Басқару есебінің директ-костинг жүйесі

Кіріспе

1. БАСҚАРУ ЕСЕБІНДЕГІ ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ КӘСІПОРЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ.

1.1 Басқару есебіндегі өзіндік құнды басқару жүйесінің элементтері және олардың байланысы.
1.2 Кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің есеп саясатындағы орны.
1.3 «Базис Астана» ЖШС.нің экономикалық және техникалылық сипаттамасы және оның қызметін талдау

2. ДИРЕКТ.КОСТИНГ ЖҮЙЕСІ БАСҚАРУ ЕСЕБІНІҢ МАҢЫЗДЫ ЭЛЕМЕНТІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕРЕКШЕЛІГІ.

2.1 Басқару есебіндегі директ.костинг жүйесінің қалыптасуының тарихы.
2.2 Директ.костинг жүйесіндегі шығындардың маңызы.
2.3 Өндірісті ұйымдастырудағы директ.костинг жүйесінің ерекшеліктері және оның басқару есебін құруға тигізетін әсері

3. ҚОРЫТЫНДЫЛАУ ПРОЦЕСТЕРІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДА ДИРЕКТ.КОСТИНГ ЖҮЙЕСІ БОЙЫНША ШЫҒЫНДАРДЫ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ РЕТТЕУ.

3.1 Кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің процесі.
3.2 Басқару есебі жүйесіндегі шығындарды бағалау әдісі
3.3 Өндіріліген өнімді калькуляциялау мен бағалау үшін шығындарды директ.костинг жүйесімен жіктеуді жетілдіру шараларын жүзеге асыру.

Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Экономикасы жоғары дамыған елдерде нарық жағдайындағы ұйымның оңтайлы экономикалық жұмысын ұйымдастырудың мол тәжірибесі жинақталған, мұны отандық кәсіпорындардың есеп тәжірибесінде пайдалану өте қажет. Ұйымды басқару теориясы мен тәжірибесінің шетелдік жетістігінің бірі басқарушылық есеп болып саналады.
Басқарушылық есепті ұйымдастыру мен жүргізу ұйым басшыларының жедел және стратегиялық шешім қабылдауына керекті қаржылық және өндірістік ақпараттарды сәйкестендіру, өлшеу, талдау, дайындау, түсіндіру және ұсыну процесі болып табылады.
Бұл анықтама халықаралық стандарттарға сай және ұйымды басқару үшін есептің мәні мен мазмұнын ең толық сипаттайтын түсінік. Осыған сай басқарушылық есеп ұйымның, оның бөлімшелерінің қызметін стратегиялық басқаруды, бағалауды, кәсіпкерлік қызметті жоспарлау мен бақылауды, материалдық, қаржылық және еңбек ресурстарын оңтайлы пайдалануды қамтамасыз етуді қоса алғанда жалпы бизнесті басқару үшін қажетті ақпаратты жедел қалыптастыру мен пайдаланудың барлық жүйесін қамтиды. Бұл жағдайда бухгалтерлік есеп жүйесі, оның ішінде ұйымды басқару үшін пайдаланатын бөлігі басқарушылық есебіне кіреді.
Ғалымдар мен экономисттердің арасында басқарушылық есепті бухгалтерлік есеп жүйесінде және онан тыс та қарайтын әртүрлі көзқарастар бар. Соңғы жылдары басқарушылық есеп кәсіпорын қызметінің қаржылық есебімен, яғни шығындар мен қаржылық нәтижелер, борыштық талаптар мен міндеттемелер, материалдық қорлар мен төлем тәртібін бақылаумен ғана шектеледі. Бірақ өндіріс, өткізу және жабдықтау, сонымен қатар басқарушылық шешімдердің тиімділігін бағалау, оның ішінде кәсіпорын үшін маңызы жағынан кем түспейтін өндірістік инвестициялармен байланысты шешімдер басқарушылық есеп өрісінен тыс қалып қалады.
Басқарушылық есеп шаруашылық қызметтерінің нәтижелері бойынша басқарылатын әрбір объектінің есептік жүйесі, жопарлауы, бақылауы мен шығындары туралы мәліметтерді талдауы болып көрінуі, соның негізінде ұзақ және қысқа мерзімді уақытқа ұйымның қызметін оңтайландыру мақсатында әртүрлі тиімді басқарушылық шешімдерін жедел қабылдау үшін ақпараттың негізі болып саналады. Себебі бұрын бухгалтерлік қызмет ешқашан жедел және стратегиялық жоспарлау мен бюджеттендіру, жабдықтау, өндіріс пен өнімді өткізуді басқару үшін ақпараттарды дайындаумен айналыспаған. Бірақ, соңғы кезде экономикалық ақпаратты қалыптастырудың компьютерлік жүйесі көп жылдар бойы өндірістік – шаруашылық қызметті жоспарлау, болжау, есепке алу және талдау арасындағы көбіне шартты түрде болатын кедергілерді жойып жіберді.
«Басқарушылық есеп» түсінігі (management aceounting) ағылшын тілінен аударылған және біршама қарама қайшылықтарға ие. Мәселен, басқарудың классикалық теориясы тұрғысы бойынша кез келген есеп басқару функциясы болып табылады. Сондықтан бұл анықтама басқарушылық есептің толық мазмұнын сипаттай алмайды. Сонымен басқарушылық есеп сұрақтарын теориялық және тәжірибелік жағынан қарастыру кезінде ғалымдар мен сараптаушылар арасында оның пәндері мен ұйымдастыру жолдары туралы әртүрлі көзқарастар мен ұғымдар бар. Бұл іс жүзінде батыс пен отандық экономикалық-басқарушылық пәндер саласына екі салыстырмалық көзқарасқа байланысты болады. [18]
1. Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заңы 2007
2. Қазақстан Республикасының «Салық және бюджетке міндетті төлемдер туралы» Заңы 2008
3. Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызмет туралы» Заңы
4. В.Г. Артеменко, В.В. Остапова «Анализ финансовой отчетности – Москва: Омега-Л, 2007
5. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г «Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдау» Алматы 2001ж.
6. Дюсембаев К.Ш., «Аудит и анализ в системе управления финансами» Алматы 2000г.,
7. Кеулiмжаев Қ.Қ., Әжiбаева З.Т. т.б. «Қаржылық есеп». Алматы 2001ж.
8. Мейірбеков А.Қ, Әлімбетов Қ.Ә. «Кәсіпорын экономикасы» Алматы
9. Назарова В.Л. «Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп»: Оқулық, Алматы: Экономика, 2005 ж
10. Есімжанова С.Р. «Маркетинг» Алматы 2003ж.
11. Ілиясов А.К. «Маркетинг» Алматы 2002 ж.
12. Радостовец В.К. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп». Алматы 2002 ж.
13. Рахимбекова Р.М., «Финансовый учет на предприятии»: Учебник. Алматы: Экономика,2005.
14. Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет». Алматы 2000г.
15. Сатубалдин С.С. Перейти к международным стандартам, Финансы 2001 г.
16. Султанова Б.Б. Салық есебі Алматы: Экономика,, 2008
17. Толпаков Ж.С., Бухгалтерский учет, Караганда , 2004 г.
18. Тулегенов Е.Т. Басқару есебі. - Алматы: Экономика, 2008.
19. Ковалев А.И. Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия. М.: Центр экономики маркетинга, 2000.
20. Комплексный экономический анализ – СПБ.: Питер, 2005
21. Ковалев А.И. Анализ финансового состояния предприятия. – М.: Центр экономики и маркетинга, 2000.
22. Шебалин Е.М., Кричевский Н.А., Карп М.В Как избежать банкротства. - М.: ИНФРА - М, 2002.
23. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРА - М, 2002.
24. Шеремет А. Д., Ионова А. Ф. Финансы предприятий. Менеджмент и анализ. — М.: ИНФРА-М, 2007.
25. Майданчик Б.И., Карпунин М.Б., Любенецкий Л.Г. и др. Анализ и обоснование управленческих решений. - М.: Финансы и статистика, 2003.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БИЗНЕС ФАКУЛЬТЕТІ
ЕСЕП ЖӘНЕ АУДИТ ... ... 4 курс ... Р.
Ғылыми жетекші
э.ғ.к.,доцент
Есенгелдиева Г.Т.
Нормабақылаушы
Оңдаш А. О.
Қорғауға жіберілді
кафедра меңгерушісі
э.ғ.к., ... ... ... ... ... ... ӨНІМНІҢ ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУДЫҢ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ ЖӘНЕ КӘСІПОРЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ.
1. Басқару есебіндегі өзіндік құнды басқару ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің
есеп саясатындағы орны.
3. «Базис Астана» ЖШС-нің экономикалық және техникалылық сипаттамасы ... ... ... ДИРЕКТ-КОСТИНГ ЖҮЙЕСІ БАСҚАРУ ЕСЕБІНІҢ ... ... ЖӘНЕ ... ... есебіндегі директ-костинг жүйесінің қалыптасуының тарихы.
2.2 Директ-костинг жүйесіндегі шығындардың маңызы.
2.3 Өндірісті ұйымдастырудағы ... ... ... және
оның басқару есебін құруға тигізетін әсері
3. ҚОРЫТЫНДЫЛАУ ПРОЦЕСТЕРІН ЖҮЗЕГЕ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ РЕТТЕУ.
3.1 Кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің
процесі.
3.2 Басқару есебі жүйесіндегі шығындарды бағалау әдісі
3.3 Өндіріліген өнімді ... мен ... үшін ... ... ... жіктеуді жетілдіру шараларын жүзеге асыру.
 
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Кіріспе
Экономикасы жоғары дамыған елдерде нарық жағдайындағы ... ... ... ... мол тәжірибесі жинақталған, мұны
отандық кәсіпорындардың есеп ... ... өте ... Ұйымды
басқару теориясы мен тәжірибесінің шетелдік жетістігінің бірі ... ... ... ... ... мен ... ұйым ... жедел және
стратегиялық шешім қабылдауына ... ... және ... ... өлшеу, талдау, дайындау, түсіндіру және ұсыну
процесі болып табылады.
Бұл анықтама ... ... сай және ... ... ... мәні мен ... ең толық сипаттайтын ... ... ... есеп ұйымның, оның бөлімшелерінің қызметін стратегиялық
басқаруды, бағалауды, кәсіпкерлік ... ... мен ... ... және ... ... оңтайлы пайдалануды қамтамасыз
етуді қоса алғанда жалпы бизнесті басқару үшін ... ... ... мен ... ... ... ... Бұл жағдайда
бухгалтерлік есеп жүйесі, оның ішінде ұйымды басқару үшін ... ... ... ... мен экономисттердің арасында басқарушылық есепті бухгалтерлік
есеп жүйесінде және онан тыс та қарайтын ... ... бар. ... ... есеп кәсіпорын қызметінің қаржылық ... ... мен ... нәтижелер, борыштық талаптар мен міндеттемелер,
материалдық қорлар мен төлем тәртібін бақылаумен ғана ... ... ... және ... ... қатар басқарушылық шешімдердің
тиімділігін бағалау, оның ішінде кәсіпорын үшін ... ... ... ... инвестициялармен байланысты шешімдер басқарушылық есеп
өрісінен тыс қалып қалады.
Басқарушылық есеп ... ... ... ... ... объектінің есептік жүйесі, жопарлауы, бақылауы ... ... ... талдауы болып көрінуі, соның негізінде ұзақ
және ... ... ... ... ... ... ... тиімді басқарушылық шешімдерін жедел ... үшін ... ... ... ... бұрын бухгалтерлік қызмет ешқашан жедел және
стратегиялық жоспарлау мен бюджеттендіру, жабдықтау, өндіріс пен ... ... үшін ... дайындаумен айналыспаған. Бірақ, соңғы
кезде экономикалық ақпаратты қалыптастырудың компьютерлік жүйесі көп жылдар
бойы өндірістік – шаруашылық қызметті ... ... ... алу және
талдау арасындағы көбіне шартты түрде ... ... ... ... ... түсінігі (management aceounting) ағылшын тілінен
аударылған және біршама қарама ... ие. ... ... ... ... бойынша кез келген есеп ... ... ... Сондықтан бұл анықтама басқарушылық есептің толық мазмұнын
сипаттай алмайды. Сонымен басқарушылық есеп ... ... ... ... қарастыру кезінде ғалымдар мен сараптаушылар арасында
оның пәндері мен ұйымдастыру жолдары туралы ... ... мен ... Бұл іс ... ... пен ... ... пәндер
саласына екі салыстырмалық көзқарасқа байланысты болады. [18]
Қазақстан Республикасының нормативті реттеу заң ... ... ... ... ... жоқ ... атап өтуіміз
керек. Біздіңше, бұның себебі басқарушылық есепті ұйымдастыру әрбір ... ісі ... деп ... ... ... ... есеп ... алмайды немесе оны жүргізудің бірегей ережесін жасап
бермейді. Басқарушылық ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бірақ, басқарушылық есептің
теориялық және тәжірибелік маңызы зор, сондықтан оған мамандардың зерттеуін
талап ... жеке ... ... ... беру аса ... ... саналады.
Сондықтан, біздің ойымызша басқарушылық есеп ұйымның ... ... ... болып отырып, бір жағынан ұйымның ... ... ... шығындар мен өндіріс көлемін болжамдау,
жоспарлауға, сондай-ақ тиімді ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, жедел басқару мен бақылауға, оңтайлы
басқару шешімдерін қабылдауға, ... ... алға ... ... орындалуын бағалауға арналған ішкі есеп жүйесі деп түсінеміз.
Құрылыс-монтаж жұмысымен айналысатын кәсіпорындарда басқарушылық ... ... ... ... ... ... ... аудару қажет: материалдар сапасын көрсете отырып, өлшеу-
жөнелту құжатын дұрыс толтыру; қайта құру және ... ... ... есептен шығару тәртібін сақтау; бөлшектеу мен қалдықтарды өлшеу
және құжаттау; материалды бөлшектеу ... ... ... ... ... дәрежесі бойынша нормаларының орындалуын бақылау;
технология мен сметаны ... ... ... ... ... ... әртүрлі, бірақ сату бағалары бірдей өнім
атауларының өзгеріп ... ... ... ... өнімдерін жіберу
мәліметтерімен салыстыру; бастапқы жиыны бойынша шикізаттың негізгі өндіріс
бөліміндегі партиялық есепке алынуының дұрыстығын анықтау.
Басқарушылық есептің принципиалды ... ... мен ... тек
жалпы кәсіпорындар бойынша ғана емес, ... ... ... ұйым ... ... және ... ... бойынша анықтау болып
табылады. Ол өз алдына менеджерлердің ... ... ... ... тигізеді.
Құрылыс-монтаж жұмысымен айналысатын кәсіпорындарда шығын орталықтары
басқа жауапкершілік ... ... ... ... ... етуі мүмкін.
Сонымен бірге, біз дипломдық жұмыста шығындар орталығының негізгі екі
типін бөліп, көрсетуді ұсынып отырмыз:
- нормативті ... ... ... ... ... ... ... – басшысы өнім бірлігіне ... ... ... артып кетпеуін қамтамасыз ететін бөлімше.
Құрылыс-монтаж жұмысымен айналысатын кәсіпорындарда осындай орталықтар
ретінде ... ... ... мен материалдарды сатып алу бөлімшесі
қарастырылады.
Басқарушылық шығындар орталығы – басшысы шығындар жиынтығының жоспарлы
деңгейінің ... ... ... бөлімше. Біздің жағдайда, бұл – бақылау
мен басқару қызметтің іске асыратын әкімшілік-басқарушылық қызметкерлері
және бухгалтерия ... ... ... ... ... жабдықтау процесі құрылысты
дайындауға қажет еңбек заттарымен кәсіпорынды қамтамасыз ететін операциялар
жиынтығын көрсетеді. ... ... ... ... бір ... ... өндірісті уақытылы қамтамасыз етудің нәтижесінде
дайын ...... ... ... ... ... барлық
ұжымы қызметінің тиімділігіне жағымды әсер етуге болады.
Құрылыс кәсіпорындарының жабдықтау-дайындау қызметінің негізгі міндеті
бұл – ... ... ... ... ... ... құралдарымен
қамтамасыз ететін операциялар жиынтығы. Аяқталған құрылыс сапасы мен жалпы
кәсіпорынның қызметінің ... ... ... ... ... ... бір ... сапалы, уақытылы түсуіне
тәуелді болады.
Осы сала бойынша ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын анықтайды. Құрылыс саласының шығындары
үнемі бірқалыптылықты ұстамайды. Себебі, шикізаттардың нарықтық бағасының
тепе-теңдікті ... ... ... ... болуы мүмкін емес.
Диплом жұмысының өзектілігі директ-кост жүйесін осы ... ... ... ... ... өндірісте айнымалы шығындар болғандықтан оларды
ажырата білу жолдарын анықтау.
Осы мақсатта орындалған жұмыстың бірінші бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... басқару жүйесінің
элементтері және олардың байланысы қаралса, екінші бөлімде директ-кост
жүйесінің ашылу мен ... ... ... ... ... ӨЗІНДІК ҚҰНЫН КАЛЬКУЛЯЦИЯЛАУДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
МӘНІ ЖӘНЕ КӘСІПОРЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ.
1. Басқару есебіндегі өзіндік құнды басқару ... ... ... ... ... ... ... есеп базасы негізінде пайда
болады, сондықтанда оның негізгі мазмұны ... ... ... және ... кезеңдегі өндірістік шығындар есебін құрайды. Соңғы
уақытта ... және ... ... ... пайда болған,
сонымен қатар бухгалтерлік есеп бойынша жұмыстарда және оның ... ... ... ... ... түсінігі анықтамасында
қарастырады.
Басқару есебінің тағы бір жағы, оның мәнін ... ... ... ... ... ... болып табылады. Басқару есебінің
құрамында ақпараттар жинақталады, топтастырылады, сәйкестендіріледі және
кәсіпорынның пайда ... ... ... ... және ... ... нәтижесінің нақты мақсаттарда анық және нақты көрсетілуі
зерделенеді. Өндірістік қызметтің тиімділігі есепте өндірілген ... және ... ... ... ... процесі ретінде
қойылған.
Басқару есебінің мәнін анықтау оны кәсіпорынның бүтіндей ... ... ... ... белгілердің жиынтығын қарауға мүмкіндік
туғызады: үздіксіздігі, нысаналылығы, ақпаратпен қамтамасыз ету толықтығы,
кәсіпорынның объективтік экономикалық заңдылықтарын ... ... ішкі және ... ... ... ... ... экономистер басқару есебінің мәні туралы әртүрлі ойлар айтады.
Басқару есебінің мәні - кәсіпорынның болашақтағы даму ... және ... ... ... үшін ақпараттарды
жүйелейтін, болжау, талдау, мөлшерлеу (нормалау), кірістер мен ... ... ... ... ... ... бере ... оның ерекшелігін айтып
өткен жөн: басқару есебі басқару процесін есептік процесспен байланыстырып
отырады.
Басқару есебі ... ... ... ... үшін ұйымдастыру
және нақтылау мақсатында адамдардың қызметін ... ... әсер ... ... табылады. Басқаруды жоспарлау, ұйымдастыру, реттеу, бақылау
арқылы әсер етеді. Осы ... ... ... ... мен
мақсаттарына жауап беріп, өз жүйесін ... ... ... ... ... ... қызметіне басқару әдістері мен жүйесіне сәйкес
басқару есебінің мазмұны мен ... де ... ... ... ... факторлардың әсер етуімен өзгеретін (инфляция, өнеркәсіптің ... ... және т.б.), ... әртүрлі ұйымдық құрылымдарындағы
табыстар мен шығындар есебін модельдеуге қатысты. Осы жерден басқарудың
объектісі және субъектісі ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдама жасайды.
Басқару есебінің ... ... ... айналымы
барысында объектілердің жиынтығы ретінде жалпы түрде шығады. [18]
Жалпы басқару есебін екі ... ... ... оның ... ... ... қызметінің барысында адамдардың мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ... ... ... жиынтығын құрайтын,
шаруашылық процесстері және оның нәтижелері.
Өндірістік ресурстар құрамына жататындар:
- ... ... - ... ... ... жабдықтар, өндірістік
ғимараттар және т.б.), олардың жағдайы мен пайдаланылуы;
- материалдық ресурстар - еңбек құралдары көмегімен өндіріс ... ... ... ... ... емес ... мерзімді жұмсалым объектілері (жерді,
стандарттарды, лицензияларды, тауар белгілерін пайдалану құқығы), ... мен ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның
қоймаларында, өндірістік бөлімшелердің қоймасында және олардың қозғалысы
өндіріс айналымы бойынша ... өнім ... ... ... Олар шикізатты ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп салаларының
шығаратын өнімі ретінде қарастырады; ... ... ... ала ... ... (шалафабрикаттар дайындау, орау, бөлшектер, тораптар
және т.б.); еңбек нәтжесінде, мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ... ... ресурстарын пайдалану, еңбек
нәтижелері.
Басқару есебі объектісінің екінші тобына мынадай қызмет түрлері жатады:
– дайындау-қамтамасыз ету - ... ... ... ... ... ... жөндеу мен ұстап тұру үшін белгіленген
өндірісті ... ... ... ... өндірістік жабдықтарды қосалқы ... ... ... ... өндірістік-негізгі және қосалқы операциялардан тұратын және ... ... ... ... ... процесстері;
– шығаратын өнімді жетілдіру және жаңасын әзірлеу бойынша операциялар;
... ... - ... ... ... қалыптастыру бойынша
операциялар және маркетингтік зерттеу; орау, тасымалдау және басқа
жұмыстарды қосқанда, тікелей өткізу ... ... ... ... ... байланысты орнатумен аяқталатын,
сату көлемінің өсіміне әсер ететін ... ... ... ... ... - ... ... құрылымын құру; реттеу,
жоспар орындалуын ... ... ... ... сәйкес,
басқарудың әртүрлі деңгейі, құрылымдық бөлімшелер арасындағы ... ... ... ... беретін, тура және кері
байланыспен кәсіпорындағы ақпараттық жүйені ұйымдастыру;
... ... ... ... ... ... әрекетін үйлестіру операциялары.
Басқару есебі объектілерді топтастырудың басқа түрін таңдап алуы мүмкін,
бірақ кез келген жағдайда ол басқарудың негізгі ... ... ... ... ... және ... ... көлемі басқару есебі
жүйесін қолдануды анықтайды.
Басқару есебінің жүйесі ... ... ... алдына қойылған
мақсаты, критерийі және ... жету ... ... ... ... өзара байланысымен сипатталады. Басқару есебі жүйесінің жіктелуі
келесі схемада көрсетілген (2.2 сурет).
1.
2.
3.
4.
Сурет1. Басқару есебі жүйесінің жіктелімдік ... ... ... ... ... ... ... және
қаржылық есептің өзара байланыс сатысы, ... ... ... ... ... ... ... қосылу толықтылығы.
Ақпараттарды қамту ауқымы бойынша кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымы
қызметінің түрлері, жүйелік және ... есеп ... ... жүйесі олардың құрамды бөліктерінен тұратын өнімдер толық ... ... есеп ... - есеп ... ... ... теңестіру, тіркеу
жолдарымен, шығын құрамы ... оның ... ... ... есеп ... ... Жүйелік есеп элементтеріне жататыны:
– өндірістік ресурстарды пайдалану және сату бойынша шығынды бағалау
және өлшеу;
– жабдықтау барысын, өндірісті және сату ... ... ... ... ... және ... баптары бойынша пайда болу орны,
өнім, ... ... ... ... топтастыру, сонымен қатар
бұған өзіндік құнға жатқызылатын шығындар;
– өзінің пайдаланушыларын уақтылы, мазмұны, ұсыну жиілігі ... ішкі және ... есеп ... есеп ... үйымдастырушылық, конжолукторлық,
технологиялық, экономикалық дайындығы; ... сату ... ... ... ... және ... ... басқару туралы
ақпараттарды қалыптастырады.
Мәселелік есеп міндеттері өндірістік есеп және статистикалық нақты
мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... бақылау, реттеу әдістері көмегімен шешіледі.
«Мәселелік есеп» ... ... яғни осы ... ... ... экономикалық және өндірістік проблемаларын шешуде
пайдаланатынын көрсетеді.
Мәселелік есеп ... ... үшін ... ... мен ... ... және болжау, смета жасау ... өнім ... ... және ... (стандарттан) ауытқуын, шығысын
талдауда;
- өндіру және өткізу барысында алынатын табыстар мен ... ... ... ... ... ... ... өндіріс және өткізу, импорт және экспорт, өнім ... ... және ... ... көптүрлі басқару шешімдерін қабылдауда;
- шығындар мен табыстардың оңтайлылығын қамтамасыз ететін, шығындар мен
қорларды басқару үлгісін құруда.
Өзара байланыс сатысы бойынша ... ... мен ... ... және ... есебі арасында шет елдер тәжірибесінде екі жүйе
қолданылады: монистикалық және ... - ... ... ... тура және ... ... жүйелік және мәселелік есепті біріктіретін ... есеп ... есеп ... ... ... дайын өнім
және оны сатуды көрсету жолымен кәсіпорын қызметін, оның қаржылық жағдайын
бағалауға ... ... Ішкі есеп ... ... ... ... ... әкімшілік өндірістің кез-келген бөлімшесінде
ұйымдастырушылық ұтымдылығын ... ... ... ... ... ... мен есеп ... әрекет етіп тұрған стандартқа сәйкес
оң және теріс ауытқуын анықтайды.
Дербес жүйе - жүйелік және ... ... ... құрылуы.
Қаржылық және басқару есебінің арасындағы байланыс бірыңғай қолданылатын
есеп шоттарының көмегімен ... ... ... ... жүйелер былайша бөлінеді: нақты
шығындар (өткен, тарихи) есебі ... және ... ... ... ... ... оперативтілігі - тиімділікті
жоғарылатуға негізделген, жүйенің әрекет ететін критерийлерінің бірі.
Нақты (өткен) шығындар есебі жүйесі нақты ... өнім ... ... ... және нақты өзіндік құнды анықтау үшін; сатылған ... ... және ... ... үшін ... қалыптастырудан
тұрады.
Стандартты шығындар есебі жүйесіне жататыны: үстеме шығындар, ... ... ... материалдарды пайдалану және сату бойынша кеткен
шығындар стандарттарын әзірлеу, норматив пен сметадан ауытқуын бөліп нақты
шығындар ... және ... ... бойынша өзіндік құн калькуляциясын
жасау.
Халықаралық тәжірибеде бұл жүйе «стандарт-кост» деп аталады. ... ... ... ... бақылау және қажет болғанда оның
барысын реттеуге бағытталады.
Өзіндік құнға шығынды қосу ... - ... ... ... ... белгілерінің бірі. Басқару есебінде әртүрлі мақсатқа
жауап беретін екі жүйе - бөлшектенген шығындар есебі және ... ... ... ... ... ... жүйесі өзіндік құнды калькуляциялаумен және
өндіріске кеткен шығындардың ... ... ... Негізгі
шығындардың топтары тікелей (калькуляциялау ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір базаға
қатысты) болып бөлінеді.
Ішінара ... ... ... ... ... ... ... тура сипаты бар, шығынның ... ... ... түсіндіріледі. Шығындар бұл жүйеде өндіріс көлеміне байланысты
болады, сондықтан да оларды өзгермелі деп ... ... ... калькуляцияланатын өнімді шығарумен байланысты тек өндірістік
шығындарды жатқызады.
Шығынның бір бөлігі жанама сипатта болса, онда ол ... ... ... ... ... түрі табыстың жалпы сомасынан шегеріледі.
Шетелдік тәжірибеде есептің бұл түрі «директ-костинг» деп ... ... ... ЖШС - нің ... және техникалылық сипаттамасы
және оның қызметін талдау
Жауапкершілігі шектеулі ... ... ... 2006 ... 04 ... ... ... өтіп, өз
қызметін атқарып келеді.
ЖШС «Базис-Астана» (әрі ... ... ... Серіктестік) Қазақстан
Республикасының 1-сәуір 2000 жылғы Азаматтық Кодексіне, 16-шілде ... №436 ... ... және қосымша серіктестіктер туралы»
Заңына және басқа да Қазақстан Республикасының заң ... ... ... ... ... ... ... оқшауландырылған мүлкі бар заңды тұлға
болып табылады және осы мүлкімен өз ... ... ... ... ... ... және жеке мүлікті емес құқықтарын жүзеге асырады және сатып
алады, серіктестіктің ... ... және өз ... мөрі ... қызметінің мақсаты мен мәні. Серіктестік
қызметінің негізгі мақсаты болып келесі қызмет түрлерін жүзеге ... табу ... ... ... ... мен ... әрлеу жұмыстарын жүргізу;
– Құрылыс бойынша іздестіру жұмыстары:
– Қала салу құжаттарын ... ... жэне ... ... алу ... ... ұсак ... комиссиондық коммерциялык, және белшек сауда ұйымдастыру
жекеменшік ... және жеке ... ... ... ... жалга алу және Казакстан Республикасыньщ зан беретін
актілер тыйым салмайтын коммерциялык, шаруашылык, ... ... да ... ... ... ... ... қайшы келмейтін
басқа да қызметтер.
Серіктестіктің жарғылық капиталы. Өз қызметін жүзеге асыру үшін
серіктестікте қатысушының ... ... (жүз ... бір ... бес
жүз алпыс бес мың) теңге көлеміне тең сомада жарғылық капитал ... ... ... ... ... заңдарының
талаптарына сәйкес құрылады.
Серіктестіктің жарғылық капиталына салым ... ... ... ... ... ... сондай-ақ интеллектуалды қызметтің объектіленген
нәтижелеріне құқықтар және ... да ... бола ... ... құны ... ... ... көбейту немесе азайту туралы шешімді қатысушы
қабылдайды. ... ... ... үлесі тек салымы ... ... ғана ... ... немесе кепілге берілуі мүмкін.
Серіктестіктің жарғылық капиталы жеке тұлғаның кәсіпорын ... ... ... табу ... ... ... анықтап табу мақсатындва салынған.
Кесте 1.«Базис-Астана» ЖШС-тің 2008-2009 жылғы негізгі экономикалық
көрсеткіштері, мың тенге*
|Көрсеткіштер |код ... ... ... кезең |
|Өнімді өткізуден түскен табыс |10 |203 221 874,00 |1 141 322 ... ... құны |20 |163 500 037,00 |976 583 698,00 ... ... ( 010- . 020) |30 |39 721 837,00 |164 739 029,00 ... ... табыс |40 |0,00 |0,00 ... да ... |50 |10 177 825,00 |  ... айналымы бойынша |60 |0,00 |0,00 ... | | | ... ... |70 |57 496 580,00 |163 599 184,00 ... ... шығындар |80 |0,00 |0,00 ... да ... |90 |1 003 369,00 |8 091 398,00 ... ... |100 |  |  ... ... ... |-8 600 287,00 |-6 951 553,00 ... (жол. ... ... | | | ... – жол. 070 - | | | ... - жол. 090+/- жол. 100)| | | ... ... ... |120 |  |  ... | | | ... ... ... ... |130 |-8 600 287,00 |-6 951 553,00 ... 110+/-жол. 120) | | | ... ... ... |140 |3 400 372,00 |-2 468 311,00 ... | | | ... ... ... пайда |150 |-12 000 659,00 |-4 483 242,00 ... ... 140) | | | ... үлес |160 |  |  ... ... ... пайда |170 |-12 000 659,00 |-4 483 242,00 |
|(жол. 150-жол. 160) | | | ... бір ... ... |  |  ... | | | ... ... есептілігі негізінде жасалған.
Кәсіпорынның өткен жылға қарағанда зияны әжептәір өсті. Себебі тәуелді
Акционерлік қоғам немесе Базис Астана ЖШС-нің ... ... ... еткен. Сонымен қатар кәсіпорынның қаржылық дағдарыстың әсерінен
орындалған жұмыстарының ... ... ... ... ... белгілі.
Кәсіпорын осы 2008 – 2009 ... ... ... ... ... 4,5 ... дейін азайғанын аңғарамыз.
Серіктестік өз қызметін ... ... ... ... ... ... тек қана ... негізінде жұмыс істей алады.
Зерттеліп отырған кәсіпорынның ... ... ... ... ... мен ... тоқталатын болсақ, төмендегі 1 ... ... 2. ... ... жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің есепті
кезеңдегі негізгі құралдармен қамтамасыз етілуі мен құрылымы, мың ... ... |2007 |2008 |2009 | ... |
| ... | | | | |
| ... | | | | ... ... мен |250890 |283288 |272998 |6.3 |
| ... | | | | ... ... |3675521 |3992524 |3896670 |89.4 ... ... |175420 |180310 |182946 |4.2 |
| ... | | | | ... ... |6025 |6699 |7873 |0.1 |
| ... |4107856 |4462821 |4360487 |100 ... ... ... ... ... ... ... негізгі құралдарының құрылымын зерттей
отырып, ең үлкен үлестік 89,3 пайыз құрылыс ... ... ... қызметінің атқарушы күші негізінен ... ... ... ... ... ... техникалық жарамдылығын 3
кестеден ... 3. ... ... ... шектеулі серіктестіктің есепті
кезеңдегі негізгі құралдардың техникалық жайы (2008-2009).*
| Көрсеткіштер |2008 жылы |2009 жыл |өсу |
| | | ... |
| ... ... ... % | |
| |мың тг | |мың тг | | ... құнымен |5723210 |100 |5857054 |100 |1,02 ... ... |1260389 |100 |1496567 |100 |1,19 ... құны |4462821 |100 |4360487 |100 |0,97 ... ... |0.22 |26 |0.26 |27 |1,05 ... ... |0.78 |74 |0.74 |73 |0,9 ... ... |1785128 |40 |1818323 |41,7 |1,04 ... | | | | | ... ... ... |0.98 | |0.99 | |-0.03 ... ... ... ... ... ... ... шектеулі серіктестіктің есепті кезеңдегі
қызметінде ақша қаражатының қозғалысы тура әдіспен жүргізіледі. Яғни тура
әдісте:
а) ақша ... ... - ... түскен табыс,пайыздар,алынған
аванстар және дивиденттер көрсетіледі.
ә) ақша құралдарының шығуы немесе жабдықтаушылармен есеп ... ... және ... есеп ... ... қатар
зейнетаы қорына аударылған аударымдар тағы басқа төлемдер көрсетіледі.
б) операциондық қызметтен түскен таза қаржы ... және ... ... ... 4. Ақша ... қозғалысы *
|Көрсеткіштер |Жол ... ... ... ... |
| ... | | ... |  |  |  ... Операциялық қызметтен |1 |  |  ... ақша ... | | | ... | | | ... табыс (зиян) |10 |-12 000 ... 483 242,00 ... ... |11 |  |  ... ... |12 |3 752 380,00 |2 605 780,00 ... аванстар |13 |4 841 066,00 |-12 788 003,00 ... |14 |-3 108 463,00 |-2 468 311,00 ... да ... |15 |24 025 504,00 |-66 548 994,00 ... ... өзгерісі |16 |280 326 537,00|-261 334 518,00 |
| |17 |  |  ... да ... ... |18 |-4 342 601,00 |-6 451 050,00 ... | | | ... ... |19 |-291 777 |351 391 560,00 ... | |686,00 | ... бойынша өзгеріс |20 |-873 539,00 |588 081,00 ... да ... |21 |-5 654 545,00 |-5 023 453,00 ... | | | ... қызмет нәтижесі |1\1 |-4 812 006,00 |-4 512 150,00 ... ... ... |2 |838 311,00 |0,00 ... | | | ... мен тауарлар үшін |2\1 |838 311,00 |0,00 ... | | | ... ... |22 |0,00 |0,00 ... төлем |23 |838 311,00 |  ... ... |24 |0,00 |0,00 ... ... ... |25 |0,00 |0,00 ... ... да ... |26 |0,00 |0,00 ... оның ... |2\2 |1 797 765,00 |6 003 532,00 ... құралдарды өткізу |27 |0,00 |0,00 ... ... ... |28 |1 797 765,00 |6 003 532,00 ... да ұзақ мерзімді |29 |0,00 |0,00 ... ... | | | ... активтерді өткізу |30 |  |  ... ... ... |-959 454,00 |-6 003 532,00 ... қаржылық қызмет бойынша |3 |  |  ... ... | | | ... ... ақша ... |3\1 |0,00 |0,00 ... ... да бағалы |31 |0,00 |0,00 ... ... | | | ... алу |32 |  |  ... ... |33 |  |  ... сыйақы алу | | | ... оның ... |3\2 |0,00 |0,00 ... өтеу |34 |  |  ... ... ... алу |35 |0,00 |0,00 ... ... |36 |0,00 |0,00 ... Қаржылық қызметтен түскен |3\3 |0,00 |0,00 ... ... | | | ... ақша ... |40 |-5 771 460,00 |-10 515 682,00 ... +/- ... | | | ... ... ... ақша |41 |3 408 596,00 |7 107 086,00 ... және олардың | | | ... | | | ... жыл ... ақша |42 |2 362 864,00 |3 408 596,00 ... және ... | | | ... | | | ... ... ... негізінде жасалған.
Кестеде қарастырып отырғандай,ақша құралдарының ... ... ... ... ... ... және ... жұмыс үшін,
сонымен бірге басқа да түсімдер есепті жылда өз ... ... ... ... ... айналым көлемін ұлғайтты.Ал кеткен ақша
құрамының ішінде еңбекақы бойынша төлем 144907,0 ... ... ... өсуі және ... ... еңбекақы шығынының
мөлшерінің көбеюінен.
Пассивті шоттардағы операциялар ақша қаражатарының шотына үлкен әсері
тигізедді. Егер міндеттемелер ... ... ... онда ... ... ... айналымдылығы бірнеше жыл ... ... ... ... анықтайды.Сол бірнеше сала арасында
және келісімдегі шарттары бойынша.
Дебиторлық берешектің есептеу ... ... ... ... ... жасырын сомасын алдын ала төленген төлемдердің
материалдарымен қамтамасыз етілмеуі арқылы анықтаймыз..
Өз уақытында ... ... ... ... әсер етсе, сонымен
бірге ұзақ мерзмді банктік несие алу арқылыда есептесуге болады. Дебиторлық
берешек пен кредиторлық берешекті ... ... ... болады.
Дебиторлық берешек пен кредиторлық берешекті ... ... ... дебиторлық берешек мөлшерінен асса онда кәсіпорынның
ашылмай тұрған бап, немесе жасырын ... ... ... ... ... пайдаланғанда дебиторлық берешекпен салыстырамыз.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын көтері үшін:
1) кредиторлық берешек дебиторлық ... ... ... ... ... ... тапсырушылармен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... ... асқан берешектерді бақылауда ұстау керек;
4) тапсырушылардың алдын ала төлем жасауға ықпал ету керек.
Егер дебиторлық берешек мөлшерін талдайтын болсақ, ... ... ... ... = ... кезең басындағы
дебиторлық берешек мөлшері + есепті кезең ... ... ... / ... ... берешектің ... ... ... түскен табыс /
дебиторлық берешектің орташа мөлшері. Дебиторлық берешектің жабылу мерзімі
= 360 күн / ... ... ... ... 5. ... ... ... мен құрылымы*
|Нөм| |Жыл ... |Жыл ... | ... | | ... ... |
| ... | | | |
| | ... ... ... ... |Сомасы |Үлесі |
|1 ... |3003 |38,65 |48 |0,73 |-2955 |-37,9 |
| ... | | | | | | |
|2 ... |4766 |61,35 |6558 |99,27 |+1792 |37,9 |
| ... | | | | | | |
| ... |7769 |100 |6606 |100 |-1163 |- ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, есепті кезеңде дебиторлық берешектің
үлкен үлесі э/энергиясымен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... үлкен.
Еңбекақы қоры – жоспар бойынша 164975 мың тенге, ал ... ... мың ... 648 мың ... ... бұл яғни ... байланысты аурухана құжатына 133 мың тенге, басқа ... мың ... оқу және ... ... үшін 292 мың тенгені құраған.
Әкімшілік шығындары есепті кезеңде 19804 мың теңге, жоспар бойынша бұл
бап 20443 мың ... ... ... үнем ... 639 мың теңгег тең.Былтырғы
көрсеткіштерге қарағанда 4614 мың теңгеге көбейген.
Әлеуметтік аударым – былтырғы көрсеткіштерге қарағанда 79 мң ... ... ... есепті кезеңде ауруға байлансты еңбекке жарамсыздығы
үшін төлемдер төленген.
Ұйымның есеп саясаты. Қазақстан ... ... ... дейін
басқарудың орталықтандырылған жүйесі болғандықтан дербес есеп саясаты
қалыптасқан болатын. Басқарудың әкімшілік-әміршіл ... ... соң ... ... өтуге байланысты Қазақстанда ... ... бар ... ... ... бухгалтерлік есеп
стандарттары мен салық салу жүйесіне бағдарланған ұлттық есеп ... үшін ... ... ... ... деп ... есеп ... процесінде және соның
негізінде қаржылық, ... есеп ... ... ... ... ... ... мен рәсімдердің жиынтығын
түсіну керек.
Кәсіпорында есеп саясатын қалыптастыру тәртібін қарастырайық. Ұлттық
стандарттарда және есеп ... ... ... ... ... өзі:
– компьютерлік ... ... ... деңгейін, өндірістің ұйымдастырылуын
ескеріп, бухгалтерлік есептің нысанын / бухгалтерлік есептің
автоматтандырылған нысаны(формасы), ... ... ... мемориалдық нысаны/ таңдайды;
– Бухгалтерлік есептің шоттар тізбегін ... ... ... ... ... ... үшін
шоттардың шағын кәсіпорындар үшін ... ... және ... ... Капиталды реттеу мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... Егер ... амортизацияны есептеудің тек бір ғана бірқалыпты әдісі
қолданылатын ... ... ... ... (түзу сызықты) әдістен басқа кумулятивтік, азайып
отыратын қалдық орындалған жұмыс көлеміне үйлесімді ... ... егер ... ... ... түрде алынған
объектіге жылына 2000 теңге амортизация ... ... ... отыратын қалдық әдісіне
-4000 теңгеден есептеледі;
– өндірісте ұйымдастыру ерекшелігіне, қойма ... ... ... ... есептелгіштердің,
салмақ өлшейтін, басқа құралдардың нақтылығына қарай,
инженерлік-техникалық, ... және ... ... ... кәсіпорын өндіріске
шығарылатын шығындардың және ... ... ... қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялаудың,
/қарапайым, тапсырыстық, ... ... ... ... ... үш әдістің нормативті әдіспен
қосылған түрі; «стандарт-кост», ... ... ... ... өндіріс қалдықтарын есептеу мен
бағалаудың бір әдісін /түгелдеу бойынша, дайын болу ... және ... ... ... шала ... мен ... ... /шала фабрикатты немесе
шала фабрикатсыз/ нұсқасы; көліктік дайындау шығындарын
немесе ... ... ... ... өзіндік
құнының ауытқуын тұрақты есептеу бағалары бойынша /+,-/
материалдар есептен ... ... ... тек 8010 ... өндіріс» шотына апару нұсқасын қолданады:
– «материалдарды дайындау және алу» және ... ... ... ... ... ... құндылықтарды дайындау ... ... ... ... ... /бұл ... тауарлық-
материалдық құндылықтарды дайындау және алуға ... 1310 - ... ... жеке ... ... ... болады. Тауарлы-
материалдық құндылықтардың жинақтамалы (синтетикалық) ... ... ... қай ... ... /сальдо/ әдісін немесе қосарланушылық /қоймадағы
және бухгалтериядағы материалдық саны құны қосарланады/
әдісін пайдаланатынын ... өзі ... ... есепте тауарлы-материалдық құндылықтарды қалай
бағалауға болады: ... ... ... ... есеп
бағасымен немесе олардың нақты ... құны ... және ... ... тауарлы-
материалдық құндылықтардың жұмсалуын қалай бағалайды: олардың
орташа қалыптасқан өзіндік құны бойынша, «ФИФО» әдісі ... ... ең ескі ... ... ... пен ... ... нұсқаларының тізбесін соза беруге
болады. ... ... ... белгіленген тәртіппен
қабылданған соң олардың саны тіпті өседі.
Кәсіпорынның есеп ... ... ... етуі міндетті:
– шаруашылық қызметтің ... ... ... ... ... ... талап ету;
– болуы мүмкін табыстар мен активтерге қарағанда /жасырын
резервтер құруға жол ... ... ... пен
пассивтердің бухгалтерлік есебіне үлкен дайындығын – сақтықты
талап ету;
– бухгалтерлік есепте шаруашылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... мен шаруашылық жүргізу шарттарына сүйеніп көрсету-
мазмұнның нысаннан басым болуын талап ету;
– әр ... ... ... ... есеп ... / ... есеп шоттарының айналымдарымен,
сондай-ақ бухгалтерлік есеп-беру ... ... және ... ... тең ... болмауын талап ету;
- шаруашылық қызметі шарттарына және кәсіпорын ... ... ... ... және ... ... талап ету.
Кәсіпорын қабылдаған есеп саясаты мерзімді болуы керек. ... ... ... ... ... ұйымдастыруға,
компьютерлендіру деңгейіне және басқаларға негізделуі ... есеп ... ... жиналысы/ кәспорын
құрылтайшылары/ мақұлдаулары және жоғарыда тұрған ұйымдарға /бас
кәсіпорынға/ және ... ... ... мен ... ... саясатының негізгі аспектілері шаруашылық жүргізудің жаңа
жағдайларында үлкен мән ... ... ... ... ... ... керек.
Есеп саясатындағы кәсіпорын қабылдаған өзгерістер мүдделі заңды ... ... ... ... ... есеп ... ... және
негізделуі керек.
Қазіргі кезде кәсіпорындардың бас бухгалтерлері ... ... ... кірісулері қажет.
«БАЗИС-АСТАНА» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің есеп саясаты
Қазақстан Республикасының 24-маусым 2002 ... ... ... есеп
және қаржылық есептілік туралы» Заңына сәйкес жүзеге ... ... ... ... болып табылады:
Есеп саясаты Уәкілетті органдар мен серіктестіктің ... ... ... Бұл есеп саясатымен есеп жүргізудің негізгі
ережелері мен ... ... ... тәсілдері анықталады.
ЖШС «БАЗИС-АСТАНА» өз қызметін келесідей құжаттар мен ... ... ... ... ЖШС ... ... құжаттары;
– 01-сәуір 2000 жылғы Қазақстан Республикасының Азаматтық
кодексі (өзгертулерімен және толықтыруларымен);
– 16-шілде 1999 ... №436 ... ... ... және ... ... туралы»
Заңы (өзгертулері және толықтыруларымен);
– Қазақстан Республикасындағы мекемелердің ... ... ... да ... ... ... және ... ұсыныстар.
Қызмет барысында серіктестік өзінің есеп саясатына ішкі нормативтік
құжаттарға (бұйрықтар, ... және тағы ... ... ... ... алады. Сондай-ақ есеп саясатына өзгертулер келесі
жағдайларда ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты;
– Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есебін нормативті ... ... ... серіктестіктің бірігуіне немесе бөлінуіне және меншік иесінің
ауысуына ... ... ... ... ... ... ... қызмет нәтижелерін көрсетудің басқа да бір тәсілін қолдану қажет
болған жағдайда.
Кәсіпорынның басқару-ұйымдастыру құрылымы.
Жауапкершілігі шектеулі ... ... ... органы болып
табылады:
– жоғарғы орган – қатысушы ... оның ... ... ...... ... ... «БАЗИС-АСТАНА» қатысушысы мен
директорының өкілеттілігінің айналымы Қазақстан ... және ... ... ... ... ... ... жетекшілік етеді, басшығы қаржылық
есептілікті (баланс, табыс және ... ... ... ... капиталындағы
өзгерістер туралы есеп) дер кезінде тапсыруға және толық, ... ... ... ... ... ол ... ... бухгалтерлік жұмыстардың компьютеризациясын және
салық есебінің ... ... ... ... ... мен ... ... бар:
– әкімшілік-шаруашылық бөлім;
– техникалық қызмет көрсету бөлімі;
– жеткізу-қамсыздандыру бөлімі;
– көлік-транспорттық қызмет;
Бухгалтерлік есеп және ішкі ... ... ЖШС ... есеп ... ... ... ... 28 ақпан 2007 жылғы ... ... есеп және ... ... ... Республикасының Заңы;
– Бухгалтерлік есептің стандарттары ... ... ... есепке әдістемелік ұсыныстар;
– бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспары;
– «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заңы;
– 25-сәуір 2003 ... ... ... ... «Міндетті
әлеуметтік сақтандыру туралы» Заңы.
ЖШС «БАЗИС-АСТАНА» ... ... мен ... ... болып мүдделі тұлғаларды жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің
қаржылық жағдайы, ондағы өзгерістер және ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету табылады;
Серіктестіктің бухгалтерлік есебі ... ... ... ... ... – ол алынғанда, ал шығыс болып – шығысталғанда
есептелінеді.
Қаржылық есептілікті жасау кезеңі болып ... жыл ... ... ... ... құрған кезде кеткен қателердің
аңғарылған жағдайында, қателерді түзету сомасы келесі ... таза ... ... ... ... (баламалы тәсіл қолданылады).
Серіктестіктің қаржылық ... ... ... ... ... ... ... нақтылық және салыстырмалылық табылады.
Қаржылық есептілік ҚЕҰС №2 стандартына сәйкес жасалады және оның
құрамына төмендегілер ... ... ... ... және зиян ... ... ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп;
– меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп;
– түсініктеме хат.
Қаржылық есептілік, оған ... және ... ... ... ... ... қатысушысына ұсынылады.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестікте тауарлық ... ... оны сату ... ... ... дайындау және кірістеу»
және «материалдар құнындағы ауытқулар» шоттарын пайдаланып немесе оларды
қолданбай материалдық ... ... ... ... ... ... ... /бұл жағдайда тауарлық-материалдық құндылықтарды
дайындау және алуға байланысты шығындар 1310 - «Материалдар» ... ... ... ... ескерілетін болады. Тауарлы-
материалдық ... ... ... және ... есептің қай әдісін: жедел-бухгалтерлік /сальдо/ әдісін
немесе қосарланушылық /қоймадағы және бухгалтериядағы материалдық саны ... ... ... кәсіпорындардың өзі шешеді. Талдамалық
есепте тауарлы-материалдық құндылықтарды ... ... ... тұрлаулы
/жоспарлы, шартты, көтерме/ есеп бағасымен немесе олардың нақты өзіндік
құны ... ... және ... мақсаттарға тауарлы-
материалдық құндылықтардың жұмсалуын қалай бағалайды: олардың орташа
қалыптасқан ... құны ... ... ... бойынша /материалдық
құндылықтардың ең ескі қорлары бірінші болып жұмсалады, кейінірек ... ... ... ... ... деп ... Кәсіпорындағы басқару есебінің есеп саясатындағы орны.
Басқару есебі – бұл экономикалық есептеулерде қаржылық және техникалық
есепке алу ... сала мен ... даму ... ... қолдануға негізделген экономикалық есепке алу жүйесі, ол ... ... ... ... ... ... ... басқарушы шешімдерді қабылдауына арнап ұсынуға арналған.
Басқару есебінің ... ... ... ... ... ... ... жағдайы туралы ақпаратты, сонымен қатар оны
жоспарлық және болжамдық көрсеткіштермен ... ... алға ... мен міндеттерден ауытқуларды анықтау, ... ... және ... ... ... ... мақсатында ұсыну жатады.
Кәсіпорын басқармасының басқару есебіндегі басты мақсаттарының ... ... ... ... бастап дайын өнімнің шығарылу
сәтіне (қызметті ұсыну сәтіне) дейінгі өндірістің логикалық ... ... ... ... ... ... ... барынша шектеулі ресурстарды тиімді түрде белгілеу
мен үлестіру, сондай-ақ сату циклдерінің көлемін ... мен ... ... шешімдерді қабылдауға арналған аспап ретінде бөлімшелердің
жұмысын ... ... ... ... принципі мен алға
қойылған мақсаттарға қол жеткізгені үшін материалдық ынталандыру ... ... ... ... ... ... жүйесі - теңгерімделген
көрсеткіштер жүйесі жатады
Басқармалық есептің мәліметтеріне ... ... ... үшін ... ... ... аяқталғандығы.
Қарастырылып отырған мәселе бойынша шешім қабылдауға әсерін тигізуі мүмкін
ақпаратты қалдырып кетуге болмайды.
2. ... ... ... шешімдерге қатысты ... ... ... ... ... ... қатысы жоқ
мәліметтермен ыбырсытуға жол берілмейді.
3. Ақпараттың шешім қабылдау үшін уақытында ұсынылуы. Ақпарат ол ... және ... ... ... ... процесі үшін дер кезінде
алынған жағдайда пайдалы болып табылады.
4. Мәліметтердің қабылданып отырған ... ... ... ... ұқыптылығы (толық көрсетілу ...... ... ... ... жоғары болса, мәліметтер де соғұрлым аз ... ... ... сайын бірдей принциптер (әдістемелер) қолданылып
отыруы тиіс, олар өзгерген жағдайда ... бұл ... ... ... Қабылдау үшін түсінікті болуы – ақпарат (есеп ... дәл және ... ... ... Елеулі факторлар мен фактілер оларға көңіл бөлініп отыратындай және
шешім қабылдау ... ... ... етіп ... ... ... отыруы тиіс. Есеп берулерді (ақпаратты) артық ... ... жол ... Басқару есебі беру мәліметтерін шешім қабылдайтын адамдарға ұсынудың
бағытталғандығы және ұсыну арналары. ... ... ... ... мен олар алып ... қаржылық есептілік түрлерінің
арасында нақты байланыс болып отыру керек.
Басқару есебі ... ... ... алу мен ... асып кетуі.
Басқару есебі мәліметтерін алу мен әзірлеудің құны үш бағыт бойынша
есептеледі:
1) басқару ... ... ... мен ... ... ... ... тестілеу
– жабдықтар мен программалық қамтудың құны
– енгізу
– оқыту
2) басқару есебіжүйесінің ... ... ету ... ... ... еңбекақысы
– қосалқы материалдар (қағаз, СD, және т.б.)
– өзге түрдегі ... ... мен ... ... ... жобаның құны
– жобалық сыйымдылықты пайдаланудың құны (баламалық)
– мәліметтерді шығарып алудың құны – есеп ... ... ... ... ... ... ... мен жаңартудың құны
Кәсіпорынның ішкі қажетсінулерімен белгіленген міндеттер:
1) ... ... ... ... түрде үлестіру мақсатымен
табыстың, шығынның орталықтарын, пайда орталықтары мен ... ... ... ... ... ... ... (табыстың,
шығынның, пайданың, инвестициялардың орталықтары) бойынша ... ... ... ... мен енгізу.
3) қаржылық және қаржылық емес ... ... ... ... ... ... мен ... жүйесін ұйымдастыру.
4) іс-жүзіндегі нәтижелерді жоспарлық және болжамдық мәліметтермен
салыстыра отырып талдауға негізделумен соларға баға беру және ... ... ... үшін ... көтермелеудің заңды аспаптарын
қалыптастыру мен енгізу
Кәсіпорынның сыртқы қажетсінулерімен белгіленген бөлек тұрған міндет:
Өздері бойынша тариф құрылымын ... ... ... отыратын
қызметтердің құнын қалыптастыру – қызмет түрлері бойынша шығындарды бөлек
есепке алу. ... ... ... болған залалдарды белгілеу.
«БАЗИС-АСТАНА» ЖШС-нің табыстың, шығын мен қатыстырылған активтердің
бөлек есебі негізгі қызмет түрлері ... ... ... ... ... шығындарды бөлістіру ісі Әдістемеде бекітілген
бөлек есепке алудың негізгі принциптерін ескерумен жүргізіледі. Әр ... ... ... ... ... қызметтердің көлемі мен өздері
бойынша сол қызмет түрлері ... ... ... ... белгіленеді. Қызметтерді ұсынудан түскен табыс
бастапқы құжаттардың мәліметтеріне негізделумен қызмет ... ... ... ... және ... ... дәрежесін
белгілеу үшін шығындар мен активтердің тиісті ... ... ... элементтерімен, қызметінің бағыттары ... ... ... ... ... ... Мұндай әдіснама құзырлы органмен келісілген «БАЗИС-АСТАНА» ЖШС-
нің табысын, ... мен ... ... жеке ... ... ... болатын, ол Қазақстан Республикасының ... ... ... талаптарына сәйкес реттеліп отыратын қызмет
көрсетулер мен ... ... ... ... экономикалық
негіздемесін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының «Табиғи монополиялар ... ... ... ... ... ... ... тарифтерді қалыптастыру
мақсатына арналған есебі «Табиғи монополия субъектілерінің қызметтеріне
(тауарларға, ... ... ... ... ... ... кезінде қолданылатын шығындарды қалыптастырудың ерекше
тәртібінің» талаптарына негізделумен және соларға сәйкес жүзеге ... ... ... ... ... ... тигізетін
факторларға - негізгі ішкі ұйымдық факторлар:
1) Кәсіпорынның қызметін нормативтік-құқықтық және техникалық реттеудің
аспектілері – қолданыстағы ҚР заңдарының талаптары ... ... ... Қызмет түрлері мен технологиялық процестердің ерекшеліктері ... ... ... кең ... ... ... ұсыну
кезінде монтаждық жұмыстың бір ғана ресурстарын, элементтерін пайдалану,
құрылыстың күрделі архитектурасы, түрлі технологияларды пайдалану және ... ... ...... ... функционалды филиалдар мен түрлі
өзара тәуелділіктерге ие филиалдардың құрылымдық бөлімшелерінің ... ... ... ... ... ... арналған
сипаттамалары.
Кәсіпорынның саланы ырықтандыру жағдайында ұсынып отырған қызметтерінің
бағасы сұраныс пен ұсыныс формулалары бойынша бекітіледі. Бұл ... ... ... ... қызметтер бойынша құзырлы органдар осы
қызметтердің халықтың барлық топтары үшін қол ... ... ... ... ... тарифтерді көтерудің қисындылығын қадағалап отырады.
Қоғамда өздерінің әрқайсысында қызметтерді ... ... ... ... қызметтер бір аймақтық нарықта ұсынылып отыратын (ОТД/ҚТО
мен КСД бәсекелестігі) аймақтық (ОТД/ҚТО) және ... ... ... ... ... ... кезінде шешілуі тиіс мәселені
туындатады, яғни пайда мен шығынның солардың туындаған жерінде, ... ... мен ... ... ... шүбәсіз түрде ұсынылуы.
Сыртқы талаптармен негізделген мәселені шешудің жеке факторына Қоғамда
әзірленіп және ТМРА-мен келісілген жекелеп есепке алу ... ... ... ... ... (жоғарыда көрсетілген факторларды
қар.) қызметтердің өзіндік құнының есебінде тек нұсқаулықты орындаумен ғана
шектелу қажет және егер ... ... ... ... ... ... ... асып есептеулер мен мәліметтерді
толықтыруға тереңдемеу керек, себебі басқармалық ... ... ... ... ... алу мен әзірлеудің құнынан асуы» негізгі
принципі бұзылатын болады.
Басқармалық ... ... мен ... ... ... деңгейінде, орталық аппаратта, филиалдарда түсіну табыстылықтың
басты факторы ... ... ... ... міндеттерді шешудегі бірізділік барлық
қатыстырылған қызметкерлердің (басшылықты қоса алғанда) ... ... ... ... жағдайда әзірлеудің жүйелілігін қамтамасыз
етіп және бұдан арғы жетілдірулердің базасын қалайтын болады.
2. ДИРЕКТ-КОСТИНГ ... ... ... МАҢЫЗДЫ ЭЛЕМЕНТІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ЕРЕКШЕЛІГІ.
2.1 Басқару есебіндегі директ-костинг жүйесінің қалыптасуының тарихы.
Нарықтық ... ... ... ... ... ... ету деңгейіне тікелей ... ... ... ... ... ... деңгейдегі есептілік пен аудиттеуді талап етсе
де әлі күнге дейін өндірістегі өнім ... ... ... ... ... анықтау шегінен шыға алмауда. Дегенмен шет елдік ... ... ... әдісті – директ-костинг әдісін қолданудың
тиімділігін дәлелдеп ... яғни ... ... ... ... түрдегі негізделген маржиналды табысты анықтаумен.
Басқару есебіндегі директ-костинг жүйесінің қалыптасуының ... ... ... ... ... ... ... дейін
көздері жетпей отырған мәселе қай ғалымның теориялық ойы ... ... ... - ... және ... ... және қосымша, тұрақты ... ... және ... ... ... Ал, 1781 жылы
ғалым Т.Е. Клипштейн "Учение об альтернативах в ... атты ... ... ... ... бөлек фазада көрсетілу керек
екендігін ескерткен, көмір өндіруде, кен байлықтарын ... ... ... ... жанама шығындар , көзқарасы бойынша кезең
қортындысында ... ... ... отыруды меңзеген. [18].
1899 жылы неміс ғалымы О. Шмаленбах "Немецкая металлургия" газетінде
жарияланған "Бухгалтерия и калькуляция в фабричном ... ... ... ... шығындардың айырмашылығына баға берген болатын. [13]. ... ... ... ... ... яғни ... ... бөліп -
"алғашқы қосалқы шығындар", "қайталанған қосалқы шығындар", "тұрақты
шығындар", ... ... ... ... және "құлдыраушы
шығындар" атап көрсеткен.
О. Шмаленбах сол ... ... ... ... ... ... егер ... тұтынатын болса жалпы табыс есебінен шығындарды жабу керек
екендігін ұсынған. Осы ғылыми көзқарасын 1902 жылы ... ... ... себестоимости и политика цен" еңбегінде атап өткен[18].
Тұрақты шығындар мен айнымалы шығындар ... ... аса ... ... 1903 жылы экономист-ғалым Г. Гесс ... ... ол - ... ... ... кәсіпорынның өнім өндіру шығындарын
түгелдей жатқызу керек, ал өндіргеннен кейін шыққан шығындар ... ... " – ... ... ... келтірілген мысалдарын ол теориялық және
тәжірибелік негізде өндірілген өнімнің көлеміне байланысы жоқ ... ... ... негізге ала отырып 1923 жылы Дж. Кларк алғаш рет
өндірістегі жалпы ... ... ... ... ... ... болу керек екенін дәлелдеді[13]. Оның пікірінше негізгі
құралдардың құнсыздану ... ... ... ұстау шығындарын,
құрал- жабдықтарды қолдау шығындарын тұрақты шығындар деп, ал материал ... ... ... ... ... ... шығындарын,
электроэнергияға кеткен шығындарды айнымалы деп көрсетті. Себебі өндірілген
өнім көлемі ұлғайған сайын кететін шығындар өсіп отыратындығымен дәлелдеді.
1936 жылы ... ... ... ... ... ... тапты. Өйткені ол өндірілген өнімнің өзіндік құнының
құрамына тек тура шығындар баратынын ... Осы ... ... ... ... ... 1936 ... қаңтар айында жариялады.
Джонатан Гаррисонның пікіріне қарсы болушылар табылып ... ... ... ... ... ... ... баратынын қолдаушылар акционерлер мен
капитал салушылардың мүддесіне нұқсан келетінін тілге арқау етті.
Директ-костинг жүйесінің пайда болуы бухгалтерлік есептеудің себептері
арқылы ... ... ... Осы ... есеп ... бір ... келіп,
шығындарды есепті кезеңнін ішінде бөлу керек екендігін дәлелдеді. Есепшілер
тұрақты шығындар және айнымалы шығындар болып ... ... деп ... осы ... олардың аяқталмаған өндіріске әсер ететіндігін ... ... ... ... құнының төмендегеніне куә болды, ал
шығындар көлемі ұлғайып отыратындығын сезді.
ХХ ... 30-шы ... ... ... Джон Х. ... М. ... [18] директ-костинг жүйесін зерттеуді жалғастырды. Олар
аралық бюджеттің орындалуына кесте ... ... өсу ... ... Осы ... ... үш ... арасындағы байланыстың
қаншалықты мықты екендігін зерттеді, яғни өндірістің ... ... құны және ... ... арасындағы байланыс.
Директ-костинг жүйесін зерттеуге өз үлесін ғалым К. Румель ... ... ... ... затрат на основе пропорциональности затрат
и производственных величин" еңбегін жазу арқылы жүзеге асырды.
Осы еңбекте ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің қағидасымен орындау
керектігіне көз жеткізді. Ол шығындар блок ... ... ... ... ... Оның ... тұрақты шығындар блогын тепе-тең
бөлгеннің өзінде ... ... ... қатысты еместігін көрсетті.
Директ-костинг жүйесінің даму кезеңі екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
басталды. Өндірістегі шығындарды бақылауды күшейту мақсатында ... ... ... Осы ... ... өнім өндіру көлеміндегі мәселелердің
негізгі тұсына есептеу ... ... ... себепті 1950 жылдардың басында АҚШ-та бірқатар ... ... тура ... ... ... ... ... Немесе материалдық,
жұмысшылардың еңбек ақысына кеткен шығындармен қоса ... ... ... ... ... айта кету ... директ-костинг жүйесін дамыту алға ... ... 1953 жылы ... ... осы жылы ... ... ... өз есептерінде бұл жұйеге сипаттама
берді. 1961 жылғы екінші есебінде ассосация ... ... ... 50 ірі ... ... оң ... бергенін мәлімдеді[18].
Бүгінгі күні бұл жүйе экономикасы дамыған барлық мемлекет тәжірибесінде
қолданады. Германия мен Авжолияда "шығындарды ... ... ... ... жабу есебі" бойынша жүргізілсе ... ... ... ... ... бухгалтерия" немесе
"маржинал есебі" деп атайды.
Ал нарықтық экономикада бухгалтерлік ... ... ... ... бойынша жүйе термині "шектелген есеп, толық емес немесе қысқартылған
өнімнің өзіндік құны" аталып жүр. Жалпы жүйені біздің қазақстандық ... ... ... ... ... ... еңбектерінде бухгалтерлік
есептің маржиналдық тәсілі деп атап ... ... атау ... ... ... ... көрсеткіщ маржиналды табыс екеніні дәлелдеді.
Немесе маржиналды табыс көрсеткіштерін негізге ала ... ... ... ... ... ... ... өнім үрлерінің
әртүрлілігін анықтауға болатындығы ашылған. Дегенмен бұл әдісті ең оңтайлы
деп тауып Ұлыбритания мен Франция мемлекеттеріде ... ... ... ... алап ... ... бұл жүйе ... есебінде ішкі өндірістік және салықтық есепті
жүргізуде пайдаланып экономикалық ... ... баға ... шешім қабылдауға, шығындарды азайтуға әсер етуші факторларды
анықтауға септігін тигізетіндігіне үлкен роль ... көз ... ... ... ... ... ... нарықтық экономиканың құрылу шарттары және басқаруды
жетілдіру, кәсіпорынның ... жаңа ... ... бухгалтерлік
есептің мағынасы мен рөлі күшейе түсуде.
Бухгалтерлік есеп көптеген ... ... бірі - ... ... ... немесе көрсетілетін қызметтің өзіндік ... және ... ... ... ... ... ... бар елдердегі кәсіпорындар мен фирмалар практикасында бұл
аймақтар ... есеп ... ... есеп ... ... біздің елдегі нарықтық қатынастардың құрылуы шарттарында
бухгалтерлік есепті жетілдіру, оның ішінде өндіріске кететін шығындар есебі
және өзіндік құнды калькуляциялаудың маңызы өте зор. ... ... ... ... ... ... ... ішінде нарықтағы
сұраныс пен ұсынысты есепке ала отырып өз ... ... ... ... есеп және оның ... - калькуляциялаудың
мәселелері өзгерді.
Калькуляциялаудың осы шарттардағы мәселелері нарықта ... ... ... бір табыспен қамтамасыз ететін өзіндік бағаны
есептеу. Есептелген өзіндік құн деңгейін тұрақты ... ... ... деңгейін қамтамасыз ету үшін өндірісті дұрыс ұйымдастыру керек.
Осы ... ... ... ... және ... құн ... негізгі
түсініктерге ортақ ой айтылмаған. Шығындарды 2 бөлімге элементі бойынша
және калькуляция баптары ... ... ... ... мәселелер әлі
де басылатын емес. Теорияда өндірістік есеп жоқ. Ал соңғы ... ... ... - ... құнды калькуляциялау. ТМД елдері
ғалымдарының назарын аудартқан ... емес ... ... ... ... ... ... калькуляциялаудың альтернативті әдісі болды.
«Директ-костинг» жүйесі негізіндегі ... ...... ... ... есептеу және тұрақты шығындырды есеп беру ... ... ... жүйе ... ... құнды калькуляциялау технологиясы өндірістің
кез келген көлемінде тұрақты шығындарды өзгермейтін көлем деп белгілейді.
«Директ-костинг» ... ... ... ... ... өндірістік есепті айнымалы және тұрақты деп бөлуі;
2. өнімнің өзіндік құнын шектелген шығын бойынша калькуляциялау;
3. табыс туралы есеп ... көп ... ... ... негізделген. Өткізудің көлемі қаншалықты көп ... ... ... көп ... ... ... және аяқталмаған өндіріс
айнымалы шығындар бойынша есептеледі. ... ... ... ... ... ... баға деңгейіне үлкен әсер етеді, бизнестегі
өндірістің басқа да ... ... ... - ... шығындар категориясына негіздеоген
басқару есебінің жүйесі. Бұл жүйенің ... бар, ... ... және толық есеп жүйесіне қарағанда артықшылықтары бар.
Басқару есебіндегі директ-костинг жүйесі шығындар жіктеліміне сәйкес
өндірістік үрдісті ... ... жүйе ... табылады. Өнімді
өндіруде кеткен ... ... ... қарай жіктеледі.
Әрбір өндірілетін өнім немесе атқарылатын жұмыс, көрсетілетін қызмет
белгілі бір шығындармен ... ... ... ... кәсіпорыннның
өнімді дайындауға және өткізуге немесе қызмет көрсетуге ... ... ... ... ... шығын – ол меншікті, өндірісті және ... ... ... ... ... ... көрсетуге және
зиянды басқаруға байланысты шығындарды қамтиды. ... ол ... ... ... ... ... ... және
жабдықтар сияқты активтердің тұрақтамау немесе пайдалану нысанында болады.
Шаруашылық жұмысының сапасын бағалап анықтаушы негізгі көрсеткіштерінің
бірі – ... ... ... ... бар ... және ... (жұмыс, қызмет)
сату шығындары мен оның ... ... құн және оның өсу ... ... және есепті кезеңдерде
негізгі және айналым қорларының қаншалықты ... ... ... ... ... және ... режимін сақтауды
көрсетеді. Өзіндік құн құнның басым құрамдас бөлігі болумен қатар, ... ... ... ... ... ... ... өйткені дайын
өнімнің бағасын белгілеу үшін бастапқы базалық қызмет атқарады.
Сонымен, өзіндік ... ... ... ... бағасын белгілеуге;
- шығындарды төмендетуге және оған бақылау жасауға;
- ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның болашағын жоспарлауға көмектеседі.
Бухгалтерлік есепте шығындар белгілі бір қасиеттері бойынша топталады.
Өндірістік шығындарды топтаудың тәсілдері бірнеше факторларға ... ... ... ... ... ұйымдастыру және
технология ерекшеліктеріне, өндірілетін өнім ... ... ... ... өту ... және т.б.
Өндірістік шығындар келесідей белгілері бойынша жіктеледі:
Біріншіден - ... мен ... ... ... ... ... болып бөлінеді:
- Негізгі шығындар – технологиялық ... ... ... (материалдар, еңбекақы, амортизация және т.б.);
- Үстеме шығындарға – негізгі және көмекші өндірістерге қызмет көрсету
бойынша, сондай-ақ, басқару және ... ... ... - ... ... ... өндірістік шығындар
элементтік және кешенді болып бөлінеді:
- Элементті деп – құраушы бөліктерге жатқызыла алмайтын ... ... ... ... айтамыз (шикізат пен материалдар, еңбекақы,
жанармай, энергия, т.б.);
- Кешенді шығындар деп – құрамы біртекті емес шығындарды айтады. Олардың
құрамына ... ... ... ... бірақ калькуляцияда жалпы бір
сомамен көрсетіледі.
Үшіншіден - өнімнің өзіндік құнына ену тәсілі бойынша шығындар тікелей
және жанама болып ... ... ...... өзіндік құнына тікелей жатқызылатын, яғни
жекелеген өнім ... ... ... ... ... ... ... құнына олардың пайда болу сәтінде енеді (шикізаттар ... ... ... еңбекақы және т.б.);
- Жанама шығындар – өнімнің өзіндік құнына таратылып ... ... өнім ... ... байланысты болады. Жанама шығындар өнімнің
өзіндік ... ... ... ал ... ... болу ... ... жеке
түрлерінің өзіндік құнына енбейді, өйткені өнім мен бұйымдардың бірнеше
түрлеріне жалпы болып табылады.
Төртіншіден - ... ... ... ... айнымалы және тұрақты
болып екіге бөлінеді:
- Тұрақты ... – бұл ... ... ... ... ... ... шығындар (өндіріс ғимараттарын жарықтандыру мен жылытуға кеткен
шығыстар, негізгі құралдардың амортизациясы).
- Айнымалы – шығарылған өнім көлемінің өзгеруімен ... да ... ... ... ... ... мен ... шығысы,
технологиялық энергия мен отын, өндіріс жұмысшыларының ... - ... ... өндіріс шығындары келесідей ... ... ... ... ... ... ... шығындары;
- еңбек ақыдан аударылатын аударымдар;
- негізгі құралдардың және материалды емес ... ... ... да шығыстар.
Директ костинг жүйесі бойынша шығындарды топтау қай кезде ... ... ... ... жүргізіледі. Шешім қабылдау шығындардың
жіктелім ... ... ... ... асырылады. [12]
Элементтері бойынша топталған шығындар өндірістегі ... ... ... ... қай ... немесе қандай уақыт аралығында
қалай пайда болып қанша көлемде ... ... ... ... жүйе – ... ... ... ұйымдастырудағы директ-костинг жүйесінің негізінде
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
Нарықтық қатынастардың даму жағдайындағы ... ... ... мен ... ... ... дамыған елдерде қолданылатын
басқару есебінің ұйымдастыру жүйесін оқып ... ... ... ... бірі ... шығындар бойынша өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
жүйесі болып табылады. Өзіндік құнды «директ-костинг» ... ... ... ... кез ... ... көлеміндегі
тұрақты шығындардың өзгермейтін шамасын көздейді. Осыған орай бұл ... ... бар; ... ... ... жүйесі бойынша
калькуляциялау тұрақты ... ... кез ... ... шамасын алдын-ала анықтайды, сондықтан басқару есебінде
негізгі назар тұрақты шығындарға аударылады.
Барлық ... ... ... бақылауды қамтамасыз етуге тиіс.
«Директ-костинг» жүйесінің ... ... ... атап ... ... ... ... тікелей өзгермелі және тұрақты шығын-дарға бөлінеді;
- өнімнің өзіндік құнын шектеулі шығындар бойынша калькуля-циялау;
- пайда ... ... ... көп сатылылығы.
Бұл жүйе өнімді өткізуге бейімделген. Сату көлемі үлкен ... ... ... көп ... Дайын өнім мен аяқталмаған өндірісті тек
өзгермелі тікелей шығындар ... ... ол, ... ... ... ... мүмкіндіктерін іздестіруге ынталандырады.
Барлық және тікелей өнімге шаққандағы тікелей шығындар мен өзгермелі
шығындардың ... ... ... ... көрейік.
Кесте 6. Шығындардың өндіріс көлеміне байланысты өзгеру мөлшері*
|өнімнің|барлық өнімге|барлық өнімге|жеке өнімге ... ... ... ... ... ... ... тікелей |өзгермелі шығындар |
| |тікелей ... ... (т) |(т) |
| ... (т) |шығындар (т) | | ... |10 000 |540 |100 |5,4 ... |10 000 |1080 |50 |5,4 ... |10 000 |1620 |33 |5,4 ... |10 000 |2160 |25 |5,4 ... |10 000 |2700 |20 |5,4 ... |10 000 |3240 |17 |5,4 ... |10 000 |3780 |14 |5,4 ... |10 000 |4320 |13 |5,4 ... ... жасалған ... ... ... ... ... ... шығарылған
өнімнің санына қарай тіке пропорционалды өсіп отырады. Бірақ жеке өнімге
шаққанда олардың ... ... Ал ... ... ... ... ... өндірістің көлемінің өсуіне қарай ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде кіріс туралы есеп беру көпсатылы. ... ... ... бар: ... ... және ... 7. Пайданың қалыптасуы*
|№ |Көрсеткіштердің атауы ... мәні ... |
|1 ... ... ... |100000 |
|2 ... шығындар |20000 |
|3 ... ... |80000 |
|4 ... ... |25000 |
|5 ... (3-4) |55000 ... ... ... ... жүйесінің екі нұсқасы болады. Біріншісі жәй нұсқа мүлде
тек өзгермелі шығындар ғана есепке ... Бұл ... ... ... ... ... байланысты тұрақты және өзгермелі болып
бөлінеді;
- өндірілген және ... ... ... құны тек қана өзгермелі
шығындарды бөлу ... ... ... ... құн мен ... бағаның айырмашылығы маржа деп
аталады;
- кәсіпорынның рентабельділігін анықтау үшін өзгермелі өзіндік құннан
түскен әртүрлі ... ... ... ... жұмсалатындығында.
Сонымен өзгермелі өзіндік құннан ... ... ... былай
анықтауға болады:
- өзгермелі өзіндік құннан түскен маржа = сату ... - ... ... ... мына ... арқылы көрсетейік.
Кесте 8. Директ-костинг әдісі *
|Көрсеткіштер |Бір ай ... ... ... ... |
| |1 өнім |2 өнім |3 өнім | ... көлемі |42000 |55000 |70000 |167000 ... ... |23100 |39600 |46900 |109600 ... ... |18900 |15400 |23100 |57400 ... түскен маржа| | | | ... ... |45 |28 |33 |34,4 ... ... | | | | ... ... %| | | | ... шығындар | | | |42000 ... | | | |15400 ... ... жасалған ... ... ... ... ... ... енгізілген
немесе әр өнімнің «үлесі». Бұл жүйеде әр ... ... ... ... шығындар мөлшері қадағаланады. [18]
Директ-костинг әдісінде есеп процедураларын орындауда ... ...... «Негізгі өндіріс» және “көмекші өндіріс шоттарының дебеті
бойынша өндірістің тікелей, ... ... және ... ... ... ... 8110 “Материалдар” “негізгі өндіріс” бөлімшесі.
К-т: 1310 “Шикізат және материалдар” – қолданылған материал-дардың
құнына.
8310 ... ...... ... ... қабылданған бу,
ыстық су, электр қуаты және суықтың құнына.
1342 “Өзіндік өндірістің жартылай фабрикаттары” – тұтынылған ... ... ... ... ... мен ... қысқа мерзімді кредиторлық борыш”
– жабдықтаушылардан қабылданған бу, ыстық су, суық және электр қуатының
құнына.
Д-т 8120 “Өндіріс ... ... ақы ... ... өндіріс”
бөлімшесі.
К-т 3350 “Еңбек ақы ... ... ... ... ... ... ... сомасы.
Д-т 8012 “Өндіріс жұмысшыларының еңбегіне ақы төлеу” “Негізгі өндіріс”
бөлімшесі.
К-т 3390 ... да ... ... кредиторлық борыш” –жұмысшылардың
демалыстарына ақы төлеуге есептелген ... ... 8130 ... ақы ... ... “Негізгі өндіріс” бөлімшесі.
К-т 3150 “Әлеуметтік салық” – есептелген ... ... ... ... ... ... ... 8310 “Материалдар” “Көмекші өндіріс” бөлімшесі.
К-т:1310 “Шикізат және материалдар” – қолданылған материалдар ... ... ... – бу, ... су, суық және ... қуатының
құнына, олар көмекші өндіріс цехтарынан қабылданған.
3310 “Жабдықтаушылар мен мердігерлерге қысқа мерзімді кредиторлық борыш”
– жабдықтаушылардан қабылданған бу, ыстық су, суық және ... ... 8320 ... ... ақы төлеу “Көмекші өндіріс” бөлімшесі.
К-т 3350 “Еңбек ақы төлеу бойынша ... ... ... –еңбек ақы төлеу
шығындарының сомасына.
Д-т 8320 “Жұмысшылардың еңбегіне ақы ... ... ... ... 3390 ... да ... мерзімді кредиторлық борыш” –жұмысшылар
демалыстарына ақы ... ... ... сомасына.
Д-т 8330 “Еңбек ақы қорынан аударымдар” “Көмекші өндіріс бөлімшесі.
К-т 3150 “Әлеуметтік салық” – есептелінген әлеуметтік аударым сомасына.
2 – ... ... ... ... ... шығындар есептеледі. Бұл
шығындар кезең соңында негізгі ... ... ... ... ... ... бойынша бөлінеді.
Д-т 8410 “Материалдар” “үстеме шығындар” ... 1310 ... және ... - ... ... ... материалдар құнына.
Д-т 8420 “Жұмысшылар еңбегіне ақы төлеу” “Үстеме шығындар” бөлімшесі.
К-т 3350 “Еңбек ақы төлеу ... ... ... борыш” –еңбек ақы төлеу
шығындарының сомасына.
Д-т 8430 “Еңбек ақы қорынан аударымдар” “үстеме шығындар” бөлімшесі.
К-т 3150 ... ...... ... ... ... аударым сомасына.
3 – блокта тұрақты жалпы өндірістік шығындар есептеледі.
Д-т 8410 “Материалдар” “Үстеме шығындар” бөлімшесі.
К-т 1310 ... және ... ... ... көрсетуге
пайданылған материалдар құнына, тұрақты бөлім.
Д-т 8420 “Жұмысшылар ... ақы ... ... ... ... 3350 ... ақы ... бойынша қысқа мерзімді борыш” –еңбек ақы төлеу
шығындарының сомасына, тұрақты бөлім.
Д-т 8430 “Еңбек ақы қорынан аударымдар” “үстеме шығындар” бөлімшесі.
К-т 3150 ... ...... ... ... ... аударым сомасына.
Д-т 8440 “Негізгі құралдарды жөндеу” “үстеме шығындар” ... 3540 ... да ... ... ... – негізгі құралдарды
жөндеу шығындарына есептелген резерв сомасына.
Д-т 8450 “Негізгі ... мен ... емес ... ... ... бөлімшесі.
К-т 2420 “Негізгі құралдардың амортизациясы және құнсыздануы” – негізгі
құралдар бойынша есептелген тозу сомасы.
Д-т 8046 “Коммуналдық қызметтер” “Үстеме шығындар” ... 3310 ... мен ... ... ... ... – басқа жақтан қабылданған коммуналдық қызметтер сомасына.
8300 “Көмекші өндіріс” – көмекші өндіріс ... ... ... ... 8470 ... ... ... шығындар” бөлімшесі.
К-т 3360 “Жал бойынша қысқа мерзімді борыш” – ... жал ... жал ... ...... айнымалы тікелей және жанама шығындар аяқталмаған өндіріс
және дайын өнім арасында ... 8140 ... ... ... ... бөлімшесі.
К-т 8410 “Үстеме шығындар”.
Д-т 8100 “Негізгі өндіріс”.
К-т 8111 “Материалдар”.
8120 “Өндіріс ... ... ақы ... ақы ... ... ... ... бөлімшесі.
8140 “Үстеме шығындар”.
Д-т 1341 “Негізгі өндіріс” “Аяқталмаған өндіріс” бөлімшесі.
К-т 8100 “Негізгі өндіріс”.
5 – ... ... ... ... шығындар есептеледі.
Д-т 7210 “Әкімшілік шығындар”.
К-т 2740 “Басқа да ... емес ... ... ... ... ... амортизациясы және құнсыздануы” бөлімшесі.
1310 “Шикізат және материалдар” бөлімшесі.
3350 “Еңбек ақы төлеу бойынша қысқа ... ... ... салық” т.б.
6 – блокта өндірістің ... ... ... өнім шығарылымының
өзіндік құнына есептеп шығарылады.
Д-т 1320 ... ... 8010 ... ... – блокта дайын өнім шығарылымының өзіндік құнымен өнімді өткізуден
түскен табыс пен ... ... ... ... ... ... 1. ... –костинг блок-сызбасы
Өзгермелі шығындар бойынша өнімнің өзіндік құнын ... ... мен ... ... арақатынасын есептеу болып
табылады. Ол бұйым бағасының деңгейіне және де ... ... ... ... ... ... ... «директ-костинг» өзгермелі категориясына негізделген ... ... ... ... ... ҮРДІСІНДЕ ЖҮЗЕГЕ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ РЕТТЕУ.
3.1 Кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығын есебінің
процесі.
Кәсіпорын қызметін басқару жүйесін қайта ұйымдастыру отандық өндірістік
есеп үшін ... ... ... ... және ... өзіндік құнын
калькуляциялау» ұғымдарын бағалауда жаңа мүмкіндіктер ашады.
Өндірістік шығындар мен ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ арнайы әдебиеттер және
калькуляциялау есебінің әдістеріне ... ... ... Ал ... ... бұл түсініктерді жалпы бір көзқарас бар дегенге келіп
тоқталады. Ол ... ... ... ... ... құрумен,
шығындар есебі объектісінің номенклатурасы, ... ... ... ... және ... ... ... құнына бөліп тарату әдісін
және шығындарды қаржылық нәтижеге тікелей жатқызу жолымен жабуды таңдаумен
қорытындыланады.
Басқарушылық есеп ... тағы бір ... сәті ... ... ... ... мен ... процесін өнім
өндіру есебімен байланысты есептік процесс ... ... Бұл ... ... ... ... ішкі есептілік көрсеткіштерінің
жүйесін, басқарушының әр түрлі мақсатқа сай ... ... ... ... есепті ұйымдастыру ... ... ... ... қызмет процесіндегі пайда болу мезгіліне қарай
алғашқы шығындардың бейнеленуі;
2) өндірістік шығындар туралы мәлімет қызмет ... ... ... ... ... болу ... жауаптылық
орталығына, өнімдерге, жұмысшыларға қарай оқшаулау;
3) өндірістік шығындарды пайда болу ... және ... ... ... ... қатар басқа да уақыт кезеңдері-тарихи, өткен
шығындар, есепті кезең және болашақ кезең ... ... ... Кәсіпорынның жалпы шығындарын өндірістік бөлімшелер арасында бөлу:
жалпы өндірістік шығындарды аяқталмаған, ... және ... ... ... қосу ... өтеу;
5) қызмет көрсетуші (көмекші) өндірісінің өндірістік шығындарын оның
аяқталмаған және ... ... ... бөліп, шығындарды өндірістік
бөлімшелері қызмет көрсетуші өндірісінің ... ... ... ... бойынша қайта бөлу;
6) аяқталмаған өндірісті және өндіріс процесінде ... ... ... және ... ... ... көлемі мен жекелеген өнім
түрлерінің өзіндік құнын анықтау.
Осылайша, өндірістік есеп өндіріске ... ... ... ... мен ... ... (4-6 кезеңдер) қамтып, өзіндік құнды
басқаруда ақпаратпен қамтамасыз ететін ... жүйе ... ... ... ... ... ... есепте жиі
қолданылады, бірақ нақты мағына ... ... ... ... ... ... Бұл ... мағынасы ақпаратты
пайдаланушының қойған мақсаты мен ... ... ... ... байланысты анықталады.
Өзіндік құнды түсіну үшін (шығындар ... ... оны 3 ... ... ... ресурстарын пайдаланумен анықталады,
екіншіден, ... ... ... ... ... ... үшіншіден, шығындар олардың жұмсалу мақсатында өнім өндірісі,
қандайда бір бөлімше қызметімен салыстырылады. Осыдан ... құн ... бір ... ... ... ... өлшемдегі
шамасы.
Шығындар есебінің объектісі әртүрлі шекарада ... ... ... пайдаланушылар мен басқарудың мақсатына байланысты болады.
Шығындар есебінің нақты объектісінің сипаттамасы ... ... ... ... есеп жүйесінің түрін анықтайды.
«Әртүрлі мақсат үшін әртүрлі өзіндік құн» ... ... ... 3 ... ... ... толық өндірістік өзіндік құн, ол қалыпты жағдайда оперативті шешімдер
қабылдау және бағаны ... үшін ... ... ... (ішінара) өзіндік құн арнайы жағдайларда
оперативті шешімдер қабылдау және баға белгілеу үшін
қолданылады.
3) жауапкершіліктің орталығы бойынша ... құн. Ол ... ... ... және ... үшін ... өзіндік құн өндіріске жұмсалған барлық ресурстарды құрайды. Ол
шығындар есебінің объектісіне жұмсалған тікелей шығындар мен ... ... ... қосындысынан тұрады. Жанама шығындар 2 ... ... ... ... ала ... ... мен коэффициенттер
бойынша дайын өнімдерге бөлінеді. Бұл бөлініс өндіріс көлемі мен аяқталған
және аяқталмаған өнімге шағумен анықталады.
Аяқталмаған ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнының бұрмалануына әкеліп соғуы мүмкін.
Сондықтан жанама шығындарды ... ... бөлу ... ... және ... үшін сәйкес келмейді.
Толық өзіндік құн бойынша бағалау жүйесін ... ... ... ... ... Бұл әдістің ерекшелігі (жыл ішінде бағаның
орташа тұрақтысы) материалға, энергияға ... ... ... мен
жанама шығындарының тұрақты ставкасын есептеу келесі қатынас негізінде
жүзеге асырылды.
Бұл ... ... ... ... ... Қарастырылып отырған
жүйенің кемшіліктерімен қатар өзіндік артықшылықтары да бар. Кемшіліктерге
әдетте ... және ... ... ... айырмашылықтың бұрмалануы.
Өнім бірлігінің толық өзіндік құнын есептеудің қиындығы, шығындарды бағалау
үшін өндіріс көлемі әрбір айдағы ... ... ... ... Осыған сәйкес қандайда бір айрықшылық жағдайлар туған
сәтте әрбір өнім түрі бойынша ... ... ... ете алмайды.
Нормаларға сәйкес келешекте пайда болуы тиіс ... ... ... ... деп атайды. Бұл жүйенің шығындарды бағалауының
қолдануының бастапқы кезеңінде шығындарды тікелей және ... ... ... ... ал ... ... және ... түрлеріне
бөлінуі қарастырылмайтын. Мұндай жүйе стандарт-кост деп аталады. Өндіріс
барысында қалыптасқан ауытқулар тікелей нормалардан артық ... ... ... деп бағаланады. Тұтастай алғанда жүйе технологиялық бақылау
үшін ... ... ... пайдалануды бақылаумен байланыссыз
болған. Нормативті шығындар олардың жоспарланған деңгейі қазіргі заманға
сәйкес жүйелер ... ... үшін ... ... ал
жанама шығындар үшін сметалар (бюджеттерді) қарастырады. Шығындарды
бағалауды ... ... ... ... кеңейту өндірістік
қуаттарының нақты пайдалануына келешек нормативті шығындарды есептеуге
мүмкіндік ... ... ... ... ... және ... бөлінеді де, ол нақты өндіріс көлеміне сай ... ... ... ... бойынша шығындарды бағалау жүйесі кәсіпорынның ресурстарын
пайдалану деңгейін ... ... ... ... [13]
Ішінара шығындар бойынша өзіндік құнды бағалау тікелей шығындарды жабуға
бағытталған. Бұл жүйенің мәні келесілерге келіп тіреледі: тікелей ... ... ... құнына, ал жанама шығындар ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Өнімдерді сатудан түскен
түсімнен сол өнім өндірісіне жұмсалған шығындарды алып тастасақ, ... ... ... ... ... ... қосып, тұрақты
шығындардың жалпы шамасын жабу үшін қолданылатын жиынтығын ... ... ... ... ... ... өндірістің нәтижесін есептейміз.
Айрықшылық жағдайлар кейде өзіндік ... ... ... ... ... ... шығындар деп олардың шамасы
белгілі бір жағдайлармен ... ... ... ... шығындарды
айтамыз. Сараланған шығындар барлық уақытта қандай да бір нақты жағдайларға
байланысты. Олардың құрамына әртүрлі жағдайда әртүрлі шығындарды жатқызады.
Шығындар бабы ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Сараланған шығындар келешектегі шығындарға жатқызылады. Олар белгілі бір
тәртіп үлгісінде шығындардың қалай ... ... ... Сараланған
шығындар баламалы нұсқаны таңдауда да қолданылады.
3.2 Басқару есебі жүйесіндегі ... ... және ... – өнім, жұмыс және көрсетілетін қызмет бірліктерінің
өзіндік құнын есептеу ... ... ... атап ... Ол ... оперативті басшылық жасау үшін өте ... ... ... ... ... және өнімнің өзіндік құнын одан әрі түсіндіруге,
оның ... ... ... ... ... Калькуляция
өнімнің өзіндік құнын жоспарлауда және оған, нарықтағы ... ... ... ... ... ... ... баға белгілеуде қолданылады.
Қазіргі заманға экономикалық әдебиет калькуляциялауды өнімнің ... ... ... ... ... есептеу жүйесі деп
белгілейді.
Калькуляциялаудың міндеті – шығындардың оның ... ... ... ... ішкі ... арналған өнімнің, бірлігіне қанша
болатынын есептеу.
Калькуляциялаудың түпкілікті нәтижесі – ... ... ... және ... ... ... құнын калькуляциялаудың
әртүрлі түрін айқындайды.
Жоспарлы ... ... ... озық және одан әрі ... ... пен еңбекті ұйымдастыруды жақсартуды көрсететін өндіріс
құралдары негізінде жоспарланатын кезеңге арналып жасалады.
Жоспарлы калькуляцияның бір түрі – сметалық ... оны бір ... ... ... ... тапсырыс берушілермен есептесу, баға
белгілеу және басқа мақсаттар үшін жасайды.
Жобалық калькуляция – ... ... бір ... олар ... жаңа ... және ... ... анықтау үшін
қолданылады.
Шығын есебі мен калькуляциялау тәсілдерінің түрлері бойынша шығынды
есептеу мен калькуляциялау ... ... өз ... таңдайды, өйткені
жеке жағдайлардың бірқатарына: саланың кімге тиесілілігіне, қолданылатын
технологияға өнім ... және т.б. ... ... ... калькуляциялау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады.
Калькуляция тәсілі – калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын есептеп шығару
үшін қолданылатын әдістердің жүйесі. ... ... ... ... ... өндіріс түріне, оның күрделілігіне, бітпеген өндірісі бар-
жоғына, ... ... ... ... ... ... т.б. байланысты.
Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілдерін 3 ... ... ... ... ... ... бойынша: - процестік;
– бөлістік;
– тапсырыстық;
✓ шығын есебінің толықтығына қарай:
– толық өзіндік құнды калькуляциялау;
– толық емес өзіндік құнды ... ... ... мен ... ... бойынша:
– нақты өзіндік құн есебі;
– нормаға сай шығындар есебі.
Калькуляциялаудың процестік тәсілі. ... ... ... ... ... ... ... ұқсас, бірдей өнімді сериялап
немесе жаппай өндіретін не болмаса үздіксіз өндірістік циклі бар ... ... ... ... ... кен өндіруші энергетика
салаларында қолданылады.
Калькуляциялаудың бөлістік тәсілі. Бұл ... ... ... ... ... жеке сатыларында бастапқы шикізатты қайта өңдеу
жолымен өнім ... ... ... қолданылады. Калькуляциялау
объектісі ретінде бөліс деп ... ... ... ... бұл ... деп ... ... жартылай өнімді шығарумен ... ... ... ... ... деп ... Жартылай
өнімнің бөлінуі оның өз пайдалану бағыты бойынша, яғни ... ... ... ... ... ... ... тапсырыстық тәсілі. Бұл тәсіл бұйымға, жеке ... ... ... ... ... ... ... болып шығуына байланысты аталды. Тапсырыстық
тәсілде нақты өзіндік құн ... ... соң ... ... ... ... ... өндірісті құрайды. Тапсырыстық тәсілдің кемшілігі
мынада, күрделі, қайталанбайтын немесе сирек ... ... ... және ... шығындарын мөлшерлеуді ұйымдастыру
қиын, нормаға сай калькуляцияны жасау мен өндіріс барысындағы шығындарды
алдын ала ... ... ... ... ... ... калькуляциялау. Біздің тәжірибемізде толық өзіндік
құнды калькуляциялау дәстүрлі түрде жүргізіледі. Толық өзіндік құн бойынша
есепте шығындар ... ... ... және ... ... ... ... өндіру мен сатуға байланысты кәсіпрынның ... ... ... ... ... болмайтын шығындарды әуелі
жауапкершілік орталықтарына бөледі; сосын таңдалған бөлу базасын ... ... ... ... ... құн ... ... басшысы өнімнің пайдалылығы мен
шығындылығы, болашақта оны өндірудің ... ... ... ... ... ... құн бойынша есептеу жүйесінің біздің пікірімізше, бірқатар
жақсы жақтары мен олқылықтары бар. Толық өзіндік құн ... ... ... ... ... ... қаржылық есеп пен салық салу жөніндегі
нормативті актілерге сәйкестік;
- Аяқталмаған және ... ... ... ... бағалау
Есептеудің бұл жүйесінің елеулі оқылықтарына мыналарды жатқызуға болады:
- Өнімнің өзіндік құнына оны ... ... ... емес ... ... ... ... шығарған жалпы бөлу ... ... ... ... ... тән даралығы жоғалады;
- Өнімге сұраныс азайғанда, қоймадағы дайын өнім қорына тұрақты қосымша
шығыстар капиталданады;
- Өзіндік ... ... ... жоспарлы пайда алдын-ала
қарастырылады, шын мәнісінде ол зиянның ... жою ... ... ... ... ... ... мен «директ-
костинг» жүйесіндегі есептің ерекшеліктері
Шығындарды өнімнің өзіндік құнына толық енгізу тұрғысынан ... ... ... ... ... ... басқаруға қажетті ақпаратпен толық
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... құн есебі жиірек қолданыла бастады. «директ-костинг»
жүйесінің негізіне салынған ... ...... және ... жеке ... мен тұрақты шығындарды есепті кезеңнің зияны деп
тану. Бұл жүйе әрқилы елдерде әртүрлі ... ... мен ... ... ... ... ... жабу сомасы; Ұлыбританияда - «Маржиналды
шығындар есебі»; Францияда – ... ... ... ... ... айрықша ерекшеліктері бар:
– Өндірістік шығындар өзгермелі шығындарға және тұрақты шығындарға
бөлінеді;
– Өнімнің өзіндік құнын шектеулі шығындар ... ... ... ... ... ... көп ... және калькуляциялаудың нақты жеке нормативті тәсілдері
Есеп объектілерді көптігіне қарамастан, шығындарды екі тәсілмен –
оперативті ... ... ... ... есебінің
нақты тәсілімен; және өзіндік құнның нормативті тәсілмен өндіріс процесінде
калькуляцияланады, нақты есепті кезең біткен соң жете ... ... ... ... тәсілін қолданудың мүмкіндігімен қажеттілігі
туралы шешімді қабылдау нормалар мен шығыстар сметасын ... мен ... ... ... мүмкіндіктерін талдауға негізделуі тиіс. Басқаша
айтсақ, ұйымдық құрылымда негізгі ... ... ... ... ... ... талдауды, ус жүзіндегі норманы түзеу
мен өнімді емес шығындарды жою туралы ұсыныстар әзірлеуді, ... ... ... ... ... асыратын арнайы бөлімшеніің бар болуы
қарастырылған. Мұндай жағдайсыз есептің нормативті тәсілін енгізу ... ... ... ... Екі тәсілде түпкілікті шотта өнімнің нақты
өзіндік құнын ... мен ... ... ... ...
шығындарды тікелей есептеу жолымен, ал екіншісі – нормадан ауытқуы ... ... ... мен ... өзіндік құнды калькуляциялау тәсілі
Нақты шығындарды есептеу – ... ... ... ... ... ... көрсетпей, нақты болған шығындар туралы мағлұматтарды
дәйекті жинақтау тәсілі. Нақты өзіндік құн ... ... өз ... ... және кең ... ... табылады және белгілі
принциптерге сай жүргізіледі:
- өндіріске шыққан алғашқы ... ... ... есептің
шоттары жүйесінде толық көрсету;
- шығындарды өндіріс ... ... ... ... ... ... ... өндіріс түрлері шығыс сипатына, пайда болған жерлері, есеп
объектілері бойынша пайда ... ... есеп ... ... ... ... ... калькуляциялау объектілеріне қатысты ету;
- нақты көрсеткіштерді жоспарлымен салыстыру.
Стандарт – кост ... және ... ... ... ... жүйе ... ... 20-шы жылдардың басында АҚШ-та пайда болды.
Өнім бірлігінң өзіндік құнын есептеу, баға ... ... ... және ... үшін ... және еңбектің нормативтік шығындарын
әзірлеп, пайдалануды қолға ... ... ... ... жүйесі
отандық нормативтік есеп жүйесінің үлгісі болып табылады.
Отанымыздың экономистері америкалық ғалым Д.Ч.Гаррисон 1933 ... ... ... «Стандарт-кост» кітабы арқылы оның ... ... ... университеті бұл жүйені іс жүзіне асыру және тәжірибеде
қолданудың жолдарын бөлшектеп оқып ... ... ... ... ... ... есебінің әдісі түрінде осы жүйені көрсету арқылыпрофессор
М.Х.Жебрак үлкен үлес қосты.
«Стандарт-кост» жүйесінің мағынасы есепке не ... ... ... ... ... нақты шындық емес, міндеттісі ... ... ... ... ... табады.
Бұл жүйенің алдына қойған негізгі мақсаты – ... ... мен ... ... Оның ... ... ... қосымша
уақыттың, еңбектің және басқа ... да бір ... ... жартылай
әзірленген өнімді дайындаумен байланысты шығындардың мөлшерін нақты анықтау
жатады және де бұл ... ... ... ... тіпті 80%-ке
орындау жұмыстың сәтті болғанын білдіреді. Норманың асып ... оның ... ... ... ... ... жүйесіне ғылыми қөзқарас және
оны жіктеуді жетілдіру шараларын жүзеге асыру жолдары.
 Нарықтық экономикаға өту өндіріс шығындарын есепке алуды ... ... және оның ... ... ... талап етеді. Осы
мақсатта ҚР бухгалтерлік есеп теориясы мен ... үшін ... ... елдердегі шығындарды есепке алуда "директ-костинг"
жүйесі бойынша ұйымдастыру тәжірибесі көңіл ... Бұл жүйе ... ... Оның ... идеялары "Өндірістік есептің ... ... 1996 ... ... ... ... И. Н. Гарристің мақаласында айтылған. Директ-костингті нақты
енгізу АҚШ-та 1953 жылы іске ... сол ... ... ... осы ... ... жариялады. "Үлыбританияда бұл әдіс
"маржиналь-кост", ал Францияда -"маржиналдық ... деп ... ... ... В. И. Ткач және М.В. ... ... жүйе-сінің негізінде
"Шығындарды тұрақты және айнымалы деп бөлу - директ-костинг ... ... ... - деп ... ... профессор С.С. Сатубалдин
тұжырымдайды.
Айнымалы шығындарға өндіріс көлемінің өзгеруіне ... ... ... ... ... және ... ... технологиялық
мақсаттарға жұмсалатын отын және энергия, өндірістік персоналдың ... ... ... ... күту және ... ... және
бірқатар басқа да үстеме шығындар.
Тұрақты шығындарға әкімшілік, басқарушылық, коммерциялық және жалпы
шаруашылық ... ... ... шығындар кезеңдік шығындар болып
есептеледі және бұйымдар ... ... олар тура ... ... ... ... ... күшейтілген
бақылауды талап етеді. Тұрақты шығындардың мөлшері тұрақты болып ... ... ... ... өзгермейді, мысалы, жал ... ... үшін ... ... құралдарға есептелген
амортизация, кәсіпорын әкімшілік қызметкерлерінің жалақыларының кейбір
түрлері және басқа да ... ... ... уақыт аралығында бірдей сомамен есептеледі.
Оларға кәсіпорын және оның ... ... ... ... ... (үнемдеу немесе артық шығындалу) ... ... ... әр бөлімшенің салы-мын анықтауға болады.
Айнымалы шығындарға қара-ғанда, тұрақты шығындар, ... ... ... ... тәуелді емес. Сондықтан оларды азайтудың ... ... ... өсуінде жатыр. Шығарылған өнім көлемі қаншалықты
көп болса, өнім бірлігіне тұрақты ... ... аз ... тұрақты және өзгермелі деп жіктеу біршама шартты сипатта
екенін айта ... жөн, ... ... бір бабы әр ... ... көлеміне тәуелді немесе тәуелсіз болуы мүмкін. Мысалы, кәсіпорын
қызметінің саласын ... ... ... ... ... ... ұлғайтады (бухгалтериялар, маркетинг бөлімі, жоспарлау-
өндірістік бөлімі және т.б.)- Бұл ... ... бір ... басқару
аппаратын ұстау шығындарының өсуі пайда болады, ол шығындар белгілі бір
кезеңде тұрақты ретінде ... ... ... ... ... ... жеке баптар бойынша
өнім шығару көле-мінің тұрақсыздығына тәуелсіз бір кезеңнен екіншіге ... ... ... жал ... ... ... мен тауарларды
сақтау ... ... ... және т.б.)- Басқа бір жағынан
алғанда, айнымалы шығындар, өндірісті ұйымдастыру және ... ... ... ... ... ... өзгеруі кезінде
өзгеріссіз қалмай-ды. Шығындарды түрақты және ... деп ... ... ... ... өзіндік қүнды есептеу ... Оны ... алу және ... тек ... ... ғана
қосылады, яғни "директ-костинг" жүйесі кезінде өнімнің толық өзіндік қүнын
калькуляциялау әдісі қолданылмайды. Біздің елімізде ... ... ... ... ... ... ... құнды есептеу және
калькуляциялау жүйесі кеңінен тарады, ал "директ-костинг" ... іс ... ... ... ... ... ... бұрын қарастырған
бухгалтерлік есептің №3 "Қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп"
стандартының мазмұны ҚР-да ... ... ... ... ... ... жүргізілуі керек екендігін куәландырады. Бұл есепте
тұрақты шығындар, ендірістік өзіндік құнға жатқызылмайтын және ... ... ... ... ... ... жатқызылған. Жыл бойы
бұл шығындар субъек-тінің қаржы-шаруашылық қызметінің бухгалтерлік ... Бас ... 7210 ... шығындары", 7430"Пайыздар
бойынша шығындар" және 7110"Тауарларды өткізу бойынша шығындар" ... ... ... мәні ... арнайы әдебиетте біржақты көзқарас жоқ екенін
атап өту керек. Бұл авторлар "директ-костинг" - бұл ... ... ... деп ... ... оны "өндірістік шығындардың
қысқартылған номенклатурасы бойынша тек айнымалы шығындар ... ... деп ... ... ... ... ... калькуляциялау
әдісіне жатқызады.
Мысалы профессор С.С. Сатубалдин былай деп ... ... ... осы ... ... ... дүрысырақ сипаттайтын термин
айнымалы шығындардың өзіндік ... ... ... табылады", дегенмен
осы сілтеме алынған оның монографиясының тарауы "Директ-костинг" жүйесі
бойынша өндіріс шығындарының ... және ... ... ... ... деп аталады. Осы жүйені калькуляциялаудың бір әдісі деп тани
отырып, В.И. Ткач және М.В. Ткач ... ... орыс ... ... ... ... қүн" ... "пропорционалды өзіндік құн"
деп есептейді. В.Ф. Палий өз еңбегінде ... ... ... ... ... деп, ал С.А. ... "шектелген өзіндік
құнды есепке алу әдісі " деп атайды.
Соңғы сілтеменің тұжырымы мынадай, яғни автор "директ-костинг" ... ... ... және ... ... құнын калькуляциялаудың
біртекті әдісі деп санайды, ал Н.Г. Чумаченко бұл жүйе ... ... ... және өнімнің өзіндік ... ... ... деп ... ... ... ... мәселе бойынша бірнеше авторлардың көзқарастарын
келтірдік. Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... ... және өнімнің өзіндік құнын калькуля-циялауды бірге
байланыстырады.
"Директ-костинг" жүйесін қолдану белгілі бір ... ... ... және ... деп ... тіпті нақты кәсіпорын бойынша
да мүлдем анықталуы мүмкін ... ол ... ... ... ... тиіс. "Директ-костинг" жүйесін қолдану барысында
калькуляциялау және баға белгілеу үшін өнімнің толық өзіндік құнын жүйеден
тыс ... ... тура ... ... ... ... органдарымен де
өзара қатынастар қиындайды, себебі өндіріс шығындары мен ... ... ... ... ... ... "Сонымен қатар, - деп жазады
профессор В.К. ... ... ... және ... деп ... ... және талдау мүмкіндіктерін күшейтеді, ұтымды ... ... ... ... ... бөлу шарттылығының кемшіліктері "директ-
костинг" жүйесінің аналитикалық ... ... ... ... ... мен табысын үйлестіру;
жаңа өнім бағасын анықтау, кәсіпорынның өндірістік қуатының ... ... ... ... (жартылай фабрикаттарды алу);
қосымша тапсырыс қабылдау, жабдықтарды ауыстыру ... ... тағы ... ... ... ... - бүл ... олар-дың түрлері, пайда болу
орындары мен ... ... ... ... ... қызмет
нәтижелерінің есебінен, сонымен бірге шығындар мен нәтижелерін ... ... ... ... тұратын басқарушылық (өндірістік) есеп
жүйесі. Профессор С.С.Сатубалдиннің ... бұл жүйе ... ... ... есеп интеграциясы" орын алады, бүл "директ-костинг" жүйесінің
екінші ерекшелігі болып табылады. Бұл ... ... ... "бүл жүйе ... ... есеп ... ... бөлек және онымен
бірлесе ұйымдастырылады" - деп санайды. Профессор С.С.Сатубалдин бұл ... ... жеке ... ... ... мойындаған және олардың
интеграциясына негізделген "директ-костингтің" харрисовтық жүйесін ... ... ... оны "есеп жүргізудің монистикалық жүйесі"
деп те атайды. "Оның мәні - деп ... ... ... және
қаржылық есептің корреспонденциясында жалпы жүйеге келесі ... ... ... ішкі операциялары бас ... ... ... және ... мен ... ... есеп
басшылыққа "құн-көлем-пайда" мәліметтерінің тәуелділігі түрінде беріледі.
Бірақ бұл жүйенің американ ... ... ... ... ... бар. Олар ... ... өндірістік және қаржылық есептің сипаты мен мақсаты әр
түрлі, сондықтан оларды біріктіру дұрыс ... ... ... ... деп бөлу ... ... құпияны сақтауда
жатыр" [18].
Осы жүйені зерттеу ... ... ... ... ... ... мәселені терең және жан-жақты зерттеу жұмысымен айналысты.
Зерттеушінің бір атап өтетін жұмысы біздің ... ... ... ... көрсеткен. Ол оның үшінші белгісі деп
өнеркәсіптік ұйымдардың табыстары туралы көп ... есеп ... ... ... ... келесі түрде керінеді:
Өнімді өткізуден түскен табыс - 14416.
Айнымалы шығындар - ... ... - ... ... - ... ... қызметтен алынған табыс - 2402.
Маржиналды табыс - бұл ... ... ... ... пен ... арасындағы айырма (14416-7089). Екінші жағынан, ол - тұрақты
шығындар мен негізгі ... ... ... ... (4925+2402). Бұл жағдай
көп сатылы есеп құруға мүмкіндік ... оның ... ... үшін ... ... есептер кем дегенде екі бөлімнен тұрады: жоғарғысы маржиналды
табысты, ал төменгісі негізгі қызметтен түскен табысты көрсетеді.
"Директ-костинг" жүйесі бойынша жасалған табыс ... ... ... ... ... және өткізілетін өнім санының өзгеруі
салдары-нан негізгі ... ... ... өзгеріске
ұшырағаны көрінеді. Жүйеде алынатын ... баға мен ... ең ... ... ... ... түсетін табыс көлемін болжауға
мүмкіндік береді. Бүл ... ... ... ... ... ... және тұрақты шығындардың өткізілген өнім көлемі,
маржиналды табыс және ... ... ... ... ... байланысын
анық көрсету үшін графикалық әдісті ... ... ... ("у" ... ... осі) ... құн және ... өнімнен
түскен табыстың мәліметтерін, ал көлденеңінен ("х" белгіленетін абцисса
осі) - табиғи өндірілген өнім саны ... ... ... икемді сұранысқа ие болатын бір атаулы өнім өндіреді делік.
Келесі ақпараттар негізінде ... ... Өнім ... ... шығындар - 9 теңге, іскерлік белсенділіктің мүмкін болатын маңыз-
ды көлемі - ... 70 мың ... ... ... осы ... тұрақты
шығындар - 450 мың теңге, өзгермелі шығындар - 630 мың ... ... -1080 мың ... ... өнім ... бағасы - 24 теңге.
Өнім өндірудің ... ... ... түскен табыс өнімнің толық
өзіндік ... тең ... және ... та, ... да ... ... ... қалай қол жеткізеді деген сұрақ туады. Егер ... ... ... ... оның ... ... қүнынан жоғары болса,
онда кәсіпорын негізгі қызметтен табыс алады, ал егер керісінше болса, онда
шығынға ұшырайды.
Зиянсыздық нүктесін анықтау үшін ... ... ... ... ... нүкте") өзіндік құн, өткізу көлемі және табыс арасындағы
өзара байланысты көрсететін келесі негізгі теңцеуді пайдалануға болады:
Dт =Го+С + Д° ... Dт - ... ... ... табыс;
Уо - айнымалы шығындардың ... ... - ... ... - ... қызметтен түскен табыс.
Өндіріс көлемінің қауіпті нүктесі үшін теңдеу келесі түрде болады:
Dn=Vo+C ... ... ... ... ... ... ... тұрақты
шығындар көлемін анықтаймыз:
С = 30000 x 15 = 450000 ... ... ... ... ... Өткізу бағасы өткізуден түскен
табыстың берілген келеміне және өнім ... ... ... ... шығындар деңгейіне негізделіп анықталады:
Д° = С + ... Ең ... ... ... ... ... ... шығындардың көлемі және өнімді өткізуден түскен табыстың
күтілетін көлемі ... ... онда ең ... табыстың түсімге қатысты %-
ға деңгейі келесі формуламен анықталады:
2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200
Сурет 2. Табыс және ... ... ... ... ... ... қатысты шартты белгілер:
Dn- өнімді откізуден түскен түсім;
S- өткізілген өнімнің толық ... ... ... ... ... - ... ... өнім бірлігінің саны, мың дана;
K- өндірістің қауіпті көлемінің нүктесі
График көмегімен, көрсетілген қаржы нәтижелерінің, өндіріс көлемі мен
өнімді ... ... ... ... ... ... Түсім
мен өзіндік құн (сызықтары) түзулері қиылысқан кезде (өндіріс көлеміне
сәйкес ... "К" ... - 30 000 ... ... ... ... ... осы нүктедегі 720 мың теңге (30 000 x 24) ... ... 450 мың тг, ... ... шығындар мен 270 мың теңге (30
000 x 9 тг) ... ... ... жеткілікті болып табылады. Осы
нүктеден төмен, өткізу көлемінде кәсіпорын барлық шығындарды өтей ... оның ... ... ... ... керісінше, қауіпті көлемнен
жоғары деңгейде қаржылық ... оң, яғни ... ... ... шығындар аймағы өндіріс көлемінің қауіп-ті нүктесінің сол
жағында, ал табыстар аймағы - оң жағында ... 10 ... 70 ... ... ... ... ... бағалай отырып, 30 мың бірлік
бұйымнан артық өткізілген немесе шығарылған әрбір өнім ... ... ... алып ... ... ... ... 15 теңге маржиналды табыс (24-9) әкеледі деп қорытынды ... Бұл ... ... ... тұрақты шығындар көлемімен ажыратылады.
Өнімнің өзіндік құнын айнымалы шығындар ... ... ... ... ... ... есептеуден қүтылуға, өткізуден түскен табыс пен
мар-жиналды табысты салыстыруға, өткізілген өнімге келе-тін ... ... ... ... және ... ... ... қоймадағы дайын
өнімнің қалдығын бағалауға мүмкіндік береді. Негізінен бұл, ағымдағы ... ... ... ... ... тәуелділіктен ойдағыдай
өтуге және де осы сомаға табыс пен салықты азайтуға ... ... ... ... өнім ... негізгі қызметтен түсетін табыстың абсолюттік
көлемі 600000 теңгені құрайды (70000 x 24) - (450000 + 70000 x 9)= ... ... ... өткізуден түскен жоспарлы ... ... ... өткізуден алынған табыстан артуы, орнын толтыру нүктесінде
40000 бірлікті қүрайды (70000 - 30000). Бұл ... яғни асып ... ... деп аталады, себебі ол ... ... ... ... ... ... алынған табысты сипаттайды.
10000-нан 30000 ... ... ... ... өнім ... ... ... бұл еткізу көлемі жалпы шығындарды жабуға ... ... ... ... мөлшеріне келесі бірінші реттегі факторлар
өзгерісі әсер етеді:
өнім бірлігінің бағасы;
өнімнің ... ... ... ... ... өнім ... бағасының төмендеуі нақты өлшемдегі өткізу
көлемінің көбеюінің қажет-тілігін анықтайды, яғни шығындарды өтеу ... ... ... көтерілуін анықтайды.
Егер қарастырып отырған мысалда бағаны 24 ... 21 ... ... ... ... ... 37500 ... (450000/21-9) тең
болады.
10 мыңнан 70 мың ... ... ... ... ... релеванттық
интервалын сақтау кезінде қауіпсіздік аймағы тарылады және 40 мың ... мың ... ... (70 000 - 37 500), яғни ... ... кәсіпорын
тек 37 501 бірліктен бастап негізгі қызметтен табыс алады. Бағаның ... ... ... кері ... ... Ол зиянсыздық деңгейін
төмендетеді. Мысалы, егер кәсіпорын өнім ... 29 ... ... бағаны 5 теңгеге немесе 20,8 %-ға өсірсе, онда өндірістің ... 22 500 ... ... ... ... егер ... кезінде бағаны 5 теңгеге көтерсе, кәсіпорын 7500 бұйымға ... Өнім ... ... ... шығындардың өзгеруі мен өндіріс
көлемінің қауіпті нүктесі тікелей өзара байланысты: осы шығындардың ... ... ... ... Егер ... ... мысалда өнім
бірлігіне шаққандағы айнымалы шығындар 9 ... ... 12 ... яғни ... ... онда ... қаушті көлемі 37500
бірлікке тең болады (450000/24-12). ... ... ... ... ... ... да ұқсас болып келеді.
Осы қарастырып ... ... ... отырғанымыздай, тұрақты
шығындардың сомасының кез келген ... ... ... ... әкеледі
және керісінше. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... өтеуі ұшін өнімнің белгілі бір көлемін қосымша сату қажеттілігі
туады, яғни белгілі бір көлемде қосымша өнім сатылуы ... ... одан әрі ... ... ... жал ... өсуіне
байланысты тұрақты шығындардың 10%-ға өсуі қауіпті көлемге ... ... ... ... ... келтірілген формулаға қойып,
жаңа, өскен тұракты шығындар жағдайында тек зиянсыз жұмыс істеу үшін ... 3000 өнім ... сату ... ... ... ... да ... болады, себебі гұрақты шығындардың азаюы зиянсыздық
нүктесін төмендетудің және кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... Осылайша, 30000 өнім өткізіп, кәсіпорын
шығянсыз жұмыс істейді. Бір ... ... ... ... ... 15
теңгені (450000:3000)) қүрайды. Өндірістік ... ... ... Егер ... ... алушы 20 теңгеден 6000 бұйымды ... ... ... ... ... онда кәсіпорын алдындағы міндеттер
нақты әрі дұрыс қойылу ... ... оны ... ... ... ... ... ғана
қабылдауы тиіс,9-кестені қараңыз.
Кесте 9. Қосымша тапсырысты қабылдаудын экономикалық ... ... ... ... ... мың тг. |
|1. |Өнімді өткізуден түскен табыс |600 x20 |120 ... ... ... |600 x 9 |54 ... ... ... |- |- ... |Негізгі қызметтен түскен табыс |120 - 54 |66 ... ... ... ... ... ... алушы ұсынған баға кәсіпорынның өнімді
өткізу бағасынан төмен болғанына қарамастан, осы тап ... ... ... 66000 тг ... ... табыс алуды қам-тамасыз етіп
отыр. Оның қалыптасу көзі тұрақты ... ... ... ... 000=12,5 тг.), ол бір ... 12,5 ... құрайды.
Нарықтық факторлардың әсерінен қауіпті келемінің өзгеруін қарастыра
отырып, біз шығынсыз жұмыс істеуге қол ... ... ... ... ... ... ... мақсаты - негізгі қызметтен табыс алу.
Табыстылықты талдауды логикалық түрде жалғас-тыра отырып, біріншіден,
өткізуден түскен табыстың қандай көлемінде ... үшін ... ... ... ... ... алуға болатынын, екіншіден, тұрақты шығындардың
деңгейінің ... ... ... қалай әсер ететінін анықтайық.
Біздің мысалымызда 30 000 ... ... ... шығындарды өтеген болатын.
Яғни, осы мөлшерден ең ... бір ... ... сату ең аз ... алуға
мүмкіндік береді. Есепті кезеңде 40000 өнім ... ... ... ... табыс 150 мың теңгені құрайды. (40000 x 24 – 40000 x 9 ... = 960000 - 360000 - ... ... ... а) 5%-ға, ә) 10 %-ға ... өткізу көлемін
қаншаға өсіру керек екендігі туралы мәселе ... ... ... ... ... ... мен ... түскен жоспарлы табыстың сомасы ретінде анықтаудан шығады.
Ол үшін формуланың оң және сол жағын өнім ... ... ... ... көбейту керек:
Келтірілген формулаға белгілі мәліметтерді орнына қоя отырып, негізгі
қызметтен түскен ... ... 5% және 10%-ға ... ... сату
көлемімен анықтаймыз:
Негізгі қызметтен алынатын табысты 5%-ға көтеру үшін жалпы сомасы 12 мың
теңгеге тең 500 өнім (500-24), ал 10%-ға - ... ... 24 мың ... ... өнім ... ... ... өнім көлемінің 1,25%-ға өсуі негізгі (4000) қызметтен табыстың
5-ке ... ... ... ал ... 2,5%- ға өсуі ... ... ... 10%-ға арттырады.
Егер кәсіпорын өнімнің бір емес, бірнеше түрін ... ... ... үшін ... ... ... түрінде келесі формула ... - ... ... - ... ... ... ... талдауда өнімнің аз көлемін жоғары бағамен немесе көп ... ... сату ... пе ... сұраққа жауап беру барысында пайдаланылуы
мүмкін.
Кәсіпорын үшін ... ... ... осы ... талдау
процесінде жүргізілетін есептеулерді қажет етеді. Шығындарды өнім көлемімен
және ... ... ... ... ... ... себебі бұл жағдайда
қойылған сұраққа жауап табу киын. Сондықган, "шығындар - ... ... ... ... ... ... салалармен қатар маркетингтік талдауда да
қолданылады.
Жоғарыда айтылған "директ-костинг" жүйесі және оның негізінде іске
асырылатын ... ... ... ... экономиканың белгілері
болып табылады. Оларды пайдалану есеп, аудит және басқару шешімдерін
қабылдаудың ... ... ... қол ... ... Бүл ... басты көңіл ресурстар шығындарының өндіріс көлемінің
өзгеруіне тәуелді ... ... ... бұл ... ... ... бойынша тез және икемді шешім қабылдауға мүмкіндік
береді.
Оның ең маңызды жағы - өнімнің өзіндік құнын тек ... ... күрт ... шығындар баптарының санын нормалау, жоспарлау,
калькуляциялау жүмысын, есеп және ... ... ... береді:
өзіндік құн "әлдеқайда анығырақ" болады, ал жеке ... - ... ... ... тұрақты шығындардың көлемін жоспар-лау мен ... ... ... ... береді, себебі осы шығындардың сомасы
табыс туралы есепте жеке қатарда көрсетіледі.
Бұдан басқа "директ-костинг" жүйесінде түрақты шығындарды ... ... ... ... ... ... бақылау кезінде стандартты шығындар
немесе икемді бюджеттер жиі ... ... ... ... ... барысында, тұрақты шығындарға стандарттар
қойылады, ал ... ... ... өндірістік процестің жұмысқа
қатысуының әр түрлі деңгейлері үшін ... ... әр ... ... ... жүйесі кезінде келесі басқарушылық ... ... ең ... ... ... ... бойынша өндірістік бағдарламаны
ұтымды етуге байланысты;
– бәсекелес белгілі бір баға-мен сататын жаңа өнімге баға белгілеу
мәселесі ... ... ... және ... ... өзінде өндіру немесе
шеттен сатып алу ... ... ... ... ... ... және ... жүйесін пайдалану кезінде кәсіпорын әкімшілігі
маржиналды табысты кәсіпорын бойынша да, жеке ... ... да ... назар аударады. Ол рентабелділігі жоғары өнімдерді жақсы анықтауға
мүмкіндік береді, себебі сатылу бағасы мен ... ... ... айырма түрақты шығындарды өнімдер ... бөлу ... Ол ... ... өзгермелі жағдайларына жауап ретінде,
өндірісті тез қайта ... ... ... ... ... ... жүйесі шығындарды талдау мен табыстарды үйлестірудің
теориялық ... ... ... Ол ... және ... шығындардың бөлек
есебін, өзіндік құнды калькуляциялау, ... мен ... ... ... ... және ... есебінің біріккен жүйесі.
Сондықтан оны "өзіндік құнды басқару жүйесі" ... ... ... деп ... ... ... ... елі-мізде нарықтық қатынастардың
қалыптасуы және бухгалтерлік есепті реформалауды жүзеге асыру ... ... жаңа ... ... ... тиімділігін
көтеруге мүмкіндік беретін, осы жүйені қолданудың мүмкіндігі және дүрыстығы
туындады.
Осы жүйені ... ... ... тек ... ... емес, сонымен бірге, сметалық есептеулерде келтірілген баптары шегінде
кезеңдік ... ... ... анықтау және сол ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Өзінің жаңа дамуын калькуляциялық есеп ХІХ-ХХ ғ. ала ... ... ... ... ... бетбұрысы еңбектің бөлінуі мен
маманданумен қатар жүрді. Жаңа ұйымдық және ... ... ... ... ... ... қайта өңдеудің автоматтық жүйелері
пайда болды. Қысқа ... ... ... ... ... ... массасы нарыққа шықты. Өндірісті басқару
мейлінше қиындады, айналым ... мен ... ... ... ... ... проблемалары туындады. Өз кезегінде салық ... ... ... және ... да ... ... ... олардың қаржылық және өндірістік-коммерциялық
қызметі туралы ақпаратты берулерін талап етті. Сонымен ... ... ... ... ... ақпарат беретін калькуляциялық есептің де
кемшіліктері анықталды.
Жасырын ... және оны ... ... ... табу ... ірі ... өндірісте ондаған цехтар мен мыңдаған
учаскелерде жасалатын ... ... ... ... орташаланған
мәліметтері өзіндік құнның қалыптасуын толық бей-нелемеді. Осы жағдайларда
пайда табу ... ... ... өндірісті нақты
ұйымдастыруға, ресурстарды ... ... ... одан ... бола ... Ол ... ... есептің барлық жүйесін
қайта құруды талап етті.
Бухгалтерлік есептің бәсекелестік экономикаға, ... ... ... ... беруге, сонымен қатар коммерциялық құпияны
сақтауға сай келу қажеттілігі кәсіпорынның бұрынғы біртұтас ... екі ... - ... және калькуляциялық бөлікке бөлуге итермелейді.
Бухгалтерлік есепті жеке бөлікке бөлу ... ... ... және калькуляциялық есептің деорталықтандырылуы-на алып келді.
Калькуляциялық бухгалтерия жедел-аналитикалық ақпаратты тиімді басқару,
барлық өндірістік құрылымдық бөлімдерді бақылауға алу, ... ... ... қадағалау мүмкіндігіне ие болды.
Шығындар мен өзіндік құнды реттеуді жедел бақылаудағы шұғыл қажеттілік
өндірістің және ... ... ... - ... жүйесінің пайда болуына және таралуына ... ... бір ... ... ... шығындарды анықтаудың нормативті
әдісін Ф.Тейлор мен сол уақыттағы ... да ... ... ... жөн ... ... және материалдық ресурстарды қолданудың бір ғана
қолайлы жолын анықтау үшін ... ... ... ... ... ... жүру жоспарының үрдісін
материалдар мен еңбекті тұтыну минимумға әкелетіндей етіп ... ... ... ... ... ... ... шығындарды бақылау құралы ретінде қарастырмады.
Басқару есебінің қалыптасу жолындағы ... ... ... ... ... ... ... - директ-костинг есеп жүйесінің
қалыптасуы болып табылады. Ең алғаш бұл термин 1936 ж. ... ... ... ... ... ... 1936 ж. қаңтарында басылып шыққан американдық
зерттеуші И.Н.Гаррисонның өнеркәсіптік есептің ... ... ... ... Бұл жүйе ... шығындарды тұрақты
және айнымалы деп бөлу қағидасы алынған.
Директ-костинг жүйесі бойынша өнімнің өзіндік құны бір ғана ... мен ... ... ... ... олар ... болып
табылады және өнім құнына оларды тура жолмен енгізеді. ... ... ... құнына кіргізбейді, олардың пайда болған кездегі қызмет
нәтижесіне енгізеді. Айнымалы шығындар мен сату сомасының ... ... ... табысы. Ол өнімді өткізудің тиімді бағасын
анықтауға, шығындардың байланысы мен сәйкестілігін талдауға, ... ... ... ... ... ... ... өту кезеңі кәсіпорындардың ішкі жағдайында және
оның шегінде туындайтын ақпараттардың ауқымды көлемін ... етіп ... ... ... сонымен қатар осы кәсіпорынның қызметіне немесе
оның қызметінің нәтижесіне нақты қызығушылық туындайды.
Шығарылатын өнімге сұранысы, нақты ... мен ... ... өткізу мүмкіндіктері, осы өнімнің өндірісте материалдық-техникалық
қамтамасыз ... ... ... ... ... дайындығы, нақты
бұйымды шығару тиімділігі мен өндіріске ... ... ... ... ... ... ... жеткізушілерді, сатушыларды,
кредиторларды, салық органдарын, акционерлерді - меншікті ... ... ... ... ... пайдаланудың табысы мен
тиімділігі туралы ақпараттар қызықтырады.
Бухгалтерлік есептің екі салаға - қаржылық және ... ... ... ... ... ... мен міндеттері бар екі бухгалтерияны ұйымдастыруға
әкелді. Ақпараттар жүйесінің құрылуы ... ... ... ... принципі мен шығарылатын өнім сипатымен анықталады.
Ақпараттар жіктелімі басқару есебін кәсіпорын ауқымымен ... ... ... яғни ... әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... оның ... ... мен басқару үшін дайындайды.
Қаржылық және басқару есебінің салыстырмалы сипаты қаржылық есептен
басқару есебіне өтуді зерделеуді ... ... ... ... ... бұл ... ... гөрі, құрал болып табылады. Қаржылық есептің
мәліметтерін ақпаратты сыртқы пайдаланушылар пайдаланады, сондықтанда олар
стандартталған және жалпы ережелер ... ... ... ... алдын-ала белгілі болатын ақпараттар ішкі тұтынушыларға
арналған. Басқару есебі үшін ... ... ... ... ... ... ... есеппен пайдаланылатын, объектілерді зерделеуде 3 түрлі
тәсіл қолданылады (шығыстар, ... ... ... ... ... ... ... бөлігі натуралды өлшемде берілген;
нақтылыққа назар аударылмайды; әртүрлі мақсатқа әртүрлі ақпараттар-жауапты
орталық ... ... ... ... құны есебі және сараланған есеп.
Басқару есебінің жүйесінде оның объектілері ерекше орын алады. Бәрінен
бүрын ... ... ... ... ... ... қозғалысы, мақсатқа сәйкес пайдалануы бойынша көрініс табады.
Кәсіпорынның ақпараттар жүйесінде басқару ... ... ... ... ... мен ... ... басқару есебінің әдістері
деп аталады. Ол мынадай ... ... ... ... бағалау;
бақылау шарттарын топтау, қорытындылау және бақылау; шектеу, жоспарлау,
мөлшерлеу; бақылау; талдау.
Құжаттау - кәсіпорынның өндірістік қызметіне ... ... ... ақпаратпен қамтамасыз ететін машинограммалар және алғашқы құжаттар
жатады. Алғашқы есеп ... ... ... ... және ... үшін ... ... көзі болып табылады.
Алғашқы есепті кешенді түрде ұйымдастыру төмендігілерді ... ... ... ... әрі ... ... ... есебі, өндірістегі материалдық бағалылардың дұрыс
пайдалануын бақылау, еңбек ... ... және ... есебі, оперативті-
күнтізбелік жоспарлау міндеттерімен және барлық ... ... ... ... ... ... ... есептік міндеттерін
қайта жасау; алғашқы құжаттарды реттеу және жетілдіру, ... ... ... үшін бірыңғай құжат айналымын енгізу және өңдеу; дайындалған
өнімнің санына сәйкес еңбек ақы ... сай ... ... шығару,
материалдық және еңбек ресурстарының жұмсалуына қатаң бақылау жасау,
тұтыну, сақтау, ... ... ... ... ... ... сақталуы; қазіргі заманғы салмақ ... және ... ... ету; ... ... ... және ... жауапкершілікті күшейту, жеке ұйымдардың жауапты тұлғаларына
есептік құжаттарды дұрыс толтыру ... ... ... құжат түріндегі
басқару және қаржылық есепте шалафабрикаттар мен ... ... ... пайдалану жолымен өндіріс туралы ақпараттардың нақтылығы
мен уақыттылығы; басқарудың әртүрлі деңгейіндегі жекелеген ЭЕМ -да ... ... ... есеп негізінде алу және шалафабрикаттар,
бөлшектер қозғалысы ... ... ... ... ... және ... мәліметтерді белгілі бір есепті кезең
ішінде толық және уақытылы тексеру. Бұған пайда болу орны ... ... ... және өндірісті жоспарлаудың ақпараттық базасын бір
уақытта жақсартуға, түгендеу көмегімен ... ... ... жағдаймен салыстыруға оперативті есеп мүмкіндік туғызады.
Түгендеу - жетіспеушіліктен, жоғалудан, ұрлаудан, есепке ... ... ... ... ... нақты жағдайын
анықтау тәсілі. Түгендеу есептік ақпараттардың ... ... ... ... материалдық құндылықтардың сақталуын
қамтамасыз етеді.
Бақылау шоттарын пайдалану, ... және ... - ... ... бойынша
объект туралы ақпараттарды жинақтауға және жүйелеуге мүмкіндік беретін
тәсіл. Басқару ... ... ... ... ... мыналар
жатады: өндірістік қызметтің ерекшелігі, кәсіпорынның технологиялық және
ұйымдық құрылымы, ... ... ... ... мақсатты
қызметі. Топтастырылған ақпараттар қызметтің ... ... ... ... ... қабылдау үшін тиімді пайдаланады.
Бақылау шоттары - бұл нақты кезеңнің қорытындысы бойынша жүргізілетін
жазулардың қорытынды шоты. ... ... ... есеп ... және ... нақтылауға мүмкіндік туғызып, ... ... ... бөлімшесінің байланыстырушысы болып табылады. Қойма есебінің
карточкілеріндегі жазулар операцияларды тіркеу журналындағы ... келу ... ... ... ... ... жүйесіне кіреді.
Жоспарлау - кәсіпорын мүмкіндіктерінің нарық жағдайына сай келуіне
бағытталған, үзіліссіз айналым ... Бұл жеке және ... ... ... ... шешімдерді таңдау әдісін пайдаланатын, болашақ мәселелерді
шешумен байланысты. Жоспарлау тек шаруашылық ... ... ... ... зерттеулерге негізделсе ғана тиімді болады. Талдау
басқару есебінің мақсатына сәйкес ... ... ... ... - ... ... ... азайтуды іздеумен ресурстардың барлық
түрлерін тиімді пайдалануды қамтамасыз ... ... ... мен ... ... негізделген есептеу процесі. Кәсіпорынның
барлық саласын қамтитын, ... ... ... ... мен
нормативтер жиынтығы құрайды.
Осы мәселелерді талқылай отырып дипломдық жұмыста қаралған қөзқарастар
негізінде құрылыс-монтаж жұмыстарымен ... ... ... ... ... ... себебі тұрақты шығындар айнымалы
шығындарынан төмен болғандықтан есептеу өте дұрыстығын көрсетеді.
Кәсіпорынның ... ... ... бойынша міндеттер мен
проблемаларды шешу барысында, өнім өндірісіне ... ... ... үшін ... ұсыныстар енгізілді.
Біріншіден, шығындарды қысқарту резервтері мен ... ... ... ... ... ... өзіндік құнын төмендету
резервтерінің ... ... ... ... ... ... көлемін ұлғайту;
- еңбек өнімділігі деңгейін жоғарылату және ... ... ... ... ... арқылы өндірістік шығындарды қысқарту, өнімсіз
шығындар мен өндірістік ақауларды қысқарту және т.б.
Өндіріс көлемін ... ... ... ... ... ... анықталады. Өнім өндірісінің көлемі ұлғайғанда ... ... ... ал ... шығындардың сомасы, әдетте өнімнің
өзіндік құнының төмендеуі нәтижесінде өзгермейді.
Шығындарды қысқарту ... ... ... ... ... Ол ... ... материалдар, энергия және басқаларының
үнемделуіне септігін тигізетін нақты ұйымдастыру-техникалық шаралар, ... жаңа ... ... мен ... ... еңбеКредиті
ұйымдастыруды жақсарту және тағы басқалары арқылы жүзеге асырылады.
Екіншіден, кәсіпорында шығындар есебі мен өнімнің ... ... ... ... ... ... талаптарына
сәйкес келетін, сондай-ақ тұрақты және айнымалы шығындар бойынша ... ... ... ... ... ... қолдану.
Үшіншіден, кәсіпорында есепті автоматизациялауды енгізу ұсынылды. Бұл
өндірістің ағымдағы шығындарын анағұрлым жедел ... ... ... ... ... және ... себептерін уақытылы
айқындауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, автоматизацияландырылған ... ... ... ... ... қысқартуға, үнемдеуге
және оларға өндірістік шығындарды көбірек ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық ... Заңы ... ... ... ... және бюджетке міндетті төлемдер туралы»
Заңы 2008
3. Қазақстан Республикасының «Аудиторлық қызмет туралы» Заңы
4. В.Г. Артеменко, В.В. ... ... ... ...... 2007
5. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г ... ... ... ... ... Дюсембаев К.Ш., «Аудит и анализ в системе управления ... ... ... Қ.Қ., ... З.Т. т.б. ... ... ... 2001ж.
8. Мейірбеков А.Қ, Әлімбетов Қ.Ә. «Кәсіпорын ... ... ... В.Л. ... ... субъектілердегі бухгалтерлік есеп»:
Оқулық, Алматы: Экономика, 2005 ж
10. Есімжанова С.Р. «Маркетинг» Алматы 2003ж.
11. Ілиясов А.К. «Маркетинг» Алматы 2002 ... ... В.К. ... ... ... ... 2002 ж.
13. Рахимбекова Р.М., «Финансовый учет на предприятии»: ... ... ... Ф.С. ... ... ... Алматы 2000г.
15. Сатубалдин С.С. Перейти к ... ... ... 2001 ... Султанова Б.Б. Салық есебі Алматы: Экономика,, 2008
17. Толпаков Ж.С., Бухгалтерский учет, ... , 2004 ... ... Е.Т. ... ... - ... Экономика, 2008.
19. Ковалев А.И. Привалов В.П. Анализ финансового состояния предприятия.
М.: Центр экономики маркетинга, 2000.
20. Комплексный экономический ... – СПБ.: ... ... Ковалев А.И. Анализ финансового состояния предприятия. – М.: ... и ... ... ... Е.М., ... Н.А., Карп М.В Как избежать банкротства. - М.:
ИНФРА - М, ... ... А.Д., ... Р.С. ... ... ... - М.:
ИНФРА - М, 2002.
24. ... А. Д., ... А. Ф. ... предприятий. Менеджмент и анализ.
— М.: ИНФРА-М, 2007.
25. Майданчик Б.И., Карпунин М.Б., ... Л.Г. и др. ... ... ... ... - М.: Финансы и статистика, 2003.
-----------------------
Ақпаратты қамту ауқымы
Жүйелік есеп
мәселелік ... және ... ... ... ... ... ... (өткен тарихи) шығын
стандартты (нормаланған) шығын
Өзіндік құнға қосылу толықтығы
Толық шығын
ішінара шығын
Өндірістің айнымалы, жанама шы-ғындарын құжаттау, ... ... ... ... есебі
3
Кезең шығындарын құжаттау және олардың есебі
5
Өнімді өткізуден
түсетін
табыс
7
Шығындарды
аяқталмаған
өндіріспен
дайын өнім
арасында бөлу
4
Өндірістің ... ... ... ... ... ... ... тікелей шы ғындарын құжаттау және олардың есебі
1

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дайын өнімнің есебі29 бет
«Директ – костинг» әдісі4 бет
Директ костинг23 бет
Директ-костинг есеп жүйесінің басқару есебіндегі мәні мен маңызы21 бет
«Семей былғары-мех комбинаты» ЖШС-дегі өндірістік шығындардың аудиті және талдауы66 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Абзорпшен-костинг39 бет
Жасөспірімдер қылмысы8 бет
Калькуляция баптары бойынша өндіріс шығындарының жіктелуі26 бет
Шығындар есебі және өнімнің өзіндік құнын калкуляциялау26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь