /8/ оқыту әдістерінің классификация-сында
оқушының ... ... даму ... негізге алды және оқыту
әдістерінің мынадай түрлерін ұсынды:
түсіндірмелі-иллюстрациялық - ... ... ... ... ... ... ... - оқушы мұғалімнің үлгісі бойынша әрекет етеді;
проблемалық шығарма - мүғалім баланың алдына ... ... және ... жолдарын көрсетеді; оқушылар проблеманың шешілуін қадағалайды, одан
үлгі алады;
жиі іздену (немесе эвристикалық) - ... ... ... оқушылар проблема бөлімдерін шешуге байланысты жеке қадамдар
жасайды;
зерттеу - оқушылардың ... жаңа ... ... ... ізденіс әрекеттері.
Келтірілген классификацияны шығарушылар ... ... ... деп бөлу ... ... ... ... жұмыссыз мүмкін емес болғандықтан, қажетінше шартты сипатта
болады. Олар ... ... ... классификациясы аталған
классификациялардьщ рөлін және оқушьлардың ... ... ... ... ... ... тарапынан (Б. П. Есипов, Т. А.
Ильина, М. М. Левина) /9/ ... ... ... ... ... ... ерекше маңыздылығы бар, ол білім жүйесіндегі
оқушылардың ... ... ... мүмкіндік береді.
Ю. К. Бабанский /3/ оқыту әдістерінің классификациясының мүмкіндігі бар
негіздерінің арасынан әрекеттің іздену сипаты деңгейін бөліп қарайды ... ... ... ... оқу-әдістерін репродуктивтік әрекет әдісі,
эвристикалық қызмет әдісі, зерттеушілік қызмет әдісі деп бөлді.
Ю. К. Бабанский /3/ оқыту әдістерінің 3 ... ... ... әдісі және оқуды мотивтендіру: танымдық ойындар, оқу
талқысы, оқудағы ... ... ... оқу ... ... және оқу ... жүзеге асыру әдістері: ауызша, көрнекілік,
тәжірибелік; индуктивті, дедуктивті, аналогия ... ... ... ... репродуктивтік әдістер (нұсқау,
түсіндіру, дағдыландыру); кітаптармен, құралдармен және т.б. ... және ... ... әдістері: ауызша және жазбаша ... ... ... ... ... ... В. Сластенин /3/ және оның оқушылары тұтас педагогикалық процестерді
жүзеге асыру әдістерінің әрекет ету ... мен ... ... ... ... ... педагогикалық процестің екі әдісінің келесі
жүйесі берілді:
тұтас педагогикалық процестегі (әңгіме, түсініктеме, кеңес, ... ... ... ... ... үлгілік әдісі) танымды қалыптастыру
әдістері;
қызметті ұйымдастыру әдістері және ... ... ... (жаттығу, оқыту, тәрбиелеуші жағдайлар ... ... ... ... ... иллюстрациялар және демонстрациялар,
зертханалық жұмыс, репродуктивтік және дедуктивтік әдістер);
ынталандыру және іс-әрекет пен мінез-құлықты мотивациялау ... ... ... ... эмоциялық әсер ету, көтермелеу, жазалау);
педагогикалық процестің тиімділігін бақылау әдістері (арнайы диагностика,
ауызша және жазбаша сұрау, ... және ... ... ... ... тексеру);
Поляк дидагі В. Оконь /9/ оқыту ... төрт ... ... ... ... ең көп тараған әдіс болып ... ... ... ... ... ... бағдарланған оқыту жатады.
Әңгіме — мұғалімнің оқушылармен ...... ... оның үш түрі ... ... жаңа ақпаратты таныстыру және
қорыту.
Талқылау — оқыту әдісі ретінде ... мен ... ... ... өзара пікір алмасуына негізделген. Автор талқылаудың бірнеше
түрін ... ... ... проблемаларды сыныппен немесе топпен
жалпылай шешу ... ... ... оқушьның өз білімін толықтыру
мақсатында жүргізілетін талқылау.
Лекция жоғары сыныптағы ... ... ... ... жанама немесе
тікелей беруге негізделген. Лекция дәстүрлі, проблемалық және ... ... ... тәжірибесінде сипаттау және ... ... ... жүмыс тек қана жаңа ақпарат алып ... ... ... және тереңдетуге мүмкіндік береді.
Мүғалімдердің арасында көп тараған оқыту ... бірі ... ... ... ... ... ... оқулықпен оқыту тәсілі болып
табылады. Мұнда мәтінді оқып шыққаннан кейін оған ойша талдау жасап, басты
жоспарды құру ... ... ... білім алу әдістері оқытудың проблемалық әдістерін
пайдалануға негізделген. Олар оқушылардың қызығушылығын арт-
тырады, белгілі және белгісіз мәліметтер бере ... ... ... ... ... ... ... уақытта оқыту практикасына оқытудың проблемалық әдістері кеңінен
енгізілуде. Классикальқ проблемалық әдіспен қатар кездейсоқтық ... ... ... ... ... және дидактикалық ойындар
сияқты түрлерін атауға болады. Проблемалық әдістердің мәні ... ... бір ... ... ... туғызуында, оқушыларды оны
талдауға мәжбүр етуінде, проблемаларды шешуге ұсыныстар беруінде және ол
ұсыныстардың ... ... ... ... ... көп ... сипатталады. Олардың ішінен
импрессивтік және экспрессивтік әдістерді бөліп көрсетуге болады.
Импрессивтік әдістер балалар мен ... ... ... ... ... ... — қаты-суды ұйымдастыруға
әкеледі. Бұл әдіс ... ... ... және оны ... ... ... алу, ... қайта айтуға назарын
толық аудару және оның көрсетілуіне қатысу;
шығарманың ең негізгі ... ... ... ... ... идеяларды қатысушылардың ұстамдылық ерекшеліктерімен қатар қою, олардың
өздерінің ұстамдылығы мен әрекеттері ... ... ... ... ... өздерін көрсете отырып, өздері нақты
бір құндьлықтарды жасайтын жағдайлар туғызуга ... ... ... ... ... әдістері оқушылар ағашпен,
шығырмен, металмен немесе пластикалық массамен ... ... ... ... ... ... жануарлар өсіретін, мектептің
спорт алаңын жабдықтайтын немесе ауыл шаруашылығында жұмыс ... ... ... мүмкін.
И. Я. Лернер мен М. Н. Скаткин оқыту ... ... ... екі ... ... ... репродуктивтік (ақпаратты-
рецептивтік және жекелей-репродуктивтік) және продуктивтік ... ... ... Бұл ... ... ... ... қызметімен байланысты ерекшеліктері кестеде келтірілген.
Оқыту әдісі кестеде көрсетілгендей басқа әдісті жүзеге асыруға қызмет
ете отырып, ... ... ... рөл ... ... Әдістердің
әрқайсысы мұғалімнің оқыту қызметінің және оқушының танымдық қызметінің
ерекше түрін қарастырады, сонымен қатар ерекше ... — оған сай ... ... алып ... әдістерін классификациялауда әр түрлі әдіс олардың оқу аспектісін
білдіретін әр түрлі негіздерді ... ... ... оның ... ... беру көзі және оны ... ... ... мұғалімнің (әңгіме, лекция, көрсету, жаттығу, т.б.),
сондай-ақ оқушының (есту, ... ... ... ... оқытудьң сөйлеу, көрнекі және практикалық ... ... (Е. Я. ... Н. М. ... С. Г. Шаповаленко, т.б.) /3/.
Жоғарыда аталған талдаулардың ... біз ... ... ... ... — оқытудың сөздік, көрнекі, ... - ... ... ... де тоқталып өтеміз.
Дәстүрлік әдістер қазіргі жағдайда дайын ақпаратты ... ... ғана ... ... оқушылардьң пайымдауын, ... ... ... ретінде де қарастырылуы керек.
Осы топтық әддстерінің ерекшеліктерін толығырақ ... ... ... ... "жаңа материалды түсіндіруге
көшемін" дейді. Іс жүзінде мүғалім жаңа ақпаратты бере ... ... ... ... жиі ... — ол қайсыбір заңды, ережені, міндетті шешу ... ... ... ... ... ... ... мен
даталарды, көркем шығарманьщ ерекшеліктерін дәлелді баяндау. Соңдьгқтан да
түсіндіру таза түрде, ... ... ... ... ... ... ... түріңде пайдаланылуы мүмкін, көпшілігінде
түсіндіру әңгіме, сұхбат, лекцияның қүрамдас бөлігі ретінде ... ... Жаңа ... ... ... ... бірі ... түрде қарастырылады. Дегенмен, бұл әдіске осын тұрғыда келудің
күрделілігі ... ... ... ... ... ақпарат жүктемесін әр
түрлі оқушылардың қабылдауының қиындығында, ... ... есте ... ... ... қиындықтар туьндайды. Осыны болдырмау үшін
мүғалімдер сабақ ... ... ... ... ... ... өз
бетінше жұмысты орындау, т.б.) ауыстырып отыруға ... ... ... ... бола бермейді.
Проблемалық оқытудың элементтерін белсенді түрде ... ... ... ... проблемалық мазмұндау элементтері жиі
қолданыла бастады. ... ... ... ... ... дайын түрде
беріп қана қоймайды, сонымен қатар ақпарат беру ... ... да. ... ... ... ... ... туындаған сұрақтарды
қояды, субъективтілерін жоққа ... ... ... сонымен бірге өз тұжырымдарының логикасын корсете отырып, бұл
сұрақтардың жауаптарына әр ... ... ... ... ... мазмұндаудың исихологиялық-педагогикалық
тұрғыда бірқатар артықшылықтары ... ... ... болады, ал оқушының білімі ... ... ... ... ие ... ... оқушыларды ойлауға үйретеді, шығармашылық ... ... ... ... және оқу процесіне қызығушылығын арттырады.
Әнгіме тек жоғары сынып оқушыларына ғана емес, сондай-ақ төменгі ... да ... ... ... бұл форманың қаншама
артықшылықтары болғанымен, ол барлық уақытта орынды емес, өйткені өте ... ... ... және де оқу ... ... ... түрде беру керек.
Сұхбат. Ауызша баяндау әдістерінің маңыздыларының бірі — ... ... ... Ол да ... ... сияқты әрқалай пайдаланылуы мүмкін.
Мысалы, ... ... оқу ... ... отырып, оқушылардың
алдына жаңадан алған ақпараттары мен бұрын игерген білімдерінің арасындағы
байланыс туралы сұрақ кояды. ... де бұл ... ... ... ойлау
қызметін дамытуға толық мүмкіндік жасамайды.
Оқушыларды ғылыми ... ... ... ... ... ... ... бірге) тиімдірек болып
табылады. Осындай сұхбаттар оқушылардың өздерінің шамасы жететін танымдық
міндеттерді шешуіне ... ... ... оқу ... түсіндіре
немесе өткенді қорытындылай отырьш, оқушыларға оларды танымдық міндеттерді
(өз ойларын айтуға, қайсыбір ... ... ... ... ... жасау, т.б.) өзбетінше шешуге жетелейтін сұрақтар
береді.
Осындай ... ... ... ... ... оқушылар ізденістік қызметке тиімдірек тартылады. Оқыту
процесіндегі осьшдай сүхбаттар ... ... ... ... ойлау қызметінің белсенділігін реттейді,
материалды саналы түрде игеруді қамтамасыз етеді. Сұхбат ... ... ... ... сияқты ойлау қызметтерімен қарулануына
мүмкіндік жасайды.
Дәстүрлік сүхбат оқушыларға қандай да бір ... ... ... ұсынылған және олар одан өз бетінше қорытынды жасаған жағдайларда
танымдық кызметтің индуктивті де (бағыттаушы сұхбат, эвристикалық), ... ... ... ие ... мүмкін. Осындай сипаттағы сұхбаттар оқу
уақытын үнемдеуге ... ... оқу ... ... ... ... басқа да түрлері болады. Мысалы, жаттауға ұсынылғанды
тексеруде катехикалық сұхбат қолданылады. Оның мақсаты — ... және ... есте ... ... ... ... ... мұғалім айтудағы
қателіктерді бірден жоюға және оқушымен бірге шетелдік мәтінді дұрыс айтуға
тырысатын шет тілдері сабағыңда жиі қолданылады.
Әдістердің бүл тобында ... ... ... ... ... ... рол атқарады. Оқыту процесінде оқушылардьщ алған ақпараттың
барльгғын есінде сақтауы мүмкін ... Олар ... оқу пәні ... ... ... ... есте ... керек. Оқушылар жекелеген
жағдайларды өз бетінше оқулықтан немесе басқа оқу әдебиетінен іздестіруі
керек.
60 жылдарға ... ... ... ... деп тек үйге тапсырма
берілген кезде ғана айтылатын.
Оқулықпен ... ... үй ... ... ғана өз бетінше жұмыстың
түрі ретінде қарастырылды. Дегенмен, оқулықпен (басқа әдебиетпен) ... ... ... ... ... ... керек. Бұл оқушыларды өз
бетінше білім алуға дайындаудың тиімді жолдарының бірі. Әрине, ... ... ... тән ... ... ... тәсілдері болады, дегенмен бәріне
ортақ тәсілдері де бар.
Оқулықпен және арнайы ... өз ... ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады: өз бетінше жаңа білім алу, мүғалім
түсіндірген білімді бекіту және білімін практикалық қызметке ... ... ... істеуге дайьшдауда, бәрінен бұрын оларды
оқулықтың құрылымымен (оның бөлімдерімен, олардың реттілігімен, ... ... ... ... ... ... байланыс, т.б.)
таныстыру қажет. Бұл негізінен оқу жылыньң басында атқарылады. Сондай-ақ
түсіндірмелі оқу тәсілін колдану ... ... жас ... ... бұл ... кодданылады). Оқушылар кітаппен жұмыс істеу үшін жоспар беруге, оқушы-
лар жауабын табуға тиіс сұрақтар қоюға ... Оку ... ... олар ... ... ... құруы керек.
Әр түрлі жазбалар жүргізуге (оқыған мәтіннің жоспары, тезистер, кейбір
маңызды жағдайлардың жазбалары, оқығанды ... т.б.) ... ... ... ... ... әдістерінің келесі тобы (оқу құралдары бойынша) —
оқытудьң ... ... ... әр ... ... ... мен ... бақылауды ұйымдастырудың тәжірибелерін керсету
жатады.
Бұл әдістердің басты ерекшеліктері — оларды пайдалануда негізгі ақпарат
көзі ретінде сөз ... әр ... ... ... техникалық және
кернекі құралдар танылады.
Бүл әдістер оқытудың сөздік әдістерімен сабақтасып өте жиі қолданылады.
Олар ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар проблемалық оқыту элементгерімен ... ... ... ... ие ... оқыту әдісі ретінде, сезімдік танымдық белсенді формасын
бейнелейді. Бұл әдіс ... ... оқу ... ... ... ... мүғалімнің басшылығымен де, сондай-ақ мүғалімнің
тапсырмасы бойынша оқушылар өз бетінше жүргізуі мүмкін.
Бұл өдісті пайдалану тыңғылықты дайындьіқты ... ... ... құбылыстар туралы ескерту, ... ... ... ... ... ... Бүл әдіс өз бетінше жүмыс дағдысын дамытуға жағдай
жасайды, танымдық және тәрбиелік мәні зор.
Көрсету, ... ... ... принципін жүзеге асыруға
мүмкіндік жасайды, бұл әдістердің барлығы да оқушыларға ... ... ... да ... ... қойылатындай (көрсетілетін
объектілердің реттілігі, қабылдаудың ... мен ... ... ... ... қойылады. Әдістердің бұл тобына оқытудың әр ... ... ... ... жазбалары, радиохабарлар,
телехабарлар, экрандық құралдар, компьютерлік техника) ... ... ... ... ... ... көрнекі
құралдарды пайдалануға басты назар аударылады. Олар оқушыларға бұрын оқулық
мәтінінен игерген көптеген процестерді динамикада көрнекі ... ... ... ... бір ... мен жағдайларды модельдеуге,
белгілі бір ... ... ... болатын шешімдердің ең оңтайлысын
тандауға, яғни оқу процесіндегі көрнекілік әдістердің ... ... ... ... ... ... пайдаланғанда төмендегі шарттар сақталуы
керек:
а) қолданылатын көрнекілік оқушының жасына сай болуы керек;
б) ... ... ... керек және оны бірте-бірте,
тек сабақтың қажет сәтінде ... ... ... ... ... ... жақсы көре алатын-
дай етіп ұйымдастырылуы қажет;
г) иллюстрацияны көрсеткенде басты, маңызды жақтарын бөліп
көрсету керек;
д) ... ... ... ... ... ... ойластыру керек;
е) көрсетілетін көрнекілік материалдың ... ... ... керек;
ж) көрнекі ... ... ... қондырғыларынан керекті
ақпаратты табуға оқушылардың өзін тарту.
Оқытудың практикалық әдістері оқушылардың ... ... ... ... пен ... осы әдістер қалыптастырады.
Практикалық өдістерге жаттығулар, зертханалық және ... ... ... деп ... ... ... оның сапасын жақсарту
мақсатында ой немесе ... ... ... (көп рет) ... ... ... пәндерді оқытуда және оқу процесінің әр түрлі
кезеңдерінде қолданылады. ... ... мен ... оқу пәнінің
ерекшеліктеріне, нақты материалға, оқушылар оқыған ... ... ... сипаты жағынан ауызша, жазбаша, сызбалык және оқу-
еңбекті болып бөлінеді.
Ауызша жаттығулар логикалық ... есте ... сөз ... ... ынтасының дамуына мүмкіцдік жасайды. Олар динамикалығымен,
жазба жазуға уақыт ... ... ... ... білімді бекіту және оларды пайдалану дағдысын
қалыптастыру үшін пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... ... дербестікті дамытуға жағдай жасайды.
Жазбаша ... ... және ... ... ... ... ... оқушылардың сызба, чертеж, кесте, технологиялық
карталар жасау жүмыстары, альбом, плакат, стенділер дайындау, ... ... ... ... ... ... ... жазбаша жаттығулармен бір мезгілде аткарылады және
бірыңғай оқу міндеттерін ... ... ... ... оқу
материалын жақсы қабылдауына, пайымдауына және есте сақтауына ... ... ... ... ... ... дәрежесіне
байланысты қайталау, жаттығу және шығармашыл сипатта болуы мүмкін.
Оқытудың практикалық әдістерінің ... ... ... ... және ... ... ... әдістері тарихи да, әлеуметтік те дәреже болып саналады, өйткені
олар тарихи және әлеуметтік жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... мазмұны өзгереді, соның
ізімен оқушы мен оқытушының қызмет тәсілдері де өзгереді. Мектептің ... ... ... ... беру ... ... олай ... оқыту
әдістері де өзгереді. Ол үшін құралдар пайдаланылады немесе дәстүрлілері
жетілдіріледі. ... бәрі ... ... ... ... ... дәстүрлі емес әдістері
"Окыту әдісі" дидактикалық ұғымына жүргізілген ... ... ... ... үшін ... көрсетті, көптеген
әдістерге, пікірталастарға қарамастан, ол әлі жеткілікті зерттелмеген болып
қала береді. ... ... ... ... ... бірыңғай әмбебап
классификациясы жоқ, оның болуы бай, көпжақты оқу-педагогикалық қызметті
логикалық схеманың ... ... ... ... ... онжылдықта педагогика ғылымына таныс, окытудың білім ... ... ... ... ... байланысын қамтамасыз ете алатын оқыту
өдістерінің жаңаларын ... ... ... зор мәнге ие болды.
Дүниеге келген оқытудың жаңа әдістерінің көбіне психологиялық-
педагогикалық ... жоқ, ... ... ... ... ... ... пайдалану окушыларға сенімді табыс әкеледі. Мысал ретінде
осы әдістердің кейбіреулерін қарастырайык.
Қазіргі уақытта іскерлік ойындар кеңінен тарауда.
Іскерлік ойындар - шыңдыққа ... ... ... ... және ... қабылдауды жасау. Онда оларға жаңа қызметтерді пайымдауға
және игеруге мүмкіндік беретін қатысушылардың рөлі карастырылады.
Іскерлік ... ... ... ... шынайы процесті
модельдің комегімен елестету; ... ... ... ... ... озара әрекеті; ойынға қатысушылар көзқарастарының
өзгешеліктері мен келіспеушілік ... ... ... ... ... ... болуы; кызмет нәтижелерін ескеру; ... ... ... ... ... ... ... ойынның сенімді жетістігі оның қалыптасуға, оның ішінде
кәсіби білім мен ... ... ... ... ете отырып,
теория мен ... ... ... оң эмоциялармен
откізілетіндіктен окытьшатын пәнге кызығушылықты ... А. ... ... ... ... шабуылдау", "білгірлер клубы", тақырыптық – көңіл көтеру ойындар
түріндегі бой жазу ... ... ... катысушылардың қызығушылығы
мен пайымдауларын босаңсыту, ойындық және ... ... ... материалдарға стандартты емес әдіске бағыттау.
Ситуативтік-рөлдік ойындар. Өзіне нақты ... және ... ... ... жасауды жинақтайды.
Конструктивті-рөлдік, проблемалық-рөлдік, пікірталастық ойындар. Оларды
іскерлік ... ... және ... орьндау дағдысын қалыптастыру,
өзара әсер ету және бірлікке, ... ... ... үжымдық
шешімдерді дайындауға қатысуға оқыту мақсатында пайдаланады.
4. Шыгармашылық ойындар. Бұл ... ... және ... ... ... шығармашылық. Оқушыларды бұл ойынға қатыстыру
шығармашылық мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... ойындардың басқа да ... ... ... ... ... ... қолданылатын ойындар төмендегі кызметтерді атқарады:
— оқыту (есте сактауды, назарын, жалпы оқу білігін және дағдысын, әр
түрлі ... ... бой жазу ... ... ... ... ... (оқушыларды біріктіру, олардың арасында эмоционалдық
қатынас орнату);
— релаксациялық (жеделдетіп оқыту негізінде нерв ... ... ... ... ... түсіру);
- психотехникалық (тиімдірек қызмет үшін өзінің физикалық жағдайын
дайыңдау, қалыптастыру, ақпаратты көп көлемде игеру үшін ... ... ... ... ... ... ... ізденіске
коптеген шектеулер алынып тасталды. Осының негізінде оқыту әдістерін де
қамтитың, тиімді педагогикалық ... ... ... ... окытуда американ оқушылары А. Эллис, Д. Фоутс ұсынған ... ... Бұл әдіс ... деп ... ... теориясына
тереңдеп енді. Оньгң негізгі идеясы барлык білім ... ... және ... да жеке ... ... ... әдісі томендегі негізгі жағдайларға құрылған:
Оқушылар өз білімдерін өздері бақылайды, соған орай ... ... ... ... ... ... жасауы керек және өзінің
оқыту процесінде белсенді рол атқаруы тиіс.
Білімді болу ... ... ... ... ... ... ... оқу үшін материалдарды өздері ... және ... ... шығарма жазады.
Оқу дегеніміз түсіну, яғаи оқылған мәтіннің мәнін ашу. Оны ... ... ... ... ... ... білудің басты мақсаты - ақпаратты жеткізу. Оқытушылар оқушылардың
шығарма жазуға тақырыпты ... ... ... ... олардың өз
ойларын айтуға талпынысын қуаттайды және аудиторияны оқушының шығармасын
тындауға дайындайды.
Сауатты меңгеру — ... ... ... және ... ... ... ... қалылтастыру процесіне қосқан елеулі үлесі болып табылады.
Педагогтар балаларды жазу және оқу ... ... ... етуге
үйретеді.
Тәуекелге бару және қателік жасау — оқу жөне ... ... ... ... әр түрлі деңгейін басынан өткере отырып, балалар
өздерінің жазу ... ... ... ... ал оқытушылар
оқушылардың дербестігін, өзінше ұйымдастыру дағдысын және ... ... ... бөлігі ретінде қарауын көтермелейді.
Озық оқыту әдісі. С. Н. Лысенкова дайындаған бұл әдіс көптеген ... ... ... оң ... ... Оның ... компоненттерінің
бірі оқушылардың сабақтағы еңбегін ұйымдастырудағы маңызды сот ... ... ... ... табылады. "Балаларды сойлей ойлауға
үйрету" — С. Н. Лысенкова сабақтары принциптерінің және кері ... ... ... ... ... ... ғана емес,
дауыстай ойлана және бүкіл ... ... ... отырып, оқушы да басшылық
жасайды. Түсіндірмелік басқару мектептегі оқытудың алғашқы күнінен, алғашқы
қадамынан басталады ... ... ... ... соз ... мысалдарды, есептерді шешу). Түсініктеме беруде анық ыргақ,
қысқа сипаттама, элементтерді дәлелдеу әрбір ... ... ... камтамасыз етеді.
Озық оқыту әдісінің басқа маңызды ... ... ... ... ... ... ... схемасы — ол түсіндіру сәтінде туындаған,
сызба, карточка, чертеж, сурет ... ... ... ... ... ойдың әрекеттің тірегі ... ... С. ... ... ... ... негізіне эвристикалық
сүхбаттың сценарийі алынған. Сыныптың, ... ... ... ... ... ... ... сұралатын сұрақ түрінде
тұжырымдалады. Сұрақтың киындығы толқын принципін сақтай отырьш ... ...... қиын ... алмастырылады, ал соңғысы — ... ... ... ... бағыттаушы ақпараттар орташа қиын
сұрақтарға қарағаңда көп болады, ал қиын сұрақтарда мүлдем аз. ... ... ... ... беру үшін ... барлық шығармашылық
мүмкіндігін жұмьлдыру керек. Басты шарт — ... ... ... ... яғни ... ... ... алдыңғы сұрақтың мазмұнын
ғана ескеріп қоймауы керек, сондай-ақ бұрынырақ болған ... ... ... мен ... ... ... Оқытудың осындай әдістерін
пайдалануда жаңа білім оқушылардың оздері ашқан кішігірім жаңалыктардын
жиынтығы ... ... ал ... беру ... осы ... ... болып табылады.
Микроашу әдісіңде бейнелеу шығармашылығының барлық әдістері: мимен
шабуылдау, ұжымдық талқылау, ... ... ... үйлесімді үндестік табады.
Синектика әдісі қажет ... ... ... мен ... ... ... қызметті жеделдету әдісі топқа
жүргізушінің белгілі бір тәсілдерінің: оның аялауы, артистігі, ... ... түрі ... әсер ... ... Өз ... әдісінің технологиясын пайдаланатын мұғалім ... ... ... ол бір ... ... ... дирижері ретінде,
екінші жағынан, ... ... ... ... — ол ... ... ... беру әдістері)
және оқушы қызметтерінің (оқу әдістері) шығармашыл міндеттерді шешудегі
оқушы қызметінің интуитивтік ... ... ... педагогикалық
басқару және өзін-өзі басқару принциптері мен заңдылықтарын ескере отырып
дайындалған эвристикалық ережелер жүйесі.
Оқытудың ... мен ... ... деп ... бұл тобы
практикада әрбір классификацияда кездеседі. Я. А. Коменский мүғалімдерді
өздерінің оқушыларын ... ... мен ... ... қана ... өзін ... және танулары керек" тұрғысында оқытуға шақырды.
Сократтық әдіс пен ... ... ... біз орыс ... К. ... /3/, неміс педагогі А. Дистервегтен /3/ кездестіреміз.
П. Ф. Каптерев өсіп келе ... ... ... берудің үш формасын бөліп
көрсетеді: ... ... және ... Соңғы форма
екіге — сократтық және эвристикалық болып бөлінеді.
Педагогтар эвристикалық ... ... екі ... ... дұрыс шешуге "бағыттаушы" қызмет және міндеттерді шешудің мүмкін
жолдарын тандау нұсқасын "қысқарту" қызметі.
Осындай түрдегі эвристикалық әдістерді ... деп ... ... ... ... ... шешуде табысты пайдаланады.
Сұрақтар қою тәсілдері бойынша неғүрлым ... ... ... емес болса, соғүрлым олардың мүмкіндіті эвристикалық болады.
Эвристикалық сұрақтарды эвристикалык емес сұрақтардан ... үшін ... ... ұғым қолданылады, яғни оқушыға оны ... әр ... мен ... анык ... жағдайдағы жауабын іздестіру бағыты
берілмеген сұрақ.
Бүл жағдайларда ... үшін ... ... әр ...... ... ... мен зандылықтар кұру, көрнекі
көрсетулер өткізу, ... кою, ... және ... басқа түрлерін орындау үшін алгорит-мдер мен ескертпелер
қолданылуы мүмкін. Алгоритмдерді жэне ... ... ... ... ... ... ... саналмайды, ол алгоритм
беретін қызметтің ерекшеліктері және нәтижесімен анықталады.
Оқытудың эвристикалық әдістері мен тәсілдерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... "Дәл әрі бір ғана жауабы жоқ,
керісінше, шешімнің көптеген нүсқасын жинақтайтын, ойлы ... ... ... ... ... ... олардың "жасырын білімін" аньгктап тануға көмектесу, оларды
өзекті білім беру шеңберіне көшіру үшін төмендегі ... ... ... оқу ... ... ... ғылымның немесе
қызметтің басқа саласының шынайы проблема-ларын шешуі;
оқушылардың барлық білім беру ... - ... ... жөне басқа жанрларда — өз шығармаларын жасауы;
мұғалімдердің ... ... ... әдістер мен
технологияларға негізделген білім беру қызметін ұйымдастыруы.
Оқушыны ... үшін оны ... ... өз ... ... ... Оқытудың эвристикалық әдісі осы міңдетті шешуге ... ... әдіс ... ... ... ізденістік сипатқа
ие болады. Бірақ оқушының өз бетінше ... ... ... мен
күрделілігі кең көлемде өзгеруі мүмкін. ... ... ... ... ... ... үш ... бөлінеді.
Проблемалық мазмұндау. Бүл әдісті пайдалану оқушыларға белгілі бір
түрдегі ... шешу ... мен ... ... ... өзбетінше қолдануға мүмкіндік береді. Сондықтан ... ... оқу ... ... пайдаланылады. Мүғалім кез-келген
құралдарды пайдалануы мүмкін: сөз ... ... ... ... ... ... жазбалар, т.б.
Оқушылар бұл әдісте дайын ақпаратты тек қабылдап, мойындап және есте
сақтап қана ... ... ... ... ... мүғалімнің
ойының қозғалысын қадағалайды.
Мұғалімнің тартымды, өткір сюжетті әңгімесі оқушыларды ізденіс әлеміне
жетелейді, ... ... ... қатыстырады, ойлауын жеделдетеді, пәнге
қызығушылығын арттырады. А. П. Минаков бұл әдіс туралы былай деп ... ... ... ... ... адасқан адам ойын бақылай отырып,
олар барлық болмысымен осындай ... ... ... және
қиындығын сезінеді, олар ғылым классиктері ойларының күші мен тапкырлығына
қызыққанда ғана идеяларды математикалық пайымдауға ... ... ... - ол ... ... ... материалын жай
тарту ғана емес. Тарихи мәліметтердің, ... ... ... әр түрлі ұстанымдарды ашу, ғылымның "ақ тандағы"
туралы әнгіменің көмегімен окушылар таным диалектикасына ... ... ... ... ... ... ашылған жаңалықтар және оны ашқан адамдар
интеллектісінің зор күшіне ... ... ... ... ... беруі мен қызықтауы, ғылыми және азаматтық адалдығы, өздерінің және
адамдар алдындағы жауапкершілігі оқушылардың санасына өте күшті әсер ... ... ... өзі ... ... ... шиеленістіретін эмоционалдық зарядқа ие болады.
Проблемалық мазмұндау әдісі оқытудың барлық сатыларында ... ... оған ... ... мен оның әсері жоғары
сыныптарда өте ... Бұл ... оны ... ... қиын, кейде
түсініксіз материалды оқудың орнына күрделірек кұбылыстарға бойлай және
олардың озара байланысын таба ... ... ... ... ... ... ... Бүл әдіске проблеманың шешімін іздестіру
тәсілін мүғалім ... ал ... ... ... ... ... 20-жылдардың өзінде оқытудың осындай әдістерін
пайдалануға ... ... дәл сол ... озық ойлы ... мен ... тыс жүмыста өз бетінше білім алу әдісін енгізуге ... де сол ... ... ... ... ... дамуына
мүмкіндік бермеді, өйткені идеология оқыту процесін тек қана ... ... ... ... ... әкелді.
Эвристикалық сұхбат әдісі оқытудың жиі ... ... ... ... Оның ... ... ... әдісіндегідей оқытудың
сұрақ-жауап түрі жатады. Егер ... ... ... ... ... бағытталатын болса, эвристикалык оқушының жаңа білімді ... ... ... ... ... бұл ... ... болады, өйткені коптеген оқушылар проблемалық ... ... оған ... тез ... ... пайымдап
үлгере алмайды. Сондьгқтан да мүғалім проблемалық сүрақты ... ... ... жөне ... сүхбаттарды салыстыру дамымалы оқыту
жағдайындағыдай коптен танымал ... ... ... ... ... береді.
Сабакта эвристикалык әдісті пайдалану белгілі бір ...... және ... сұрақтар қою шеберлігін
иемдену және сұхбат барыснда басшылық жасауды талап етеді. Мұғалімнің тек
сұрақтар жүйесін ... ғана ... ... ... ... ... ... және мүмкін болатын ... да ... ... ... жауап беруге қиналған жағдайда немесе ізденістің дұрыс
бағытынан ауытқыған жағдайда керек. ... ... ... да ... ... ... мағынасыздығын көрсету және басқа да
түрдегі "бағыттаудың" ... ... ... ... ... береді.
ІІ МЕКТЕПТЕ МАТЕМАТИКАНЫ ОҚЫТУ ҮРДІСІНДЕ ЭТНОПЕДАГОГИКА ЭЛЕМЕНТТЕРІН
ПАЙДАЛАНУ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1 Ойын ... ... ... ... ... ... кезінде ойын
арқылы, көңіл–күйі, баланың тілін ... ... ... ... ... оларды сергіте, қуанта отырып, белсенді әрекетке жұмылдыру,
ойын ... ... ... асырудағы дербестігін жетілдіру, ойын
түрін қолдану ... ... жеке ... ... Ойын ... технологиясы дидактикалық, тәрбиелік, дамытушылық болып ... ... ... ... арттырады. Физика, химия, тарих ... ... ...... ... ... пәнге деген
қызығушылығы артып, ... ... ... ... ... Бала дамуындағы
ойынның рөлі туралы әр кезде де педагогика ғылымының ... ... ... Ойын ... ... әлем ... ашады, шығармашылық
қабілеттері артады. Ұлы ... В.А. ... /11/ ойын ... толыққанды дамымайды деп жазған. Ойынға да ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Басқа да ... ... ойын ... де сабақ кезінде ынталандыруды ... ең ... ... ... қажеттілігін сезінуі керек. Негізгі рөл
оқушының ойынға қатысуындағы ... және ... ... Ойын кезіндегі көтеріңкі көңіл-күй, ... ... ... ... үшін ... әр ... ... темпераментін, жинақылығын, ұстамдылығын және
денсаулығын ескеруі керек. Ойынның мазмұны ... үшін ... ойын ... ... анық ... ... құндылықтарын
сезінетіндей болуы тиіс. Әр баланың ойын ... ... ... ... мен ... ... ол ... күнделікті
әсерлі шешімдер қабылдауға, өздерін және қоршаған орта ... ... ... ... ... ой ... ... пәнге деген қызығушылығын ояту
математикадағы басты проблеманың бірі. Әр сабақ-мұғалім ізденісінің жемісі.
Күнделікті сабақтағы бір сарындылық ... ... ... Сондықтан сабақты түрлендіріп, ойын ... ... ... ... ... ... ... ойын оқушының бойындағы
жақсы ... ... ... өмірдегі процестерге өзінше
баға беру мен пайыздай алушылыққа үйретіп, ... ... ... ... арта ... есте ... ... дамиды /11/.
Тақырыпты тандау мәселен:
- оқушылардың ... ... ... ... ... ойын ... оқу ... жүйелі қолданбаудан оқушы
құзыреттілігі айқындалмайды, ... ... ... ... ... математика сағаттарының қысқаруы
Мақсаты:
- Математика сабағында ойын ... ... ... ... ... ... ... арттыру.
Міндеттері:
- математика сабақтарында ойын элементтерімен танысу;
- математика бағдарламасына сараптама жасап, ойын сәттерін енгізетін
тақырыптарды анықтау;
- ... ... ... ... және ... ... ... туғызу;
- өз ойын, көзқарасын білдіруге, екінші бір адамның жауабын тыңдап, оны
толықтыруға, ... мен ... айта ... ... оқушылардың пәнге деген қызуғушылығының ... ... ... өз ... ... ... білуіне көмек көрсету;
- оқушылардың қызығушылық іс-әрекетін ұйымдастыру.
Егер математика сабағында
- ойын элементтері жиі және ... ... ... ... ... ... әр оқушының мүмкіндігіне қарай берілсе,
онда оқушылар сабаққа белсене қатысады, пәнге деген қызығушылығы,
танымдық белсенділігі білім сапасы мен ... ... ... ... ... қызығушылық пайда болады.
-оқушы тұлға ретінде өзін көрсете біледі, оның іс-әрекеті өзінің қабілеті
мен деңгейіне байланысты ... ... ... тез тіл табысады, жақсы ұғысады, бір-бірінен
ептілікті ... ... ... қабілеттері айқындалады.
Ойынның психологиялық және педагогикалық ерекшеліктері:
Еліміз егеменді ел болғалы бері ... де ... ... ... экономикалық, қаржылық т.б. салалардағы секілді білім беру
саласы да мұндай өзгерістерден тыс қалған жоқ. ... ... ... үшін ... ... ... білімді, жан-жақты дамыған ұрпақ
тәрбиелеу қажеттігі туындады. Сондықтан қандай халықтың даму стратегиясын
алып қараса, онда ... жас ... елін ... ... саналы,
тәрбиелі етіп шығару - оның басты ... ... ... жас ... тағдырын шешетін азамат. Осыдан білім беру мекемелерінің ... ... тұр. Ол - ... ... ... ... күні ... өз
орнын табатын жеке тұлғаны тәрбиелеп шығару /12/.
Қазіргі кезеңде математиканы ... ... ... ... ... ... Түрлі әдістемелік жүйе, әдістер мен тәсілдер
мектепте математика ... ... ... енуде. Мысалы: Ж.Қараевтың
«Деңгейлеп оқыту ... В.В ... ... ... элементтері», «Блум таксономиясы» т.б. /13/
Қазіргі білім саласының алдына қойылған талаптар - оқушыларға ... ... Мұны ... ... ... ... да көруімізге
болады. Мұндай жағдайда ... ... ... мәселе: оқушыны қалайша
шаршатпай, енжарлыққа салдырмай терең білім беруге болады?
Осы тұрғыдан алып қарағанда оқыту үрдісінде ойын әдісін қолдану
- бұл ... ... ... ... ... ... ойын әдісімен оқыту жұмыстары мынадай бірнеше ... ... ... ... ойын кезінде бір-бірімен тең
құқықтыққа ғана қолы ... ... ... ... ... қасиеттері дамиды, бұл оқушылардың логикалық ойлары ... ... ... берілген материалдарды қызығып, ынта-жігермен
оқиды, бұл ... ... ... меңгеруін қамтамасыз етеді,
үшіншіден, оқушылардың арасында жарыс пайда болады, оқушының жеке тұлғалық
қасиеттерін ... ... ... ... ... ... ойын ... өткізу – математиканы сапалы оқытудың
маңызды мәселелерінің бірі.
Ойын - күрделі математикалық, психологиялық, педагогикалық ұғым.
Психология ... ... ... ... С.Л.Рубинштейн,
Д.Б.Эльконин, Б.Г.Ананьев, ... ... ... ат ... ... "ойын негізінде адамның барлық психикалық
қабілеттері қалыптасады, баланы ересек ... ... Ойын ... ... ортамен қарым-қатынас жасайды /14/.
К.Г.Исулов ойынды адам ... ... ... ... ... деп қарастырды. Психологтар ... ... ... - мотив –мақсат- ойын іс-әрекеті - нәтиже.
Демек, психологиялық тұрғыдан ойын:
а) Әлеуметтік тұрғыдан ойлауды қалыптастырады:
ә) Танымдық ... ... ... ... бір түрі ... оқу және ... ... тұрады;
в) Логикалық ойлаудан эвристикалық ойлауға үйретеді.
Педагог ғылымдар ойынның оқыту ... оң ... ... ... ... пікір айтады.
Белгілі педагог Ю.К.Бабанский ойынды "как мощное средство стимулирования
познавательного интереса ... - деп ... ... ... ... ... ... қай түріне жатқызу жөнінде бір
пікір жоқ. А.С.Гуревич, А.В.Килиниюктер ойынды ... ... түрі ... Н.Н.Скатова,
Р.И.Половникова, В.К.Роман оқытудың ойын әдісі дейді. Тағы бір ғалымдар
оқытудың ойын элементтері деп ... Біз ... әдіс ... ... әдіс секілді ойын кезінде ... ... ... туындап оқыту процесінде тактиканы емес, стратегияны
анықтайды. Біз ойынды іштей жөндей отырып оның ... ... ... байланыста болатынын атап көрсеткіміз келеді.
Ойын элементтері ойынның ... ... ... Ойын құрылысында
алдымен оқытудың мақсаты тұрады.
Ойын - өзіндік басқаруды ... ... ... ... белгілі бір жағдайдағы іс-әрекеттің түрі. Адам әрекетіндегі
ойын құрылымының кезеңдері:
1) ... ... ... ... ... ... ... өзін субъект деп табуын қорытындылау болып бөлінеді.
С.А.Шмаковтың пікірінше, ойын - бұл ... ... ... ... тәжірибені меңгеруге бағытталған белгілі бір жағдайдағы іс-әрекет
түрі. Көптеген ойындар келесі түрлерімен ерекшеленеді:
1) еркін дамыйтын ... ... ... ... ... жанама ережелер.
Ойынның дидактикалық үрдісте атқаратын көптеген функциялары бар.
Олар:
1. Әлеуметтену.
2. Ұлтаралық араласушылық функциясы.
3. ... өзін ... алу ... ... ... функциясы.
5. Ойынның диагностикалық функциясы.
6. Терапевтік функциясы.
7. ... ... ... ... /15/.
2.2. Ойын технологиясының негіздері
Ойын-бұл да әрекеттін бір түрі оны ... ... оқу ... ... пен ... білімнің жоғары сатыға қамтамасыз ету шешімі,
оқу жағдайы немесе мұғалімнің құрастырған жағдайы белгілі мәселе қою арқылы
оқу тапсырмаларында ... ... ... түрі ... ... жинақталған өмірлік
тәжірибесі көрінеді, қоршаған ортаға деген көзқарастары терендейді және
бекітіледі, ... ... ... ... әрекеттері мен дағдылану,
ұйымдастырушылық қабілет тәрбиеленеді.
Ойын-мұғалім әрекеті тарапынан, бақылау мен ... тыс ... ... ... ... ... ... жарыс элементтері бар. Жарыста оқушының ... ... ... ... ... ... ... қызығуды
арттырады, оқушының өзін-өзі бағалау әрекетін ... ... ... ... ... ... ... салыстырып өзінің
көрсеткіштерін жақсартуға тырысады /6/
Ойын мектептегі ... жеке ... алу ... ... ... ... міндеттері:
-психологиялық: эмоциялық дәрежесінің мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... және ... деген қатынасы өзгереді,
психологиялық көңіл-күйі, қатынас тәсілдерін өзгертуге көмектеседі.
-технологиялық: тиімді ойлау өрісінен біртіндеп шығаруға рұқсат ... қиал ... ... әрекетті қайта енгізу.
Оқушы ойнағанда өзін қауіпсіз, ... және ... ... ... ... технологиясының мүмкіндіктерін талдау кезінде жалпы көрсеткіштерге
бөлуге болады: танымдық әрекетке белсенді ... ... ... ... ... ... өзінің жеке қайталанбас тұлға , өте сиректігін
жете түсіну; оның әрекетті ... ... ... ... ... ... ойын үлгісінің бар болуы; ойын
қойылымдары; рольдік позициялар; альтернативалық ... ... ... ... ... ... әрекетінің серпілуінің бар
болуы.
Ойынды топтастырудың әр түрлі ... бар: ... ... ... ... ойын процесінің мінезіне қарай; ақпаратты өңдеу және
тарату тәсілдеріне қарай, ... ... ... рөлдік,
имитациялық еліктеу және т.б. ойындар қолданылады.
Педагогикалық процесс мінезіне ... ... ... ... ... Оқыту, жаттығу, бақылау және талдап қорыту
2. Танымдық, тәрбиелік, дамытушылық
3. Репродуктивті, ... ... ... ... ... ... ету және т.б
Сабақта дидактикалық тапсырмалар арқылы ойынды оқыту, ... ... ... деп ... ... ... бұл ... оқушылар жаңа білім, ептілік пен дағдыны алады
(үйренеді). Жаңа ... ... ... ойын ... ... ... формасына жол береді, сондықтан оқыту ойыны салыстырмалы түрде аз
қолданылады.
Бақылау ойыны- бұл ойын ... ... ... және ... қайталау
кезінде дидактикалық мақсатта құрылған. Пысықтауға арналған ойындар
интеграциялық білімді ... ... ... ... ... ... әр түрлі жағдайларда епті әрекет етуге бағытталған.
Сабақта ойын технологиясымен оқыту шеңберін жүзеге асыруға негізделген
негізгі міндеттер:
-өздік ... ... ... мен ... ... білу ... ... етуді ұйымдастыру;
- шешімді қабылдау және оның орындалуын ... ... ... сатылары:
Ойынға кіріспе: берілген ойынның мазмұнын анықтау, алынған ақпаратты
талдау, ойын топтарын құру, рөлдерді бөлу.
Баяндалған дайын ... ... ... ... ... баяндалған объектіні оқып білу.
Топ жобаларын бағалау: ұсынылған жобаларды талқыға салу.
Ұсынылған жобаларды экспериментальды жүзеге ... ... ... ... ... ... талдау /6/.
2.3 Математика сабағында ойын технологиясын ... ... ... ... негізгі іс-әрекеті ретінде психологиялық, анатомиялық-
физиалогиялық, педагогикалық маңызы зор қызметтер атқарады. Ойын ... ... ... ... ... ... мәнге ие бола отырып,
адамның жеке тұлға ретінде ... ... ... ... тәрбиелік
маңызын жоғары бағалай келіп, А.С.Макаренко былай деп ... ... ... ... зор, ... адам үшін еңбектің, жұмыстың, қызметтің
қандай маңызы болса, нақ сондай маңызы бар. Бала ойында қандай болса, өскен
соң жұмыста да көп ... ... ... Сондықтан келешек қайраткерді
тәрбиелеу ең алдымен ойыннан басталады /16/.
Ойын өзінің тек мазмұнымен оқушыларды бірден жаңа бір ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, әдеттегі
бірсарынды сынып сабағындағы үңдемес оқушылар ойын кезінде өте белсенді
болады. ... ойын ... ол тең ... ғана қолы жетіп қоймай,
алдыңғы қатарлы, әрекетшіл болып басқаларды өзіне тартатын мүмкіндікке ... ... ... ерекшеліктерін - мінез, темперамент, ұжымшылдық,
тәртіп, ерік т.б. жағдайларын ескеріп ұйымдастыруы ... және ... ... ... мен ... ... керек. Мұғалім ойынды
ұйымдастырушы, ойынның мазмұны жөніндегі ... ... ... ... ... әділ төрешісі, сонымен бірге ойын барысында
олардың жолдасы бола алады /17/ ... ... ойын ... балалар арасында адамгершілік қарым-
қатынастарды талдап, зерттеу, оны тиімді әдістермен ... ... ... ... ... ... анықталған білім, білік,
дағдылар жайында түсінік беру, оларды қалыптастыру, тиянақтау және пысықтау
немесе тексеру ... ... ... ... ... ... ... белсенділігін арттыру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... ойын түрлері
мұғалімнің түсіндіріп отырған материалын оқушылардың аса зор ... ... ... әсер ... ... тез ... ... дұрыс орындайтын болады.
Ойындар оқушыларды өз бетінше жұмыс істей білуге дағдыландырады, ... ... ... ... қорларын молайтады. Ойынды
қолдану сынып оқушыларының пәнге деген қызығушылығын арттырады, ... ... ... ... ... ... ... Ойындар мазмұны
баланы қызықтыра ... ... ... керек. Ойын әрекеті сабақта
игерілген ... ... ... сүйене отырып оқушылардың өзіне және
басқаға сын ... ... ... шешім қабылдауына мүмкіндік туғызады. Ең
бастысы әлеуметтік психологиялық талаптардың бірі - ... ... мен ... ... үйлесімінің болуы. Ойын сабақтары
түрлерін таңдап алу, оны ... ... ... ... ... ... /18/.
Ойын – баланың қажетті әрекетінің бірі ойынды кіші жастағы ... ... ... Балалардың еңбегі, оқуы ойыннан басталады. ... ... ... ... оқуға қызықтыра отырып, тұлғалы ... ... /19/. ... ... ... ... ойын
түрлері оқушылардың математикалық ұғымдарын кеңейтіп, ойлау қабілеттерін
арттырып, есептеу дағдыларын шыңдай түсетіні ... ... ... ... ... ... ... ойындар:
“Бәйге” ойыны. Бәйге ойыны ат жарысы. Оған ... ... ... ... ойыны”. Оқулықпен жұмыс жасауға.
“Ақ серек, көк серек ойыны”. Оқушыларды өз ... ... ... ... ойыны”. Бұл ойында «Білекті бірді жығар, ... ... ... ... есеп ... ... ... салу ойыны”. Бұл ойынға қатысушылар екі-екіден қатар отырады.
Ойын бастаушы адамның қолында сақина болады.
Ол ... ... ... ... отырғандардың біреуінің қолына салу
керек. Алақанына сақина түскен адам мұны қасындағы көршісіне білдірмей
орнынан ... тұру ... Егер ол тұра ... ... айып ... Ал ... ретінде білім және еңбек туралы мақал-мәтелдер айтамыз.
“Қыз қуу” ойыны. Тақтаға бір ұл мен бір қыз ... ... ... Егер ұл бала ... шығарса, қызды қуып жеткен болып есептеледі,
ал қыздан қалып қойған жағдайда айып төлеу ретінде қыздың қойған ... ... ... ... ... ... екі ... бөлініп, тақтада жіпке
ілінген тапсырмаларды кезек-кезек шығып орындайды. Әр ... ... ... өз тобы ... ... тартып отырады. Қай топқа жіптің көп
бөлігі жетсе сол топ жеңімпаз аталады.
Мысалы, «Сақина ... ... ... ... ... ... ойын. Ойынға толық сынып қатысады. Кестедегі ... ... ... ... жатыр. Кім дұрыс шығарса, сол ... ... көп ... сол ... ... ... сабақ материалына
лайықталған ойын есептерін алып, тек ғана ... ... ... іс -
әрекетімен шектелу ... ... ... ұйымдастырудың және
басқарудың сипаты мен ... және ... ... ... ... ... ойластырылуы керек. Ойын үрдісінде балалардың білімі тереңдей түседі,
осыған дейінгі білімдері мен түсініктері баянды болып жаңа білім игеріледі.
Жалпы ... ... ... ... ... оқушыларының ой-
өрісін дамытатын «Сақина тастау» ойыны. Дидактикалық мақсаты: ... ... ... ... өзі ... ... ... Ойын осылайша
жылдам түрде жалғасады. Ойынды басқара жүріп, мұғалім оқушының ... ... оның ... ... ... ... ... жасайды.
Ойын - адамның өміртанымының алғашқы қадамы деп ... Оның ... ... ... ... ... болып табылады.
Ойында балалар әр нәрсеге жақсы зейін қояды және көбірек есіне сақтайды.
Ойын үстінде ол алға қойылған мақсатты шұғыл және оңай ... ... ... өзі баладан заттарға, айналатын көріністер мен сюжетке
зейін тоқтатуды талап ... Егер бала ойын ... ... ... ... шарттарын есте ұстамаса, онда оны құрдастары ойыннан шеттетуі ықтимал
/19/.
Ойын - оқушылардың негізгі іс - әрекетінің бір ... Ойын ... жеке ... ... ... ... кіші мектеп
жасындағы балаларды көргендерін, байқағандарын, айналасынан ... ... ... ... қиын емес. Ойын айналадағы болмысты
бейнелейді. Ойын барысында балалар дүниені тани ... ... ... ... сезініп білдіруге мүмкіндік алады, адамдармен ... ... ... ... мектепке келгенге дейінгі әрекеті ойын десек, оқу-
тәрбие үрдісінде олар біртіндеп ойын әрекетінен оқу - ... ... ... Ол ... ... қолданылатын дидактикалық ойындар
арқылы жүзеге асырылады. Ойын ... ... ... ... ... сондай-ақ қабылдауын жеңілдетуге, білімді толық игеруіне
көмектеседі. Ойынның ... өте көп: ойын ... ... ... ойын элементерін пайдалану оқушылардың ой-өрісін, танымдылық
белсенділігін арттырады. Теорияны практикамен ұштастыруға жол ... ... ... оқу ... ... ұзақ ... созуға болмайды. Ойын
белгілі бір уақытта жүзеге асырылып, сабақ кездеріне нұсқан келтірмейтіндей
жымдасып жатуы тиіс /28/.
Оқушылардың ... ... бір ... ... қолдану деп ойлаймыз. Біздің ойымызша, ... ... ... ең ... Ойынның қандай түрі
болса да балаларды өзіне тартады. Сабақта ... ... ойын ... ... оның тәрбиелік маңызын түсінуге тырысу. Оқушыларға сұрақты
қысқа, түсінікті етіп қою, ойын ... ... ... ... ... отыру.
Математика сабақтарында халық ойындарын дидактикалық материал ретінде
қолданып сабақ өткізу өте пайдалы.
Мысалы: «Көрші-көрші» ойынының мақсаты оң және ... ... ... ... мұғалім бір санды атайды, «-4» дейді -4 саны ... ... ... ... ... ... Сонаң соң мұғалім бұл санның
көршілері қатарына ... ... -3,-2,-1 ... ... Одан соң ... -2 ... салыстырылады. Одан соң -2,-1 т.с.с.
Алайда, ойын ... ... мен ... орындау ақыл-ой,
адамгершілік, эстетикалық және дене тәрбиесінің мақсаттарына жету үшін
пайдалану орынды. ... ... мен ... ... ... көрінеді.
Ойын кезіндегі оқушынының психологиялық ерекшелігі мынада: олар ойланады,
эмоциялық әсері ұшқындайды, белсенділігі артады, еркі ... ... ... ... ... бәрі оқушының жан-дүниесіне әсер етіп, оның
рухани адамгершілік сезімінің дамуына ықпалын тигізеді.
Сыныптарда мынадай ... ... көп ... ... ... викториналар, кроссвордтар, ребустар, жұмбақтар.
Мысалы: «Квадрат теңдеулер» тақырыбына ... ойын ... ... ... ... ... ... «Квадрат» және «Тендеу» болып екі топқа бөлініп
жарысатындығын түіндіру.
2. «Ақсерек- көксерек» ойыны. Әр топ бір-біріне ... ... ... ... ... ... (731) 1. ... (522)
2.5х2+9х+6=0 ( ) 2. ... ( )
3. ... ( ) 3. ... ( )
4. ... ( ) 4. ... ( )
5. 3х2=-7 ( ) 5. 4х2=-9 ( )
4. ... ... Екі топқа да, әр оқушыға жеке-жеке есептер ... топ ... әрі ... ... 2х2+5х-3=0 ... ... ... ... ... ... p2+p+9=0 ... ... ойыны. Мұнда екі топқа үш-үштен есептер ... ... ... ... ... табу керек.
1. х1=2+√3 х2=2-√3 х3=2 ... ... ... х1=3 х2=4 х3=-3 ... ... ... ... х1=5 х2=-4 х3=0 ... ... ... ... ... ... ... ... екі топтың ең мықты екі оқушысы шығып тақтада ... ... Қай топ ... ... ... ... топ: Ұзындығы 64м шенбер бойымен бір-біріне кері қозғалған екі ... 4 сек ... ... Бір бағытта қозғалған жағдайда бірінші дене
екінщісінен әрбір 32 сек. сайын қуып ... Осы ... ... ... дене ... дене у 64/4=4 } деп жылдамдықты белгілейміз.
х+у=64/4 }
х+у=16}
х=16-у
2у=14
у=7
64/(х-у)=32
х-у=64/32
х-у=2
16-у=2
х=16-7
х=9
Жауабы: Сызықтық жылдамдыгы 7м/с, 9м/с
2 топ: Автомобиль әр ... ... ... ... 1500м ... ... ... 50 км жолға 4,5 сағ кем уақыт жібереді. Олардың
әрқайсысының жылдамдықтарын тап.
Шешуі:
автомобиль жылдамдығы х ... мин ... (х-90) ... ... ... велосипед
5. «Көрші-көрші» ойыны кітаппен жұмыс.
Мұнда екі топ өздері үйде дайындаған есептерін бір-бірімен ... ... ... жасырынған маймылдар саны олардың жалпы санының
бестен бірінен 3-і кем болған үлесінің квадратындай болып, тек ... ... ... ... ... тұр еді. ... неше ... болған?
Шешуі:
х-(х/5-3)2=1
х = х2/25+6х/5-9-1=0
х2/25+х-6х/5+10=0
х2-25х-30х+250=0
х2-55х+250=0
D=3025-1000=2025=452
х1=55+45/2=50
х2=55-45/2=5
Жауабы: 50 маймыл
Бхаскара есебі:
Екі топқа бөлініп маймылдар ойнап жүр екен.
Сегізден ... ... еді ... ... ... он екісі,
Ойнап жүрді жағада.
Барлығы қанша санап көр,
Маймылдардың тобында?
Шешуі:
(х/8)2 +12=х
х2/64+х+12=0
х2-64х+768=0
D=1024-768=256=162
х1=32+16=48
х2=32-16=16
Жауабы: 48 және 16 /20/.
«Квадрат теңсіздіктер» ... ... ... ... ойын ... ... Сыныптар қатар бойынша екі топқа бөлінеді және ... ... ... Ойынға 10 үлестірме жасалынды. Әр үлестірмеде
квадрат тенсіздіктерді шешуге әртүрлі тапсырмалар жазылды. Топқа ... ... ... Тақтаны екіге бөліп, «Жазуға кірісіңдер» деген
белгі берілгенде, әр топтан бір оқушы шығып, үлестірмедегі ... ... ... Сөйтіп, келесі оқушы шығады. Ал үш оқушы әр топтың
жауаптарын мұғалімнің ... ... ... бойынша тексеріп
отырады. Соңында қатесі аз және ... ... топ ... ... ... әр түрлі тақырыптарда өткізуге болады, өткізу арқылы қай
оқушының тақырыпты меңгере алмағанын және қай ... ... қате ... ... ... ... үзіліс кезінде білмейтін оқушыларға білетін
оқушылардың түсіндіріп, үйретіп жатқанын көруге болады.
Ерте, ерте, ертеде
Ешкі жүні бөртеде
Теңдеу ... бай ... ... ... ... «Тендеулер жүйесін ауыстыру тәсілімен шешу» тақырыбына берілген
ертегі ... ... ... ... ... ... мәтінмен басталатын ауыз әдебиетінің қандай түрі?
- Ертегі.
Ендеше біздің бүгінгі сабағымыз ертегі сабақ. Ертегі ... ... ... ... ( Осы ... есік қағылып, Қожанасыр келеді).
Қожанасыр:
- Құрметті балалар, сендер Тендеу байды жан-жақты білгілерін келсе, мына
қоржыннан көмек сұрандар.
Мұғалім:
- Балалар. Теңдеу ... ... - кім ... ... ... оның Жүйе деген
баласымен достасқысы келсе, қоржынға жақындап. ішіне зер салып ... ... ... бар ... - ... түлкіге айтқан есебі.
Аң біткеннің патшасы арыстан ауырып жатқанда, мүләйімсіп ... ... ... ... ... ... тамақты талғап ішініз. Көжек пен ... ... еті мың да бір ... - деп ... ... пен құс ... маған жеткіз, - деген бұйрығын орындауға
келген түлкіге, қаздиған қалпын бұзбаған қаз ... ... ... азық етіп беретін артық төліміз жоқ. Егер оған барып, жағынам
десең:
Түлкісін аярлыққа бермейтін дес
Көрейік ... ... ақыл мен ... ... ... өзің ... ... төрт, басы отыз бес, -дейді де, үнгірге ... ... ... ... «Қаз ... есеп ... еді, мен шеше ... - деп,
арыстанның алдына баруға дәті шыдамады. Сонда неше балапан, неше ... ... ... ... едіңдер?
Шешуі:
Балапандар -х} 35
Балапан аяқ-2х} 94
Көжектер - у
Көжек аяқ-4
Сонда тендеулер жүйесі:
х + у = 35
2х + 4у = 94 }
У =35-х
2х + 4(35 -х) = ... = ... = ... = ... + 4у = ... = ... = ... = -46
у = 35-х
х=-46/-2
у=12
х=23
у = 35-х
х = 23
Жауабы: 12 ... 23 ... енді ... осы ... өздерің қарапайым тендеу құру арқылы шығарып
көріндерші. Бірінші ... ... ... ... ... бар.
2 - карточка.
Ат пен қашыр
- Ауыр жүк ат пен қашыр келе жатады. Ат өзінің шамадан тыс ауыр ... ... Неге сен ... - деп қашыр үн қатады, - егер мен сенен бір қап
алатым болсам, менің жүігім сенікінен екі есе ауыр ... ал егер ... ... ... бір қап алсаң, сенің жүгің менікімен тең болар еді.
Сонда ат ... қап, ал ... ... қап жүк ... ... ...... жүгі – у
у = 1-2(х-1) у+1=2(х-1)
у-1=х+1
У- х = 2
у+ ... 2 + х+ 1 = 2 ... =2+х ... =-2-1-2 -х = ... у =2+2
х= 5; у= 7
Жауабы: ат 6 қап, ал ... 7 қап жүк ... ... ... ... ... ТАЛАСТЫРУЫ.
- Бір адам өзінің досына:
- Мен 100 қой бер, сонда мен сенен 2 есе бай боламын.
Сонда досы:
- Сен ... тек 10 қой ... мен ... 6 есе бай боламын,- деп жауап
беріпті. Әрқайсында қанша қой ... I дос –х ... дос – у ... ... 6Х-60=У+10
Х+10=2У-200 Х+10=2У-200
6Х-У=70 У=6Х-70
Х+100=2(6Х-70)-200 Х+100=12Х-140-200
У=6Х-70 У=6Х-70
Х-12=-140-200-100 -11Х=-440
У=6Х-70 У=6Х-70
Х=40 Х=40
У=6Х-70 У=170
Жауабы: 1-40 қой , 2- 170 ... ... ... «Тендеу» байдың сендерге жіберген ертегі
есептерін шығарып, өз білімдерінді көрсеттіңдер. Сендерге көп - көп ... ... ... ... ... ме ... ата-бабаларымыз оқымаған, сауатсыз болса да осындай
ой-өрісті дамытатын есептерді де ... және ... ... ... біз тек ... ... газет - журнал, басқа кітаптардан
әйтпесе үйдегі үлкен кісілерден сүрастырып, ... ... ... көп пайдасы тиер еді /29/.
Сабақтағы мұндай ойын ... ... ... ... ... есте сақтау түйсіктерін қалыптастырады, өз
халқының ауыз әдебиетін құрметтеуге тәрбиелейді.
Ойын барысында оқушылар өзара пікір алмасады, оқу материалдарын ... ... ... ... ... шешеді. Мұндай жағдайда, барлық
балалар алға жылжиды, білімдері терең балалардың тежелмеуін, ... ... алға ... мүмкіндік береді. Әсіресе оқушылар әрбір жаңа
тақырыптан кейін «Сен – ... мен – ... ... ... ... ... оқушы өзі дайындап келген сұрағын жолдасына қояды, егер ... ... бере ... ... өзі ... ... ұпай ... бірге математика сабағында «Домино» ойынын пайдаланамын. Қағаз
екіге бөлініп, біреуіне сұрақ, екіншісіне басқа сұрақтың жауабы ... ... ... ... ... құрастыруы керек. Егер тапсырма дұрыс
орындалса, қағаздың екінші ... ... бір ... ... мақал-мәтел
шығады.
Ойын сабақтарында берілетін тапсырмалар қарапайымнан басталып, біртіндеп
қиындап оқушылардың танымдық қызметін белсендіруге назар аударып отырамын.
Сабақта ... ... ... ... барысында қолдану мүмкіндігі оқушылардың
зор ынтасын тудырады, ... ... жаңа ... ... емес ... ... ... тартпау үшін жанын салады. Жалпы,
ойындарды қайталау сабақтарында, сынақ сабақтарында ұйымдастырамын.
Оқушылардың ... ... ... ... белсенді жұмыс
істеуін, тез ойлау қабілетін арттыруда дидактикалық ... ... ... ... ойындарының орны ерекше. Математиканың сан-алуан
сырын, сандар әлемінің қызық құбылысын ойын элементтерімен өрнектеген сабақ
қызықты, әрі ұтымды сабақ деп ... ... ... ... ... ... ... бірігетіндей жағдай жасауға тырысамын. ... ... ... ... ғана ... тәрбиелеу қызметін де атқарады. Мұндай сабақтардың
өтілуі кезінде оқушылардың ... ... ... ... және ... жауапкершілік сезімі оянады, менмендік және
жалқаулықтан безу қасиеттері қалыптасады.
Мектепте ... ... ... ... ... ... жағдайда ол тәртіпті бұзған болып есептеледі, мұғалімнен ескерту
алады. Ал ойын ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне дәлелдейді, белсенділік көрсетеді. Бұлай
болу барлық ойынға байланысты, оның топтық ... ... ... ... ... үйрену ойыны деңгейлік тапсырмаларды орындағанда
ойнатуға болады. Сынып әр топта 2-3 ... ... 3-4 ... ... 3-4 секторға бөлінген дөңгелек керек. Әр секторға ... ... ... тәртіппен үлестірмелер қойылады: ең ... ... ... ... ең үстінде 1-деңгей (жеңіл).
Ойын тәртібі: әр оқушының өз нөмірі болады. 1-турда кезектесіп өз ... ... ... ... ... беру керек, 2-турда бәрі бір уақытта
үлестірме алып, уақыт беріледі, ... топ ... ... ... бір-
біріне тәуелді болмайды /30/.
Менің өз тәжірибем ... ... ... топ ... ... ... ... жетті. Себебі, бір жағынан ол ... ... ... ... оны өз ... ... ... орындаттырады. Сол уақытта ол оқушының сабаққа қызығушылығы
артуымен ... ... ... ... жүктелгенін түсінеді.
Өзара қатынасу, сөйлесу адам тұлғасын, ақыл-ойын ... ... ... өз ... ... ... ... кезде немқұрайлы,
тақтадан көшіріп қана отырған кейбір оқушылар қазіргі ... ... ... ... ... ... ... оқу процесіне
қарағанда ойынға қатыса отырып неғұрлым аз шаршайды, өз қызметінен жағымды
эмоциялар алып, қанағаттанады.
Оқу- ... ... ... ... жалпы ерекшіліктері:
1. Ойын оқушылардың қызметіндегі психикалық процесті (сезіну, қабылдау,
ойлау, ... ес, ... ... ... Ойын ... түрде құрылады.
3. Ойын шығармашылық қабілетті дамыту үшін ... ... ... Ойын ... ... терең қанағатанарлық, қуаныш алады.
5. Ойын кез келген оқу материалын еліктіретіндей, ... ... ... ... нидерланд оқымыстысы Йохан Хейзинганың «Ойнаушы адам» деген
дүние жүзіне кең тараған еңбегінде: ... ... ... ... әдісі, адамзат тіршілігінің әмбебап категориясы», ... ... ... ... бірақ адам әрекетінің құрамды негізі» және «Ақылды адам
дегеніміз ең әуелі ойнайтын адам» деген екен ... ... ... мектеп оқушыларына математика сабағында
ойын - тиімді тәсіл ... көз ... - ... ... ... ... ... арттыруға әсері
мол болады деген сенімдеміз.
2.3.2 Іскерлік ойындар
«Қарлы кесек» іскерлік ойыны
1 нұсқа. Сынып ... 5 ... бес ... ... топ 4 адамнан)
Әр үстелдің белгісі бар: А, В, С, Д ,Е .Әр топ осы ... ... ... ... әр оқушының жеке нөмірі болады. А ... А1 А2 А3 А4 А5 В ... ... В1 В2 В3 В4 В5 және
т.б. кете береді.
Ойынның 1-ші сатысы- ... ... ... Әр ... ... беріледі оны
алдын-ала белгіленген уақыт бойынша барлығы бірге орындайды.
Ойынның 2-ші сатысы-ұжымдық жұмыс жасау: Үстелдерден ... ... ... ... ... ... нөмірлері қойылады.
Қатысушылар келесі тәтіппен отырады: 1-ші үстелге барлық 1-ші ... А1 В1 С1 Д1 Е1 2-ші ... ... 2-ші ... т.с.с.
жайғасады. Қайтадан 5 адамнан әр үстелге отырғызғаннан кейін, әрбіреуінде
өзінің оқылған 5 ... ... ... ... ... Өзара оқу
басталады, әрбір оқушы 1 рет ... 4 рет ... ... ... ... бір уақыт беріледі(уақыт алдын ала келісіледі).
Ойынның 3-ші сатысы-фронтальды (қарсы,маңдай алды) жұмыс жасау.
А В С Д Е ... ... ... ... ... ... ... Мұғалім сұрауды бастайды № 1-ші тақырыпты сұрағанда ... ... ... ... бере ... ... олар үстел
сарапшылармен берілген тақырып бойынша кеңесіп, сондай-ақ ... ... ... ... ... және ... ... кесек»ойынын өз бетімен оқу материалдарында қолдануға ... бір ... ... бөлім өз бетімен жұмыс жасау туралы болса).
Алынған ақпаратты бекіту кезінде ... ... ... ... кезінде және т.б/6/
Рөлдік ойын «Аквариум техникасы»
Сынып 4-5 топқа ... де ... ... ... бойынша орналасады.
Мұғалім жалпы бір мәселені ұсынады, оны әр топ ... Әр топ ... ... ... ортасында әрбір команда уәкілдері жиналып өз
топтарының пікірін айтып және қорғап, сұрақтарға жауап береді.
Топ мүшелері өздерінің уәкілдеріне хаттың ... ... ... Өте қиын ... ... ... ... бағалау кезінде олардың
бағасы айып бағасымен есептеледі) ала алады, сосын өзінің ... ... ... бұған мұғалімдерді, басқа сынып оқушыларын немесе алдын
ала осы ... ... топ ... (әр ... бір-бірден) қатыстыруға
болады.
1 нұсқа.
Дөңгелек үстел формасында өткізіледі, сарапшы, комиссия мәжілісі, форум
және т.б. түрінде өткізіледі. Сынып 4-6 ... ... ... ... ... Оптимистер, Пессиместер, Аналитиктар, ... ... ... Әр ... ... ... ... мәселе қойып
және тек өз рөлдері тұрғысынан қарап шығуына ұсыныс білдіреді. Белгілі бір
дайындық уақыттан ... (10-15 мин), әр топ ... ... ... ... ... есеп ... шағын жобалар арқылы
нақтылап айтып береді. Алғашқы, негізгі 3 топ ... ... ... ... алады, әлсіз тұстарын сынап, 3 топқа сұрақтар қояды, ал Аналитиктар әр
топтың ... ... ... ... ... топ ... әрекеттері бойынша қорытынды жасап, ... ... ... ... ... нұсқа
Осы сияқты рөлдік ойын тек екі бақталасушы команда шыққанда құрастыруға
болады, 3-ші команда бақылаушы (3 ... 4-ші ... (3 ... жағдайда әр жақ уәкілдері шығып сөйлегеннен кейін «бақылаушы»
командаларға ... ... ал ... барлық үш топты бағалайды.
«Бақытты сәт ойыны»
Құрал-жабдықтар: 1. Шарлары бар кеспек ... ... ... ... ... ... берілген сұрақтар ( әр командаға 2 ден)
6. Сайыс үшін тапсырмалар
7 жауап үлгілер
Ойын барысы:
Сынып екі командаға бөлінеді, әр команданың капитаны мен ... ... ... ... ... 10 ... сұрақтан қойылып, пікірлесулеріне 5 мин
беріледі. Команда уәкілі жауап береді,ал ... ... ... үлгілерінің
дұрыстығын қадағалайды. Сұрақтарға дұрыс жауап берген және ... көп ... ... ... гейм ... қатырмалар»
Команда қатысушылары кеспектен нөмірленген шарларды алады. Жүргізуші әр
нөмірге жұмбақ жасырады немесе сұрақ қояды. Пікірлескеннен кейін ... ... ... гейм ... сұрағына жылдам (тез) жауап берген команда женіске жетеді.
Егер жауап дайын болса, команда ту немесе қолдарын көтеріп белгі береді.
4 гейм « Сен ... ... ... ... ... ... (үй тапсырмасы)
5 гейм «Көш басшысымен жарыс»
Қатысушылардын барлығы сұрақтарға жауап береді. Дұрыс жауапты көп ... ... ... ... ... дұрыс жауапты көп жинаған (4-7)
командаға қосымша балл 4-5 жауап «4 балл» 6-7 жауап «5» ... ала ... ... ... ... 1 минут беріледі. Егер жауап
толық болса, онда осы ... ... ... ... ... сұрақты
талқылауға қолдана алады. Әрбір дұрыс жауапқа команда фишка ... бір ... /6/ ... алты ... ... ... Эдвард де Бано ойды ... ... ... ... ... Осы ... ұтып алған автор ойланып-
толғанудың алты тәсілін ұсынады. Ойлаудың алты қалпағы қандай да ... ... ... үшін және ... қорыту тәжірибесі бойынша ... үшін ... ... ... ... ... да бір ... оқыту, көлемді тақырыптарды ... және ... ... ... 6 ... бөлінеді. Әр топқа 6 қалпақтың бірі
сеніп ... ... ... ... нағыз әртүсті ... ... ... ... Әр ... ... ... өз ойы
мен әсерін, өз ... ... ... ... ... ұсыныс
жасалынады.
Ақ қалпақ. Әсерсіз, субективті бағалаусыз тек сандардан, фактілерден,
ойлардан тұрады. Тек фактілер !!! Біреудің субъективті ... , ... ... алуға болады .
Сары қалпақ. Позитивті ойлау. Қарастырылып отырған құбылыстан позитивті
жағын бөліп алып және неліктен ... ... ... ... ... ... ... пайдалы, тиімді, конструкторлық екенін ... қана ... ... ... Сары қалпаққа қарама-қайшы. Ненің қиын, түсініксіз, мәселе
тудыратын, ... ... ... және ... ... ... қана ... жетіспеушіліктің себебін қайта талдап
мағынасын ашу.
Қызыл ... Бұл ... ... Өзінің өзгеріс көніл-күйін өткен
немесе өзге құбылысты сәттермен байланыстырады. Осындай немесе өзге ... ... ... байланысқан. Сіз осындай немесе өзге жағдайды (қайғы,
қуаныш, қызығушылық,тітіркену, таң қалу т.б.) не ... ... ... ... емес.
Жасыл қалпақ. Бұл шығармашылық ойлау қалпағы. Жаңа тақырыпты өткен кезде
келесі ... ... ... жаңа ... факт ... басқа әдіс-
тәсілдерді қалай қолдануға болады?» «Өзгеше болу үшін не ... ... ... ... аспектіні, жаңалықты енгізу үшін не істеу керек?» ... жаңа ... ... қолдануға мүмкіндік береді.
Көк қалпақ. Бұл философиялық , пысықтау қалпағы. Көк арнадағылар өзге
қалпақтардың ... ... ... қорытынды шығарады. ... ... топ ... түрде барлық жұмыс уақыттарын әр түрлі екі
бөлікке бөлулері керек: біріншіден- басқа ... ... ... ... , ... өз ... қайта оралып , жинаған материалды
пысықтайды, қорытады. Олар соңғы сөзді ... ... ... тек ... ғана емес жеке дара да ... болады. Бұл әдіс оқушыларды оқытылатын әр түрлі , әр түсті ... ... ... ... ... керекті ойшыл - сыншы сипаттамасы
болып табылады. Бұл бағалар өздігінен бағалы болуы мүмкін немесе қорытынды
эссе ... ... ... ... ... ... іріктеудегі ұстанымдар.
Оқушылардың пәнге деген қызғушылығын, алған ... ... ... ... ... ... ... тыс өтілетін іс- шаралардың маңызы зор. Әсіресе, сыныптан тыс іс-
шаралардың оқушылардың жеке интеллектуалдық қабілеттерін дамытудағы ... ... бұл ... ... мазмұнына жоғары талғам мен талап
деңгейінде қарау міндетті.
Төменде, ... ... ... ... оқытуда ұсынуға
болатын қызметтік ойындар үлгілерін ... ... ... ... ... – математика әдістерінің
экономика саласындағы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды.
Қызметтік ойындар үлгісі:
1. «МАТЕМАТИК-КӘСІПКЕР» ОЙЫНЫ
«Математик-кәсіпкер» ойынының мақсаты:
1. ... пен ... ... отырып, қоғамымыздың экономикалық
заңдылықтары ... ... ... ... ... ... Логикалық ойлауға және «капиталды» өз ... ... ... Ойын ... ... ... ... «банк», «банкрот»)
экономикалық ұғымдармен таныса отырып, экономикаға байланысты ойлау
әрекетін және жинатылыққа, адамгершілік пен ... ... ... бөлім.
А. Банк және оның қызметі.
Ә. Банкрот ұғымдарына түсінік беру.
Б. Кәсіпкерлік туралы ой қозғау.
В. Оқушының ізденіс жұмысы.
Г. Егер мен кәсіпкер болсам. (ой ... ... ... ... ... жар ... ойын ... елінде
Математика тілінде
Есеп шешіп жарысып
Шабыт тасып шалқысып
Есеппен ән ... ойын ... ... ... ... ... ... бәрі бар.
2-оқушы
Біреуінің жүрегінің түгі бар
Біреуінің қоғамдық арқалап жүрген жүгі ... ... күйі ... біреуінің қатты істейтін миы бар.
Әр банк қызметкерлерін ортаға шақырамыз. ... ... ... ... екі топ қатысады, әр топ банк басқармасы болып табылады.
2. ... ... ... болады.
3. Әр топқа ойын барысында ... ... Әр ... ... құны ... Әр ... бастапқы капиталы 500000 теңге болады.
5. Дұрыс жауап берген топтың банк есеп шотына тапсырманың ... ... ... ... Топ ... жауап бермеген жағдайда тапсырманың құндылығына сәйкес қаржы
есеп шоттан кемиді.
7. Дұрыс (қосымша) топ ... ... ... ... ... ... Банктегі қаржының, яғни операциялардың дұрыс жүргізілуіне ... ... ... Үй ... ... ... тек сандардан құрастырылған)
2 топ мақал-мәтелдер жарыстырады. Әр мақал-мәтелдің ... ... ... есептер.
Әр топқа 2 тапсырмадан беріледі ( 2қызыл, 2 көк карточка)
Қызыл түсті кеспе қағаздағы есептер.
1. Арман, Аян, ... ... ... әр ... ... ... ... ал Аян Абзалдан кіші емес. Бұл үйдің үлкені, ... кім (Аян, ... ... ... құндылығы -20000 теңге.
2. Әсем, Ардақ, Анар үшеуі математика сабағынан бақылау жұмысынан қандай
баға алғанын сұрағанда, ... ... ... баға ... ... әрқайсыңның бағаң әр түрлі. Әсемнің бағасы «3» емес,
Анардың бағасы «3»те, «5»те емес, сонда әркім қандай баға ... ... -20000 ... ... ... ... түсті кеспе қағаздағы есептер.
Бес тоғыздықты пайдаланып амалдар қолданып 10 санын ... ... ... -10000 теңге.
3. Жұмбақтар сайысы. (цифрлардан құрастырылған).
Әр жұмбақтың құндылығы-5000 теңге.
1. 100 мүйізі бар
Үстінде киізі бар. (киіз үй)
2. Қос құлақты 100 ... ... із ... ... Екі ... тал ... алыстайды, қабыспайды.
Түнде қабысады, жабыспайды. (кірпік)
4. Бұлбұлдың екі құлақ, 1 басы бар
Салдырған 8 ... ... ... ... ... айдағанда,
Салатын неше түрлі жорғасы бар. (домбыра)
5. Доп емес, дөңгелек емес,
Ұқсас бірақ достарым.
Фигура ол ең негізгі,
Дәл жауапты ... ... ... сан, бөлшек сандар,
Барлығы да бар онда.
Бұл қай сан айтыңдаршы
Оң, теріс сан бәрі ... ... ... КӨКПАР сайысы.
1. Қазақтың өлшем бірліктерін түсіндіріп айтыңдар.
1-тапсырма. ... (екі қол ... ... (бас ... пен сұқ ... арасы)
3-тапсырма ШАҚЫРЫМ (1 км)
2. Қандай санның жазылуында қанша әріп болса, сонша цифр бар (10)
3. Тек қана 3 рет ... ... ... ... 30 ... 6 ... пайдаланып)
4. 9м:*=9мм Ж (1000)
5. Торсық атауы нені білдіреді? (қымыз құятын теріден жасалған ыдыс).
6.Әбу-Насыр әл Фарабидің өмір сүрген кезі? (870-950жж).
7. Ең ... көл ... ... ... ... банк ... ... минутта жауап берген
сұрақтарына байланысты қаржы жинақтайды.Әрбір дұрыс ... 1000 ... күні ( 25 ... 64 қай санның квадраты (8)
3. 100 жылдың басқа атауы ( 1 ғасыр)
4. ... ішкі ... ... (180)
5. Тұңғыш қазақ ғарышкері ( Т.Әубәкіров)
6. Түбір астындағы 49-ң мәні неге тең ... ... ... ( Қытай)
8. 5 санына кері сан (1/5)
9. Трапецияның орта ... неге тең. ( ... ... тең)
10. Ең кіші үш таңбалы сан (100)
11. Таңбалары әр түрлі сандардың көбейтіндісі ( ... сан ... ... адам табылған жер ( Есік қаласы)
13. 9*7 ... ... ... ( ... 2004 жылы ... ... ... қай мемлекетте өтті? (Греция,
Афина)
16.Ешкі ... пірі ... ата ... ... неше қорық бар? (9)
18. Биссектриса дегеніміз не? (бұрышты қақ бөлетін сәуле)
19. Ең ұзын өзен ... 52-5. ... ... ... айы. (Рамазан)
2. Үшбұрыштың орта сызығы неге тең? (табанының жартысына тең)
3. 1 ғасыр неше жыл (100 жыл)
4. бір бұрышы 900 тең ... ... ... ... үшбұрыш)
5. Қазақстанның тұңғыш президенті (Н.Назарбаев)
6. 72. (49)
7. Шайдың отаны ( үндістан)
8. 5 ... ... сан. ... ... күні (16 ... Екі теріс санның көбейтіндісі (оң сан)
11. Ең үлкен екі таңбалы сан. ... ... әр ... ... ... ... ... Қазақтың үш биін ата ( Әйтеке, Қазыбек, Төле би)
14. 12 он есе арттыр (120)
15. Сидней олимпиадасында алтын ... ие ... ... ... ... Қой ... пірі (Шопан ата)
17. Ең суық материк (Антрактида)
18. Медиана дегеніміз не? (бұрыштың төбесі мен ... ... ... ... ... ... экологиялық апат аймағы (Семей, Арал)
20. 62-6. (30)
Негізгі бөлімнің қорытындысын шығару, ... ... ... ... ... бар ма, жоқ па?» ... сайыс.
2. Нарықтың бір құрылымы бәсекеге жарнама жасау.
2. «ЖАС ҚАРЖЫГЕРЛЕР» САЙЫСЫ.
«Жас қаржыгерлер» сайысының мақсаты:
Оқушылардың математика пәніне ... ... ... ... ... экономикалық сауаттылығын дамыту.
Сайыс бес кезеңнен тұрады.
1-кезең. «Зымыран сұрақтар»
Алғырлықты байқау (Әр ұпай-100 ... ... ... ... қалыспа сен!
Уақыт деген зымыран, зулап жатыр,
Шапшаңдық бұл сайыста қажет екен.
1. Жазықтықтың шегі бар ма? (жоқ)
2. 900-тан кіші ... ... ... ... астындағы өрнек қандай болуы керек? (оң)
4. Ең ... ... ( ... Екі нүкте арқылы неше түзу өтеді (бір)
6. Дәлелдеуді қажет етпейтін сөйлем (аксиома)
7. у=х2 функциясының графигі (парабола)
8. Жұп ... ... ... орналасады (ордината осіне қарағанда
симметриялы)
9. у=2х2-1 функциясының анықталу облысы ... ... ... ... ... ... (жер өлшеу)
11. Дәлелдеуді қажет ететін сөйлем (теорема)
12. Математикаға координаттар әдісін енгізген француз математигі, әрі
физигі (Рене Декарт)
13. Натурал санның мағынасы (табиғи)
14. ... ... ... ... ... диаметрге қатынасы (3,14)
16. Табиғи жарық көзі (күн)
17. у=х3 функциясының графигі (гипербола)
18. үшбұрыштың бұрыштарының қосындысы (1800)
19. Үшбұрыштың тік бұрышына қарсы ... ... ... Әрі ... әрі паралель емес түзулер (айқас)
21. 7 жай сан ба, құрама сан ба? (жай)
22. Ең кіші ... сан ... ... ... ... ... Екі қатынастың теңдігі (пропорция )
25. 1800-қа тең бұрыш (жазыңқы)
26. 60-тың 50 %-і ... ¾-ке кері сан ... ... функциялардың қайсысы жұп (косинус)
29. Ең үлкен уақыт өлшем бірлігі (ғасыр)
30. Тәуліктің ... бір ... (6 ... ... ... қатты ағысқа,
Табылғандай таным да, жат дауыс та.
Біреу озып келеді қатарынан,
Біреу мініп жатқанда ... ... ... ... ... ... басып,
Бұл ойыннан өтеді ғұлама ойлар,
Жеңсең де, жеңбесең де қалма ... ... ... сұрақтың астында сол сұрақтың құны жасырылған.
Егер таңдалған сұраққа дұрыс жауап берілсе, сол ... есеп ... ... ... ал егер ... ... сол ... есеп қорынан сонша теңге
шегеріледі және қарсы топ осы сұрақты сатып алуына болады.
|Арифметика |1 |2 |3 ... |1 |2 |3 ... |1 |2 |3 ... 5,075 ... ... ... ... дөңгелекте (5,1)
2. Бүтінді төртке бөлгендегі бір үлесі (ширек)
3. Бас бармақ пен сұқ ... ... ... ... ... ... ... бес алма
Біреуін бер ағашқа
Қалады сонда қанша алма. (24)
2. Әдеттен тыс ... ... ... шын ... ... ... айтады.
Оларға бірдей сұрақ қойғанда, оған бірдей жауап береді.Жаубына ... ... деп ... (екеуі де «иә» деп жауап береді)
3. Бір килограмм темір мен бір ... ... ... ... ... ... бөлінген
Математиканы ұқсас адамға,
Құбыжық болып көрінген.
Дұрыс, бұрыс аралас,
Ондық болып бөлінген. (бөлшек сан)
2.бір, үш, бес, ... ... екі жүз, мың ... құны бар ... ... ... ... болса ашарсың
Теріс сан болса астында,
Мағынасы жоқ деп қашасың. (квадрат теңдеу)
3-кезең. Интеллектуалды казино
Шарты:
1. Сұрақ бір-ақ рет оқылады.
2. Әр топтан ақша ... ... ... болса, тіккен ақша өздерінің есеп шотына түседі. Егер
жауап берілмесе, қанша ақша тігеді, сонша есеп шотынан алынады.
3. Жауап екі минуттың ішінде ... бақи есте ... бір кеш ... ... ... ... ... Функция дегеніміз не? (Х жиынындағы х-тің әрбір ... У ... бір у ... ... ... ереже немесе заңдылық функция деп аталады)
2. Функцияны зерттеу алгоритмі. (анықталу облысы, жұп-тақтылығы,
периодын ... ... ... ... ... табу, таңбалар
тұрақтылығы, өсу-кему аралықтары, өзгеру сипаты, зерттеу нәтижесі бойынша
график салу)
3. Капитан Флинттің көгілдір ... 5 тоты құсы 3 ... 3кг., ... 5 құсы 5 күнде 5 кг., ал сарғыш 7 құсы 7 күнде 7 кг. жем ... ең ... ... ... ... ... ... ұшып келе жатыр. Біреуі алдында, екеуі артында, біреуі
артында, біреуі екіншісінің арасында және ... ... ... ... ... ... (3 үйрек)
5. Паралель және айқас түзулер.
6. Түзулердің паралельдік белгісі. (Егер екі түзудің әрқайсысы үшінші
бір түзуге паралель болса, онда бұл екі түзу ... ... ... ... топ ... ... береді.
5-кезең. «Ойымды жалғастыр» 10 ұпай
Шарты: Әр топ мақал-мәтелді шапшаң жалғастыру керек.
1. Жеті жұрттың ... біл, ... ... ілім ... ... ... жығар, (білімді мыңды жығар)
3. Досыңды үш күн сынама, (үш жыл сына).
4. Екі жақсы қас ... (екі ... дос ... Бір елі ... (екі елі қақпақ).
6. Жүз сомың болғанша (жүз досың болсын).
7. Отыз тістен шыққан сөз, (отыз ру елге ... ... бір ... ... ... ... Бір кісі қазған құдықтан, (мың кісі су ішеді).
Осыменен бұл қызықты тамамдасақ,
Бұл жайды айтамыз ба жаман болсақ?
Үйрендік білмегенді осы жолы,
Тағы да ... аман ... да ... аман ... биік болар, білім қусақ.
Өмір деген өнермен үйлеспей ме?
Жадыратар жанымызды ән тыңдасақ.
ҚОРЫТЫНДЫ. Әр топтың жинаған есеп ... ... ең көп қор ... ... ... ... ... жеңіске жеткен топты және белсенділік
танытқан оқушыларды марапаттау.
ҚОРЫТЫНДЫ
Педагогикалық жаңа технологиялардың барлығы жеке тұлғаның өзін-өзі
дамытуына, өздігінен ... ... ... білу қабілетін және
біліктері мен дағдыларын қалыптастыруға бағытталған алға қойған ... ... ... ... ... ... берілген
материалды жедел әрі сапапы меңгертуге бағытталған.
Бұл дипломдық жұмыста оқу ... ... ... ... бойынша
ойын, мазмұны бойынша-оқу, ал дидактикалық ойын ... ... ... ... тек ... ... табылатынына көз
жеткіздік.
Оқу ойыны-бұл оқуды ойын арқылы ... ... ... ... оқу процесіне қарағанда, оқушылар
ойынға қатыса отырып, неғұлым аз шаршайды, оқу қызметінен көбінесе ... ... ... таңда оқушы біліміне қойылатын талап өте жоғары. Оқушының пәнге
деген қызығушылығын арттыру үшін ... ... ... білімді беру
жеткіліксіз. Оқушының ... ... ... ... ... ... ... атқарар рөлі өте зор.
Өйткені математиканы оқып үйренуге деген қызығушылығы мен танымдық
белсенділігін арттыруда, ... ... ... ... ... мәні зор ... көрсетеді. Ойын арқылы оқыту технологиясы ойын
элементтерін қолдану арқылы ... ... ... ... ... ... ... математика сабағындағы ойынның ерекше
екендігіне көз жеткізе отырып, мынандай қорытындыға келдік:
1. Математика сабағындағы ойын технологиясының пайдасы қазіргі ... ... ... этнопедагогика элементтерін ... ... ... тапсырмалар мен жаттығулар түрлері білімді меңгерумен қатар,
оқушылардың ... ... ... ... ... ... ойлау қабілетін күшейтеді, күрделендіреді. Соның әсерінен
ойлау жүйесін дамытады.
4. Оқушылардың алған білімдерін ... ... ... ... ... деген қызығушылығы, сүйіспеншілігі артады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ҚР «Білім туралы заңы» //"Егемен Қазақстан" 15 тамыз, 2007 жыл
N 254-256
2. Назарбаев Н. 2030 ... - ... ... 24. www.topreferat.com –интернет материалдарына шолу.
4. Көңілге қонған көрнекілік / Б. Аймағанбетова // ... ... ... - № 8.-14-17 ... ... кластарда математиканы оқыту методикасы / М.А. Бантова .-
Алматы: Мектеп, 1978.
6.    Көрнекілікті тиімді ... / ... // ... мектеп.-
1991.-№ 8.- 46-48 бет.
7. Ахметов Н.К. Игра как процесс обучения Алматы 1985
8. Абылкасымова А, ... И ... 9 ... ... Т.А ... Е.С, ... 5 Алматы «Атамұра» 2010
10. «Бастауыш мектеп» № 3 2009ж.
11. Беспалько В.П Слагаемые ... ... М ... ... М.Р ... ... обучения Караганда 2009
13. Жүнүсова М.Р. Ғылыми зерттеуге кіріспе. Қарағанды 2009
14. Жүнүсова М.Р. ... ... ... кәсіби құзыреттілігін дамыту Қарағанды 2008
15. В.Г Коваленко «Дидактические игры на уроках математики» М 1990
16. «Математика және ... №1 2009ж, №5 ... ... ... ... №1 2006ж, № 4 2008ж, №1 ... ... Е.С Дидактические игры как средство организации обучения
учащихся и активизации их ... ... ... Д.Б ... игры М. ... ... Баймұратова Б. Дүкенбаева Г. Балабақшада
21. Байқуатова О. Жолтаева Г. Ұлттық
22. Бөлеев Қ. ... ... ... // ... ... Волков В.Н. Этнопедагогика. - Москва. - 1974.
24. Жарықпаев Қ. Жалпы психология. - Алматы: Рауан.
1- ... ... ... ... сабағының 1-ші үлгісі
Сабақтың тақырыбы: «Арифметикалық және ... ... ... ... ... есептер шығару.
Сабақтың мақсаты: Ойын технологиялары арқылы пәнге деген қызығушылығын,
белсенділігін арттыру.
Дамытушылық: Оқушылардың есепті өздері шешуіне, ... ... ... өз ... ашық ... ... жан-жақты дамыта
отыруға дағдыландыру.
Тәрбиелік: Оқушыларды еңбекке, ... өз ... ... ... ... сабағы
Сабақтың түрі: Ойын сабағы
Сабақтың көрнекілігі: 1. Бағыттаушы парақтар
2. Қатысушылардың нөмірі жазылған жетондар
3. Үстелдерді белгілеуге ... ... ... бағалау парағы
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Сабақтың мақсатын қою.
ІІІ. ... ... ... ... ойыны
Ойынның барысы:
Сынып үш топқа бөлінеді. Әр топ өзінің тапсырмаларын алады.
І үстел. І тапсырма
1. а) Қандай сан ... ... ... деп атайды?
Б) Арифметикалық прогрессияның айырмасы деп қандай санды ... ... ... n мүшесінің формуласын жаз.
2. Арифметикалық прогрессия, а1 =3; а5= -1 болса, d=?
3. Геометриялық прогрессия ,в3= 54, q = 3 ... вn= ?
2 ... ІІ ... а) ... сан ... геометриялық прогрессия деп атайды?
Б) Геометриялық прогрессияның еселігі деген не?
В) Геометриялық прогрессияның n мүшесінің формуласын ... 1, 4, ... ... ... Алғашқы 20 мүшесінің
қосындысын табыңдар.
3. Геометриялық прогрессияда в1= 3, q= 2, вn= 192 болса, ... ... ІІІ ... а) ... және геометриялық прогрессияның алғашқы n мүшесінің
қосындысының формуласын ... Мына ... ... ... ... ... болады: 1, 5, 9, 13........., 1, 2¹, 2², 2³..........
2. Арифметикалық прогрессияның алғашқы 10 мүшесінің қосындысын табыңдар,
Мұндағы : a2=7, ... Егер q=2 және S7=635 ... ... ... b1 неге ... топ ... және ... шығарылған есептердің көмегімен 10-
15 минут дайындалады. Дайындыққа ... ... ... соң, І ... тур (10 ... ... ... әрқайсысы өзінің бағалау парағы бойынша жаңа
орынға отырады. Үстелдің сілтеуішін өзгертеміз: яғни А ... ... №1 ... ... ... «А» әрпі бар ... ... кейін кезегімен
«Ә», «Б» әрпі бар ... ... Жаңа топ ... ... 3 минут айтады. Осы уақытта тақтада №2 ... ... ... ... Оқушылардың жауаптары бағалау парағына
қойылып отырады.
ІІ тур (10 минут)
Оқушылар өздерінің ... ... ... ... Ал ... ... ... есептерін түсіндіреді. Қандай формуланың
көмегімен шығарылғанын айтып ... ... ... ... ... айтылуын бақылап отырады.
ІІІ тур. Қорытындылау. Балдарды қою. ... ... ... Үйге ... ... ... ... оқыта үйрену сабағының 2-ші үлгісі
Сабақтың тақырыбы: «Процент. Берілген ... ... ... ... ... ... Ойын ... арқылы пәнге деген қызығушылығын,
белсенділігін арттыру.
Дамытушылық: Оқушылардың алған білімдерін жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... шығармашылыққа баулу. Экономикалық мазмұндағы
есептер шығарту арқылы экономикалық тәрбие ... ... ... ... ... ... түрі: Ойын сабағы
Сабақтың көрнекілігі:
1. Бағыттаушы парақтар
2. Қатысушылардың нөмері жазылған жетондар
3. Үстелдерді белгілеуге арналған сілтемелер
4. жалпы бағалау ... ... ... ... ... ... ... «Қарлы кесек» оқыта үйрену ойыны
Ойынның барысы:
Сынып үш ... ... Әр топ ... ... ... ... І тапсырма
1. а) Процент ұғымы қандай мағынаны білдіреді?
Б) Натурал санды немесе бөлшекті процентпен жазу үшін не ... ... ... 5% ... салығына ұсталады. Айлық табыс 30000 тенге
болса, неше тенге ұсталады?
3. Сыныпта ұл ... қыз ... 20% ... Сыныптағы оқушылардың
неше процентті ұл балаларды, неше проентті қыз балаларды құрайды?
2 үстел. ІІ ... а) ... ... ... ... ... санның процентін қалай табамыз?
2. Балмұздақтың құрамы 60% ... 19% ... және ... ... ... 2,5 кг балмұздақ дайындау үшін қанша грамм қант қажет?
3.Теледидардың құны 15%-ке ... . Егер ... ... 1) ... 42000тг; 3) 50000тг болса, қазіргі бағасы қанша?
3 үстел ІІІ тапсырма.
1. а)Процент бойынша санды ... ... ... сан ... ... ... ... құрайтының қалай білеміз?
2. Жинақ кассасына 6% жылдық өсіммен 100 000тенге ... Осы ақша ... соң неше ... ... 25% бала ... ... ... 15% қалам алуға қалғаның оқулыққа
жұмсалды. Оқулыққа қанша процент ақша жұмсалды?
Әр топ ... және ... ... ... ... ... ... Дайындыққа берілген уақыт аяқталған соң, І тур
жарияланады.
І тур (10 ... ... ... ... ... ... парағы бойынша жаңа
орынға отырады. Үстелдің сілтеуішін өзгертеміз: яғни А әрпінің орнын №1 ... ... ... «А» әрпі бар ойыншы, содан кейін кезегімен
«Ә», «Б» әрпі бар ... ... Жаңа топ ... ... 3 ... айтады. Осы уақытта тақтада №2 үстелдің оқушылары
өздерінің тапсырмаларын орындайды. Оқушылардың жауаптары ... ... ... тур (10 ... ... алғашқы орындарына қайта отырады. Ал тақтадағы
оқушылар өздерінің ... ... ... ... формуланың
көмегімен шығарылғанын айтып түсіндіреді. Қалған оқушылар тыңдайды және
дұрыс айтылуын бақылап ... тур. ... ... қою. ... ... ... Үйге ... Берілген сурет бойынша берілген санның процентін
тап және оны ... емес ... ... ... сабақтардағы
оқушылардың білім көрсеткішінің нәтижесін бағалау
Баға – бағалау процесі натижесінің шарты – ... ... ... оқу жетістіктері бағасының сандар мен ... ... ... – бұл ... шынайы қол жеткізген іс-әрекет нәтижелерін
жоспарланған мақсаттармен салыстыру процесі.
Бейіндік оқыту – білім беру ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтары мен
қабілеттерін неғұрлым толық ескеруге мүмкіндік беретін оқытуды саралау ... ... беру ... ... – білім беру ұйымдарында білім ... ... ... ... және ... ... мен ... бақылау, талдау, бағалау және болжау.
Диагностика – оқу процесінің ... ... және ... ... ... ... ... көрсеткіштерін алу тәсілі;
танымдық процесте орын алып отырған барлық өзгерістерді анықтау тәсілі.
Зерттеу – жаңа ... алу ... және ... ... ... ... – қойылған мақсаттарға жету үшін ішкі және сыртқы ресурстарды
тиімді іске ... ... жеке және ... ... ... табысты іс-әрекетке дайындық, білім беру жүйесіне
әлеуметтік тапсырысты құрайды.
Құзыреттілік- оқушылардың іс-әрекетінің ... ... ... ... ... ... беру стандарты – білім беру ... ... ... ... ... тигізетін, мақсаттар мен
міндеттердің жиынтығын, базалық білім ... ... ... оқу ... ең ... ... оқу ... және білім беру салалары мен жекелеген оқу пәндері ... ... ... ... ... , ... ... дағдылар мен
қалыптасқан негізгі құзыреттіліктер түрінде күтілетін білім нәтижелерін,
білім ... ... ... ... мен ... анықтайтын
нормативтік құжат.
Оқу бағдарламасы-әрбір оқу пәні бойынша меңгерілуі тиіс ... ... мен ... ... ... мен ... сондай-ақ бөлімдер
мен тақырыптардың оқу жылы бойынша бөлінген мазмұнын анықтайтын құжат.
Оқытуды саралау – тұлғаның жеке типологиялық ... ... ... ... ...... деңгейлік оқу дайындығын алдын-ала берілген
сандық және сапалық сипаттамаларының ... ... ... мен тәсілдері.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы математиктер8 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану арқылы білім беру деңгейін көтеру11 бет
Интерактивті тақтаның қолданыстағы артықшылықтары3 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың есте сақтау процесінің ерекшеліктері24 бет
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыру арқылы оқу белсенділігін арттыру7 бет
Тозуға төзімді материалдар7 бет
Тәрбие процесінде инновациялық әдістерді қолдану.қазіргі кездегі тәрбиеде қолданатын инновациялық әдістерді схема бойынша анықтап көрсету,мазмұнын түсіндіру,мәнін анықтау5 бет
Қазақстан Республикасындағы білім мен ғылым интеграция үрдістері43 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь