Мақал-мәтелдер

Кіріспе.
1. Мақал . сөз мәйегі.
Негізгі бөлім.
1. Мақал.мәтелдер . қазақ ауыз
әдебиетінің аз зерттелген салаларының бірі.
2. Мақал.мәтелдердің қазақтың рухани
мәдениетінде алатын орны.
3. Мақал.мәтелдің даму көздерінің бірі . басқа
халықтардан ауысу.
4. Мақал.мәтелдердің жасалуы мен қалыптасуы.
Қорытынды бөлім.
1. Мақал.мәтелдер . халық мұрасы, халық
даналығы, рухани қазына.
Қай халықтың болса да ауыз әдебиетінде мақал мен мәтел көлемі шағын, мазмұны бай, тілі көркем жанрға жатады. Мақал-мәтелдер өзін жасаушы халықпен бірге жасайды, біреулері ескіріп қолданудан шығады, екіншілері жасарып, жаңадан туындап жатады.
Халық шығармасының басқа түрлері сияқты мақал мен мәтелдерді де әуел баста жеке адамдар шығарады, оны біреуден біреу естіп, жаттап айта жүреді, өңдейді, өзгертеді, сөйтіп олар бірте-бірте жалпы халықтық мұраға айналады. Демек, мақал-мәтелді белгілі бір халықтың өмірде көрген-білгенін жасаған қорытындысы, ақыл-ой түйіні деуге болады.
Мақал мен мәтелдердің өміршеңдігі – тілінің көркемдігі мен мазмұнының тереңдігінде, аз сөзбен көп мағына беретіндігінде, еске сақтауға қолайлылығында.
Мақал-мәтел адам тұрмысындағы алуан түрлі оқиғаларды, қарым-қатынастарды қысқа, тұжырымды тілмен түсіндіреді; айтылмас ойды ажарлайды, әрі анықтайды. Сондықтан да халық «Сөздің көркі – мақал» деп бағалаған.
Мақал мен мәтел халықтың өзі жасап алған заңы, өмірде болатын әр түрлі жағдайларды ұғындыратын, түсіндіретін оқу құралы іспетті. Мақал-мәтелде, көбінесе, ортақ ой, жалпы ереже, анықталған қағидалар айтылыды, формасы жағынан тілге жеңіл, құлаққа жағымды дыбысқа, ырғақ-ұйқасқа құрылады, көбінесе көркем тілмен - өлеңмен жасалады. Сол себепті де, тыњдаушыны еркін баурап алады.
Мақал-мәтел – қос мағыналы шығарма, онда көбінесе тура мағынамен қатар астарлы мағына да болады. Тура мағына мысал ретінде алынады да негізгі ой астарлап айтылады. Мысалы, «Тырнадан қарауыл қойсаң, төбеңнен қиқу кетпес».
Мақал-мәтел, әдетте, бүкіл адамзат баласына ортақ. Сондықтан бір халықтың мақалын екінші халық төл шығармасындай қабылдай береді. Көптеген мақал-мәтелдер көнермей көп жасайды, әлденеше ұрпаққа, қоғамға қызмет етеді. «Малым жаным садағасы, жаным арым садағасы»; «Қоянды қамыс өлтірер, ерді намыс өлтірер» дейтін ежелгі халық мақалдары Ұлы Отан соғысы кезінде де ел аузынан түскен жоқ, елдегі еңбеккерлерді, майдандағы жауынгерлерді жігерлендіретін құдіретті сөзге, ұранға айналды.
Мақал-мәтелдердің шығу, даму тарихын қоғам өмірінен, әлеуметтік ой-сананың өсуінен бөліп қарауға болмайды. «Таудай талап бергенше, бармақтай бақ берсін»; «Ісіңнің ағына қарама, маңдайыңның бағына қара» дейтін мақалдар өткен қоғамның санасынан елес берсе, «Талапты ерге нұр жауар»; «Еңбек етсең, емерсің» дейтін мақалдар халық сана-сезімінің өскен кезін бейнелейді. Ал «Оқу - өмір шырағы, кітап – білім бұлағы»; «Отан үшін отқа түс – күймейсің» дейтін мақалдар жаңа заманның, біздің қоғамның ой-санасынан туған.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАРАҒАНДЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Мақал – мәтелдер
Дайындаған:
ТОЗ-03-1 ... ... ... ... Әсетұлы
Қарағанды 2004
Кіріспе.
1. Мақал – сөз мәйегі.
Қай халықтың болса да ауыз ... ... мен ... ... шағын,
мазмұны бай, тілі ... ... ... ... өзін ... ... жасайды, біреулері ескіріп қолданудан ... ... ... туындап жатады.
Халық шығармасының басқа түрлері сияқты мақал мен мәтелдерді де ... жеке ... ... оны ... ... ... жаттап айта жүреді,
өңдейді, өзгертеді, сөйтіп олар бірте-бірте жалпы халықтық мұраға айналады.
Демек, мақал-мәтелді белгілі бір ... ... ... ... ақыл-ой түйіні деуге болады.
Мақал мен мәтелдердің өміршеңдігі – тілінің көркемдігі мен ... аз ... көп ... ... еске ... адам ... ... түрлі оқиғаларды, ... ... ... ... ... ... ойды ажарлайды,
әрі анықтайды. Сондықтан да халық «Сөздің көркі – мақал» деп ... мен ... ... өзі ... алған заңы, өмірде болатын әр түрлі
жағдайларды ұғындыратын, түсіндіретін оқу құралы іспетті. Мақал-мәтелде,
көбінесе, ортақ ой, жалпы ... ... ... айтылыды, формасы
жағынан тілге жеңіл, ... ... ... ... ... ... тілмен - өлеңмен жасалады. Сол себепті де, тыњдаушыны еркін
баурап алады.
Мақал-мәтел – қос мағыналы шығарма, онда көбінесе тура ... ... ... да ... Тура ... ... ... алынады да негізгі ой
астарлап айтылады. Мысалы, «Тырнадан қарауыл қойсаң, төбеңнен қиқу кетпес».
Мақал-мәтел, әдетте, ... ... ... ... ... ... мақалын екінші халық төл шығармасындай қабылдай береді. Көптеген
мақал-мәтелдер көнермей көп жасайды, әлденеше ... ... ... ... жаным садағасы, жаным арым садағасы»; «Қоянды ... ... ... ... ... ... халық мақалдары Ұлы Отан соғысы кезінде
де ел аузынан түскен жоқ, ... ... ... ... ... ... ұранға айналды.
Мақал-мәтелдердің шығу, даму тарихын қоғам өмірінен, әлеуметтік ой-
сананың ... ... ... ... «Таудай талап бергенше, бармақтай
бақ берсін»; ... ... ... маңдайыңның бағына қара» дейтін
мақалдар өткен қоғамның санасынан елес берсе, «Талапты ерге нұр ... ... ... ... мақалдар халық сана-сезімінің өскен кезін
бейнелейді. Ал «Оқу - өмір шырағы, ...... ... «Отан үшін отқа
түс – күймейсің» дейтін мақалдар жаңа заманның, ... ... ... туған.
Мақал-мәтелдер ауызекі сөзді көркейту үшін ғана ... ... да көп ... Ақын-жазушылар шығармаларында халық
даналығын пайдаланумен бірге, сол үлгімен өздері де жаңа ... ... ... «Аш бала тоқ ... ... тоқ бала аш
болам деп ойламайды» дейтін сөзі ... ... ... белгілі.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Ішінде ит өлігі жатқан» дейтін өлең жолы ... ... ... бейнелейтін мәтел болып кеткен. Мұхтар Әуезовтің
“Абай жолы” романындағы «Күйі бірдің күні бір» ... ... де жаңа ... ... ғана ... ана тілінде таза сөйлеп жаза білетін әрбір
мәдениетті адам мақал-мәтелді қолданып қана қоймайды, сонымен бірге ... өз ... да жаңа ... шығарады, сөйтіп халықтың
даналық қоры байып отырады.
Мақал-мәтелдер – ертегі, аңыз ... ... ... ... ... халық шығармаларымен қатар жасап келе жатқан көне ... ... ХII – XIII ... ... ... ... деректерде де
мақал-мәтелдерді кездестіруге болады. Орхон жазуларында: «Жырақ болса жаман
сыйлық берер, ... ... ... ... ... ... еңкейткен, тізеліні
бүктірген» (Күлтегіннен); «Жұқаны тастау ... ... үзу ... ұят ... ... ... мақалдарды оқи аламыз. Ал Махмұт
Қашқаридің “Дивани лұғат ат-түрік” сөздігінен: «Ұлық болсаң ... ... ат ... – ат ... ұл ер ... – ата ... «Күз болары көктемнен
мәлім»; «Бейнет түбі – зейнет» ... ... ... “Құтадғу
білік” дастанынан: «Біліп сөйлесең білікке саналар, білімсіз сөз өз басын
жояр»; «Ауыздан бірде от, ... су ... бірі ... бірі ... су ол –жақсы сөз, ол қайда ақса сонда су өсер» дейтін мақалдарды
кездестіреміз.
Алайда ертедегі ... ескі ... ... осы секілді
бірен-саран деректер болмаса, қазақ мақалдары мен мәтелдері қағазда емес,
халық жадында сақталған. ... ... ... қағаз бетіне түсіру, баспасөз
арқылы жариялау XIX ғасырдың екінші жартысынан басталады.
Негізгі бөлім.
1. Мақал-мәтелдер – қазақ ... аз ... ... ... ... алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым – Шоқан
Уәлиханов. Ш.Ш. ... пен ... ... XIX ... ... ел аузынан жазып алынған екі жүзден аса мақал-мәтел сақталған.
Солардың ішінде күні бүгінге дейін ... ... ...... ...
дүлдүл»; «Тоты құс бойын көріп зорланады, аяғын ... ... ... ... ... бар. Сол ... бері ... мақал-мәтелдері
әр түрлі жинақтарда, кітаптарда жарияланып келеді. Қазақ фольклорының басқа
түрлерімен ... оны ... ... ... ... Я.Лютш және тағы да басқалар болды.
Мақал-мәтел көшпелі елдің тұрмысынан туып, сол халық өмірінің барлық
саласын қамтитынын, бейнелейтінін ... ... ... ... ... ортақ бір ой тастайды. “Ауыз әдебиетінің қай бөлімі болса да,-
дейді ол,- сол ... ... ... болғанын, тұрмыстың әсерімен ол
тұрмысқа ұқсап туған сана, қандай сөз, қандай ... ... ... ... ... тауына қарай түлкісі»; «Сабасына қарай ... ... ... ... ... ... әр заманның тілі, көркем сөзі,
әдебиеті сол ... ... сол ... тұрмысына, ол заман
тұрмысынан туған мұратына ұқсай туды” деген сөзді қуаттайды. Демек, ... оны ... ... ... ... ... ... байланыста
қаралып, бағалануға тиіс.
М.Әуезов 1940 жылдардың басында жазылған “Қазақ халқының эпосы мен
фольклоры” дейтін зерттеуінде қазақтың ... мен ... ... ... жасалатын, мазмұны халықтың негізгі кәсібі ... ... екі ... ... ... Оның ... ... автор мынадай қорытынды жасайды: “Мақал-мәтелдердің
молдығы, олардың ... ... ... ... ... берілген терең,
тіпті философиялық мән-мағынасы – осындай тамаша үздік шығармалар тудырған
қазақ халқының өзінің де ... ... ... оның ... анық ... ... ... ауыз әдебиеті” атты жоғары оқу орындарына
арналған ... ... ... бірге дербес тарау етіп
қарастырады. Ғалым алдымен қазақ ... ... ... атай келіп, бұл жанрдың табиғатын, әдеби-әлеуметтік мәнін ашады.
“Ең алдымен әлеуметтік жағынан алғанда мақал – ... ... ... ... ... ой ... ... келеді, - дейді профессор
М.Ғабдуллин, - ол адам өмірінде, ... ... ... ... ... ... ... даналық баға, байсалды
тұжырым есебінде қолданылады. М.Горкийдің “Мақал мен ... ... ... ... ... өмір ... ... қысқа түрде айтып
береді” деуі де ... ... ... сияқты мақал-мәтелдер – халық оқулығы,
өсиеті. Олар жастарды ... ... ... Ең ... ... ... мегзейді, еңбекке, ерлікке
баулиды. Адалдықты, адамгершілікті мақтап, насихаттай отырып, оған қарама-
қарсы ... ... ... ... ... екі ... ... мінез-құлықтар сыналады. Халық тұрмысының айнасы мақал-
мәтелдерде ... ... ... ... ... тартыстар бейнеленеді. М.Ғабдуллиннің монографиясында осының
бәрі талданған, қорытылған. Автор өзінің педагогикалық ой-пікірлеріне лайық
парасаттылықты, ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдердің мағынасын ашып
насихаттауға ерекше көңіл бөлген, мақал-мәтелдердің әдеби-эстетикалық мәнін
айқындай түскен.
Мақалдар мен мәтелдер – мағынасы да, ... да ... ... ... ... ... ... мұраны, соның ішінде мақал-
мәтелдерді ... бұл ... ... ...... сан ғасырлық көрген-білгенінен, бастан
кешкен оқиғаларынан қорытқан ақыл-ойының жиынтығы, анықтамасы; табиғатта,
өмірде үнемі ... ... ... ... ... ... ауыз ... тобықтай түйіні.
Әр халықтың мақалы мен мәтелі – сол халықтың өзі ... ... ... ... Ол кез ... ... ... тұсында еске түседі,
тілге оралады. Сөйтіп көп ойлануды, ұзақ баяндауды керек ... ... ... ... ... ауыз сөзбен түсіндіреді, ұғындырады.
Туған елдің қадір-қасиеті туралы ... ұзақ ... «Ел іші ... ... «Кісі елінде сұлтан болғанша, өз елінде ұлтан бол» деп ... ... Отан ... ... ... жылдары дидактикалық шағын жанрларға әдебиет қауымы назар ... ... ... ... ... ... ... мен зерттеулер
жарық көрді. Солардың ішінде М.Әлімбаевтің “Өрнекті сөз – ... ... ... ... ... ... ... қазақ мақал-мәтелдерінің
шығу тарихы, өмір танытқыштық мәні, қолданылуы және жаңа мақалдардың жасалу
жолдары жайында автор ... ... ... ... орыс ... тіліне аударудағы өз тәжірибелерін ұсынған. Еңбек ... ... ... Поэтикалық аудармаға бой ұру, аллитерация-ассонанс қуу,
жанынан төлеу сөз қосуға әуестену ... ... ... ... очерк қазақ мақал-мәтелдерін зерттеуге қосылған елеулі үлес
болып табылады.
2. Мақал-мәтелдердің қазақтың ... ... ... – егіз ... туыс ... ... мағынасына, құрылысына,
атқаратын қызметіне қарағанда өзіндік айырмашылықтары бар. ... ... өмір ... ... және ... бір ... екі бөлімнен
құралып, алдыңғысында шарт немесе жалпы пайымдау, ... ... ... ... ... бекем, өте ықшам, бейнелі әрі ырғақты халық
нақылы. Мәселен, ... ... мұз да ... “Ер ... үйде ... түзде
өлер”... Ал мәтел дегеніміз – ... ... көп ... ... ... ... ... шендестіруі жоқ, ықшам
кестелі халық сөзі. “Көппен көрген ұлы той”, ... ... ... т.б.
Мақал мен мәтелдің осындай даралық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... халық сөзімен айтқанда – гүл, ал
мақал – дән,”- дейді. Осы пікірді дамытып фольклорист М.А.Рыбникова: ... бұл сөз ... ... ... пікірдің элементі. Мақал – аяқталған
пікір, біткен ой”,- деп түйеді.
Сөйтіп, мақал мен мәтел – қазақ ауыз әдебиетінің бір саласы, ... ... ... дүниеге көзқарасын бейнелейтін шағын поэтикалық
жанр.
Мақал-мәтелдерді халық не үшін ... Саф ... ... ... ... ықшамдығы, дау тудырмас даналығы, өнеге үйреткіш
тәлімділігі, қиып түсер қылыштай уыттылығы мен тапқырлығы үшін ... ... ... ... ... жанры жоқ. Ертегі,
аңыз әңгіме, дастан-жыр, халық өлеңдерінде, тіпті жұмбақтарда да сөзді
әрлеу, ойды ... үшін ... ... ... ... ... қазақ ауыз әдебиетінің аталған жанрларына кірпіш болып
қалануымен бірге, ... өзі де нәр ... ... ... сөйлемдер
есесінен байып, дамиды. «Қорқыт дегенде өстіп қорқыт деп пе ... ... ... мен ... әңгімесімен, «Түйе бойына сеніп ... ... ... мақал жыл туралы аңызбен байланысты шыққан.
Ауыз әдебиетінде мақал-мәтелге жақын ... бірі – ... ... ... тән ... ... қатар астарлы мағыналы жолдар
аз емес. «Жігітке өлең де өнер, өнер де өнер»; «Арғымақ бірде жалды, ... ер ... ... малды, бірде малсыз»; «Жабыны жауға мінбе жалы ... ... құба ... малы бар деп» ... ... ... ... халық өлеңдерінен ауысқан.
Мақал-мәтелге етене жанрлар – шешендік сөздер мен ... ... ... ... ... жағынан туыстығы мен түріне ... ... ...... ... ... ажырату қиын. Өзара
тығыз байланысты осы жанрларды ... ... ... ... әзер ... ... «Байдың әйелі өлсе – ... ... ... өлсе – басы ... ... түбі – ... да ... тәуекел түбі-жел қайық, кешесің де ... ... ... ... де, ... сөздерге де жатқызуға болады. Әдетте
мақал-мәтелдің көлемі екі-төрт жолдан аспайды, асса ... өлең ... («Үй ... бәйтерек, күресуге кісі керек»); ... ... ... ... алма»); бата-тілектен («Күле кіріп, күңірене
шыққаннан сақтасын»; «Малымды алса алсын, пейілімді алмасын») тағы да басқа
ауыз ... ... ... ... ... ... жүрген сөздер аз емес. Мақал-мәтелдің негізгі жасаушысы – халық
бұқарасы, соның ішінде қоғамның заттық қоры мен рухани ... ... ... адамы. Олай дейтініміз мақал-мәтелдің көпшілігі белгілі кәсіппен,
еңбек процессімен байланысты туған.
«Құланның қасынуына мылтықтың басылуы»; «Киікті көрінбеген ... ... ... «Ит иесі үшін ... құс тамағы үшін ... ... ... ... ұстаған аңшы ғана айта алады. Сол сияқты «Бекіре
балық басы тасқа тимей тоқтамас»; «Желбезекке жебе ... ... өрге ... ... ... да ... шыққан.
Аңшылық пен балықшылыққа қарағанда қазақтың баянды кәсібі егіншілікпен
байланысты айтылатын «Егінді дөңге сал, дөңге ... ... ... ... сүдігеріңді сайла»; «Дән тоңға тимей, аузың нанға тимес» дейтін
мақалдарды, соның ішінде сүдігер ... ... ... емес екінің бірі біле
де бермейді.
Қазақ халқының байырғы дәулеті – мал, аяқты дәулет. Мал ... ... және ... түрі мен үй ... қамтылмағаны жоқ. Төрт түліктің
әрқайсысының түрі-түсі, сыр-мінезі, ерекшелігі, шаруашылық мәні ... ... ... төрт ... ... ... аяғын сыпырып
қолдан, төлден өсірген, түнде қора шетінде, күндіз қой ... ... ... ... ... сырын ұғып, сынын білген малшының ғана аузына тән
мақалдар көп. ... қой ... ... қой ... ... «Құрттаған
қой құдық басында»; «Ешкілі қой өреген»; «Қой үріккен ... ... ... қанығы кісі ғана айтса керек. Мұның өзі мақал-мәтелдің
өмірден, тұрмыстан туғандығын, халық бақылауының, көп ... ... ... дәлелдейді.
3. Мақал-мәтелдің даму көздерінің бірі – басқа
халықтардан ауысу.
Мақал-мәтелдердің баю, даму көздерінің бірі – ... ... ... алу. «Теңіз теңізбен сулас ... ... ... ... ... ... тау ... Сол сияқты басқа халықпен
байланыссыз, қарым-қатынассыз томаға тұйық халық та болмайды. Есігіне ... ... ... ... қоймаған ақ көңілді, кең пейілді қазақ халқы
да ... ... ... ... алыс-беріс жасап тұрған ... тек ... ... ... ... алмасуымен дамыған. «Ырыс ауысады, білім жұғысады» ... ... ... ... ... нәтижесінде
қоныстас, көршілес халықтардың әдеби қорынан қазақ ... ... ... аз ... ... тарихи тағдыры ұқсас туысқан халықтардан
ауысқан мақал-мәтелдерді ... ... Тек ... сақталған кейбір
сөздерге немесе жеке бір халықтың ... тән ... ... ... ... ... пәлен халықтікі” деп жорамалдауға болады.
Мысалы, «Халық айтса, қалып айтпайды» деген мақал қырғыздан ауысса ... ...... сөзі ... үшін онша анық емес, ал қырғызша ол
өтірік деген мағынаны береді. Алайда “малға ... ... ... ... қарыздар болып қалмаған. Өзге халықтардан өзіне керекті мақал-
мәтелдерді қабылдап, пайдалана ... ... өз ... туған даналық
сөздерінен басқаларға да ауысып отырған.
Мақал-мәтелдерді аудару теориясы - әлі жетілмеген сала. “Аударма үшін
мәнісін жоғалтпай, тілінің ... мен ... ... ... ... ... өне-бойында тұнған тұтас тірлік қажет”,- деген
орыстың ұлы ойшылы Николай Добралюбов.
Қанатты сөздер мен ... ... осы ... ... аудару – қиын өнер екені әмбеге аян. Ал мақал-мәтелдерді,
оның ішінде өлең құрылымдысын аудару ... ... оны ... де ... Неге? Салмақты ой, санаулы сөз, зергерлік өнер – осы үш
қасиеттің сақтаудың үстіне, кем ... екі ... табу ... Және ... деп, ... жартылысына жанасымы жоқ сөздерді сүйреп әкеп,
басын ... ... Оның аты, ... ... ... ... ... мақалдарды аударудың бірінші тәсілі – ұйқастырып аудару, яғни
өлең тудыру.
Мақал-мәтелдер аудармасында негізгі яғни ... ... ... ... да көп ... Бұл да ... ... атқарады. Мақалға қанат
бітіреді, әсем әуенділік дарытады. “Долг – ... ... ... ... ... ... ... аударғанда негізгі және ішкі ұйқастардан өзге,
үндестікті, саздылықты яғни ... мен ... ... жиі алынатыны
да бар. Қай халықтың болсын мақалдарын ... кей ... ... ... бір ...... ... баратын тәсілі. Бірсыпыра
мақал-мәтелдер не өлең ... ... не ... ... ... ... тура келеді. Мәселен, «Куй железо пока ... ... ... ... соқ» деп ... ... шарасыздан.
Алайда өмір, қоғам бір қалыпта қалмайды, үнемі дамып, өзгеріп,
жаңарып ... Жеке ... ... кәсібінде, тұрмыс-салтында,
қарым-қатынасында болған сондай өзгерістер мен жаңалықтар олардың халық
шығармаларында бейнеленеді. ... ... олар ... ... тілдің
негізінде туғанмен, бірте-бірте жергілікті диалекті ... ... ... ... ... алыстай, алшақтай береді. Міне осындай
азды-көпті өзіндік ерекшелігі бар, белгілі халықтың ... мен ... ... ... ... ғана ұлттық мұра бола ... ... өзі де ... ... бір, тілі ... ... ... тұрады.
Ауыз әдебиетінің нұсқалары, жалпы шығармалары тек тілі ұқсас туысқан
ұлттардан ғана ауысумен шектелмейді. Іргелес, көршілес ... әр ... ... тіпті уақытша қарым-қатынаста болған тарихы, тілі басқа
халықтармен де ... ... ... ... ... ... халқы өзінің көп
жылдық тарихында араб, парсы, моңғол, орыс және тағы да ... ... ... ... ... белгілі. Ауыз әдебиетімізде,
әсіресе араб тілінен ауысқан сөздер баршылық. Көркем өнері, ... ерте ... ... алдыңғы мәдениетті халықтардың бірі болған араб
жұртымен қазақ халқының арасындағы ... ... ... ... тарихы бар. Арабтар – бізге ислам ... ... ғана ... ... араб жазу мәдениетін таратушы.
Мәдениетімізге арабтан кейін үлкен әсер ...... ... ... халқы мен орыс халқы қарым-қатынастарының әлденеше жүз
жылдық тарихы бар.
Тілімізге тым ерте еніп, санамызға ... ... ... хат-қағазға түспегендіктен бұл күнде ажырату оңай емес. Дегенмен әр
халықтың өзіне тән шаруашылық кәсібін еске алып, қазір ... ... ... ... ... «Шанаңды жазда сайла, арбаңды қыста сайла»(Готовь
летом сани, а ... ... ... сүті ... ... ... ... коровы не в вымени, а на языке); «Жеті рет өлшеп, бір рет кес» (Семь ... один раз ... ... ... ат та ... ... на ... и то спотыкается); «Жүз сомың болмасын, жүз досың ... имей ... а имей сто ... секілді мақал-мәтелдерді орыс халқынан ауысқан
деуге болады.
Бір халықтан екінші халық кез келген мақалды аудара ... ... ... кәсібіне, ойлау, сөйлеу мәнеріне тағы басқа
жағдайларына ... ... ғана ... ... мақал-мәтелдердің бәрін басқа халықтан ауысып келген
деуге болмайды. Туыстық немесе көршілестік қарым-қатынасы жоқ біріне-бірі
алшақ ... ... ... мен ... мәдениеті мен шаруашылығы ұқсас
мақал-мәтелдер, нақыл ... ... ... ... ... ... ... бірде бір-біріне
ауысу, аудару жолдарымен байып, дамып отырған.
4. Мақал-мәтелдердің жасалуы мен қалыптасуы.
Мақал-мәтел - ... ... ... өз ... ... ... ... шығарма. Тілдің кіші мағыналы бірлігі – сөз ... ... кіші ...... мен ... ... мақал-мәтелдері көлемі жағынан кемі екі сөзді бір
сөйлемнен құралады, ... екі ... – егіз ... асса төрт ... төрт ... бір ... болып келеді. Кейбір шумақтарда бес, алты
тармақтысы да кездеседі. Шындығынды, олар – ... ... ... сөздер
немесе өлеңдер.
Мақал-мәтел бірден туа қалмайды. Әуел баста әлдеқалай айтыла салған
ойлы, ... ... ... ... бірнеше ұрпақтың өңдеп-
өзгертуімен бірте-бірте жетіледі, артық ... ... тілі ... ... ... ... яки мәтел болып қалыптасады. Мәселен, қазіргі
«Асыққан жетпес, бұйырған кетпес» дейтін ... ... ... ... алып ... 1892 жылы жариялаған жинақта:
«Жүргелең алмас, бұйырған ... деп ... ... ұзақ жылдық іріктелу-
сұрыпталу нәтижесінде мақалдағы негізгі ой бұйрық(жазмыш) ... екі ... әрі ... ... алар ... ... ... жетпес, кетпес
сөздерімен ауыстырылған.
Келтірілген мысалдан байқалатын тағы бір нәрсе – мақалдар мен мәтелдер
сөйлемдегі артық ... ... не ... ... ... ауыстыру
жолымен ғана емес, қажетсіз жалғау, ... ... ... де ... көреміз. Демек әр мақалдың өзіндік шығу, даму,
қалыптасу тарихы бар.
Үнемі ауырдан жеңілге, қиыннан оңайға ... ... ... ... тіл
заңына лайық мақал мен ... де ... ... жетіледі.
Сонымен қатар мақал-мәтелдер сөздері сұрыпталып, ... бір ... ... ... ... бір өлең ... өлшемге келіп үндесу,
ұйқасу жолымен де ... ... ... ... ... тұрмысымен, тұрмыста болған
оқиғалармен байланысты туады, бірақ бірден пішіні ... ... ... келе ... біреуден-біреуге көшіп жүріп өңделеді, ... ... ... ... түсіп қалып, кем сөздері толықтырылады,
орынсыз сөздері ауыстырылады. Анықталған шындық көркем ... ... ... қалыптасқаннан кейін де халық ... ... ... ... ... толысып, өңделіп
отырады. Негізінде тұлғасы қалыптасқан тұрақты жанр ... ... мен ... ескіріп, қолданудан шығып қалса, ... ... ... бірге қайсыбіреулері жаңадан, тыңнан жасалып жатады.
Қазақтың мақал-мәтелдері ... ... ... қара сөзді және
өлең сөзді болып екіге бөлінеді.
Сөйлемдері бірыңғай көркем сөзден құралса, қара сөзді ... ... ... ... ат ... ... «Өлік шыққан үйдің табалдырығында
жолбарыс жатады».
Қара сөзді ... кемі екі ... ... Екі сөзден құралған
мақалдардың бастауышы, әдетте етіс сөздерден жасалады. Оның ... ... ... ... ... ... кең ... «Жұтқан
жұтамас» деген мақалдағы “жұтқан” дейтін бір сөзді есімшеден ... “ас ... ... ... үш ... ... береді.
Аз сөзден құралған мақал-мәтелдердің әр сөзінің мәнділігіне,
мағынасының ... және ... ... ... ... ... мән
беріледі. «Ел құлағы елу»; «Жер құлағы жетеу». Бұл мақалдардың ... ... ... ... ... де ... ... жарасып
тұрады.
Қара сөзді мақалдар – құрылысына қарай жай сөйлем пішінді болғанмен
өзара үйлес сөздерден құралған ырғақты, ... ... ... ... - поэтикалық жанр. Әсіресе ... ... ... өлең ... ... десек артық айтқандық болмас.
Мақал-мәтелдердің әсерлі болуы айтылу мәні мен ... ... ... ... ... ... ... мағынада айтылады.
Ұнаса аларсың, ұнамаса ... ... ... ... ... халық мақал-мәтелдерінде ауыстыру және мәнерлеу секілді әдеби-
көркем тәсідерінің барлық ... бар. ... да ол – ... сөз,
поэтикалық жанр.
Қорытынды бөлім.
1. Мақал-мәтелдер – халық мұрасы, халық
даналығы, рухани қазына.
Сөзбен – тілмен ... өнер ... ... ... ... ... ... сөз өнерін жетік игерген адамдар сирек дарын ... ... қай ... қай ... ... ... – халық мұрасы, халық даналығы. Бірақ мұндағы халық
деген кең ұғым; оның ішінде қара да, төре де, ... да, бай да ... ... ... ... ... ... үстем таптың мүддесін
қорғап, әрекетін ақтайтын, көзқарасын бейнелеп, жырын жырлайтын сөздер де
жоқ ... ... ... таптық жағынан бізге жат шығармалар онша көп те емес,
өте сирек кездеседі. Оның себебі- қоғамдық ... ... ... ... ... ... қарамастан қазақтың бұқаралық дәстүрі
мен фольклордың жасалу, ... ... ... ... жасалған
рухани қазынаны халықтың ... ... ... ... ... ... ... – халықтың моральдік кодексі, тәрбие қағидасы, атаның
артындағы ізбасарына қалдырған өнегелі өсиеті. “Адамға ... ... бәрі ... ... ... ... тұжырымдар кейінгі ұрпаққа
кітап сөзіндей аса қымбат ... да, ... да ... ... дәстүрде
тәрбиелеудің орны бөлек. “Жеті атасын білмеген жетімдіктің ... ... көзі тірі бала ең кем ... жеті ... ... өшпес жолын, елдікке қосқан ерлігін, озбырға көнбеген өрлілігін,
ата-бабасының артқыға қалдырған асыл өсиеттей айтулы ... қай ... қай ... ... білу ...... ... Біздің халық ауыз әдебиетінің асыл бір
жанрына осындай баға берген. Мұнара биіктікке, асқарлыққа, парасат асқарына
мегзейді. ... ...... ... ... ... ... әрі өткір, әсерлі айтып ... ... ... ... ... мен ... ... сыйғыза білген. Бір
естігеннен жадыңда қалады, тәлімгерлердің де, ... ... ... ... Және бір ... ... өзі секілді желісі
үзілмей, өркен жайып, жыл артқан сайын ... елге ... ... көзі ... ... ... Жаңа ... талабына сай жаңаша туындайтын
мақалдар иесі – ... ... Тек сол ... туындаған, көнеден
сақталып келе жатқан, сұрыптала, сұлулана түскен асыларды теріп алу керек.
Қорыта айтқанда, мақал-мәтелдер қаншама мазмұнды ды ... ... тым ... ... ... ... ... оқиғаны, кесек ойды
бере алмайды, келте қайырылады, белгілі бір затты, кейіпкерді ... ... ... ... аңыз ... ... жалғасып өмір сүреді, оларға мазмұндық нәр, көркемдік әр
береді, ... ойды ... ... оған ... күшейтеді.
Асыл маржан ару мойнына, алмас қылыш ер қолына жарасатыны ... ... да өз ... ... Теңіз тербеп тереңінде шайқаған інжу-маржандай
ғасырлар бойы халық жадында ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер ақындардың ... ... ... ... ал ... мен ... ... сана-сезімін аралап, көптің көкейіне қонақтаған ойлы,
сырлы сөздерді жаттап, жадында сақтайды; керекті кезінде жаңартып, ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
Мақал - мәтелдердің ағылшын тілінен қазақ тіліне аударылу ерекшеліктері66 бет
Мақал – мәтелдер7 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь