Ақша тауары туралы

Кіріспе 3

1 Ақша.жалпыға бірдей эквивалент тауар ретінде
1.1 Ақшаның пайда болуы және қажеттілігі 5
1.2 Ақша теориясының дамуы және ондағы металл ақша айналысы 9

2 Қоғамдық дамуда металл ақша оның басқа да ақша формаларына өзгеру себептері
2.1 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту барысы мен себептері 15
2.2 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары 19
2.3 Бүгінгі таңдағы ақша формаларының дамуы 22

3 Металл ақшалардың даму перспективасы 28

Қорытынды 30

Қолданылған әдебиеттер тізімі 32
Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал бiреулерi оны қоғамға зиянын тигiзедi деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал бiреулердi қайғылы оқиғаға ұшыратады. Бүкіл қоғамның қызмет етуге ынталандыратын негізгі құрал ақша болып табылады.
Ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол тауар айналысының дамуына байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге ақша болып жеттi. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленеді және оның делдал ретiнде қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Ақша - бұл тарихи даму үрдiсi барысында қалыптасқан экономикалық категория болып саналады. Ол қоғам дамуының әрбiр кезеңiндегi өндiрiс және айырбас процестерiнде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды көрсетедi. Қоғамның экономикалық дамуы күрделенген сайын, ақшаның маңызы арта түседi. Ақша – тауарлы өндiрiстiң өнiмi. Ақша- кез-келген тауар айналысының құрамдас бөлiгi және оның нәтижесi. Тауар және ақша бiр-бiрiнен ажырамайды, себебi ақша айналымынсыз тауар айналымы болмайды, болуы да мүмкiн емес
Ақша өзінің даму тархында көптеген даму сатыларынан өтті. Ол сонау ақшаның алғашқы белгілерінен бастап қазіргі замаңғы электронды, несие ақшаларына дейін сан алуан формаларға ауысумен және дамумен болды. Алайда қанша ақша формалары өз сипаттарын өзгерткенімен ақшаның металлдық теориясы, яғни алтын мен күміс осы уақытқа дейін өзінің толық құнды ақша сипатынан айрылған емес. Металдық ақша айналысын құраған алтын мен күміс нағыз ақшаларды көрсете отырып ақшаға тән барлық қызметерді атқара алады. Бірақ қоғамның дамуына байланысты металдық ақша айналысы өзінің даму барысында қағаз және несие ақшаларға ауысты. Яғни қоғамдық дамуда қағаз және несие ақшаларға деген қажеттілік туындады. Металл ақшалар өзінің формасын сақтағанымен олар бүгінгі таңда нақты айналыста емес. Яғни металл ақшадан қағаз ақшаларға өтудің өзіндік себептері бар.
1. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
2. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
3. “Қ.Р-ның вексель айналысы туралы” Қ.Р-ның Заңы // 28.04.1998ж.
4. «Деньги, кредит, банки» Учебник / Под. Ред. О.И Лаврушина, Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
5. «Ақша, несие, банктер» Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
6. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, 2004 ж. – 248 бет.
7. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
8. Баян Көшенова , Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
9. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
10. А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. / «Экономическая теория». - Санк- Петербург. - 2001. – 362 с.
11. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 9, 8- 2005 г. 2-3 стр.
12. Вестник КазНУ. Серия экономическая. №3. – 2005 г. 33-35 стр.
13. Баймуратов У.Б. «Электронные деньги: проблемы и перспективы» // Банки Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 стр.
14. А.К.Омарбаева “Ұлттық ақша өлшемiнiң валюталық бағамын реттеу жөнiндегi валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1, 2004ж.
15. «Статистикалық мәліметтер» // Банки Казахстан, 2005, 2006 г. 89стр.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |3 |
| | |
|1 ... ... ... ... ретінде | ... ... ... ... және қажеттілігі |5 ... ... ... ... және ондағы металл ақша айналысы |9 |
| |
|2 ... ... ... ақша оның ... да ақша ... | |
| ... себептері | ... ... ... ... ... өту барысы мен себептері |15 |
|2.2 |Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары |19 ... ... ... ақша ... ... |22 |
| | | |
|3 ... ақшалардың даму перспективасы |28 |
| | | ... |30 |
| | ... ... ... |32 ... ... осы ... дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны
бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал ... оны ... ... деп даттауда. Өйткенi ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол
бiреулердi бақытты ... ... ал ... ... ... Бүкіл қоғамның қызмет етуге ынталандыратын негізгі құрал ақша
болып табылады.
Ақшаны ешкiм ойлап ... жоқ, ол ... ... дамуына
байланысты тарихи түрде көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге
ақша ... ... ... ... ... ... пайда болуындағы
объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну ... ... бола ... ... өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны
ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен ... ... ... ... өз ... өмiр сүретiн тауар, ол ақша”.
Егер ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да ... ... ... ... ... құны , оның ... болып табылады.
Ақша - жалпыға бiрдей эквивалент, ... ... онда ... ... құны ... және оның ... ретiнде қатысуыменнен тауар
өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз ... ... - бұл ... даму үрдiсi барысында ... ... ... ... Ол ... ... ... кезеңiндегi өндiрiс және
айырбас процестерiнде ... ... ... ... ... ... ... күрделенген сайын, ақшаның маңызы
арта түседi. Ақша – тауарлы өндiрiстiң ... ... ... ... ... ... және оның ... Тауар және ақша бiр-бiрiнен
ажырамайды, себебi ақша айналымынсыз тауар ... ... ... ... ... ... даму тархында көптеген даму сатыларынан өтті. Ол сонау
ақшаның ... ... ... қазіргі замаңғы электронды, несие
ақшаларына дейін сан алуан формаларға ... және ... ... ... ақша ... өз ... өзгерткенімен ақшаның ... яғни ... мен ... осы ... ... өзінің толық құнды ақша
сипатынан айрылған ... ... ақша ... ... ... мен ... ... көрсете отырып ақшаға тән барлық қызметерді атқара алады.
Бірақ қоғамның дамуына ... ... ақша ... ... ... ... және ... ақшаларға ауысты. Яғни қоғамдық ... ... ... ... ... қажеттілік туындады. Металл ақшалар ... ... олар ... ... ... ... ... Яғни металл
ақшадан қағаз ақшаларға өтудің өзіндік себептері бар.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi ақшаның экономикадағы ... ... ... ... қасиетін, металл ақша айналысының осы күнге
дейінгі өзінің маңыздылығын жоғалтпау себебі және металл ақша ... ... ... басты себептерін анықтау болып табылады.
Жұмыстың мақсаты-жалпы ... ... ... ... ... ... сипаттау, зерттеу, металл ақшалардың даму ... ... ... ... ... мақсатын жүзеге асыру үшін келесідей
міндеттер қойылады:
• Ақшаның пайда болуын ... ... ... ... Ақша ... дамуын талдау;
• Металл ақша айналысын қарастыру;
• Металл ақшадан қағаз ... өту ... ... Қағаз ақшаларға түсінік беру;
• Қағаз ақшалардың айналыс заңдылықтарын зерттеу;
• Қазіргі заманғы ақша формаларын зерттеп, қарастыру;
• Металл ақшалардың даму перспективасын ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы және қажеттiгi
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар тауар өндiрiсiнiң дамуындағы
бiрден-бiр шарт және өнiм ... ... ... – бұл сату немесе
айырбастау үшiн жасалынған ... ... Адам ... ... ... ... ... қатынастарын тудыра отырып, тауар формасын
қабылдайды. ... ... ... ... ... ... объективтi
алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер
тұтыну құны өз ... ... ... немесе қоғам тарапынан мойындалмаса,
онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны. ... ... ... ие ... ... оның ... ... шамалы. Сондықтан да әрбiр
тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола ... , ... ... ... ... құны ... көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ... ... ... мiндеттi түрде тұтыну құны ретiнде көрiнедi. Оның
құны жасырын түрде болады. Тауарлар және ақшалар бiр және осы ... ... ... ... бола ... айырбас процесiнде бiр-
бiрiн табады және өзара бiр-бiрiне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс ... бiр ... ... бiр ... ... айырбас құнның жай немесе кездейсоқ ... ( 1 ... = 5 ... 1 қой = 1 қап ... ... ... байланысты кездейсоқ айырбас жиiленедi. Жалпы
тауар массасының iшiнен барынша жиi айырбасталатын ... ... ... жай ... ... ... өте бастады. Осыдан келiп, құнның
толық немесе кең ... ... ... ... ... жасырын түрде
өту басталды. Бiрақ оның ролi бiр тауарға нық бекiтiлмеген едi. ... ... ... ... белгiлi бiр тауарлар көптен атқара ... осы ... ақша деп ... ... ... ... формасы ақша
формасына айналды.
Тауар айналысының тарихи ... даму ... ... құндық
эквивалент немесе рәсiмделiнбеген ақша ... әр ... ... ... ... ... ... өз эквивалнтiн алға тартады.
Сонымен, бiрiншi, iрi еңбек ... ... мал ... ... мал (iрi ... айырбас құралына айналды. Шалғынды
аудандарда – ... сиыр және қой, ал шөл және ... ...... ... – бұғы ... ... қызметiн атқарады. Бұған бiрнеше мысалдар
келтiруге ... ... сөзi ... ... ... (мал) сөзiнен
шыққан. “Рупа” (мал) сөзi ... ақша ... ... ... ... ... ... да малмен байланысты, өйткенi ескi герман
тiлiнде бұл сөз мал басы санының көптiгiн бiлдiре ... ... ... ... ... ең ... ... құралы ретiнде жүндi
пайдаланды. Ежелгi ... ... ... әр ... ... ... алу
барысындақ құстардың, аңдардың жүндерiн пайдаланды.
Жылы теңiздердiң жағасын мекендеген тайпалар айналыс ... ... ... ... ... ... ... бақалшақ
“кари” көптеп таралды. Бақалшақ ақшалар ... ... ең бiр ... ... ... ... бүгiнгi күндерiмiзмге дейiн өмiр сүре
отырып, олар ешкандай ... ... ... ... 70 ... ... ... аралдарының кейбiр
тұрғылықты тұрғындарының ақша айналысы ретiнде бақалшақтардың үш ... ... – қара ... (куррила), ақ түстi (галиа), аса ... ... ... ... пайдалынады.
Әлемде әр түрлi экзотикалық ақшалар болған. Королин аралдары тобына
кiретiн ява ... осы ... ... “феи” акша айналысыда
қызмет ... ... ... дөңгелекше тас түрiнде келе ... ... еске ... ... ... диаметiрi бiрнеше
метрге жетедi. Сауда ... ... ... сатушыға феяға
бұрынғы иесiнiң белгiсiн өшiрiп, өзiнiң белгiсiн соғады.
Юлий Цезарь патшалығының ... ақша ... ... ... бiр ... құны үш сиыр, алты бұзау, он екi қойға
теңестiрiлген.
Өнер мен жер ... ... ... ... ... ... ... мiнездемелерi бар
эквиваленттер пайда болды. Бұл аз бұзылатын өсiмдiк өнiмдерi – зәйтүн майы,
күрiш, кофе, какао, құйма ... ... ... эквивалент ретiнде металдар да пайдалана бастады. Ежелгi
Спартта, Жапонияда, Африкада темiр, ... ... мыс, ... ... ... ... Рим императоры Диониссий сиракуз және орта
ғасырдағы ағылшын карольдары мырыш ақшаларды құйды . ... ... ... мыс ақша ... ... . XYII ... ... ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшектерiн қолданылады .
Металл ақшаларының артықшылығы олар - ... ... ... ... кен ... ақша есебiнiң салмақтық
жүйесi нақтылана түстi. Кейiн келе ... ... ... роль ... күмiске өте басталды, өйткенi олар жалпы эквивалент үшiн ... ... ие ... ... бұған дейiнгi ақша формаларын ... ... ... жоқ. Ұзақ ... бойы ... ... тауар формасын
сақтап келдi. ... ... ... ... ... шеге және т.б
формаларда ұзақ уақыт бойы сақталынды. Грек ... ...... уыс шеге ” ... мағынаны бiлдiредi. Мыс ақшалар ... ... ... ғана ... ... ... және алтын ақшалар жүзiк,
сырға, бiлезiк түрiнде пайданалынды .
Бiрақ б.э дейiн XIII ... ... ... құймалар пайда
бола бастаған. Осындай себепке байланысты көптеген ақша бiрлiктерi фунт
стерлинг, ливр ( ... фунт ), ... ( ... фунт ) ... бiрлiктерi
атауымен аталады. Алғашқыда белгiлi массасы бар формасыз металл ақшаларды
кейiн келе әр ... ... ... ... бар ... ақшалар
ауыстыра бастады .
Монеталардың пайда болуы - ... ... ... ... ... өмiр сүруiндегi объективтiк қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi
мен тауар ... ... ... Кез келген тауар айналысында
ақша ... ... ... ... ... және ақша бiр – ... Ақша ... болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.
Бiрақ XVI ғасырдың басында ( 1516 ж.) ... ... ... ... Моор ... “Жаңа утопия аралы және ... ... ... алтын кiтап” деген еңбегiнде: “Алдау, ұрлау, тонау,
кiсi өлтiру заң тәртiбiмен қатаң жазаланатынын кiм бiлмейдi, әйтсе де ... ... ала ... ... бар жерде алдымен ақша құрымай,
олар да ... ... ... ... ... байланысты
адамдардың алаңдаушылығы, қағысы, қиыншылықтары және ұйқысыз түндерi де
ұмытылар едi. Егер ақша адам ... ... ... онда тiптi
ақша қажеттiлiгiнен туған кедейлiктiң өзi де ... ... ... Т. Мор тағы ... дедi: ... жерде барлық нәрсенi ақша
өлшемiмен өлшейтiн болса, онда ол жерде мемлекеттiк табыс және оның ... ... ... ... ғ. Социал утопистерi – Прудон, Оуэн, Грей және ... ... көз ... ... ... ... ... сақтай отырып
ақшаның жоюдың жобасын ұсынды және оны ... ... ... ... де ... Қазан революциясынан (1917)
кейiн, азамат соғысы жылдарында ақшаның құнсыздануы байқалған кезде ақшаны
жою сәтi ... яғни ... өзi ... алып келдi деген тұжырымдар
пайда бола бастады. Керек десеңiз ауыл ... ... ... ... айырбастауды ұйымдастыруға тырысты. Шындығында,
оның бәрi ... ... С.Г. ... ... ... ... - ... ал ағылшын экономисi Смит Фалтьнер
энергетикалық бiрлiктердi - ... ... ... ... К. Маркс былай дейдi : ақшаларды жоя отырып, бiз
қоғамдық дамудың ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... едiк. Қанша дегенмен коммунизм - ол, ... да ақша ... олар бар және бола ... ... дами отырып, тауар болып қала ... ... ... ... ... - ... ... эквивалент, ерекше тауар, онда барлық
басқа ... құны ... және оның ... ... ... ... ... еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз ... ... ... бiрдей эквивалент ролi тарихи ... ... ... ... ... құндылығын бейнелеу қасиетi, ... ... ... К. ... ... ... ... Алтынға бұл қасиет қоғаммен берiлгген ”.
Алтын жалпыға бiрдей эквивалент ролiн орындау үшiн ең ... ... ... ... отыр. Бiрiншеден ол ерекше табиғи сапаға
ие: ... ... ... ... тот ... тек қана “патша
арағында” ( 2/3 тұзды және 1/3 азот қышқылында ... ... ... ... ... құнға ие. Қанша дегенмен оның қорының аз
болуы, ... ... ... ... өте ... ... ... Алтынды тұтынуға жылдан жылға өсуде. Ол әр ... ...... ... зергерлiк iстерге
дейiн, бiрде өте жұқа қалыңдықпен, ... ... ... ... ... ... қиын және ... көп қажет етедi . Қазақстанда
160 алтын кен ... бар. ... ... ... ... ... ... - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар арасындағы белгiлi
бiр ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Эканомикалық
категория ... ... мәнi оның үш ... ... ... Оларға:
- Жалпыға тiкелей айырбастау ;
- Айырбас құнының дербес ... ;
- ... ... заттық өлшемi .
Жалпыңа тiкелей айырбасталу формасында ... ... ... ... ... айырбастау
мүмкiншiлiгiнiң бар екендiгiн ... яғни оның ... ... ... бұл мүмкiндiк елеулi қысқарды және ... ... ... пайдалану және бөлумен ғана ... жер, ... жер асты ... ... және ... Қазiргi кезде жекешелендiру процесстерiнiң ... ... ... ... формасында ақшаны пайдаланудың
көлемi едәуiр кеңiдi.
Ақшаның айырбас құнының дербес ... ... ... ... ... байланысты емес. Ақшаны бұл формада
қолдану ... олар ... ... бюджеттiң кiрiстерiн қарыздық
берешектердi өтеу, ... ... ... ... және өндiрiстiк емес шығындарды қаржыландыру, Ұлттық банктер
несиелiк ... ... ... ... және ... сытрқы заттық өлшемi тауарды өндiруге ... ... ақша ... өлшену мүмкiн құнын анықтау арқылы
көрiнедi.
1.2 Ақша теориясының ... және ... ... ақша айналысы
Ақшаның металдық теориясы.
Бұл теорияның өкiлдерiне капиталдың алғашқы қорлану кезеңiндегi
меркантелистер (Томас Мэн, т.б.) ... ... ... байлығын ақшамен
өлшеуге, сонымен қатар ақшаны бағалы металдармен ... деп ... ... Олардың пiкiрiнше қоғамның нағыз байлығы алтын мен күмiс, яғни
бұлар өзiнiң табиғаты ... ... ... ... ... Ақшаның
металдық теориясы фетишистiк сипатта, себебi бұл теорияның пайымдауынша
ақшаның ролiнде алтын, күмiс сияқты кез-келген ... ... бола ... ... тауар шаруашылығындағы өндiрiстiк қатынастарын сипаттайтын
ақша екендiгi жөнiнен хабарсыз.
Ресейде ... ... өкiлi ... мемлекеттiк қызметкер
М.М.Сперанский (1771-1839 ж.ж.) ... ... Ақша ... ... ... ... негiзi – ақшаға тек нағыз бiр ғана ақша
деп қарау керек деген көзқарасы бар. Сперанский ең ... ақша ... деп ... ... ... ... ... қатысуы XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс ... тек бiр ... ... яғни ... ... және күрделi формаларына өту кезеңi болды. ... тар ... ... XIX ғ. дүниежүзiлiк экономиканың
шеңберiне сыймады. Өндiрiстiң ... ақша ... ... ... талап еттi. Объективтi түрде, металдық жүйенiң негiзiнде жаңа төлем
әдiстерi мен ... ... олар ... ... ... ақша деп тек қана ... металдарды емес, сондай-ақ
металға айырбасталатын Ұлттық банктiң ... да ... ... ... ... металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады.
Екiншi дүниежүзiлiк соғыстан кейiн француз экономистерi Ж. Рюэфф және ... ... ... Р. ... ... ... алтын стандартын
енгiзу идеясын ұсынады. Себебi 70-шi жылдардың басында ... ... ... валюталық жүйенiң орнына жаңа алтын стандартын енгiзуге тырысқан.
Жекелей алғанда, АҚШ –тың экс-президентi Р. Рейган ... ... ... ... ... қайта оралуы мүмкiн деп ... 1981 ... ол ... ... ... ... осы ... бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша ... ... ... келедi. Жалпы алтын стандартының мағынасы ... ... және ... байланысты өзгередi.
Қағаз – несиелiк ақшаларды алтын қорымен жасанды түрде ... ... ... ... ... ... ... әкелiп соқтыруы сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша ... тым аса ... ... ... ... ... ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса маңызды ... ... ... т.б. ... ... ... алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау ... ... ... ... ... ... ету ... болуымен және маңызды өнеркәсiптiк шикiзат болып қала
беруiмен сипатталады.
Металдың ақша ретiнде ... ... ... одан ...... пайда бола бастады. ... ... ... ... пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның қалыптасуындағы соңғы
кезеңдi сипаттайды.
Монета – ол ... ... ... салмақтық құрамы заңмен
бекiтiлген ... ... ақша ... ... бет жағы – ... ... – реверс, кесiндiсi – гурт болып ажыратылады.
Егер монетаның номиналды құны құрамындағы металдың ... ... онда бұл ... ... ... Толық құнды еместерi биллонды ақшалар
деп аталады.
Монеталық ақша ... ... ... ... ... – жалпыға бiрдей эквивалент ролiн екi немесе одан да ... ... яғни ... ... және ... монеталар пайдаланылады.
Металдық айналысқа байланысты аталып өткен екi ақша жүйесi ... және ... ... – бұл ақша жүйесiнде жалпы құндық эквивалент ролiн заңды
түрде екi металл атқарады. Алтын және ... ... кең ... ... ... ... биметаллизмнiң үш түрi бар:
Паралелдi валюта жүйесi, алтын және күмiс монеталар арасындағы
қатынас металдың ... ... ... ... ... бекiтiлдi;
Қосарлы валюта жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
“ақсақ” ... ... , ... ... ... белгiсi болып
табылады.
Монометаллизм – жалпыға эквивалент ролiн бiр ғана металл атқаратын
ақша жүйесi. Құн белгiлерiн ... ... ... ... ... үш ... бөлiнедi:
Алтын монета стандарты, оған алтын монетасының ... ... ... ... құн ... ... ... монеталарға өсу құны
бойынша айырбасталуы болып табылады.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен ... ... ... ... бекiтiлген сомманы ұсынған жағдайда алтын ... ... ...... Авсралияда, Норвегияда және басқа
елдерде бекiтiлген. Бұл ... ... ... ... айырбасталатынын бiлдiредi. Сөйтiп, бұл стандарт бiр ... ... ... ... ... көрсетедi.
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. ... мыс ... ... 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... “акче” сөзi, қазақша “ақша” , яғни ... ... ... ... қарап шыққан.
Ақшаның номиалистiк теориясы.
Меркантелистердiң металлизмге қарсы iс ... ... ... пайда бболды. Тауар өндiрiсi мен айналымының өсуiне
байланысты металл ... ... ... ... несиелiк айланыс
құралдарына жартылай ауыстыру бiртiндеп орын ... ... мен ... ... iшкi ... ... шығара отырып,
номиналистер құн белгiлерiнiң жүру құқығын негiздедi, ол үшiн ... ... ... ... ... мынадай:
• Ақша идеалды есеп бiрлiгi ... ... және ... ... ... құны анықталады;
• Бұл бiрлiк ешқандай да iшкi құнға ие емес;
Сонымен номиналаистер аұшаның құндық ... ... ... ... ... ... айырбас құралы ретiнде қарастырады. Адам
Смиттiң айтуынша, ақша – бұл ... ... ... ... ... және ... құралы. Ол ақшаның құны екi жақты мәнге ие
дп санайды:
• Қандай-да бiр заттың пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа ... ... алу ... ғ. ... және XX ғ. ... ... ... номинализм үстемдiк
ете бастады. Бiрақ бұрынғы номинализмнен айырмашылығы оның объектiсiне
қағаз ... ... мәнi ... экономисi Кнаптың (“Государсвенная теория
денег”, 1905 ж.) еңбегiнде ... ... Оның ... ережелерi
төменгiдей құрылған:
• Ақша – құқықтық тәртiптiң өнiмi, мемлекеттiк билiктiң ... Ақша ... ... ... ... яғни ол ... ... жасалған төлем белгiлерi болып табылады;
• Ақшаның негiзгi қызметi – төлем құралы.
1929 – 1933 жж. Кономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрi ... ... ... Дж.М. Кейнс (1930ж. “Трактат о денгах”) алтын ақшаларды
“жабайылық сарқыншағы”, “арбаның бесiншi дөңгелегi” деп ... ... ... қоғамның өркендеуiн үнемi қамтамасыз етiп отыратын қағаз
ақшаларды жатқызды. Кнапп ... ... деп ... ... ... ақшалар қарапайым түрiнде қалып, кнапптық партализм толық жүзеге
асты деп санады.
Ақшаның номиналистiк ... ... ... экономиксi П.
Самуэльсон да болды. Ол ақшалар өткен уақытта ғана ... ... ал ... ... ақшалар шартты белгiге айналуда деп сендiредi.
“Тауар ақшалардың ... ... ... ... Қағаз ақшалар ақшаның
мәнiн, iшкi табиғатын ашады. Ақша дегенiмiз ол ... ... ... ... болуы металл айналысының объективтi
заңдылықтары мен капитализм ... ... ... ... ақша ... деген қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... Бұл ... ... ақ ... жасалған ақшалар пайда болды. Ақ бұғылардың барлығы император
меншiгiнде болған.
Нағыз қағаз ақшалардың пайда болуы ... ... ... ... ғ. ... ... ... өндiрiстiң дамуымен қағаз
ақшаның қолданылуы өрiс ала бастады. Қағаз ақшалар 1690 жылы ... ... отар ... 1716 ж. ... 1795 ж. ... ж. ... ... болды. Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина тұсында пайда ... ... ... ... ... ... ...
толық құнды ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой ... олар ... ... ... ... ... құнынан ауытқуынан
көбеюi есесiнен пайда болды.
Қағаз ақшалар ақшаның ... ... ... ... бiртiндеп
бөлiнуi нәтижесiнде пайда болған құн белгiсiнiң ақырғы ... ақша ... өз ... табу үшiн шығарылатын, әдетте
металға айырбасталмайтын, ерiксiз ... ие ақша ... ... ... құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды ... ... ... өте аз. ... төлем құралы болып
тұрған кезде ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай ... ... ... айналыста өзiнiң меншiктi құнының арқасында
жүрсе, ал қағаз ... ... ... ... ... ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн белгiлейдi.
Осылайша , Қазақстанда 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы ... 500 ... ... ... болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ ... ... ... ... ... ақшаларды толық номиналдық ... ... ... ... ... ... ... меншiктi құны болмағандықтан да , олар айналыс
саласындағы ақшаның қызметтерiн толық құнды ақшалардың қызметтерi арқылы
атқарады.
Қағаз ... ... ... болмауына байланысты олар
өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және ... ... ... ... әр ... ... байланысты болады: бюджет
тапшылығын, әскери және басқа да өндiрiстiк емес ... ... ... ... ... ... ... салдарынан алтынға
дүниежүзiлiк ақша ретiнде сұраныстын ұлғаюы; еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi ... ... ... ... Жалпы алғанда қағаз
ақшалардың құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ... ... ... ... ие. ... ... дербес
түрде ұзақ уақыт бойында айналуы мүмкiн емес, сондықтан да олармен қатар
несиелiк ақшалар ... ... – бұл ... негiзiнде алтынның орнына келген құнның
қағаздай белгiсi. Несие ақшалар несие берушi мен ... ... ... ... ... ... және ... құралы формасы ретiнде
өмiр сүрудiң меншiктi формасын алады”.
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: ... ... чек, ... жатады.
Ақшаның сандық теориясы.
Айналыстағы ақшаның саны К. Маркстiң ашқан ақша ... ... ... қажеттi ақша саны – айналыстағы ақша саны мен сатуға
арналған тауарлар массасы және ... бiр ақша ... ... ... ... бiр ... ... талап етедi.
Айналысқа қажеттi ақша санының формуласы төмендегiдей:
Монетаристер деп аталатын, ағылшын классикалық экономика ... ... ... ... = ... P – ... жалпы деңгейi;
Y - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – ... және V1 – ... және ... ... ... ж. ұлы ... кейiн ақшаның сандық теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, ... ... ... ақша ... ... ... басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала бастаған инфляциялық процестер ағылшын,
американ экономистерiн ... ... жаңа ... ... ... ... монетаризм ақша массасы мен ... ... ... ... ... ... Монетаристер ақшаны
реттеу және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн қажеттi мерзiмдер арасында
пайда болуы мүмкiн үзiлiстердi ескере ... ақша ... ... ... ... өсу ... “алтын” ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның төлем құралы ретiнде қызмет етуi ... ... ... көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп бөлiгi қарыз
талаптары мен мiндеттемелерiн ... ... ... жабу ... ... ... даму ... ақша санына керi әсер етедi:
неғұрлым тауарлардың көп бөлiгi несиеге ... ... ... ... аз саны ... етiледi. Оған қоса мынаны ұмытпаған жөн: ... ... ... бiр саны ... және ... ... ақша ... қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, ... ... ... заң ... ... ... анықталады:
Ас = Тб.с. – Нт.б.с. + Тс – От.м.с. / А + ...... ... және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. – тауар ... ...... ... ... бағасының сомасы,
Тс – қарыз және басқа мiндеттемелер бойынша ... ... - ... есептескен талаптар мен мiндеттемелер сомасы;
АР – ақша ...... ... және айналыс құралдары ретiндегi айналымының орташа
саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы ... бiрi ... ... ... ... аз ... төлемi
болып табылады.
Ақшаның сандық теориясы айналысқа қажеттi ақша санын дәл анықтауға
мүмкiндiк бермейдi, ол ... ... мен ... ... ... ... ақша ... орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне сәйкес,
несиелеу жолдары бойынша қажеттi ... ... ... ... эмиссиялық және нсиенiң қызметiн атқарады. Ақша екi түрлi формада
болады: қолма – қол және ... ... ... яғни банктiк
шоттардағы қолма-қолсыз ақша қаражатының жазу формасындағы ақша ... бұл екi ... бiр – ... ... ... ... айналымның
ақшалары әрдайым қолма-қол банкноталарға айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ... ... ... ... ... және ... керiсiнше болуы ақша
массасының өзiне қандай ... ... ... ... ... ... ... металл ақша, оның басқа да ақша формаларына өзгеру
себептері
2.1 Металл ақшалардан ... ... өту ... мен себептері
Ақша өзінің материалдық – заттық құрылымы жөнінен металл ақшалар және
қазыналық билеттер (қағаз және несие ақшалары) ... ... ... ... ... ... бөлінісінің нәтижесі – ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып, айырбас нақтылы
үздіксіз құбылысқа айналғанда ақшаның ролін ... ... ... жүре ... ... ... пайда болуына байланысты ... ... ... ... де ... ... Алдымен белгілі бір
массасы көрсетілген бірақ формасы жоқ металл сынықтарының орнына әр түрлі
массалы ... ... ... ... Дегенмен, жаңа дәуірге дейін
XVIII ... ... ... ... ... ... құймалар айналыста
болыпты. Осыған байланысты қазіргі уақытта да көптеген ақша өлшемінің атауы
оның салмақ атауларымен бірдей. ... фунт ... ... марка –
«жарты фунт» ... ... Ал фунт – ... ... 409,5 ... тен екен. Киев Русьіндегі ақша өлшемі грифна күмістің фунты ... ... ал оның тең ... ... деп ... ... алғашқы түрі – құйма металл. Оның формасы да әр ... ... сым, ... және т.б.). ... металл құймалары айырбаста
алып жүруге және сақтауға өте ыңғайсыз болғандықтан сауданың баяу жүруіне
әкеп соқтырған.
Біртіндеп металл ақшаның түрі де, ... да ... ... ... ақша ... ... бір ... бар формасыз мыс құймасы, одан кейін
жолақша сызығы бар табақша, ең соңғысы екі жағында сурет салынған ... ... екі фунт ... ... ақша ... ... Сөйтіп металл
ақшалардың формасының неше түрі болып өзгеріп, ақырында дөңгелек ... ... – ақша ... ... даму ... ... еңбек бөлінісі дамуының жоғарғы сатысында металдан монета
түрінде ақша құйыла бастады. ... ... ... ... ... арасынана көпестер бөлініп шығып, олар тауар айырбасына
тек делдалдық кәсіппен щұғылданды. Сонымен ... ... заң ... ... бір ... салмағын, сыртқы түрін бекіткен тағайынды
формадағы ақша белгісі. Мемлекет алтынның ... ... ... ... түрде бекітілгн нақты массасының іс-жүзіндегі массасынан
ауытқуы), эмиссия ережесін бекітті. Монетаның бет жағын – аверс, сыртын ... ... ... деп ... ... толық құнды және толық құны жоқ ақша болып ... ... ақша деп ... ... құн ... ... жұмсалған
металдың құнына тен ақшаны ... ... ақша ... ... ... ... құн ... болады және ақшаның барлық қызметін атқарады.
Толық құны жоқ ақша – ... ... құн оны ... ... ... ... болатын ақша. Ол толық құнды ақшаның ұсақ ... ... ... атқару үшін майда монета түрінде қолданылады.
Осы билондық монета деп те атайды. Ақша айналысы шапшаң болғандықтан ... ... ... ... ... жоятындықтан майда ақшалар алтын
монеталы стандарт кезінде де кембағалы металдардан соғылды. Олар алғашқыда
күмістен, бертін келе және ... ... ... және ... ... майда ақшаның үлесі аз. Дегенмен майда ақшаны
айналысқа ... ... ... пайда монетада көрсеиілген құнмен
оның құрамындағы металдың нарықтық бағасының айырмасына ... ... ... алтынға деноминация(көрсеткіш ірілендіру)
жүргізілді. Алғашқыда алтын елдің ішкі ақша айналымында айналыс және төлем
құралы ретінде ... ал 1976 ... ... ло ... ... ... ... ішкі айналымынан да, әлемдік
нарықтан да қағаз және несие ақшаларымен ығыстырылды.
Әлемдiк ... ақша ... ... ... ... Металдық айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық қызметiн ... ... ... ... айырбасталады;
• Несие және қағаз ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен
айналыстан ығыстырылып шығарылады және ... ... ... ... аталып өткен екi ақша жүйесi –
биметализм және ... ... – бұл ақша ... жалпы құндық эквивалент ролiн заңды
түрде екi металл атқарады. Алтын және ... ... кең ... ... ... ... биметаллизмнiң үш түрi бар:
• Қатар жүретін валюта жүйесi, алтын және күмiс монеталар арасындағы
қатынас металдың ... ... ... ... түрде бекiтiлдi;
• Қос валюталық жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
• “Қосалқы” ... ... , яғни ... ... және ... монеталары
заңды төлем құралы қызметін ... ... ... ... емес,
себебі күміс монеталарды жасау жабық түрде жүзеге асырылып, алтын
монеталарды жасауға ерік берілді.
Биметализм XVI-XVII ғғ. ... ... ал ... елдерінде XIX ғасырда
дами бастады. Бірақта биметалдық ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың
даму қажеттігіне сәйкес ... ... екі ... құн ... ретінде
қатар пайдалану ақшаның бұл қызметіне қарама-қайшылық ... ... жылы ... Бельгия, Швейцарияда және Италияда биметализмді сақтап
қалу мақсатында өзара ... ... ... ... ... ... ... бекітіліп, ол бойынша екі металдан да құны
бес франк және одан да жоғары болатын монеталар соғылып, ... пен ... 1/15,5 ... тең ... ... екі ... арақатынасы
алтын мен күмістің нарықтық құнына сай келемейді.
Биметализм жүйесі өскелең капиталстік ... ... ... ... құн ... ретінде екі металды қатар қолдану
ақшаның бұл қызметіне қайшы келді, жалпыға бірдей құн өлшеі ретінде тек ... ... ... ... ... не ... , не күміс. Оған қоса XIX аяқ
шегінде күміс шығарудың арзандауына байланысты күмістің құны кеми ... ... ... мен ... ... 1/20 тең ... Ал заң ... мен күмістің арақатынасы бұдан әлдеқайда төмен болғандықтан алтын
монеталар ... ... ... ... ... жалпы құн өлшемі ретінде қызмет ететін бір ғана ... ... ... ... биметализм ақша жүйесінің орнына ... ...... ... ролiн бiр ғана металл атқаратын
(алтын немесе күміс) ақша жүйесi.
Күміс монометализмі Ресейде ... жж. ... ... жж. қызмет
етті.
Алтын монометализмі алғаш рет ақша жүйесінің типі ретінде XVII ғ.
Ұлыбританияда қалыптасып, 1816 жылы ... ... ... ... ... XIX ғ. ... қарай енгізілді.
Құн белгiлерiн алтынға айырбастау сипатына байланысты ... үш ... ... ... ... оған ... ... айналысы, алтынның
ақша қызметiн атқаруы, құн белгiлерiнiң еркiн ... ... өсу ... ... ... табылады. Бұл еркін бәсекенің тұсындағы
капитализмнің талаптарына біршама сәйкес келе ... ... ... ... ... мен капиталдың сыртқа шығарудың дамуын
қолдады. Бұл стандарт өзіне тән негізгі белгілерімен ... ... ... ішкі ақша ... ... ... барлық қызметтерін
бірдей атқарады;
• Алтын монеталарды құюға рұқсат етілді, яғни елдің монета сарайында;
• Толық ұнды емес ақшалар айналыста жүре ... ... және ... ... ... ... және ... валюталарын еркін түрде сыртқа шығаруғаболатын
болатын.
Алтын монета стандартының қызмет етуі орталық ... ... ... ететіндей мөлшерде алтын қорының болуын және оның
монета ... ... ... қызмет етуін талап етеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында бюджет тапшылығының өсуі, ... және ақша ... ... жабу ... ... алтын
қорларынан көп мөлшерде айналыстағы ақша массасының ... ... ... ... алтын монеталарға еркін ауыстырылу қауіпін
туғызды. Бұл кезеңдерде алтын ... ... ... ... ... ... ... көптеген елдерде (АҚШ-тан басқасы) осы
себептерге байланысты тоқтатылды. Сөйтіп ... ... ... және оны ... ... тыйым салынды. Алтын монеталар қазынаға
сақтауға жіберілді.
1924-29 жж. ақша реформасының ... ... ... ... қайта
оралып, яғни оның келесідей екі қысқартылған формасы ... ... ... және ... девиз стандарты.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен Францияда ... ... ... ... ... ұсынған жағдайда алтын құймаларына
айырбасталды. Оның ... ... ... ... ... ... ... және алтын монетаны еркін түрде жасауға тиым ... 12,4 кг ... ... ... 1700 фунт ... ... кг алтын құймасының бағасы 215 франтке тең болды.
Алтын девиз стандарты – ... ... ... және ... ... Бұл банкноталардың алтынға, шетел валютасына
(девизiне) айырбасталатынын ... ... бұл ... бiр ... ... ... валютасына тәуелдiлiгiн көрсетедi.
Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан алынып
тасталды. Міне тек осындай қосалқы жолмен ғана ... ... ақша ... алтынмен байланысы сақталды. Ұлттық валютаның ... ... ... саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның
курсының төмендеуіне немесе жоғарылауына байланысты оған шетел ... алу ... сату ... ... ... ... ... стандарт
кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына тәуелді болды.
1929-1933 жылдары әлемдік экономикалық дағдарыс нәтижесінде ... әр ... ... ... ... формасы жойылды.
1944 жылы Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық валюта жүйесі еркін
айырбасталатын валютасы бармемлекеттердің қолдануы үшін ... ... ... шын мәнінде алтын долларлы стандартты енгізді.
Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы стандарт – тек АҚШ ... ... ... жоқ, ... бұл стандарт тек орталық банктер мен үкімет
мекемелері үшін ғана ... АҚШ ... ... алтын қорының азаюына
байланысты 1971 жылдан бастап алтын ... ... ... ... ... ... ... та айналыстан шықты.
1976-1978 жылдары Ямайка Халықаралық валюта жүйесі алтынның айналыстан
шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің ... ... және ... ... ... Халықаралық валюта қорымен оның мүшелері арасындағы
есеп айырысудан да алтын алынып тасталды.сөйтіп ... ... ... несие ақшалары жүйесі орнықты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысу негізгі себептеріне келесiлер
жатады:
• Металл ақшаларды тасымалдап алып жүру қолайсыз. Яғни ... ... ... ... қиынға түсті. Сонымен қатар егер белгілі бір
тұлға көп ақшалармен саудаласу үшін міндетті түрде үлкен ақша салатын
ыдыстармен ... Ал ол өз ... сол ... ... көзге түсуін,
соның салдарынан оның өміріне қауіп тудыруы мүмкін еді.
... ... ... ... ... жасаған әрекетiнiң
нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық
құрамын төмендету ... орын ... ... ... ... ... ... Яғни, бұл жерде белгілі бір мемлекет өз
қызметтерін және ... ... ... үшін ақша ... сәйкес келмейтін металл ақшаларды көптеп шығарумен байланысты
және ол өз кезегінде саудаласуда әділетсіздікті туғызады;
• Бағалы металдарды ... ... ... ... ... ... яғни қоғамдық қатынастардың күннен күнге дами түсуіне
байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары қажет болды. Ал металл
ақшалар шығарудың мөлшері шектеулі және оны ... көп ... ... Егер ... ... ... болмағанда бүгінде металл ақшалар
өндіру үшін металлдарға деген сұраныс өсіп, жалпы ақша құнының ... өсіп ... орын алар ... ... ... жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы. Бұл
әсіресе елдің қиыншылық жағдайларға тап ... ... ... ... ... әр ... ... пайда болған
тапшылығын жабу мақсатымен көрініс табады. Мемлекет бюджет тапшылығын
жабу үшін қағаз ақшааларды шығарудың негізгі ... ... ... ақшалар
эмиссиялап ақша төлеу әлеуметтік мәселелерді уақытша шешеді.
2.2 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары
Қағаз ақшалар – бұл ... ... ... болып табылады. тарихта
олар айналыста жүрген алтын және күміс ... ... ... ... Бұл ... ... айналыста жүруінің объективті
мүмкіндігі, олардың ... ... ... атқару ерекшеліктеріне
байланысты пайда болды.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. ... болды. Бiрiншi дүниежүзiлiк соғыс жылдары ... ... ... шығарылды.
Сонымен қағаз ақшалар – ... ... жабу ... және ... ... ... мемлекет белгiлеген
өзiндiк номиналы бар құнның белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... ... ұлғаюы мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне
байланысты шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар ... ... ... және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану себептерiне:
• айналысқа артық ақша эмиссиялау,
• эмитентке ... ... ... ... ... ... ... уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар
алтынмен көрсетiлмейдi. Алтынды айналыстан қазынаға қарай ығыстырып ... ... ... ... ... ... ... нарығындағы несие
ақшалармен операциялар жүргiзугеқарсы тұрады. Осыдан алтын қағаз және несие
ақшалардың құнын өлшеу ретiнде ... ... ... ... ... өлшенген құнды көрсетедi, өйткенi өзiнiң құны жоқ. Сонымен
алтын белгiлерiнiң, яғни ... ... емес және ... ... ... ақша формаларының олардың алтындық мазмұнынан ажырауына алып келедi.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) – бюджет тапшылығын жабу мақсатында
шығарылатын және ... ... ... ... ... ... құны бар ... белгiлерi.
Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметiн
атқарады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты жағынан
тұрақсыз және ... тез ... ... ... ... ... ақша ... эмитентке деген сенiмнiң төмендеуiн және
төлем балансының қолайсыздық ... ... ... ... ... ақша ... заңдылығын көрсетеді.
Өйткені экономикада айналыста жүретін негізгі ақша ... ... ... және оның ... бұзылуы экономикаға тікелей әсер етеді.
Ақша айналысы - шаруашылықтағы тауарларды өткiзуде, сондай-ақ тауарлы
емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға ... ... ... және ... ақша ... ақшалардың қозғалысы.
Ақша айналысының объективтiк негiзiнде де ... ... ... ... және ... ... ... тауарлар
айналысы, сондай-ақ несиелiк және жалған капиталдың қозғалысы ... өмiр ... ... қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi
мен тауар ... ... ... Кез ... тауар
айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша ... ... Ақша ... ... онда ... айналысы да
болмайды.
Қайта құру кезеiне дейiн “ақша айналымы” мен “ақша айналасы” ұғымдары
арасында айтарлықтай шек қойылатын. Ақша ... деп ... – қол ... ... Ал ақша айналымы ұғымы одан кең мағына бергендiктен ... – қол және ...... айналым мағынасын сипаттайды. Қазір бұл
арадағы айырмашылық жойылды және ол барлық ақша ... ... ... айналысы шаруашылықтағы тауарларды өткiзуге, сондай-ақ тауарлы
емес ... және есеп ... ... ... қызмет ететiн қолма-
қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша белгiлерi әр түрлi жағдайда қамтамасыз етiледi. Қолма-қол ... ... және ... жиынтығымен қамтамасыз етiлсе, қолма- қолсыз
ақшалар – ... ... ... ... ... ... жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайында
ғана мүмкiн болады, себебi ол уақытта ... мен ... ... ... ... ... және ... қандай бағада сатылатыны белгiлi
болған. КСРО-ның таратылуына, бағаның ... ... ... алынуына және т.б. байланысты жүзеге асыру ... ... ... қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасында шек жойылды. Тауар айналысы
процесiндегi қолма – қол ақша ... және ... ... ... қызмет көрсету, сонымен бiрге кәсiпорындар мен қаржы несие
мекемелерiнiң ... ... ... ... – ақша ... ... ... объективтi негiзi – тауар өндiрiсi мен тауар ... ... Құн ... ... яғни ... ... ... жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ақшаның әрдайым қозғалыста,
яғни айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Бiрақ ақша ... ... ... ... ... Бұл екi ... жекешеленiп жүредi. Тауарлар, оларды сатып алғанан кейiн,
айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста ... ... жүре ... ақша әрi ... ... әрi ... құралы
функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды ... ... ... ... алу
үшiн қолданылуы мүмкiн.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық ... ... ... ... тек ... алу – сатумен шектелмейтiнi
түсiндiрiледi. Ақша еңбекақы, зейнетақы төлеу үшiн, бюджетке ... үшiн, ... ... алу үшiн және т.б. ... үшiн ... ... ... маңызды элементi – қолма-қол ақшаның қолдану
аясын азайту болып келедi. Бұл ... ... ... кәсiпорындар
арасындағы есеп айырысулардан қолма-қол ... ... есеп ... ... ... ғана шешiледi.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет емес.
Ақша өз айналысында қолма – ... ... ... ... ... ... ... кәсiпорынның бөлшек саудасынан ... ... ... соң оның есеп ... ... ... ақша қаражатарына
айналады да, ол бұдан өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша ... ... және ... ... ... Сондай-ақ:
• өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни тауарлы сипаттағы ... ... ақша ... тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
• ақша айналысы бiрнеше тарихи кезеңдерден өттi және ... ... ... ... ... ... ... заңдармен реттелген елдегi ақша ... ақша ... ... ... Қазақстан Республикасында ақша
жүйесi 1995 жылы 30 ... ... ... Ұлттық банкi туралы”
Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес
ұйымдастырылған. ... ақша ... ... ... ... ... онда ... ақша бiрлiгi, ақша ... ... ... ... ... ... ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш ... жылы ... ... теңгенi айналысқа шығарып, экономикада ... ... ... ... ... Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн
және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Бүгінде еліміздің ақша айналысындағы қағаз ... ... ... ... Елімізде бүгінде қағаз ақшалардың айналысында: 10000, 5000,
2000, 1000, 500, 200 ... ... ... және 100, 50, 20, 10, 5, 2,
1 ... ... ... айналыста жүр.
Ал 1999 жылы ұлттық валютамызды ұлттық және әлемдiк валюталық
қатынастарды ... ... ... дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, ... ... ... ... жол ашуда.
Қағаз ақшамыз теңге толық қанды даму барысында. Бұл ұлттық валютаны
кең көлемде қаржы ... ... 1993 жылы 15 ... ... іске асты. Бұл салада ... ... ... ... ... жүйесінің жоғары деңгейге жеткендігін көрсетеді.
ТМД елдері бойынша қаржы жүйеміз неғұрлым рыноктық талаптарға сай ... ... ... арылып шыққан жүйелердің бірі болып табылады.
2.3 Бүгінгі таңдағы ақша ... ... ... экономиканың дамуы, экономикалық қарым-қатынастардың
жаңа формаларының дамуына байланысты және ... ... ... ... ақшаның жаңа формалары пайда бола бастады және олар өзінің
белгілі бір ерекшеліктеріне ... ... ... ... өте тиімді болып келеді. Ол ақша формаларына негізінен несиелік
ақшаларды жатқызсақ болады.
Несиелiк ақшалардың мынадай түрлерi бар: ... ... және ... ... ... яғни ... ... оны сату және
басқа да коммерциялық қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... душар болады. Сол кезде өнімді
сатып алушы жабдықтаушымен есеп айырысуды кейінге қалдырады. Демек ... ... ... ... ... ... ... бір түрі –
вексель пайда болады.
Қолма-қолсыз төлем ...... ... ... А.А. ... ... – мерзімі өткеннен кейін вексельде көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... формада құрастырылған
қарыздық міндеттемелерінің бірі». Д.М. Мажитов, осы ... ... ... ... ... ... – бұл белгіленген ... ... ... ... ... соманы қарыз алушыдан
талап етуіне құқық беретін жазбаша түрдегі қарыздық міндеттеме» деп атады.
Вексель – қарызды өтеудегі заңды ... ... ... міндеттемесі.
Ол – бағалы қағаз. Вексельді борышқор, яғни вексель беруші ... ... ... ... яғни ... ... береді. Вексельдің мәні –
несиеге алған белгілі бір соманы ... ... ... ... ... үшін ... сатып алушының (вексель берушінің) сатушыға (вексель
иемденушіге) берген қарыз міндеттемесі.
Вексель несиені өтемеу қаупімен ... ... ол ... шамалы болса да сенім болғасын төлем құралы ретінде қабылданады.
Егер вексель беруші тауардың сапасын, құнын, ... ... ... да ... ... ол ... иемденуші серіктестің тек вексель
алған уақытындағы төлем қабілетін ғана емес, сонымен қатар ол өте маңызды,
оның төлем ... ... ... ... ... ... Вексель келісіміне қатысушылардың бірін-бірі бақылауы және
сонымен бірге біріне-бірі ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастарды дамытуға жол ашады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен вексельдің үш түрлі ... ... ... ... ... яғни ... ... жағдайға, не
мақсатқа алғандығы көрсетілмейді;
• Екіншіден, оның даусыздығы, яғни қарызды қандай жағдайға ... ... ... өтеу ... ... вексельді айналмалылығы, яғни вексель иемденуші оны басқа
адамдарға беруіне болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға мүмкіндік береді. Сол
себепті вексельді сауда ақшасы деп те ...... бiр ... ... ала келiсiлген мерзiмде және
белгiленген жерде төлейтiндiгi туралы борышқордың қарыздық мiндеттемесi.
Вексельдiң екi түрi бар: жай және ... ... ... ... ... (28.04.97) ҚР заңында мынадай түсiнiктемелер берiлген:
Жай вексель ...... ... ... ... соманы
белгiлi бiр уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы ... еш ... ... ... ... ... вексель (тратта) – вексельде көрсетiлген соманы белгiлi бiр
уақытта алғашқы вексельдi ұстаушыға (ремитентке) ... ... ... бiр
тұлғаға (трассатқа) вексель берушiнiң (трассанттың) еш ... ... ... ... ... ақшалардың келесi түрi бұл банкнота. Банкнота ( ағыл.
сөзiнде “Bank-note” аударғанда “банк билетi”) – ... ... ... әр ... ... ақша ... ... және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады.
Банкнотаның вексельден мынадай айырмашылықтары бар:
• мерзiмдiлiгiне ... егер де ... ... ... ... ал банкнота – мерзiмсiз қарыздық мiндеттеме;
• кепiлдiгiне қарай, вексельдi айналысқа жеке кәсiпкерлер шығарады
және оның жеке ... ... ол ... ... ... орталық
банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепiлдiк бередi.
Экономикада банкнотаның екi түрi бар. Ол: классикалық және ... ... – бұл ... ... ... ... ... алтынға еркiн алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз ... ... ... ... – бұл ... ... ... шығарылған Орталық банк
билетi. Олар ... ... тек қана ... ... барлық
активтерiмен қамтамасыз етiледi. Ендеше ... ... ... ... ... жай ... ... қамтамасыз етiлмейдi, бiрақ
олардың белгiлi бiр дәрежеде тауарлық немесе несиелiк ... ... олар ... ... ... ...... шот иесiнiң чектi ұстаушыға белгiлi бiр ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы ... ... ... бұйрығы. Алғашқы чектер тарихта 1683 жылы Англияда пайда
болды. Чектiң келесiдей түрлерiн ... ... ... чек – ... ... ақша алуға арналған төлем құралы;
• Атаулы чек – аударуға құқысыз белгiлi бiр ... ... ... ... чек – бiр ... ... ... бiрақ индосамент бойынша
басқа бiр тұлғаға беруге құқық бередi;
• Есеп ... чегi – ... ... ... ... ... қолданылады;
• Жол чегi – туристiк сапарларға арналған төлем құралы;
• Кепiлдендiрiлген чек – ... ... ... соманы төлеуге
кепiлдендiруiн сипаттайтын төлем құралы.
Чекпен есеп айырысу. Чек – бұл шот иесінің, яғни чек ... ... ... ... чек ... ... ... банкісіне берген
жазбаша бұйрығын білдіреді.
4
3
2
1
5
Сурет-1 – Чекпен есеп айырысу сызбасы
Мұндағы: 1 – сатып ... ... ... ... беру ... ... оған ... төлем тапсырмасын береді; 2 – банк оған чектік кітапша
береді және ... ... ... жеке бір шотқа аударады; 3 –
жабдықтаушы тауарын ... 4 – ... мен ... үшін ... ... 5 – ... ... банкке көрсетеді, ал банк сатыпалушының
шотынан чектегі соманы шегеріп, оны жабдықтаушының шотына түсіреді.
Чек арқылы есеп айырысудың қолайлылығы мынада:
• Егер де ... ... ... ... ... ... ал жабдықтаушы
төлеуге кепіл бергенше тауарын жібергісі келмеген жағадайда;
... ... ... жағдайда.
Біздің елімізде чек арқылы төлемдерді жүргізу 90 жылдың ... ... ... Осы ... ... ... ... чек арқылы
төлемдерді жүргізуге қатысты екі нормативтік құжатты әзірлеген болатын,
яғни Қазақстан Республикасында чек ... есеп ... ... ... ... жүргізу үшін Қазақстан Ұлттық Банкінің ... ... ... ... ... ... ... көп қажеттігі,
жалған чектің болуы, банкке бару қажеттігі, чектің дұрыс ... ... ... ... және ... ... мерзімінің
ұзақтығы салдарынан бұл төлем құралының айналымы ұзаққа созылмады. ... ... ... мен ... ... ... ... чектің
тиімсіз екені байқалды.
Менің ойымша, Қазақстан Республикасында чек арқылы есеп ... және ... ... кемшіліктерді жою үшін мынадай шараларды іске
асыру керек:
1. ... ... ... ... ... ... ... құралы ретінде чекке деген сенімділікті арттыру, түрлі
жарнамаларды ... ... ... ... ... ету;
4. Шетел тәжірибелерін өзіміздің ұлттық ... сай ... мен іске ... қазіргі кезеңде еліміздегі чекті пайдалану барысы 1998 жылы 5
желтоқсандағы ҚР Ұлттық банк Басқармасының №266 қаулысымен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Ақырғы кездерде дәстүрлі ақшаларды электронды ақшаларға ... көп ... жүр. ... ... кең өріс алуы ... ... жүргізу жүйесі электронды ақшалар мәселесінің жалпы
қоғамдық мәселеге айналуына әсер ... 90-шы ... ... ... ... ... жаңа түрі болып табылатын электронды ақшаларды
енгізу бойынша жобалар ... ... және ... ... ... ақшаларда ақша ретінде пластикалы карталардан ... ... ... ЭЕМ ... ... ... болады.
Элетронды ақшаларды енгізудегі негізгі мәселе оның ... ... ... болып табылады. Ұлттық банк елдің ақша-несие саясатының
негізгі реттеушісі ... ... ... ... ақшаларды
ендірудегі негізгі мәселе оларды реттеу болып табылады.
Ұлттық банктің осы электронды ақшаларды ендірумен болатын ... ... ... ... ... беру және ... ... Электронды ақшаларды реттеу мен оның айналысын ұйымдастыру;
• Электронды ақша жүйесіндегі ... ... ... ... банк ... ақшалар қызметіне рұқсат берсе өзінің ақша-
несие реттеу мүмкіншілігін шектейді. Тіпті ақша ... ... ... қалады. Себебі, оның ақша эмиссиясындағы монополиясы жойылады.
Электронды ... ... ақша ... ... біркелкі болмайды.
Егер ақша массасын санағанда электронды ақшаларды ескермесе, онда элетронды
ақшаларды кәдімгі ақшаларға ауыстырған ... М 0 ... ... ... депозиттер өседі. Оның әсерінен соңында М 1 агрегаты көбейеді,
сөйтіп жалпы ақша массасы көбейеді. ... ... банк ... ... ... ... отыруы керек.
Енді келесі суреттен электронды ақшалардың ақша ... әсер ... әр бір ... ... ... қарастырып және осы талдауға
байланысты Қазақстан Республикасының электронды ақшалар жүйесінің ... ... ... ... ақша массасы мен электронды ақшаларының арақатынасы
|Елдер ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... |(АҚШ ... ... ... |
| | ... ... |көлемі (млрд.|массасымен |
| | ... |ету ... ... % |
| | ... ... | | |
| | | ... | | ... |267,9 |1280 |200-400 ... |4,2-8,4 ... |58,61 |326,1 |200-400 ... |3,6-7,2 |
|Германия |82,07 |507,34 |200-400 ... |3,2-6,5 ... |125,64 |1569,23 |200-400 ... |1,5-3,2 ... |7,09 |97,7 |200-400 |1,4-2,8 |1,4-2,9 ... |147,1 |45,4 |25-50 |3,7-7,4 ... ... |15,00 |12,57 |25-40 ... ... ... ... ... ... электронды ақшалардың дамуы елімізде
әлемнің дамыған елдерімен салыстырғанда әлдеқайда артта екендігін ... ... ... ... ... ... электронды ақшаларды
дамыту шаралары негізінде алдағы уақыттарда еліміздің бұл ... ... ... тен ... тұра ... деп ... айта аламын.
3 Металл ақшалардың даму перспективасы
Білетініміздей, металл ақша қағаз ақшаға ... бір ... ... ... ... ... металл ақша ретінде ... ... ... ақшалардың негізгі артықшылығы мыналар болып
табылады:
• Адамның даму тарихында әлі ешкім ... ... ... ... ... ... ... да мүмкін емес, себебі олар табиғатта белгілі бір
мөлшерде ғана бар, және құнды металлдардың басқа металлдарға қарағанда
тапшылығы байқалады ... ... ... себебі);
• Төлем құралының бағасы өзгеріссіз болады, ал бұл өз кезегінде ақшаның
құнының түсуінен сақтайды, және экономиканы ... ... ... ... ... жүрген кезде де өте ұзақ бұзылмай тұра алады;
• Коллекционерлер металл ... ... ... ... жасау мошенниктерге тиімсіз, себебі ол ұсақ ... ... ... ... оның ... ... де ... Металл ақшаларды тасымалдап алып жүру қолайсыз. Яғни металлдарды алып
жүру, оларды ... ... ... ... қатар егер белгілі бір
тұлға көп ақшалармен ... үшін ... ... ... ақша ... ... Ал ол өз ... сол адамның дереу көзге түсуін,
соның салдарынан оның өміріне қауіп тудыруы мүмкін еді.
• Металл ақшалардың мемлекттiк билiк органдарының жасаған ... яғни ... ... ... алу ... ... төмендету сипатының орын алуы, жасанды металдардың шыға
бастау барысында бiлiнуi; ... бұл ... ... бір мемлекет өз
қызметтерін және өзінің ... ... үшін ақша ... ... ... ... ... көптеп шығарумен байланысты
және ол өз кезегінде саудаласуда әділетсіздікті туғызады;
• Бағалы ... ... ... ... ... ... түсуi, яғни қоғамдық қатынастардың күннен күнге дами түсуіне
байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары ... ... Ал ... шығарудың мөлшері шектеулі және оны шығаруға көп қаржы ... Егер ... ... ... ... ... ... ақшалар
өндіру үшін металлдарға деген сұраныс өсіп, жалпы ақша құнының өз
бетімен өсіп кетуі орын алар ... ... ... жабу ... қағаз ақшалардың шығарылуы. Бұл
әсіресе елдің қиыншылық жағдайларға тап болуын, ... ... ... ... әр түрлі себептермен пайда болған
тапшылығын жабу мақсатымен көрініс табады. Мемлекет ... ... үшін ... ... ... ... себебі халыққа уақытында
қағаз ақшалар эмиссиялап ақша төлеу ... ... ... ... ... ... бірден айту мүмкін емес, бірақ,
менің ойымша қағаз ақша тиімді әрі ... ... ... ... ... даму ... электрондық ақшалармен
біріңғай пайдалану әбден мүмкін.
Қорытынды
Жұмыс барысында ақша ... ... ... бiрi
екендiгiне көзiмiз жеттi Кез – келген тауар айналысында ақша ... ... ... ... және ақша бiр – ... бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша басты экономикалық категориялардың бiрi. Ақша
– жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда ... ... ... ... және оның делдал ретiнде қатысуымен тауар өндiрушiлер
арасында еңбек өнiмдерiнiң ... ... ... бередi. Жалпыға
бердей эквивалент ролi ... ... ... ... ... өз кезегінде металл ақшаларға жатады және ... ... ... түрі ... ... ... ... қоғамда алтын құн
өлшемі құралы болып табылғанымен ол жалпы ақша ... ... ... қағаз және несие ақшалары ... Яғни ... ... металл ақшадан қағаз ақшаларға өтуі заманның талаптарына сай
туындады.
Сонымен металл ... ... ... құнның қағаздай белгiлерiнiң,
яғни қағаз ақшалардың пайда болуының мынадай негізгі себептерін атап өтуге
болады:
... ... ... ... ... ... алмай, нәтижесiнде
айналыстағы ақшаға деген қажеттiлiктi толық өтей алмады;
• жоғары ... ... ... ұсақ ... ... қызмет көрсете алмады;
• алтын стандарты, жалпы алғанда өндiрiстi және ... ... ... ... ... оның ... қоғамның дамып,
өзгеруiмен қатар бiрге дамып, жан-жақты жетiлуде. Егер де бұрындары сатып
алу-сату ... ... ... эквивалентпен алтынмен жүргiзiлсе, бұл
күндерi қағаз және ... ... ... асуда, сонымен қатар
дүниежүзiлiк ақшалар пайда болып, ... ... ... ... ақшалар – бұл нағыз ақшалардың өкілдері болып табылады. тарихта
олар ... ... ... және ... ... ... ... болған. Бұл қағаз ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқару ерекшеліктеріне
байланысты пайда болды.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. XII ғ. ... 1690 ж. ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. Ресейде
пайда болды. ... ... ... ... қағаз ақшалар барлық
елдерде шығарылды.
Сонымен қағаз ақшалар – ... ... жабу ... ... ... ... ... мемлекет белгiлеген өзiндiк
номиналы бар құнның белгiлерi.
Ақша айналысы - ... ... ... ... ... ... және есеп ... жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-
қол және ... ақша ... ... қозғалысы. Ақша
айналысының объективтiк негiзiнде де ... ... ... Ақшаның қолма-
қол және қолма-қолсыз формаларының көмегiмен тауарлар айналысы, ... және ... ... ... ... ... өмiр ... объективтiк қажеттiлiк ол тауар өндiрiсi
мен тауар ... ... ... Кез ... тауар
айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша ... ... Ақша ... ... онда ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар ... // ... ... ақша ... туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
3. “Қ.Р-ның вексель айналысы туралы” Қ.Р-ның Заңы // ... ... ... ... ... / Под. Ред. О.И Лаврушина,
Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
5. «Ақша, ... ... ... / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 б.
6. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / ... ... және ...... ... 2004 ж. – 248 ... Абрамова М.А., Александрова Л.С. / ... ... ... ... ... ... – Москва , 1996г.
8. Баян Көшенова , Оқу құралы / ... ... ... ... - ... ... ... Бункина М.К. / Деньги, банки, ... ... ...... – 173 ... А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. / «Экономическая теория». - Санк-
Петербург. - 2001. – 362 ... «О ... ... на ... ... // ... Казахстана,
№ 9, 8- 2005 г. 2-3 стр.
12. Вестник КазНУ. Серия ... №3. – 2005 г. 33-35 ... ... У.Б. ... деньги: проблемы и перспективы» // Банки
Казахстана, №9, - 2005 г. 18-21 ... ... ... ақша ... ... ... ... валюталық саясат” // ҚазҰУ хабаршысы. Экономика сериясы №1,
2004ж.
15. «Статистикалық мәліметтер» // Банки Казахстан, 2005, 2006 г. ... ... ... алушының банкі

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Баға белгілеу және қаржы айналымы9 бет
Ақша тауардың жалпы эквиваленті 28 бет
Ақша – тауар қатынастарының дамыған формасы. Қазіргі экономикадағы ақшаның рөлі24 бет
Тауар ақша қатынастары және қаржы22 бет
Тауар және ақша қатынасындағы макроэкономиканың тепе-теңдігінің IS-LM модельдері36 бет
Тауар-ақша қатынасы және қаржы24 бет
Тауарлар мен ақша нарығындағы макроэкономикалық тепе-теңдік. «IS-LM»үлгісі (Дәріс материалы)15 бет
Туризм және тауар-ақша қатынасының теориясы24 бет
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ақша-несие саясатының ерекшеліктері және оның нарық кезеңіңде тауарлар мен ақша нарығындағы тепе-теңдікке әсері28 бет
Қоғамдық шаруашылықтың формалары. Тауар және ақша7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь