Құқықтық қатынастар құрамы және олардың сипаттамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҰҒЫМЫ
МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
1.1 Құқықтық қатынастардың түсінігі мен белгілер ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Құқықтық қатынастардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3 Құқықтық қатынастардың құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 13

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 30
Құқықтық қатынастар - адамдардың өзара әлеуметтік байланысы, қарым-қатынасы. Адамдар өмір сүру үшін, ұрпақты жалғастыру үшін т.б. басқа себептермен бір-бірімен қарым-қатынаста болады. Бұл объективтік процесс. Қоғамның диалектикалық даму процесіне сәйкес қарым-қатынастар да ескіріп, жаңарып жатады. Бұл процесс әртүрлі жолмен дамиды, адамдардың бостандығының, іс-әрекетінің шеңбері кеңиді. Ғылым мен техниканың дамуы қоғамдағы қарым-қатынастардың түрін шексіз көбейтіп, қарқынды деңгейде дамытты. Бірақ бұл қарқынды даму процесі адамды қоршаған ортаның экологиясын нашарлатты, табиғи ресурстарды, байлықтарды азайтты. Сондықтан адамдардың және қоғамның мүдде-мақсаттары тұрғысынан бостандықты дамыта отырып, кейбір қарым-қатынастарға шектеу қойылды
Құқықтық қатынас – белгілі бір өндіріс тәсілі негізінде өндірісте және адамдар арасында қалыптасқан күрделі де сан қилы қатынастар.
Мемлекет және құқық теориясында құқықтық қатынастардың алатын орны ерекше және ең маңызды тақырыптардың бірі болып саналады. Құқықтық қатынастар қоғамдық қатынастардың бір ғана бөлігі. Қоғамдық қатынастардың құрамына саяси, топтық, экономикалық, діни, әдет – ғұрыптық, этикалық, құлықтылық, некелік сияқты көптеген қатынастар енеді. Немістің ірі ойшылы Георг Вилгельм Фридрих Гегель қоғамдық қатынастар хақында былай деп жазды: «Бар нәрселердің бәрі қатынастардан тұрады және бұл қатынастар барлығының бар болуының, күнелтуінің ақиқаты». Қатынастар материя формаларының дамуынан пайда болады, сол, дамудын, қозғалыстар туындайды.
Құқықтық қатынастардың пайда болуының алғышарттары. Алғышарттар – бұл құқықтық қатынастарды туындататын жағдайлар, факторлар. Құқықтық қатынастардың пайда болу алғышартының екі түрін бөліп қарастырады:
1,Материалдық (жалпы) алғышарттар; бұларға адамдардың құқықтық қатынастарға түсуіне әсер ететін өмірлік қажеттері мен мүдделері жатады. Кең мағынада – бұл белгілі бір қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің объективті қажеттігін көрсететін әлеуметтік – экономикалық, мәдени және т.б жағдайлардың жүйесі.
2,Заңды (арнайы) алғышарттар; бұларға құқық нормасы, құқық субъектілік және шынайы өмір жағдайы ретіндегі заңдыфакт жатады.Аталған алғышартсыз құқықтық қатынастың туындауы мүмкін емес.
Философия тарихы матералистік тұрғыдан қоғамдық қатынастарды материалдық және идеологиялық деп екіге жіктеді. Материалдық қоғамдық қатынас объективті, адамдардың санасы мен еркіне байланысты емес. Материалдық қоғамдық қатынас ішіндегі ең бастысы әрі айқындаушысы адамдардың өндірістік қатынастары болып табылады. Өндірістік қатынастар қоғамдық өндіріс процесіндегі адамдар арасындағы материалдық экономикалық қатынастардың жиынтығы. Өндірістік қатынас – қоғамдық
өндірістің қажетті жағы. Жеке адам материалдық игіліктерді өндіре алмайды. Өндіру үшін адамдар белгілі байланыстар мен қатынастар жасайды, сөйтіп осы қоғамдық байланыстар мен қатынастар арқылы ғана олардың табиғатқа қатынасы болады, өндіріс орын алады.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл (02.02.2011 жылы енгізілген өзгерістері мен толықтыруларымен).
2. С.Өзбекұлы, Ө.Қопабаев. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, 2006.
3. Ашитов З.О. Қазақстан Республикасының құқықтық негіздері. – Алматы, 2003.
5. Булгакова Д.А. Мемлекет және құқық теориясы. – Алматы, 2005.
6. Баянов Е. Қазақстан Республикасының мемлекеті және құқығының негіздері. Алматы, 2003.
7. Венгеров А. Б. Теория государства и права. Учебник – Москва,2000г.
8. Жоламан К.Д. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы «Эверо», 2004.
9. Ибраева А.С, Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және құқық теориясы. Алматы, «Жеті жарғы», 1998 жыл.
10. Лазеров В.В. Теория государства и права. Москва,1992г.
11. Сапарғалиев Ғ.С, Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Астана,Фолтант,2007 жыл.
12.С.А. Табанов. Салыстырмалы құқықтану негіздері. Алматы: «Жеті жарғы», 2003.
13.Хропанюк В.Н. Теория государства и права.Учебник - М.2000г.
14.Черданцев А.Ф. Теория государства и права. Курс лекций: Екатеринбург. 2002г
15.Заң және заман №10 (107) қазан 2009.
16.Хабаршы Заң сериясы Алматы. №4 (40). 2006.
17.Егемен Қазақстан 2009. 9 шілде.
18.Т. Ағдарбеков. Мемлекет және құқық теориясының негізгі мәселелері. Алматы, 2003 жыл.
19.С. Әжібаев, Қ. Байділдаұлы. Азаматтық құқық. Алматы, 2003 жыл, 1 – том.
        
        ҚАЗТҰТЫНУОДАҒЫ ҚАРАҒАНДЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БИЗНЕС ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫҚҰҚЫҚТЫҚ ЖӘНЕ АРНАЙЫ ПӘНДЕР КАФЕДРАСЫ
КУРСТЫҚ ... ... ... ... ... ... жетекші:
аға оқытушы, заңтану магистрі
Әділбекова Қ.Қ.
ҚАРАҒАНДЫ 2016
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.................................................................................................... 3
* ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҰҒЫМЫ
МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ.......................................................................... ... ... ... ... мен ... ... Құқықтық қатынастардың түрлері................................................... 8
1.3 Құқықтық қатынастардың құрылымы............................................. 13
ҚОРЫТЫНДЫ.......................................................................................... ... ... ... ... - ... өзара әлеуметтік байланысы, қарым-қатынасы. Адамдар өмір сүру үшін, ұрпақты жалғастыру үшін т.б. ... ... ... ... ... Бұл ... ... Қоғамның диалектикалық даму процесіне сәйкес қарым-қатынастар да ескіріп, жаңарып жатады. Бұл процесс әртүрлі жолмен дамиды, адамдардың бостандығының, іс-әрекетінің шеңбері ... ... мен ... ... қоғамдағы қарым-қатынастардың түрін шексіз көбейтіп, қарқынды деңгейде ... ... бұл ... даму ... ... ... ... экологиясын нашарлатты, табиғи ресурстарды, байлықтарды азайтты. Сондықтан адамдардың және қоғамның мүдде-мақсаттары тұрғысынан бостандықты дамыта отырып, ... ... ... ... қатынас - белгілі бір өндіріс тәсілі негізінде өндірісте және адамдар арасында қалыптасқан күрделі де сан қилы ... және ... ... ... ... ... орны ерекше және ең маңызды тақырыптардың бірі болып саналады. Құқықтық қатынастар қоғамдық қатынастардың бір ғана бөлігі. ... ... ... саяси, топтық, экономикалық, діни, әдет - ғұрыптық, этикалық, құлықтылық, некелік сияқты көптеген қатынастар енеді. Немістің ірі ойшылы Георг ... ... ... ... ... ... ... деп жазды: . Қатынастар материя формаларының дамуынан пайда болады, сол, дамудын, қозғалыстар ... ... ... ... алғышарттары. Алғышарттар - бұл құқықтық қатынастарды туындататын жағдайлар, факторлар. Құқықтық қатынастардың ... болу ... екі ... ... ... ... ... бұларға адамдардың құқықтық қатынастарға түсуіне әсер ететін өмірлік қажеттері мен мүдделері жатады. Кең мағынада - бұл ... бір ... ... ... ... ... ... көрсететін әлеуметтік - экономикалық, мәдени және т.б жағдайлардың жүйесі.
2,Заңды (арнайы) алғышарттар; ... ... ... ... ... және ... өмір жағдайы ретіндегі заңдыфакт жатады.Аталған алғышартсыз құқықтық қатынастың туындауы мүмкін емес.
Философия тарихы ... ... ... ... ... және ... деп ... жіктеді. Материалдық қоғамдық қатынас объективті, адамдардың санасы мен еркіне байланысты емес. Материалдық ... ... ... ең бастысы әрі айқындаушысы адамдардың өндірістік қатынастары ... ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы материалдық экономикалық қатынастардың жиынтығы. Өндірістік қатынас - қоғамдық
өндірістің қажетті жағы. Жеке адам ... ... ... алмайды. Өндіру үшін адамдар белгілі байланыстар мен ... ... ... осы ... байланыстар мен қатынастар арқылы ғана олардың табиғатқа қатынасы болады, өндіріс орын алады.
Қоғамдық қатынастардың басым ... ... ... арқылы реттеліп, басқарылып жатады. Қоғамның мүдде - мақсаттары, саясат, мемлекеттік билік т.б. ... ... ... нормалар арқылы реттеліп, басқарылады.Өткені бұл бағытта қоғамдық қатынастардың ең маңыздысы, ең күрделі түрлері топтасып мемлекет мен ... ең ... ... ...
Сонымен, құқықтық қатынастар - адамдардың өзара әлеуметтік байланысы, қарым - ... ... өмір сүру ... ... ... үшін т.б. ... ... бір - бірімен қарым - қатынаста болады. Бұл объективті процесс. ... ... даму ... ... ... - ... да ескеріп, жаңарып жатады. Бұл процесс әртүрлі жолмен дамиды, адамдардың бостандығының, іс - ... ... ... ... мен ... ... ... қарым - қатынастардың түрін шексіз көбейтіп, қарқынды деңгейде дамытты. ... бұл ... даму ... ... ... ... экологиясын нашарлатты, табиғи ресурстарды, байлықтарды азайтты. Сондықтан адамдардың жеке қоғамның мүдде - мақсаттары тұрғысынан ... ... ... ... ... - ... шектеу қойылды.
Құқықтық қатынас дегеніміз - мемлекеттік кепілдіктегі екі жақты құқықтары мен міндеттері бар ... ... ол ... нормаларының негізінде пайда болатын қоғамдық қатынас, мұнда тараптар өзара, мемлекетпен кепілденген нақты екі жақты құқықтар мен міндеттермен байланысады.
Құқықтық қатынастардың ... - ... - ... ... тек ... ... арқылы реттеліп отыратын қарым - қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... мен міндеттері, дұрыс орындалмаса жауапкершіліктің түрлері көрсетіледі. Құқықтық қатынастар арқылы нормативтік актілер іске асады, орындалады.
Екіншісі - қатынастың ... екі ... ... мен міндеттерінің толық көрсетілуі. Бір жағының құқығы екінші жағының міндеттеріне сәйкес, тең келеді. Субъектілердің бостандығы тең болады.
Үшінші - ... өз ... өз ... - ... іске асыру үшін құқықтық қатынас жасайды.
Төртінші - егер ... ... ... мазмұны бұзылса немесе субъектілер өз міндеттерін дұрыс, толық орындалмаса, мемлекеттің қатынасуымен бұл ... ... ... ... ... ... жұмыстың мақсаты құқықтық қатынастар түсінігін, ерекшеліктерін айқындау, оның түсінігі мен белгілеріне тоқталу.
* ҚҰҚЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАРДЫҢ ҰҒЫМЫ МЕН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1 Құқықтық қатынастардың түсінігі, ... ... ... ... ... ... ... категориялардың бірі болып табылады. Және адамдардың жүріс - ... ... ... ... әсер ... ... ... береді. Құқықтық қатынас - бұл қатысушылары субъективтік құқықтары мен заңды мүдделері иеленетін, құқық нормларымен бекітілген қоғамдық ... ... ... ... - ... ... ... мен заңда көрсетілген міндеттері болатын құқық нормаларымен заңда көрсетілген айғақтарға сәйкес туындайтын, ерік - ... ... ... ... ... ... қатынастар - құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.
Құқықтық ... ... ... ... ... қатынас - бұл қоғамдық қатынас, былайша айтқанда, адамдардың арасындағы қатынас және олардың іс - әрекетімен, мінез- құлқымен ... ... ... өз ... ... бар, ... бұл ... ол басқа адамдармен қатынас жасағанда жүзеге асырады.
2) Құқықтық қатынас тек қана адамның мінез - ... ... ... әсер ... ... ... ... норма мен құқықтық қатынас арасында ажырамас байланыс бар, өмірде тек қана құқықтық нормада көрсетілген құқықтық қатынас пайда ... ... ... ... ... да ... ... сипатқа ие болуы мүмкін. Мысалы, құқықтық ұқсастық болған жағдайда құқықтық норма өзінде тікелей көрсетілмеген қатынастарға ...
3) ... ... - ... ... мен міндеттер арқылы пайда болатын адамдар арасындағы байланыс. Субъективтік құқыққа ие ... соңы ... ... ... ал ... ... жүктелген міндетті орындауға тиіс тұлға. Құқықтық қатынаста қақысы бар ... және ... бар ... ... ... ұйым, мемлекет органы.
4) Құқықтық қатынас - ерікті қатынас. Құқықтық қатынас пайда болу үшін ... еркі ... ... ... қатынастар пайда болу үшін тараптардың еркі қажет (мүлікті қатынастар). Ал кейбір құқықтық ... тек бір ... ... ғана ... ... ... (қылмыстық іс заң қорғаушы органның еркі бойынша қозғалады).
5) Құқықтық қатынасты мемлекет қорғайды. Құқықтық нормалардың талаптарын ... ... ... ете ... мемлекет құқықты қатынастарды да қорғайды. Мемлекет қорғайтын құқықтық қатынастар қоғамдағы құқық тәртібінің негізі болып саналады.
Демек, ... ... - бұл ... нормалары реттейтін қоғамдық қатынастар. Қазіргі дамыған қоғамдық ғылымдарға құқықтық ... ... ... саяси, адамгершілік, отбасы - некелік, экологиялық, еңбек, әлеуметтік ... жиі ... ... ... ... өзіндік сыры, белгілері бар, олар арқылы біз басқада қоғамдық қатынастарды ажырата аламыз.
Құқық қоғамдық қатынастарды реттегіш ретінде заңды ... мен ... ... ... ... Сондықтан осындай байланыстың өзі құқық қатынастарын түсінудің кілті болып табылады. Алайда, құқық қатынастары негізінде жалпы қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған. Оны ... ... ... белгілерінен аңғаруға болады:
1. Әдетте, ол құқық нормалары негізінде туындайды, яғни құқық нормасы құқықтық қатынастардың туу, өзгерілу және ... ... ... Бұл жағдайлар нормалардың гипотезасын қараған кезде байқалуы мүмкін, оны ... ... ... ... және ... мәнінің болуы, құқық қатынастары субъектілерінің өзінің іс - әрекетін ... ... ... мен ... сезіне білетін жағдайларына есептелінген. Құқық қатынастарының алқымына субъектілердің өз еріктерін бақылай алмайтын іс - әрекеттер кіре алмайды. Дәлірек ... ... ... - бұл ... ... ... ... түсушілердің арасында байланыста субъективтік құқықтар мен заңды міндеттердің болуы, яғни құқық нормаларында көзделген құқық қатынастар тараптарының құқықтары мен ... ... ... ... осы ... ... ... айғақтардың пайда болар кезіндегі құқықтық нормалардың диспозицияларында тағайындалады.
4. Бұл, қатынастар, әрине мемлекет тарапынан қорғалады және олар ... ... ... ... яғни ... ... мен заң міндеттерін іске асыру мемлекетті көндіру мүмкіншілігімен қамтамасыз етіледі [12,464б.].
Құқықтар қатынастар түсінігі - ... ... ... ең ... категорияларының бірі. Өйткені, құқықтық қатынастардың өзі құқықтық тетіктің сондай бөлігі болып табылады, онда құқық өзі реттейтін объектімен ... - ... ... Құқықтық қатынастар нәтижесінде өте қиын құқықтық құрылым пайда болады.
1 - сызба
Құқықтық ... - бұл ... ... ... пайда болатын қоғамдық қатынас, мұнда тараптар өзара, мемлекетпен ... ... екі ... ... мен ... ... қатынастың түрлері:
* салалық белгісі бойынша:
Конституциялық - ... - ... - ... және ... ... байланысты:
материалдық (қаржылық, еңбек және т.б.);
процессуалдық (қылмыстық іс жүргізушілік, азаматтық іс жүргізушілік және т.б.)
* құқық ... ... ... ... бойынша:
жай;
күрделі
* субъектілердің анықталғандығының дәрежесі бойынша:
абсолюттік (тек қана бір тарап анықталған);
қатысты( екі тарап та анықталған)
1.2 Құқықтық қатынастардың түрлері
Ең ... ... ... құқықтық нормаларды сияқты салалық белгісі бойынша мемлекеттік, әкімшілік, қаржы, азаматтық, ... ... және ... қатынастар деп жіктеуге болады.[4]
Құқықтық қатынастың түрлеріне мыналар жатады:
1) субъектілерді жекелеу тәсіліне қарай - жалпы (субъектілердің жалпы ... мен ... ... ... ... әрине бұлар жекелеген өзіндік құқықтары мен міндеттеріне ие бола алмайды) және ... ... ... біреуі ғана (субъективтік құқыққа иелігі) құқықтық байланысының жеке даралық негізі ... ...
2) ... ... субъектілердің жеке даралану тәсіліне қарай - салыстырмалық, яғни бұларда барлық қатысушылар жеке тізбектеліп анықталады (субъктитік құқыққа негіздер және ... ... және ... ... екі ... бір жағы ғана ... құқыққа иелі болады да, ал өзге адамдардың барлығы да міндетті болып келеді (дәлірек айтсақ тараптардың бір жағында құқық болса, оның ... ... ... атқарады);
3) құқықтық функцияларына қарай - реттеушілік (реттелік нормалар мен құқықтың реттеушілік функциясын іс жүзіне енгізу, негізіне ... ... ... қатынастарды реттеп - басқарып, дамытып отырады) және ... ( ... ... мен құқықтың қоғау функциясын іске асыру негізінде туындаған, қорғаушы нормалар қарым - қатынастардың дұрыс, заңға ... ... ... ...
4) ... ... қарай - конституциялық - құқықтық, азаматтық - ... ... - ... әкімшілік - құқықтық және басқалар болып табылады.
Құқықтық қатынастардың пайда болу ... ... ... іске ... процесі басталады, яғни нақтылы мінез - ... ... ... ... талаптарына сәйкестендіріледі. Сондықтан да болар құқық қатынастарын әр кезде , делінеді, олардың ылайша аталуының мәнісі ажырату үшін ... ... ... ... біз, ... ... ... мынадай анықтама бергенді жөн көрдік: бұл оған қатысушылардың өзаралық субъективтік құқықтары мен міндеттерінің құқық ... ... ... әрі ... ... ... етілетін құқықтық байланысы.
Құқықтық қатынастың құрамына элементтер ретінде дәстүрлі жолмен мыналарды қосады:
а) құқықтық қатынстардың субъектілердің (қатысушыларды);
ә) субъективтік ... ... пен ... ... ... ... ... мазмұны деп атайды).
б) фактілер негізіндегі құқықтық тәртіп, құқықты іс жүзіне асырудағы құқық пен міндеттілік ( оны құқықтық қатынстың материалдық ... деп ... ... ... ... ... әр түрлі негіздерге байланысты топтастырылады. Белгілі салаға жатуына байланысты және басқа ... бөлу ... ... ... ... ... ... реттеушілікке және күзетушілікке (қорғаушылық) бөліп қарауға болады. Өз жағынан, реттеушіліктің ... ... ... ... ... бөліп айтады
(олар міндеттеушілік пен ... ... ... ... ... болады және пассивтік кейіптегі құқықтық қатынас (тыйым салатын нормалардың негізінде пайда болып, құқықтық статистикалық, бекітушілік функциясын көрсетеді).
Жекеленген деңгейге байланысты ... деп ... онда ... ... ... бәрі ... және ... онда тек бір жағы ғана жекешеленген - өкілетті басқарушы (управомоченный)
(мысалы, меншік ... ... ... Сол ... ... авторлар (профессор С.С Алексеев, профессор Н. И. Матузов) жалпылама деп бөледі ( не жалпылама реттеушілік), онда субъектілердің ... ... ... ... ... құқықтық субъектілігі жанама түрде қамтылады.
Құқық жүйесі қай жағына жақындығына (тәндігіне) ... ... ... ... процессуалдыққа, жекешеленгендікке және көпшілікке бөледі.
Сонымен бірге, жәй күрделі құқықтық қатынастарға бөлуге ... ... ... ... ... ... бірнеше кешенді субъективтік заңды құқықтары мен міндеттері бар қатынасушыларды ұстай алады. Ең элементарлы (жәй) көрінетін екі субъектісі бар ... оның ... ... ... ал ... ... ететін заңды міндеттілігі бар.
Құқықтық қатынастар қоғамдағы әлеуметтік құбылыстардың ең күрделісі және ерекше ... ... бұл ... толығымен құқықтық нормалар арқылы реттеліп, басқарылып, мемлекеттік статус, кепілдік алып, қоғамның дұрыс, прогрестік жолмен дамуын ... ... ... мен ... ... ... ... тығыз байланыста болады және белгілі бір дәрежеде біртұтас болып келеді. Бұл ... ... ... ... Оның басты екі құрамдас бөлігі бірін-бірі демеп отырады.Құқықтық қатынас болмаса, құқықтық норма өлі ... ... ал ... ... ... ... мүмкін емес. Олар себеп пен салдар ретінде өзара арақатынаста болады- құқықтық норма қашанда құқықтық қатынастың алдында жүреді.
Құқықтық норма мен құқықтық ... ... ... ... ... ие. Ол мыналардан көрініс табады.
* Құқықтық қатынас тек құқықтық норманың негізінде пайда ... ... ... ... нормасыз бірде-бір құқықтық қатынастың пайда болуы мүмкін емес. Басқаша айтқанда, құқықтық қатынас оны көздейтін құқықтық ... ... ... ғана орын ... ... құқықтық нормалады елеместен, яғни, мемлекет еркіне қарсы, өз бетінше құқықтық қатынастарды орната ... ... ... ... ... Құқықтық қатынас құқықтық норманың жүзеге асырылуы мен өмірге енгізілуінің нысаны. Дәл осы құқықтық қатынас арқылы ... ... ... күші мен ... көрініс тауып, алға қойылған мақсаттарға қол жеткізіледі. Құқықтық қатынас - ... ... ... етуі. Олардың түпкі мақсаттары сәйкес келеді және олар қандай да бір қоғамдық қатынастты реттеуге, жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... мен ... қатынас құқықтық реттеудін біртұтас механизмінің құрамдас бөліктері (элементтері) ... ... және өз ... ... ... ... функцияларды атқарады. Аталған элементтерсіз құқықтық реттеу механизмі ... ... ... Бұл ... ... ... ... көп жағдайда құқықтық норма мен құқықтық қатынастың үйлесімділігіне тәуелді болады.
* Құқықтық норманың гипотезасында құқықтық қатынастың пайда болу ... ... оның ... ... мен ... ... ... норма мен оның негізінде пайда болған құқықтық қатынас бұзылған жағдайда орын алуы мүмкін жағымсыз салдар көрсетіледі. Құқықтық нормада шынайы ... ... ... оның ... ... ... ... қатынастың да үлгісі көрініс табады.
Әдебиетте құқықтық норма мен құқықтық қатынастың өзара байланысының екі ... ... ... басым көпшілігі жақтайтын бірінші тұжырымдамаға сәйкес, құқықтық қатынас - ... ... ... қатынасқа ықпал етуінің нәтижесі. Бұл жағдайдағы кезектілік келесідей: құқықтық норма-іс-жүзіндегі қатынас-құқықтық қатынас. Екінші тұжырымдамаға ... ... ... құқықтық норманың қоғамдық қатынастарды реттеуінің нәтижесі емес, ал құралы(Ю.К. Толстой). Бұл жағдайда кезектілік басқаша: құқықтық норма- ... ... ... ... ... да бір құқықтық норманың негізінде құқықтық қатынас қалыптасады және кейін ол тиісті ... ... ... ... ... ... тұжырымдама шындыққа жақын. Алайда, аталған екі жағдайда да құқықтық қатынастың мәнін оның құқықтық нормамен байланысынан тыс түсіну мүмкін емес ... ... ... ... ... МЕН ... ...
ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫ
Бірінші көзқарас
Екінші көзқарас
құқықтық норма
құқықтық норма
құқықтық қатынастар (құрал ретінде)
қоғамдық ... ... ... ... ... - бұл мемлекет таныған және қамтамасыз ететін жалпыға міндетті, формальды анықталған ... - ... ... ... нормасынан қоғамдық қатынастар қатынасушыларының құқықтары мен міндеттері туындайды және осы ереже атанған субъектілердің әрекеттерін реттеуге бағытталған. Заң ... - ... ... ... оның ... ... Сол себепті, бұл нормаға ерекше әлеуметтік құбылыс ... ... ... ... тән ... ... да. Алайда, бұл және түсініктерінің бір екенін білдірмейді. Олар бір - бірімен бүтін және оның ... ... ... ... ... ... Жалпыға міндеттілігі - ол адамдардың мүмкін және ... ... ... ... ... ... ... Формальды анықталғандығы - ол жазбаша түрде ресми құжаттарда көрініс табады.
* Мемлекетпен байланысы - оны ... ... ... және мемлекеттік әсер ету шараларымен қамтамасыз етіледі.
* Ұсынушылық - ... ... - ол бір ... ... берсе, келесі субъектілерге міндеттемелер жүктейді, себебі, құқықты міндетсіз, ал міндетті құқықсыз жүзеге асыру мүмкін емес.
Құқық нормаларының түрлері. Заң ... ... : 1. ... және ... ... 2. ... беруші, тыйым салушы және міндеттеуші: 3. Императивтік және диспозитивтік
Реттеуші норма - бұл ... ... ... мен ... олардың пайда болу және әрекет ету жағдайларын анықтайтын норма.
Құқық беруші норма - бұл субъектіге белгілі бір әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... - бұл субъектіге белгілі бір мазмұндағы әрекеттерді жасау міндетін жүктейтін ... ... - бұл ... ... түрінде көрініс табатын және құқық субъектілерінің қалауларынан тәуелсіз түрде әрекет ететін норма.
Диспозитивтік ... - бұл ... ... ... ... норма.
Құқық нормаларының құрылымы. Құқықтық норманың құрылымы үш элементтен құралады: гипотеза, диспозиция және санкция.
Гипотеза - бұл құқықтар мен ... ... болу ... ... диспозиция - бұл құқықтар мен міндеттердің өзін көрсету; санкция - бұл ... ... ... ... салдарды көрсету болып табылады [5].
1.3 Құқықтық қатынастардың құрылымы
Құқықтық қатынастар - құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қоғамдық ... ... ... тек қана ... ... - ... ... норма әсер еткенде пайда болады. Құқықтық қатынас - бұл субъективтік құқықтар мен заңды міндеттер ... ... ... ... ұйымдар,мемлекеттік органдар арасындағы байланыс. Құқықтық нормалардың талаптарын жүзеге асыруды қамтамасыз ете отырып, мемлекет қоғамдағы заңдылық пен тәртіпті де ... ... ... ... ... төрт ... ... субъект, объект, субъективтік құқық, заңды міндеттер.
Құқықтық қатынастардың субъектісі дегеніміз тиісті ... ... мен заңи ... ие құқықтық қатынастардың қатысушылары.
Құқықтық қатынастың субъектісі болу үшін олардың құқықтық қабілет және әрекеті қалыптасу қажет.
Құқық қабілеттілік ретінде ... ... ... ... ... мен ... иелену мүмкіндігі мен қабілеті түсініледі. Бұл жағдай құқықтарды іс жүзінде иеленуді емес, ал ... ... ... ... ала бекітілген мүмкіндікті білдіреді. Барлық азаматтар құқық қабілеттілікке ие. ... ... адам ... ... пайда болып, қайтыс болғанда тоқтатылады
Қазіргі заманғы өркениетті қоғамда жалпы құқық қабілеттілікті иеленбейтін азаматтар жоқ және болуы мүмкін емес. Бұл-тұлғаның ... және ... ... аса ... ... және ажырамас элементі. Құқық қабілеттілік субъектілердің табиғи емес, ал ... - ... ... және ол абсолютті, әмбебап сипатқа ие. Құқық қабілеттілік адам құқықтары ... ... ... гуманизм, бостандық және әділдік қағидаларынан туындайды. Кез-келген мемлекеттің міндеті-құқық қабілеттілікті тиісті түрде кепілдеу және қорғау.
Құқық қабілеттіліктегі басты ... ... ал ... ... қабіоеті немес мүмкіндігі. Бұл өте маңызды жағдай, себебі, тарих көрсетіп отырғандай, барлық замандарда тұлғалардың барлығы мұндай ... ие ... ... ... ... ... (басыбайлы шаруалар).
Құқық қабілеттілік ұғымы алғаш рет XIX ғасырдағы буржуазиялық ... ... жылы ... ... ... ... Германияның Азаматтық ережесі). Ол заманда құқық қабілеттілік санаты ағылшындық азаматтық құқықта да қолданыста болды. Байқап отырғанымыздай, қарастырылып отырған институт азаматтық ... ... ... ... ... ... кең мағынаны иеленген.
Алайда, құқық қабілеттілік өз бетінше ешқандай шынайы игіліктер бермейді. Ол тек , яғни, құқық иелену құқығы. Тек шын ... ... қана ... да бір ... ... ... бір әрекеттер жасауға, талаптар коюға жағдай жасайды. Құқық ... ... ... ... ... ... ... береді.
Құқық қабілеттіліктің субъективтік құқықтан айырмашылықтары мынада: а) ол тұлғадан ажыратылмайды, тұлғаны құқық қабілеттілігінен айыру, оны , ... ... ... ... ә) ... ... ... мамандығына, ұлтына, тұрғылықты жеріне, мүліктік жағдайына және басқа да ... ... ... б) оны ... ... беру мүмкін емес; в) субъективтік құқыққа қарағанда ол бастапқы сипатқа ие, оның алғышарты болып табылады; г) ... ... ... ал ... қабілеттілік абстактілі сипатқа ие.
Құқық қабілеттілік ұғымында емес, басты мәнеге ие. Құқық қабілеттілікті тұлғаға тиесілі құқықтар мен міндеттердің жиынтығы ... ... ... ... ол ... ... тікелей көзделеді. Бұл тұрғыда Е.А.Флейшиц атап өткендей, құқық қабілеттілік бланкетті сипатқа ие.
Азаматтың қандай да бір нақты құқықтары иелену мүмкіндігі ... туа ... ... ... өте келе, белгілі бір жасқа толғанда немесе басқа шарттар орын алған жағдайда пайда болатыны шешуші мәнге ие емес. ... ... болу ... ... ... құқық қабілеттіліктің мәнін өзгертпейді. Құқық қабілеттіліктің теңдігі оның ... ... ... бірдей екендігін білдірмейді.
Алайда, әмбебап санат болып табылатын құқық ... ... ... ... ... көрініс табады. Тіпті, оның құқықтық реттеудің тиісті салаларындағы мәні мен рөлі де бірдей емес. Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... мен даулар туындап жатады.
Тағы да атап өтейік, құқық қабілеттілік-қандай да бір құқықтардың жиынтығы, олардың сандық көрінісі емес, ол тұлғаның тұрақты ... ... оның ... мәртебесінің элементі, құқықты иеленуге қатысты алғышарт. > терминінің өзі осы ұғымның мағынасын дәл береді.
Әрбір тұлға құқық иеленуге қабілетті болып ... ол ... ... пен мемлекеттердің құқықтық жүйелері таныған, өзіне қажетті құқықтарды ... ... ... бостаныққа, денсаулыққа, ар-ожданға, қадір-қасиетке, қауіпсіздікке қатысты құқықтар) иелене алады және иеленуі тиіс. Бұл ... ... және ... ... тоқтата, жоя алмайды. Ол о бастан шартсыз және даусыз аксиома ретінде ... Кез ... ... ... ... жасы ... ... тұлға өзінің құқық қабілеттікке ие екенін біледі және тиісті құқықтар мен бостандықтарды ... ... ... басы ... ... ... ... құқық иеленумен шатастырмау. Н.М.Коркунов жазып кеткендей, .
Жалпы, салалық және арнайы құқық қабілеттілік ажыратылады.
Жалпы құқықтық ... ... ... ... ... кез келген құқықтар мен міндеттерді иелену мүмкінігін білдіреді, дегенмен, жоғарыда аталып өткендей, қандай да бір құқықтарды іс ... ... тек ... бір ... ... жағдайда ғана орын алуы мүмкін. Заңнамада жалпы құқық ... ... ... ... ... ... жалпы теориясында жалпы құқық қабілеттілік санаты бұрыннан ... ... ... ... ... да бір ... құқықтарды иелену мүмкіндігін білдіреді. Дәл осы себепті ол салалық құқық қабілеттілік деп аталады. Мысалы, отбасылық, ... ... ... ... (лауазымдық, кәсіби) құқық қабілеттілік арнайы білімдер немесе талантты талап ететін құқық қабілеттілік. Мысалы, судья,дәрігер, ғалым, артист, музыкант мамандықтары үшін.
Ұйымдар мен ... ... ... ... де арнайы құқық қабілеттілік болып танылады, ол ұйым мен заңды тұлғалар ... ... ... мен ... ... ... және міндеттерімен анықталады. Ұйымның құқық қабілеттілігі ол құрылған сәтте пайда болып, таратылған сәтте тоқтатылады[4,419-421б.].
Құқық қабілеттілік ... - ... ... мен міндеттерге ие болу қабілеті. Құқық қабілеттілік адам туған сәттен басталып, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық қабілетінің негізгі мазмұнын анықтайды: меншігінде мүлік, оның ... ... ... ұстауға ие болу; мүлікті мұрагерлікке не өсиет етіп қалдыру; тұратын жерін өзі таңдап алу; ... ... ... келуге ерікті; шаруашылық құруға, қарым - қатынас жасауға т.б. құқықтары бар ( кодекстің 14- ... ... ... ... ... тек құқықтар мен міндеттерді иелену қабілеті емес, соған ... ... ... жеке ... арқылы жүзеге асыру, олардың салдары үшін жауап беру, құқықтық қатынастар қатысушылары болу қабілеті танылады.[4,422б.]
Әрекет қабілеттілік дегеніміз - ... өз ... ... ... алу және оны ... ... өзі үшін ... тудырып, оларды орындау қабілеті. Әрекеттіктің басты шарты кәмілеттік немесе құқықтық нормада белгілі жасқа толу болып табылады. Адамның психикалық күйімен байланысы жоқ ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілік онда айтарлықтай дамыған ақыл - ой мен еркіндіктің болуына, өзінің іс - ... ... ... ... ... ... білу қабілетіне байланысты. Сондықтан заң адамның әрекет қабілеттілігі толық ... ... ... яғни ол 18 ... ... ... деп ... Кәмелетке толған адамдар өздерінің іс әрекеттері арқылы толық көлемде азаматтық құқықтары иеленіп, жүзеге асыра ... ... үшін ... міндеттерді белгілеп, оларды орындай алады.
Егер құқық қабілеттілік тұлғаға туылғаннан бастап тиесілі ... ... ... тек ... бір ... ... ... Жасы 14-ке толмаған балалар және жүйке ауруларына шалдыққан тұлғалар әрекет қабілеттілікті ... олар ... бір ... ... мүмкін, бірақ, оларды жүзеге асыра алмайды. Аталған тұлғалар үшін ... ... ... ... ... мен ... ... етеді.
14 пен 18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар қажетті азаматтық мәмілелерді тек ата-аналарының, қамқоршылары мен қорғаншыларының жазбаша келісімімен жасай алады. Алайда, олар ұсақ ... ... өз ... ... ... өз ... ... және өзге де табыстарына билік ете алады, авторлық және өнертапқыштық құқықтарды жүзеге асырып, несиелік мекемелерге салымдар сала ... ... ... ... үшін ... жауапкершілік 14 жастан бастап туындайды. Әрекет қабілеттілік толық, ішінара және шектелген болуы мүмкін. Жоғарыда ... ... ... әрекет қабілеттілік кәмілеттік жасқа толған сәттен бастап; ішінара әрекет қабілеттілік 14 жастан бастап, ал шектелген әрекет қабілеттілік сот шешімімен ... ... және ... ... ... әрекет қабілеттілігі шектелген жағдайда туындайды.
Жаңа Азаматтық кодекске эмансипация ұғымы енгізілді (27-бап). Оған сәйкес 16 жастағы кәмелетке толмаған тұлға еңбек ... ... ... ... немесе ата-анасының рұқсатымен кәсіпкерлік қызметпен айналысатын болса, толық әрекет қабілетті деп жарияланады.
Эмансипация ата- анасының, асырап алушысының рұқсатымен қамқоршылық және қорғаншылық ... ... ... рұқсат болмаған жағдайда соттың шешімімен жүзеге асырылады.
Эмансипацияланған кәмелетке толмаған тұлғаның ата-аналары, асырып алушылары және ... оның ... ... ... ішінде, зиян келтіргені үшін туындаған міндеттемелері бойынша жауап бермейді.[4,422-423б.]
Құқықтық субъектіліктің адамның тәртіп бұзғаны үшін заңдылық жауапқа тартылу жағдайына байланысты бөлігі: ... ... ... ... деп аталады. Бұл мүмкіндік Республиканың қылмысты істер заңы ... 16 ... ... ... ... ауыр қылмыстар (кісі өлтіру, зорлау...) жасаған жағдайда он төрт жастан басталады.
Адамдардың әрекеттілігіне бірнеше ... ... ... ... ... ... ... құқығы болмауы, уйленуге (жанұя құруға), қылмыстық жауапкершілікке тартуға, ... ... ... ... ... шектеулер бар. Оларды бұзуға тыйым салынған (шектеудің түрлері):
* адамның денсаулығының нашар болуы;
* туысқандық - қандас болу;
* егерде ... ... ... діни ... ... ... азаматтары толық құқықты, тек олар сайлауға қатысуға, сайлануға, әскер қатарына шақырылуға құқығы жоқ.
Құқықтық субъектіліктің (әрекеттіліктің) ... ... ... да ... ... ... ... мүмкіндігі келісім қабілеттілігі деп аталады. Толық әрекеттілігі жоқ адамдар шектеулі ... ... ие ... ... ... он төрт ... дейінгілер үшін келісімді олардың атынан ата - аналары, асырап алушылары, не қамқоршылары ... ... пен ... заң ... ... ... пен жағдайларда ғана болмаса, ешкімге шектеу қойылмайды.
Субъектілердің екі түрі бар: жеке тұлға және ... ... Жеке ... - бұл ... ... жеке дара қатысушылары. Жеке тұлға болып ҚР азаматтары, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар саналады.
жалпы ұғымы ҚР ... 12 - ... ... Бұл бап жеке ... ... ... ... Республикасының азаматтарын, басқа мемлекеттердің азаматтарын (шетелдіктерді), сондай - ақ азаматтығы жоқ адамдар біріктіреді. Қазақстан аумағында ... жеке ... ... көпшілігі оның азаматтары болғандықтан, ал АК ҚР-дың ұлттық заңы ... ... ол ... ... ғана ... жеке тұлғаларды да белгілеу үшін кең мағынада ... ... ... Егер ... мен ... шарттарда өзгеше көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан азаматтары үшін белгіленген құқықтар мен міндеттерді атқаратындықтан, терминін осылайша кең ... ... ... ( ҚР ... 12 - бабының 4 - ... ҚР ... 3- ... 7 ... ұғымы әлдеқайда кең маңызға ие болып, құқықтың барлық салаларында ... ... ... ... азаматтық құққықтың субъектілері ретінде сөздің арнайы мағынасы ғана айтылады.
Заңды тұлға дегеніміз - ... ... ... ... ... құқығында оқша мүлкі бар және сол мүлікпен өз міндеттемелер бойынша жауап беретін, өз ... ... және ... емес жеке ... мен ... ие ... ... жүзеге асыра алатын, сотта талапкер және жауапкер бола алатын ұйым заңды тұлға деп танылады. Оларға: ұйымдар, шаруашылық серіктертері, қоғамдар, ... ... діни ... ... ... белгілері:
1. Оқшауланған мүлкі болады.
2. Өзінің міндеттемелері бойынша мүліктермен жауап береді.
3. Өздерінің ... ... ... ... және ... бола ... бірлік. Азаматтық кодекс заңды тұлғаны ұйым ретінде анықтайды. ... жай ғана ... бір ... емес,өзара әрекеттесу мен қызмет етудің белгілі бір ережелеріне ... ... ... ұйым деп ... ... тұлғаның азаматтық - құқықтық қатынастарда біртұтас тұлға ретіндегі сыртқы еркін білдіретін ... ... ... ... ұжымдық құрылым - заңды тұлғаның ... ... деп ... ... тұлғаның ұйымдық бірлігі оның құрылтай құжаттарында көрсетіледі ҚР АҚ - ның ... ... ... ... өз ... ... және құрылтай шартының не жарғысының негізінде жүзеге асырады.
Заңды тұлғаның органдары. Заңдар немесе құрылтай құжаттары арқылы құқықтық басқа субъектілері ... ... ... ... өз атынан әрекет етуге уәкілетті заңды тұлғаның адамдары мен ұжымдық ... ... ... ... жатады.
Заңды тұлғаның органдары дара ( директор, президент, басқарушы) не ұжымдық ... ... ... ... ... жиналыс, басқарма, директорлар кеңесі және т.с.с. ұжымдық органдарға жатады. Заңды тұлғалардың органдарын тағайындау, сайлау түрлері мен тәртібін, олардың өкілеттіктерін заңды ... ... ... заң ... мен ... құжаттары анықтайды.
Заңды филиплдары мен өкілдіктері. Филиал мен өкілдіктер заңды тұлғаның тұрған жерінен тыс орналасқан мүліктік және аумақтық оқшау бөлімшелері ... ... ... мен ... ... ... ... болмайды. Филиалдың (өкілдіктің) ө\оқшау өз мүлкі болмайды, филиалдың (өкілдіктің) мүлкі есепке алыну мақсатында жеке баланста тұрады, бірақ ... ... ... баланс болмайды, мүліктік тұрғыдан алғанда филиал (өкілдік) өз ... ... оны ... ... ... атынан әрекет етеді; және ең ақырында, ол дербес мүліктік жауап бермейді, оның іс - әрекеттері үшін заңды ... ... ... ... тұлға қызметінің тоқталуы. Заңды тұлғаның қайта құрылуы ( АҚ - ның 45 - ... және ... ( АҚ - ның 49 - ... ... ... ... ... тоқтатылады.
Субъективті құқық - құқықтық қатынастардағы субъектілердің екі жақты мүдде - мақсаттарының орындалуы. ... ... пен ... міндеттер құқықтық қатынастың ең негізгі мазмұнын құрайды.
Субъективтік ... ... ... ... - ... ... - ... күрделі мақсатын толық орындау; екінші - көрсетілген іс - әрекетті дұрыс орындау; үшінші - ... ... ... орындалуын қамтамасыз ету; төртінші - егерде дұрыс орындалмаса сот ... ... Бұл ... екі ... субъектілердің құқығы. Оған ешкім кірісе алмайды. Субъективтік құқықтың орындалу әдіс- тәсілдері:
1) құқықтың алдында қойылатын өз мүдде - ... ...
2) ... ... дұрыс пайдалану;
3) құқықтық тәртіпті қатаң орындау.
Субъективті құқықтың құрылымы. Субъективтік құқық-белгілі бір ... ... ... мүмкіндік көпқырлы сипатқа ие, ол кемінде төрт элементтен тұрады.
* Құқыққа ие тұлғаның оң жүріс-тұрысқа мүмкіндігі, ... ... ... ... міндетті тұлғадан тиісті жүріс-тұрысты талап ету құқығы,яғни, өзге тұлғалардың әрекеттеріне ... ... ... тарап өз міндетін орындамаған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеуге жүгіну мүмкіндігі;
* өзіне тиесілі құқықтың негізінде белгілі бір әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... талап етуге, шағымдануға және пайдалануға қатысты құқық ретінде көрініс табуы мүмкін.[4,425б.]
3-сызба
СУБЪЕКТИВТІК ҚҰҚЫҚТЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Субъектінің белгілі бір жүріс-тұрысқа ... ... ... жүріс-тұрысты талап ету мүмкіндігі
Қорғану үшін ... ... ... ... бір әлеуметтік игілікті пайдалану
мүмкіндігі
Қандай да бір субъективтік құқықты жүзеге асырудың сипаты мен сатысына қарай аталған мүмкіндіктердің біреуі, әдетте, ... ... ... ... кезекке шығады. Жалпы алғанда, аталған төрт элемент субъективтік құқықтың мазмұны мен құрылымын құрайды. Ол құқыққа ие тұлғаның мүдделерін ... ... ... ... ... ... құқық бар жерде сонымен бірге заңды міндеттер болады. Бұл екеуі бір - ... бола ... ... ... ... екі ... ... құқықтары бар және соған сәйкес екі жақты субъектілердің міндеттері бар. Олардың ... ... ... ету ... өздерінің іс - әрекетіне, жұмысына байланысты. Егерде әр субъект өзінің тиісті міндеттерін дұрыс, уақытында ... онда сөз жоқ ... та ... ... ... ... ... қатынастың заңды міндеттерінің орындалуының екі түрі болады: біріншісі - ... бір ... ... ... ... - ... үшін ... түрде іс - әрекет немесе бір ... ... ... тиіс; екінші - оның іс - әрекетіне шектеу қою. Сонда ғана ... ... ... ... ... міндеттің құрылымы. Заңды міндеттің құрылымы субъективтік құқықтың құрылымына сәйкес келеді және ол да төрт ... ... ... бір ... ... ... олардан тартыну қажеттілігі;
* құқыққа ие тұлғаның қойған заңды талаптарына міндетті тұлғаның жауап беру қажеттілігі;
* ... ... ... үшін ... жауапкершілікке тартылу қажеттілігі;
* қарсы тараптың заңды құқығы ба ... ... ... ... қажеттілігі.
Заңды міндет құқыққа ие тұлғаның мүддесі үшін де, сонымен қатар, жалпы мемлекет ... үшін де ... ... ... міндет-аталған мүдделерді жүзеге асырудыың кепілі.[4, 426-427б.]
4-сызба
ЗАҢДЫ МІНДЕТТІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ
Субъектінің белгілі бір әрекеттерді жасау немесе ... ... ... ие ... қойған заңды талаптарына
міндетті тұлғаның жауап беру қажеттілігі
Аталған талаптарды орындамағаны үшін ... ... ... ... игілікті пайдалануына кедергі
жасамау қажеттігі
Заңды себептер. Қоғамдағы толып жатқан неше түрлі, неше салалы құқықтық қатынастар ... ... ... ... жатады. Оның заңды себептері мен негіздері бар. Бұл объективтік процесс. Заңды себептер құқықтық қатынастардың, пайда болуы ... ... және ... ... болады. Заңды себептердің екі түрі болады: оқиғалар және іс - ... ... - ... ... даму ... пайда болатын жағдайлар ( өрт, жер сілкіну, су ... ... ... - азаматтық құқықтар мен міндеттің пайда болу негіздерінің бір түрі. Оқиға деп - ... ... ... ... ... уақыттың өтуін т.б. табиғи құбылыстарды атайды. Азаматтық құқық пен міндеттемелерге оқиға заңда ... ... ғана ... бола ... ... қауіпсіздендіруші ұйым (госстрах) қауіпсіздендірушіге тиісті ақшаны оның мүлкі заңда көрсетілген оқиғадан (жер сілкіну, өрт) ... ... ғана ... ... ... ... заңды ұйымның кінәсіз пайда болатын кейбір оқиғаларға арнаулы мән беріледі. Мысалы жұмыс әрекеттері төңірегіндегілерге қатерлі қауіп ... ... мен ... ( ... ... ... орындары, құрылыстар, автомобиль иелері т.б.) егер зиянның келтірілуі бой бермейтін күштің салдарынан немесе жәбірленушінің қасақана іс - ... ... ... ... ... ... ... құқықта мүліктің кездейсоқ апатқа ұшырауы немесе бүліну тәуекелін (риск) тиісті мерзімді өткізген жақ көтереді. ... ... ... іс - ... ... қалыптасатын себептер - адамның өзінің жұмыстарының нәтижесінде пайда болатын жағдайлар. Бұл себептер заңды және заңсыз іс - ... ... ... ... ... іс - ... тоқтатылуға немесе жауапкершілігі анықталуға тиіс.
Құқықтық қатынастардың өмірге келуінің, өзгеруінің, ескеруінің, жаңаруының, дамуының заңды себептерінен басқа үш бөлімнен тұратын ... ... ... ... ... ... ... құқық. Осы күрелі үш негіздер қоғамныңйып арқылы құқықтық қатынастар дамып, нығайып қоғамның объективтік даму процесін реттеп - ... ... ... ... ... - бұд ... ... субъектілерінің құқықтары мен міндеттерінің қайда бағытталғандағын айтамыз.
Теорияда объектіге байланысты екі тұжырым қалыптасқан
1. Плюралистік.
2. ... ... ... - объектілерде мыналар танылды:
1. Материалдық игіліктер: ( ... ... ... ... ... ... ... (өнер, әдебиет, кино).
3. Жеке мүліктер емес игіліктер ( жеке адамның өмірі, денсаулығы, қадір - қасиеті, абыройы, іскерлік беделі).
4. ... ... ... ... Субъектілер әрекеттерінің нәтижелері.
Монистік теорияға байланысты объект болып тек құқықтық ... ... ... мен ... ... ... ... - қоғамдағы көп түрлі, көп салалы саяси, экономикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... ... т.б ... - ... Материалдық дүние - заттар, рухани - шығармашылықтың өнімдері, жеке ... емес ... ... ... іс - ... және ... ... нәтижелері - құқық қатынастарының объектілері. Құқық, қатынастың объектісі - тек қоғамдық және тұлғалар мүдде - ... ... - ... ... қарым - қатынастарды қамтиды. Осы мүдде - ... ... ... іс - ... ... жұмыстары құқықтық қатынастың объектісі болады.
Мүліктік және мүліктік емес өзіндік қатынастарды азаматтық - ... ... ... ... ... ... мен ... беру жолымен жүзеге асырылады. Шын мәнінде, құқықтық қатынастар дегеніміз - бұл ... ... және ... ... ... Азаматтық - құқықтық қатынастарға қатысушылардың субъективтік құқықтары мен субъективтік міндеттері оның мазмұнын құрайды.
Азаматтық құқықтар объектілерінің ... ... АК - ның 115 - ... ... мұнда олар мүліктік және мүліктік емес өзіндік игіліктер мен құқықтарға бөлінеді. Мүліктік игіліктер мен құқықтарға, атап айтқанда, заттар, ақша, оның ... ... ... ... ... ... көрсетілген қызмет, шығармашылық интеллектуалдық қызметтің объективтелген нәтижелері, ... ... ... ... және өзге де ... ... ... құқықтың өзі де жатады. Мүліктік емес өзіндік құқықтар мен игіліктерге адамның өмірі,денсаулығы, ар - ... ... - ... ... ... ізгі ... жеке өміріне қол сұғылмайтындығы, жеке және отбасылық ... ... ... ... құқығы, шығармаларына қол сұғылмау құқығы және басқа материалдық емес игіліктері мен құқықтары жатады
Құқықтық қатынастардың мазмұнын құратын элементтер - ... ... мен ... және ... ... ... ... мүмкін.
Субъективтік міндет дегеніміз - міндетті адамның байқалуға тиісті мінез - құлқының заңды жолымен қамтамасыз етілген ... ... ... қатысушы тұлғалар олардың субъектілері болып табылады.
Субъективтік құқықтың құрылымдық элементтері болып мыналар танылады:
1) өз іс - ... ...
2) ... иелі ... ... іс - ... ... ету мүмкіншілігі;
3) өз міндетін орындамаған тарапқа мемлекеттің мәжбүрлеу шарасын қолданылуы жүгіну мүмкіншілігі;
4) берілген құқықтың ... бір ... ... пайдалану мүмкіншілігі.
Құқықтық қатынастардың объектілерін жалпылама түрде адамдардың іс - әрекетін айтамыз. Жеке алғанда олар әртүрлі ... ... Бұл ... ... ... тағы бөліктерге бөлінеді. Мысалы, экономикалық қатынастарды алатын болсақ, ол меншік, еңбек, т.б қатынастарға даралануы мүмкін. ... ... ... ... кең мағынада нақтылы қоғамдық қатынастар болады. Бірақ, әр нақтылы құқық қатынастарының сыртқы объектісі болады, мүліктік және мүліктік емес игіліктер болып ... ... ... объектілеріне мысал келтіретін болсақ, егер, азаматтық құқықтық қатынас сатушы мен сатып алушының арасындағы азаматтық құқық ... ... сату - ... алу ... ... байланысты туындаса, құқықтық қатынастың объектісі автомобиль болады.
Құқықтық қатынастардың объектісі ұғымының түсінуін негізгі қадамдары: монистикалық - бұл бүкіл ... ... тек ... ... - ... іс - ... ( ... - құлқы); плюралистік ( әр алуандылық) - құқық қатынастарының әр түрлі объектісінің болуы.
Сөйтіп, құқық қатынастарының құрамына ... ... және ... ... Ал енді, құқық қатынастарының туындауының алғышартының құрамына жоғарыда айтып кеткендей, құқық нормалары, құқықтық ... заңи ... ... ... ... - ... құқық субъектіліктің бір түрі. Бұл ұғымды талдау кезінде, жалпы алғанда, заңдық шындық ... ... ... не үшін ... ... және не үшін ... ... сұрақ бірден туады. Бұған берілетін ең қысқа жауап мынадай: азаматтық құқықтың ерекше институты - құқық субъектіліктің болуы ... ... - ... құқықтық қатынастарға тарту мүмкіндіктері мен шараларын (шектерін) жіктеу қажеттігіне байланысты. Сондықтан құқық субъектілік дегеніміз адамдардың қоғамдық, заңдық қасиеттері болып ... ... ... ... ... ... түрлі санаттар бойынша жүргізіледі. ҚР Конституциясы адамдардың құқық қабілеттігін ең алдымен адам мен азаматтың құқықтарын бөлу және айыру негізінде жіктейді. Адам ... ... ... ... ... болады. Олар адамның бүкіл құқықтарын, бұған қоса, ҚР азаматтарына ғана тән ... мен ... ... ( ... ... ... ... қызметті өтеу міндеттері) [9].
Азаматтық құқықта нақты құқықтар мен міндеттерді иеленудің ... - ... ... ... қатысушылардың тендігіне негізделген тауар - ақша және өзге де қатынастарды жеке тұлғаларға, ... ... және ... ... ... ... ... жіктеуге байланысты, оның үстіне, бұл қатысушылардың құқықты иелену шарасы (шегі) түрліше болады.
Құқық ... ... ... ... ... ... субъектіліктің бір түрі - жеке ... ... ... ... қиынға соғады. Бұл арада, объективті өмір сүретін құқықтық шындық, жеке адамдардың жалпы қасиеті ретінде оны осы құқықтық шындықтың ... - ... ... ... шатастырмау керек. Нақты өмірде құқық субъектілік деген жоқ, олардың жалпы заңдық қасиеті ретінде әдебиеттерінде көрсететініндей, әлде бір ойда бар, ... ғана ... ... тұлғаға тиісті емес, ол нақты жеке тұлғалардың жалпы қасиеті, яғни әрбір жеке субъектіге тән жалпы қасиет болып табылады. ҚР ... ... ... субъектіліктің нақ әрбір тұлғаға тиістілігі айқын көрінеді, оның 13 - ... ... ... ... ... ... құқығы бар екені айтылған.
Оқу әдебиеттерін қоса алғанда, заң әдебиеттерінде наты субъективтік құқықтар мен міндеттер ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы кең таралған. Мұнымен бір ғана ескертпе арқылы абстрактіні ұғымда бар нәрсе ... ғана ... ... - ақ жеке ... нақты, жалпы заңдық қасиеті ретінде де түсіну арқылы келісуге болады.
Кейде ... ... пен ... ... ... арасындағы айырмашылықтар келтірілген мысалдағыдай соншалықты көрнекті көрінбейді, бірақ осыған қарамастан, олар қашан да өмірде кездеседі. Мысалы, құқық субъектілік элементі ... ... ... ... ... ... құқығы бар, бірақ қалаған жерінде тұру - бұл енді ... ... ... болады.
Белгілі бір заңдық фактілердің нәтижесінде кез келген субъективтік құқық пайда болады, өзгереді және ... ... ... ... субъектілігі ол туған сәттен басталып, оның өлімімен тоқтатылады.
Заңдық айғақ (факті) дегеніміз - заң құқықтық қатынастардың ... ... ... ... тоқталуын онымен байланыстыратын мән - жай.
Заңды фактілер-құқықтық нормалардың негізінде құқықтық қатынастардың туынадауына, тоқталуына ... ... әкеп ... ... бір ... ... ... оқиғалар).
Бұл фактілер өздерінің қандай да бір ерекше ішкі қасиеттері болғандықтан емес, оларды мемлекет және заңнама осылай танығандықтан, ... ... ... ... түрлі фактілер, құбылыстар, әрекеттер мен оқиғалардың үздіксіз тізбегі, алайда, ... ... ... деп таныла бермейді. Тек қоғамның анағұрлым елеулі мүдделерімен байланысты, құқықтық реттеу аясына енетін және ... бір ... ... ... ... ғана заңды деп танылады.
Осылайша, қандай да бір мән-жайларға ... ... беру ... қатынастарға қатысушылардың емес, толығымен заң шығарушы мен реси биліктің еркіне тәуелді. Мұндай фактілерді құқық туындатпайды, олар ... тыс ... ... және ... етеді. Алайда, қоғам мен мемлекеттік өмірді ретке келтіру мақсатында құқық оларға заңды мәртебе береді. Бұл-құқықтық норманың өз гипотезасында көзделген ... ... ... ... ... ... ... туындауы мен қызмет етуінің тікелей негізі болып табылады.
Заңды фактілердің саны көп, олар ... ... ... да, олар заң ... ... ... бойынша жіктеледі.Бұл олардың ерекшеліктерін анықтауға, оларды терең түсінуге мүмкіндік береді.
Ерікті белгісі бойынша заңды фактілер оқиғалар мен әрекеттер деп ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер
азаматтық
заңды құрам (күрделі заңды факт)
(
тәртіптік
іс жүргізушілік
факт-жағдайлар
Оқиғалар- адамдардың еркі мен санасына ... ... ... емес жағдайлар. Мысалы, табиғи апаттар-өрт, су тасқыны, жер сілкіну. Мұндай жағдайда адамдардың өмірі мен мүлкіне зиян келеді, ... зиян ... ... ... және өзге де ... ... ... қатынастар туындайды. Аталған құбылыстар өз бетінше заңды сипатты иеленбейді және ешқандай ... ... ... ... ... үшін ... негіз болып табылады.
Әрекеттер- адамдардың еркіне тәуелді фактілер. Себебі, оларды адамдар өздері саналы түрде жасайды. Өз кезегінде, әрекеттер құқыққа сай ... ... ... ... ... неке ... және құқыққа қайшы (құқық бұқушылықтардың барлығы) деп бөлінеді[4, 432б.].
Заңдық фактілердің ерекше түрі - ... ... ... ... ... нәтижеге жету үшін бірлі - жарым заңдық фактінің пайда болуы да ... ... ... ... ... кінәліге залалдың орнын толтыру міндетін туғызады. Басқаша жағдайларда, фактілердің белгілі бір жиынтығы болғанда ғана құқықтық ... қол ... ... сатып алу - сату шартын жасасып, іс жүзінде затты беретін - бір мезгілде немесе ... соң бірі ... екі ... ... ... ... сатып алатын затқа меншік пайда болады. Кейде үш, төрт, бес және одан да көп ... ... ... ... ... ... ... туады. Қарастырылатын мұндай жиынтықты әдетте іс жүзіндегі немесе заңдық құрам деп атайды.
Заңдық күй деп аталатын ... ... ... ... ... ... болады. Бір реттік актілерді жасамаудан емес, заң құқықтық маңыз беретін ... ... ... ... бір ... немесе іс жүзінде қасиеттері болуынан байқалатын мән - ... ... күй деп ... ... ... ... болған адаммен жақын туыстық байланыс - мұрагерлік құқықтық қатынастың пайда болу негіздерінің бірі.
Заңдық күйдің заңдық ... ... ... ... бар: ол ... ... өз бетінше туғызбайды, өзгертпейді және тоқтатпайды, бұл мақсат тек басқа фактілердің қосымша пайда болуынан жүзеге ... ... ... күй едәуір күрделі фактілік құрамның элементі бола алады [13].
Құқықтық қатынастарға қатысушылардың еркіне ... ... ... ... ... ... өзгеше белгілері бойынша белгілі бір топтарға бөлінуі мүмкін. Заңдық фактілердің құқықтық қатынастардың дамуына ықпал етуіне қарай ... ... ... ... ... және ... өзгертетін фактілерге бөлуге болады. Мұның алғашқысы бұрын мұндай заңдық байланысы (шарт, зиян келтіру) болмаған адамдар арасында ... ... ... әкеп ... ... (мерзімнің өтуі, шарттың бұзылуы) - заңдық қатынастардың тоқталуына әкеп соғады. Үшіншісі - ... ... ... ... ... себепші болады.
Заңдық фактілер өздерінен кейін туатын құқықтық салдарға түрліше ықпал етеді. Көптеген жағдайларда мүмкін болатын құқықтық ... ... заң ... береді. Мысалы, зиян келтіру оны келтірушінің заңмен белгіленген залалдың орнын толтыру міндеті туғызады. Зиян келтіру фактісі заңның нақты заңдық ... ... тек ... ... ... ... фактілерді құқықты бағыттаушы фактілерді құқықты бағыттаушы фактілер деп атайды. Бұлардан өзгеше, ... ... ... ... құқықтық қатынастардың тууына себепші болып қана қоймастан, сонымен қатар заңда белгіленген шекарада олардың мазмұнын айқындауға да жәрдемдеседі. ... ... сату ... ... ... ... заң ... ғана емес, сондай - ақ сатушы мен сатып алушы арасындағы шарттың талаптарына да ... ... ... заңдық фактілер бұл қасиеттері жөнінен құқықтық нормаларға ұқсайды, бірақ одан мәнді ... - ... ... ... ... ... жеке - дара анықтайды.
Заңдық фактілердің барлығынан мәміле мен әкімшілік актілерді ғана құқықты қалыптасырушы фактілерге жатқызуға ... ... олар ... ... ... ... бір ... ғана, ол императивтік ұйғарымдарға немесе заңның тыйым салуына қайшы ... ... ғана ... ... ... ... - ... өмірлік мән - жайлар.Сол айғақтармен құқық ... ... ... ... ... өзгеруін немесе тоқтатылуын байланыстырады. Кейде бұл айғақтың құқықтың ... ... ал ... ... айғақтардың жиынтығы құқықтық қатынастар тудырады, өзгертеді немесе жояды. Мысалы, зейнеттік қатынастар пайда болу үшін үш айғақ қажет: жас, стаж және ... ... ... акт. ... ... ... айғақтық құрам деп атайды [19].
Жалпы алғанда, заңды фактілер құқықтық жүйеде аса маңызды және белсенді рөл ... Олар ... ... іс ... ... қатынастармен байланыстырып отырады. Заңды фактілердің дұрыс ойластырылған жиынтығының көмегімен, яғни, белгілі бір ... ... ... факт деп тани ... әлеуметтік процестердің даму барысына елеулі түрде ықпал етуге, оларды қажетті арнаға бағыттап ... ... ... ... ... құқықтық қатынас - бұл құқық нормаларының ... ... ... ... қатынас, мұнда тараптар өзара, мемлекетпен кепілденген нақты екі жақты құқықтар мен міндеттермен байланысады. категориясы ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады және адамдардың жүріс - тұрысына құқықтың ... ... әсер ... ... мүмкіндік береді. Құқықтық қатынас - бұл қатысушылары субъективтік ... мен ... ... ... ... нормаларымен бекітілген қоғамдық қатынас. Құқықтық қатынастар дегеніміз - қатысушылардың субъективтік құқықтары мен заңда ... ... ... ... ... ... ... айғақтарға сәйкес туындайтын, ерік - ықтиярды білдіретін қоғамдық қатынастар.
Мемлекеттік кепілдікті екі жақты құқықтары мен ... бар ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік құбылыстардың ең күрделісі және ерекше түрі. Себебі бұл қатынастар толығымен құқықтық нормалар арқылы реттеліп, басқарылып, ... ... ... алып, қоғамның дұрыс, прогрестік жолмен дамуын қамтамасыз етеді.
Құқықтық қатынастар менің ойымша, бұл - қоғамдық қатынастар немесе адамдардың ... ... және ... іс - ... ... - ... тікелей байланысты. Құқықтық қатынастар өзі пайда болмайды, керісінше адамның мінез - құлқына ... ... әсер ... ... болады. Бұл қатынастарға субъектілер ерікті түрде түседі. Бұл қатынастардың дұрыс, сапалы, уақытында ... ... ... ат ... және ... ... субъектілері - бұл өздерінің құқық қабілеттіліктерін пайдаланатын құқық субъектілері.
Құқықтық қатынастардың ... - бұл ... ... - ... суубъектілерінің құқықтары мен міндеттері неге бағытталғандығы, неге байланысты олардың заңды байланысқа түсуі.
Құқықтық қатынастардың мазмұнын субъективтік құқық пен заңи ... ... ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен құқықтық нормалардың құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері.
Заңи міндет - бұл ... ... ... - ... ... Міндет - бұл субъективтік құқықтың жүзеге асырылуының кепілі.
Мұндай ... ... ... ... ... ... - құлқының шегін анықтайды. Тұлғаның құқығы құқықтық қатынасқа қатысушы басқа тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақты да құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қатынасқа қатысушыларды құқықпен бірге құқықтық міндеттер де туындайды. Менің түсінігімше, әр азаматтың оқып, ... ... ... бар. Ол сол құқықты пайдалана білу керек. тақырыбына жазылған курстық жұмысты орындау ... ... ... жалпы теориясында негізгі, орталық категориялардың бірі болып табылатынына және адамдардың ... - ... ... ... ... әсер ... ... мүмкіндігіне ие болдым. Құқықтық қатынастың құқық нормаларымен реттелеген қоғамдық ... ... де көз ... ... құқықтық қатынас туралы жалпы мағлұмат бере отырып, сол тақырып бойынша мейлінше маңызды теориялық ережелермен заң ... ... ... ... заң ... таныстырады. Құқықтық қатынас элементтер құрамы бойынша күрделі құрылымға ие, яғни мен өз ... ... ... ... ... ... ... және заңи айғақтар туралы толық мағлұмат бере алдым деп ойлаймын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... 30 ... 1995 жыл ... жылы енгізілген өзгерістері мен ... ... ... ... және ... ... Алматы, 2006.
* Ашитов З.О. Қазақстан Республикасының құқықтық негіздері. - ... ... ... Д.А. ... және ... теориясы. - Алматы, 2005.
6. Баянов Е. Қазақстан Республикасының мемлекеті және құқығының ... ... ... ... А. Б. ... государства и права. Учебник - Москва,2000г.
8. Жоламан К.Д. Мемлекет және ... ... ... , ... Ибраева А.С, Сапарғалиев Ғ.С. Мемлекет және құқық теориясы. ... , 1998 ... ... В.В. ... ... и ... Москва,1992г.
11. Сапарғалиев Ғ.С, Ибраева А.С. Мемлекет және құқық теориясы. Астана,Фолтант,2007 жыл.
12.С.А. Табанов. Салыстырмалы ... ... ... , ... В.Н. ... ... и права.Учебник - М.2000г.
14.Черданцев А.Ф. Теория государства и права. Курс лекций: Екатеринбург. 2002г
15.Заң және заман №10 (107) қазан ... Заң ... ... №4 (40). ... ... 2009. 9 ... Ағдарбеков. Мемлекет және құқық теориясының негізгі мәселелері. Алматы, 2003 ... ... Қ. ... ... құқық. Алматы, 2003 жыл, 1 - том.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Халықаралық дербес құқық пәні бойынша дәрістер кешені334 бет
Ынталандырудың кәсіпорынның тиімділігін арттыру факторы ретіндегі теориялық мәні, мәселелері14 бет
Құқықтық қатынастардың түсінігі, белгілері және алғышарттары5 бет
Қазақ қоғамындағы “билер институтының” құқықтық қызметi, бұл институттың қалыптасу кезеңдерi және құқықтық қатынастардағы орны, сондай-ақ, билердiң билiк шешiмдерiне ғылыми тұрғыда талдау жасау, оның құқықтық табиғатын айқындау және мән-мазмұнын ашып көрсету134 бет
Әкімшілік құқықтық нормалар және қатынастар13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь