Ш. Айтматов, Ә. Кекілбаев шығарлмалары

Кіріспе
1 ХАЛЫҚТАР МӘДЕНИЕТТЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫС ҮЛГІСІ . Ш. АЙТМАТОВ ПЕН Ә. КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫ
1.1. Жазушы Шыңғыс Айтматов
I.ХАЛЫҚТАР МӘДЕНИЕТТЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫС ҮЛГІСІ . Ш. АЙТМАТОВ ПЕН Ә. КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫ
1.2. Жазушы Әбіш Кекілбаев
2 Ш. АЙТМАТОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АДАМ МЕН АҢЫЗ
3 ӘБІШ КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АҢЫЗ ЖЕЛІСІНІҢ ШЕШІМІ
Пайдаланылған әдебиетттер
Адамзат тарихында XX ғасыр мәдениетінің алатын орны ерекше. Өйткені, бұл кезең тарихи оқиғаларға, қантөгіс соғыстарға, сан-қилы дағдарыстарға толы заман болды. Ғылым мен техниканың қарышты қадамы, жарқын болашаққа деген сенім өркениетті дамыған елдерде біртұтас жалпы адамзаттық мәдениеттің дамып, қалыптасуына әсерін тигізбей қойған жоқ. Ғасыр аяғында планетамызда парасаттылық пен ізгіліктің кеңінен өріс алуы жалпы адамзаттық мәдениеттің дамуына және оның ұлттық түрлерінің нәрленуіне, олардын, өзара қарым-қатынастарының жаңа арнаға түсуіне ерекше әсер етті.
Міне, осы жағдайларды ескере отырып, XX ғасыр мәдениетінің мазмұнын ашып көрсетуде екі басты мәселеге баса назар аударғанды жөн көрдік. Оның біріншісі, XX ғасыр мәдениеті дамуының басты бағыттары (XX ғасыр мәдениетінің қалыптасуының сабақтастығы мен дәстүрлері, қазіргі заман мәдениетінің тоқырауға ұшырауы мен одан шығу жолдары және бұл процестің түрлі мәдени концепцияларда көрініс табуы және т.б. мәселелері), екіншісі, XX ғасыр мәдениетінің жалпы адамзаттық және ұлттық сипаты (жалпы адамзат мәдениеті қалыптасуының басты себептері және оның құндылықтары, жалпы адамзаттық және ұлттық диалектика және т.б.) [1-40].
Уақыт өткен сайын халықтар мәдениеттерінің арасындағы байланыстардың арнасы кеңейе түсуде, бір мәдениет саласындағы өзгеріс басқаларына да өз ықпалын тигізуде. Ғаламдық мәдени жетістіктер дүниежүзіне кеңінен тарауда. Ендеше, біз ғылымдық гуманистік құндылықтардың дамуының мүлде жаңа кезеңіне өткенімізді мойындауымыз керек. Біртұтас әлемдік өркениеттің кальштасуының негізі – саяси-экономикалық және мәдени байланыстардың белең алуында жатыр. Соның негізінде жаңа сапалы жүйе – жалпы адамзаттық мәдениет қалыптасып, түрлі елдер мен халықтардың арасындағы байланыс нығая түсуде.
Ұлттық мәдениет дәстүрлерін сақтап қалу бағытының ерекше етек алып отыр. Дүниежүзілік өркениеттің даму барысының өзі-ақ ұлттық мәдениеттердің маңыздылығы бүгінгі таңда бұрынғыдан да артып отырғандығын және әрбір мәдениет дүниежүзілік дамудың түрлерін өз қажетінде қабылдауымен қатар, жалпы адамзаттық мәдениеттің қалыптасу процесіне өздерінің қомақты үлестерін қосып отығандығын көрсетіп отыр. Қазіргі дәуірге тән ерекше қасиет – ұлттық мәдениеттердің тұйықтықтан арылып, бір-бірімен байланыстарын жаңа сапалық дәрежеге көтеруі болып табылады [1-40].
III. Айтматов «Ғасырдан да ұзақ күн» («Боранды бекет») романына эпиграф ретінде Григор Нарекацидың «Қасірет кітабынан» «Бұл кітап – менің тәнім дегейсің. Бұл сөз менің жаным дегейсің» деген жолдарын таңдап алған.
1. Айтматов Ш. Плаха. Алматы, 1988.
2. Айтматов Ш. Боранды бекет. Алматы, 1986.
3. Айтматов Ш. Ақ кеме. Повестер мен әңгімелер. Алматы, 1973.
4. Айтматов Ш. Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет. Алматы, 1979.
5. Кекілбаев Ә. Елең-алаң. - Алматы, «Жазушы», 1984.
6. Кекілбаев Ә. Үркер. - Алматы, «Жазушы», 1981.
7. Кекілбаев Ә. Дуадақ қонған боз төбе. - «Егемен Қазақстан». 14.09.2005.
8. Кекілбаев Ә. Азаттықтың ақ таңы. - Алматы, «Қазақстан», 1998.
9. Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы, 7 - том, - Алматы, "Өлке", 1999
10. Айтматов Ш., Шаханов М. Аңшы зарының мәнісі // Заман Қазақстан -1997-23 мамыр.
11. Мырзалиев Қ. Жазмыш. Жас Алаш-2000.-4 қаңтар.
12. Сәттібайұлы К. Шыңғыстың Шыңғыс Айтматовы. Тараз-Жамбыл, 2000.
        
        Кіріспе
Адамзат тарихында XX ғасыр мәдениетінің алатын орны ... ... ... ... ... ... соғыстарға, сан-қилы дағдарыстарға
толы заман болды. ... мен ... ... ... ... ... ... өркениетті дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... қойған жоқ. Ғасыр аяғында
планетамызда парасаттылық пен ізгіліктің кеңінен өріс алуы жалпы ... ... және оның ... түрлерінің нәрленуіне, олардын, өзара
қарым-қатынастарының жаңа арнаға түсуіне ерекше әсер етті.
Міне, осы жағдайларды ескере ... XX ... ... ... көрсетуде екі басты мәселеге баса назар аударғанды жөн көрдік. ... XX ... ... ... басты бағыттары (XX ... ... ... мен ... ... ... ... ұшырауы мен одан шығу жолдары және бұл процестің
түрлі мәдени концепцияларда көрініс табуы және т.б. ... ... ... ... ... ... және ... сипаты (жалпы адамзат
мәдениеті қалыптасуының ... ... және оның ... ... және ұлттық диалектика және т.б.) [1-40].
Уақыт өткен сайын халықтар мәдениеттерінің арасындағы байланыстардың
арнасы кеңейе түсуде, бір ... ... ... ... да ... тигізуде. Ғаламдық мәдени жетістіктер дүниежүзіне кеңінен ... біз ... ... ... ... ... жаңа ... мойындауымыз керек. Біртұтас әлемдік өркениеттің кальштасуының
негізі – саяси-экономикалық және мәдени байланыстардың белең алуында жатыр.
Соның ... жаңа ... жүйе – ... ... ... қалыптасып,
түрлі елдер мен халықтардың арасындағы байланыс нығая түсуде.
Ұлттық ... ... ... қалу бағытының ерекше етек ... ... ... даму ... ... ұлттық мәдениеттердің
маңыздылығы бүгінгі таңда бұрынғыдан да ... ... және ... ... ... ... өз ... қабылдауымен қатар,
жалпы адамзаттық мәдениеттің қалыптасу процесіне ... ... ... ... ... ... ... дәуірге тән ерекше
қасиет – ... ... ... ... ... жаңа ... дәрежеге көтеруі болып табылады [1-40].
III. Айтматов «Ғасырдан да ұзақ күн» («Боранды бекет») романына эпиграф
ретінде ... ... ... кітабынан» «Бұл кітап – менің ... Бұл сөз ... ... ... ... ... таңдап алған.
Ал Григор Нарекацидың «Қасірет кітабы», және оның жазушы шығармашылығына
әсерін анықтауда III. Айтматовтың өзінің сөздерін нысанаға ... ... ... мені ... ... ... жайды ойлануға мәжбүр етті» дей
отырып, бізден мың жыл бұрын өмір сүрген адамның қазіргі күні ... ... ... ... ... білетіндігі таң қалдырғаның қазіргі адамзат
өркениетінің, бүгінгі жетістіктерінің иесі ретінде ... ... ... тұрғанымызбен рухани жан-дүниенің
дамуы жөнінде мұны айта алмайтынымызды атап өтеді», – деп көрсеткен [2,370-
371б].
Ш .Айтматов ... ... ... ... мен ... жаңа бір ... танытып, адамгершілік негіздерін зерттеуде,
адамның табиғи қасиетін танытуда шебер жазушы ... ... ... ол Адам ... кім, ол ... неге ... неге кетеді, оның
болмысының мәні неде деген сияқты философиялық проблемаларды қойып, соны
керемет шеберлік деңгейінде ... ... ... ... пайдалану үрдісі қай кезең, қай дәуір
әдебиетінде де мол кездесетіні белгілі. Бұған қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... Бәрін тізіп жатпай-ақ Абай, Шәкәрім, Мағжан
Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Иса ... ... ... ... т.б. ... еске ... те жеткілікті. Келтірген
мысалдар арасында ой жүгіртсек жаңа жазба әдебиетінің ... ... ... ... ... ... тарих шындығын бейнелеу поэзия жанрда
көріну және аңыздық желіні пайдалану тағы да еске ... рас. Осы ... ... ғасырдың алпысыншы жылдары прозалық шығармаларда да молынан ене
бастады [1-41].
Бұл ... ... ... тың ... ... ... өнердің өзге салалары
секілді әдебиетте, оның ішінде прозалық жанрда да соны ... мен ... ... мол ... ... ... еді. Қаламгерлердің көркем
әдебиетке қойылған шаптың тар шеңберлі аясынан ... ... ... ... ... ой айтуға, ұлт тарихының камауда жатқан құпия сырын
ашып, ... ... ... ... ... ... ұлт ... түпкі ойын астарлап айтуға талпынған, көркемдік кілтін табуға жан-
жақты ізденіс жасаған жылдар еді. Осы бір ... ... ... «Аңыздың ақыры» тәрізді прозалық шығармаларында-ақ көрініс табатын
және оған өзіндік ізденіс, өрнек танытатын қаламгер – Әбіш ... ... ... ... бас ... ... ... білуге
асықтыратын «Қызыл алма», «Бетпе-бет», «Құс жолы», «Жәмила», «Шынарым
менің, шырайлым ... ... ... ... ... жүгірген тарғыл
төбет», «Ерте қайтқан тырналар», «Касандро таңбасы» т.б. ... ... ... оқиғалармен астасып жатады.
Біз диплом жұмысымызда осынау көркем дүниелерге арқа ... ... ... ... ... ... ... ұмтылдық, жазушыны
тебіренткен тану-тазару, айту-арылу үлгісіндегі өміршең ... ... ... ғана ... ХХ ... ... рухани қазынасына
қосылар тұғыры биік көркемдік әлемді қайыра бір елеп- екшеуге тырыстық.
Ел тағдыры мен жер ... ... ... болушы ма ед?! Бастауы мен
қайнары көне-көне дәуірлерде, ... ... ... жатқан осынау
халық өмірінің мәңгілігін тануға, таразылауға, ... ... ... жазушы әлемінің мақсаты мен мұраты да осы екеніне
сенеміз.
Ш. Айтматов пен Ә. ... ... ... аңыз бен ... ... де соны ... Соған меңзейді.
XX ғасыр – әлем тарихында мейлінше, қат-қабат, қарама-қайшылығы мол,
идеологиялық тартысқа толы дәуір болып ... ... ... ... ... – барлық халықтардың өмір
сүруі үшін лайықты, шын мәнінде адамға тән материалдық және рухани ... ... ... ... ... ету, оның байлықтарына
ұқыптылықпен қарау. Сондай-ақ, ең алдымен, басты байлыққа – Адамның ... ... ... ... осы ... ... Ш ... пен Ә. Кекілбаев
шығармаларындағы аңыздардың ... адам мен оны ... ... өзара
байланысына тоқталып, олардың табиғатына тән ерекшеліктерін ... ... ... ... орны мен ... ... ... бастауы мен қайнар бұлағы да назардан тыс қалған жоқ.
Адам – қоғамның басты қозғаушы күші ... қос ... ... ... тұрады. Ш. Айтматов пен Ә. ... – бұл ... ... Ол ... қайталанбас даралығы мен
реалды шындықтан құралып, қалыптасқан.
Екеуінде де ... ... ... ... өз мақсатына жету үшін
құлшына, тайсалмай, ұмтылатын және ... адам ... ... ... МӘДЕНИЕТТЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫС ҮЛГІСІ – Ш. АЙТМАТОВ
ПЕН Ә. ... ... ... ... ... ... әлем ... қарама-қайшылығы көп, идеологиялык тартысқа толы,
ғаламдық проблемалары орасан мол дәуір ... ... ... ... барлық халықтың прогресшіл ойшыл суреткерлерінің ... және ... мәні өте ... Осы ... Ш. ... ... іс-
әрекетімен, шығармашылық еңбегімен әлемдік деңгейде ой тастаған, көркемдік
дүниетанымымен адамзатты ойландырған, адамдыққа адамгершілік мән қосқан ірі
қоғам және ... ... ... ... ... әдебі мен әдеті мәселелерін қарастыруда, ең алдымсн,
жазуышылық шығармашылық жолға бет бұруының өзінің осы еңбекке ... ... ... ... ден ... себебін білу жеке адам үшін
қызықты да, әдебиет туралы ғылым үшін маңызды. Әр ... ... әр ... жолы ... ... қалай дегенмен де, ... ... ... өзі ... ... ... мен оны ... шырайлы
баяндауға деген ішкі сұраныс [1, 43].
Бұл туралы әлем биігіндегі классик «Әдебиетке ... ... ... ... кезімнен басталып еді. Мектепте жүргенде еркін тақырыптарға ... Ал ... ... ... ... деген құштарлық
сезім бірте-бірте тереңнен қосарлана келіп, өз ... ... ... Сол ... ең тәуір деп бағаланган ... ... ... ... іздеу негізгі машығым еді. ... ... ... ерлігі хақында адам жанын тебірентерлік дүниелер ... ма еді ... ... ... бір ... ... Өйткені, ол кездегі
қырғыз әдебиетінде бұл тақырып мүлде тың жатқан ... ... ... ... ... ... оқушылары да соғыс жайлы, оның ащы ... ... ... алса ... ойдың қамшылауымен, көркем аударманың не
екенінің байыбына бармастан, кітаптың қалай, қандай ... ... сол ... сүйікті шығармалар: «Полк баласы» мен «Ақ қайыңды»
аударуға құлшына кірістім. ... ... соң ... әкеп ... бұл ... ... ... қойған, жақында жарыққа шығады
десті. Еңбегімнің зая кеткенге қалай ренжімессің, студент ... ... ... ... ... ... ... қадамымның басы сол
аудармалар еді.
Институттан соң зоотехник болып қызмет істеп ... ... ... ден ... деп жазады [3, 80-81]. Жазушының шығармашылық
лабораториясында ... ... ... – оның өз ... ... ... ойға жетелеуі, одан шығармашылық ой өзегінің тууы, ол
ойдың ... жазу ... алып ... басқа жазушылардың тәжірибесінде де
кездесетіні рас. Ш. ... бұл ... ... ойын ... ... негізінде жалпы адамзатқа ортақ ірі де, ... ... ... негіздей білуінде.
Ш. Айтматовтың шығармаларындағы адам кейіпкерлеріне жасалған талдаулар
кейіпкерлердің шындық өмірден алынғандығын, ... ... ... ... ... ... ... повестері мен әңгімелеріндегі
характерлер тұлғалардың өз күрделілігімен тіпті ... ... ... болады.
«Мені ақындыққа итермелеген – мені қоршаған адамдар. Шығармаларымда
кездесетін кесек мінездер үшін ... ... деп М. ... ... Ш. ... та өзінің автобиографиялық мақаласында: "Соғысқа дейін",
"Соғыстан кейін", "Соғыс кезі" деп айтып ...... жай ... ... Мен үшін бұл ... – өмірді танудың қатал уақыты, біздің
қоғамның ... ... ... ... ие ... ... игеру
уақыты. Себебі соғыс XX ғасырды адамзат дамуындағы соғысқа дейінгі ... ... ... деп ... ... ... дүниежүзілік тарихи кезең
ғана емес, сол кезеңде өмір ... ... ... ... оның ... өлшеуіші болды. Соғыспен әрбір адам бетпе-бет ұшырасты, ... ... ... оған ... болмаған ешбір адамды білмеймін.. Себебі
соғыс халықтың ортақ тағдыры еді, сондықтан ешкім ешқайда ... ... ... ең ... ... ... осы ... айтқым келді)
[3, 458-459] деп прозаик ретінде танытқан ... өз ... ... және ... ... жылдарын өткізген Шекер ауылындағы адамдар
меи оқиғалар туралы айтылғанын нақтылы ... ... Ұлы Отан ... 65 ... жеңісі аталып өтті. Сондықтан,
Ш.Айтматовтың уақыт өтсе де өзінің өзектілігін жоғалтпаған соғыс тақырыбына
жазылған – ... ... ... ... ойлы да сырлы гуманизмге толы «Жер
Ана» повесіне ... ... бұл ... жазғанда екі жақты қиыншылықты өте шебер жеңе
білген.
Біріншіден, көп жазылған соғыс тақырыбы автордан ... ... ... ... талап етсе, екіншіден, бұл тақырыпты жалпы
әлемдік, жалпы адамзаттық масштабқа жеткізу қиын да ... ... ... ... ... талабына сай бұл екі маңызды да күрделі міндетті ... ... ... ... ұштастыра білді.
Ш.Айтматов өзінің қиын да күрделі міндетін ... ... ... ...... ... Бұл ... эпикалық кендік, философиялық
тереңдік, лирикалық нәзіктік аңғарылады. Толғанай – рухы өте күшті образ.
Өз өмірінде адам айтқысыз ... ... ері мен ... ... ... ... мен ... ұйқысыз өткерген ана рухына бас иесіз.
Толғанай – бұл натуралистік портрет емес, бұл барлық адамдардың сезімі
мен ойын жинақтаған образ. Повесть ... ауыр да ұзақ ... ... ... ... еске алған қарт Ананың монологына құрылған. Повесть екі
Ананың – ... мен ...... ... екеуінің диалогымен
аяқталады. Жер Ана мен Адам Ананың табиғи қызметі –нан табу, өмірге перзент
әкелу, басқаша айтқанда, өмірді жалғастыру. Шығарманың ... ... ... ... қирату мен зорлық-зомбылыққа негізделген әділетсіз
соғысқа қарсы.
Автор Толғанай образы арқылы бүкіл бір дәуір суретін көз ... Бұл ... ... ие ... ... адам ... жасаған кезде ғана емес, Жер-Ананың образын
айшықтаған кезде де халық шығармашылығына, олардың Жер туралы ... ... ... ... ... ауыл ... ... көрнекті
беттері болып табылады. Бұл қиын кездегі әйелдердің, қарттардың қаһармандық
еңбегінің ... ... ... ... ... астығын алғанда оны
себуге дайындағанда, дезертир Жексенқұлдың ісі, ұрыларды қуамын деп ... ауыр ... ... ... ... ... ... қоймады.
Повесте халықтың көзқарасы, оның демі болып жатқан трагедиялық оқиғаға
Толғанайдың Жер-Анамен арасындағы символикалық диалогынан көрінеді. Жер-Ана
қарт қырғыз әйелінің ... ... ... оны ауыр да қиын ... ... ... оған күш-қуат, рухани қайрат беріп отырады.
Толғанай соғыстың алғашқы күні ... айта ... ... ... « – Мен ештеңені ұмытпаймын, Толғанай. Жарық дүние орнағаннан бергі
ғасырлар сыры бәрі менде. Кітапқа сыймайды, адамның ... ... ... бәрі менде. Сенің де басыңнан өткен тағдырың жүрегімде». ... ... ... ... ... ... ... мен Адам-Ана екеуі де жақсылыққа ... ... де ... ... Жазушы Жер-Ананы реалистік ... ... ... бәріне қабілетті емес, ол – Адамға бағынышты. Адам –
Жер – Анадан жоғары тұрады.
Повестің соңы ... ... ... ... ... адамға өз өмірінің
тарихын айтуды Жер-Ана Толғанайға тапсырады. « – Жоқ, Толғанай, сен айт.
Сен – Адамсың. Сен ... ... ... ұлы ... ... ... сен – Адамсың [4, 15].
Шығармадағы екі Ананың образы екі бөлек бейнеленгенімен, олар бірін-
бірі толқтырып, оқырман көкірегінде ұлы Ана ... ... ... ... бейнесін жасауға үлкен орын берілген,
әйел кейіпкерлер ... ... ... «Құс ... ... ... ... Жәмила – көркем образ дәрежесінде биікке
көтере жырланған. Жазушы көркем туындыларында жасалған әйелдер бейнесінің
қай-қайсында ... ... ... ... ... ... және
оған деген аянышын бірдей сыйдыруды мақсат тұтады. Аталған кейіпкерлерінің
де ... ... бар ... ... ... мақалаларынан және
«Балалығым» кітабы мен Шекер ауылындағы Күркіреу мәдениет үйі музейіндегі
материалдардан және Ү.Б. Құлтаеваның ... ... және ... ... ... болады.
Суреткердің ең асыл ойларын жеткізетін кейіпкерлердің бірі де бірегейі
«Жан пида» романының бас кейіпкері – ... ... ... өзі ... ... ... қарапайым ғана халық ойшылы болса, жаңа
роман «Жан пиданың» қаһарманы Авдий ... өзін дін ... ... олар бір-бірімсп туыстас, бұл ... ... ... әділдікке құштарлығы, қайырымдылықка жақындығынан көрінеді. Осы
жерде әр ... ... мен ... ... » [2, 433]. деп ... Қазір
қай діннің болсын өз құндылықтарын уағыздауға құқы бар. ... ... дін ... мсн оның ... ... ... «Дүниені аузына қаратқан айбынды империялардың өмірге келуінс дем
беріп, дәнекер болғандығының арқасыпда ... ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан жеріне жүргізген ... ... ... ғ. Таяу ... мемлекеттеріне жасаған
крест жорықтарын алайық) және темірдей тәртіпке бағынған міндеткерлерінің
дүниеден баз ... ... ... мен ... ... ... кең тарап, жүздеген, мыңдаған жылдар бойы күнбе-күн үзбестен
үгіт жүргізіп келе ... бұл ... ... догматтары мен дәстүрлері
қальптасып жүйелі арнаға түсті» [2, 40].
«Осы уақытқа дсйін «дін – ... деп ... ... оның ... қашанда
тек түзулікке, тәртіпке, тазалыққа, ізгілікке тәрбиелейтіндігін түсінбеді.
Кейбіреулср бұдан біраз жыл бұрын ... ... енді жалт ... бастады. Жекелеген жазбагерлер тіпті бұрынғы «жаман» ... ... ... ... ғана ... Ал бұлар діннің «Жарық
дүние қызығынан жан рахатын табуға үндейтінін, күллі дүниені ... ... ... оң және ... ... ... ... жөн санайтын» , оның рухани, сезімдік, тәрбиелік, эстетикалық,
моральдық мәні бар екенін ұққан ... осы ... ... ... ... орай терең түсіну үшін дін
мәселесі толығымен көрінген ғажап туындыны, III. Айтматовтың «Жан ... ... ... қажет. Себебі көркем шығарма, жалпы ...... ой ... ... әсер ... ... бірден бір
тиімді құрал.
Сонымен бірге, «Жан пида» романында анашистер жайының өзінше бір желі
болып тартылғаны ... ... осы ... келуі туралы құнды
мәліметті де оның өз сөзінен таба аламыз: «Бұл тақырыпқа да мен ... ... ... ... Екі ... ұлы ... айналған
ананың«Литгазетада» жарияланған хаты – осы ... ... алып ... тағы бір ... Біз ұзақ ... бойы осы ... ... сондықтан мені «не ссбептен ... ... ... бұл ауру ... ... ... ... мұндай теріс әрекетті
қандай себептер тудырып отыр, отбасының ба, әлде жеке ... ... ма? Бұл ... және ... ... ... Жас өрендерді не ... ... ... ... құрдымға итермелеп отырған?» деген
сұрақтар қатты мазалады. Олар емес, біздер ойлануымыз қажет және өзіміздің
алдымызда ... ... ... ... [4, ... ... қазақ кейіпкерлердің араласа жүретіні бар. Бұл
туралы суреткердің өзі: «Біз ... ... ... ... Жамбыл
малдәрігерлік техникумы деген белгілі техникум болатын. Сол кездегі ... ... ... ... еді. Ол ... ... колхоздар мен совхоздар үшін маңызды мамандық саналатын.
Әңгіме ... да ... гәп мен осы ... ... өз ... өзім ... жеке өмірімді бастадым. Қазақ бауырларыммен, достарыммен, құрбы-
құрастарыммен бірге оқыдым. Базардың ... ... ... ... ол ... ... оқу қызық болатын. Қазір мына далаға қарап отырып ... ... ... кейде осы араға да практикаға алып келетін. Практикамыз
өмірдің өзімен біте қайнасқаны соншалық, ... ... да алып ... онда ... түрі де көп, ... да көп. Базарды аралап жүріп, біз
мұғаліміміздің сұрақтарына жауап беретінбіз.
Менің атам Айтмат өз кезіндс ... ... ... адам ... Сол
кісі осындағы жергілікті бір мектепке сабақ ... Ал әкем ... осы ... өзінің білімін орыс-түзем мектебінде жалғастырған»
деп айрықша құрмст сөзіммен айтып отырады екен [5, 5].
Суреткер тағы бір ... ... біз ... ... ... ... ... тағдырыма байланысты бір сыр да бар... Біз
мынау Таласқа қарай жол жүргснде сөзсіз Әулиеатадан өтеміз. ... ... ... ... ... ... Одан кейін мен Жамбылда үш жыл
оқыдым емес пе. Зооветеринарлық техникум болған. Абай көшесінде. Білмеймін,
бүгінде ол ғимарат ... ма, ... ма, ... ... ... көшіп
кетті. Міне, заманында казақ туғандарыммен осылай араласып құраласып өскен
сол жаныма жақын болады да» деп ... [5, ... ... Р. ... да ... ... пен ... ешуақытта
бөлген емес. Ол екі халықты бір үйдің егіз баласындай көреді. Балалық
шағымыздың ... да ... ... ... ... ... ... көріп
ержеттік. Оның үстіне екі халықтыц дәстүр-салты да, тілі дс, ділі де ... ... ... қаны ... ... да сирек шығар. Мысалы, менің
туған енем де қазақтың қызы. Ал Шыңғыстың қазақ арасында достары да көп. ... ... ... ... жөні тіпті бөлек десек те болады. Оны өзіңіз
де жақсы білетін шығарсыз. Қазақ ағайындарымыз да ... екі елге ... деп ... деп жазады [6, 3].. Қырғыз қаламгері, ... ... ... М. ... тағы ... үлкен тұлғалардың игілікті ... ... айта ... бірге, қырғыз жазушысы өзінің ұстаз алдындагы бір парызын өтеу
ретінде өз еңбегін де аямаған. Сондықтан М. Шаханов «М. ... бір ... ... ... ... ... деп ... саясаттың
өткір қайшы, кертартпа шығарма деп бағаланып, ... ... ... ... ... заман» романын тоталитарлық жүйенің тұсында араға үлксн
беделіңізді салып, одақтық «Новый мир» журналына ... ... ... Осы ерен ... үшін де қазақ елінің бұрынғыдан да
озгеше сүйіспеншілігіне бөлендіңіз» деп көрсетеді [7, 2].
Ең алғаш ақ батасын ... ... ... М. ... пен ... ... ізгілік жол, әрине, жалғасын тауып, ... ... Қ. ... М. ... ... ... лайық ұлы достыққа» айналды [8, 2].
III. Айтматов та барлық жазушылар сияқты өз шығармашылығын, ең алдымен,
әңгіме жазудан бастады. Бірақ оның ... ... ... ... ... ... ... үлкен орын алады. Соған сәйкес, III.
Айтматовтың осы туындылары өз кезінде одақ көлемінде аса беделді сыншылар
мен ... ... ... ... жалпы одақ деңгейінде болып
жатқан әдеби ірі құбылыстар мен жаңалықтарды ... В. ... ... В. ... О. ... П. ... ... қатар
алынып, әрдайым назарда ұсталды.
III. Айтматовтың шеберлік талантына бас идіріп, жазылу құпиясын ... ... ... ... «Құс жолы», «Жәмила», «Шынарым
менің, шырайлым менің», «Қош, ... ... ... ... ... ... ... тырналар», «Касандро таңбасы» т.б. шығармаларындағы
сюжет шындық өмірдегі оқиғалармен астасып жатады.
Қорытындылай айтқанда, екі ... ... пен ... ... ... ... аралас, қойы қоралас жатқандығы, туыстас бауырлардың да бір
біріне әркез ... ... ... мұның өз шығармашылығында үлкен
әсері болғандығы III. ... ... да, ... сұхбат
мақалаларынан да айқын көрінеді.
I.ХАЛЫҚТАР МӘДЕНИЕТТЕРІНІҢ АРАСЫНДАҒЫ ӘДЕБИ БАЙЛАНЫС ҮЛГІСІ – Ш.
АЙТМАТОВ ПЕН Ә. ... ... ... Әбіш ... пен ... ... көркем шығармада кеңінен
толғап, халқының ... келе ... аңыз – ... шежірелерінен сыр
шертіп, оны бүгінгі заманауи адамзаттық болмыспен бірлікте алып қарастыру
Ә. Кекілбаев ... ... ... ... қайраткері Әбіш Кекілбаев өсиеттеп, өндіріп ... Оның ... ... ... ... повесть-әңгімелер жарықка
шыққан. Алғашқы әңгімелерінен-ақ жазушы өз халқының төл тарихынан қалам
тербейді. Оның «Аш ... ... ... күй атасы атанған Құрманғазының
түрмеден қашып шыққан сәтін бейнелесе, «Бір шоқ жиде» ... ... ... ... етіп ... бебеу күйінің мотивін бейнелейді. Бұл
повесте ұрпақ жалғастығы, адам ... асыл ... сөз ... Оның
шығармаларында көркемдік әлемнің адамды ардақтау, ізгілікті істер атқару,
тылсым жұмбақ дүниенің кілтін табу ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында XX ғасыр ... ... ... ... ... ... романдардың «сана ағымы»
(поток сознания) тәсілін еркін меңгергендігімен, ... ... жаңа ... ... ... өз ... ... мен оқырмандарының қызығушылығын туғызғаны да шындық.
Кезінде қырғыз әдебиетінің өкілі, ... ... ... Ш. ... ... ... Әбіш ... мифологиялық системалар мен
структураларды ... ... ... мен ... ... мәселелерін қозғай
білген» – деуі қаламгер шығармаларындағы аңыздардан ... ... ... ... ... тарихи шындықты тарихи фактілермен ... ... ... [9, ... Россияға өз еркімен қосылуы патша өкіметінің отаршылдық,
қалың бұқараға жат саясатына ... ... ... ... аса ... ... ... болғаны, оның қазақтың елдік тұтастығын сақтап, ұлттық
дамуына прогресс жолын ашқаны бүгін ... әлем ... ... ... ... ... ... із қалдырған осы бір маңызды оқиғаны зерттеу
және көркем ... ... ... ... мен ... көп ... ... келеді. Қоғамдық өзгерістер мен халықтық ой-пікірдің әр
жағдайындағы даму ... ... бұл ... ... ... ... ... де болмай қалған жоқ. Бүгін олардың бәрі бәрі біздің өткен
жолымыз. Соңғы жылдар ... ... ... ... ... жаңа көзқарас
туып қалыптасты. Көптеген тарихи деректер қайта ... ... ... ғаламдық әдіспен, шыншылдықпен бағалауымызға жол ашылды. Бұған
біздің ұлттық сана-сезіміміздің өсуі де, дүниеге, ... ... ... ... ... ... ілім көзімен қарауға үйреніп
бастағанымыз да ... ... ... ... пен ... халықтарының тарихи байланысының түп негіздері мен
олардың ... ... ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» романдары көрнекті
орын алады. Әбіш романдарының бірден қалың оқырман назарын аударуының үлкен
бір себебі – оның ... ... ... ... ... оқиғаларын
тақырып етіп алуында ғана емес, орыс пен қазақ халықтарының ... ... ... ... ... деректерге сүйене отырып, көркем
образдар арқылы жарқын аша білуінде [10, ... ... ... ... ... даласының, сол
дәуірдің тұтас полотносы жасалған, кең тынысты шығармасында отарлау тарихын
кеңінен ашып суреттеген көркем шығарма.
Жазушының өзі: ... ... ... Россияға қосылуы
оқиғасының тікелей өзіне бағышталып, ол құбылыстың қандай жағдайда ... ... ... асқанын егжей-тегжейлі зерттей көрсетуді ...... ... ... деп ... ... ... келді.
«Бұл ұлтшылдық қайдан шығып жатыр? Қайдан келді? Бұны ... ... ... ... ... Сол ... ... госкомполиграфиясы бірден
баспада жатқан қолжазбаларды қарап, Қазақстанның Россияға ... ... ... ... тарихи романымды керек, бірақ оның ішінен
жаңағыдай қайшылықты жерлерін алып ... ... [11, ... ... ... атты романы өзінің жанры жағынан қазақ елі
басынан өткен аса ауыр ... ... ... ... орын алған
ірі-ірі оқиғалар негізінен алғанда нақты тарихи ... ... көп ... тарих шежіресін жырлайтын дерлік тұлғалы ... ... ... ... ... орын ... сонымен қатар көркемдік
дәрежесі де жоғары, айрықша орамды шығарма [12, 14].
Роман мазмұны, ең басты, ... ... ... – қазақ елінің өз жері,
өз бостандығы, дербес ел болып өмір сүруі үшін талай, жылдар бойы ... ... ... жайы, айбынды асулары. Бұл күрестің ең белді
жері, зор діңгегі – қазақ жеріне саны рет ... ... ... елін XVII ... ... ақтабан шұбырындыға ұшыратқан жоңғарларға
қарсы жүргізілген, мүмкіндігінше ... ... ... ... ашып айта кетейік: бұл тартыстың да тарихи, мұндағы талай тар ... ... ... ... ... ... алғанда дәлелді де, әділетті де
айтылған. Әрине, көркем шығарманың өзіне тән ... ... ... Осы ... ... ... қазақтар мен жоңғарлардың майдан, ұрыс
даласындағы айқасын көрсетуде-жазуда ... пен ... ... жоқ ... ... болған оқиғаларды баяндаумен бағалаудың жалпы
бағыты, барлық желісі әбден ... ... ... ... ... ... қазақтар мен жоңғарлар арасындағы тартыс жолы мен бейнесі жалпы
тарих тұрғысынан да, ... ... ... да әбден әділ берілген деп
есептейміз.
Шығарманың барлық басты персонаждары – кейіпкерлері – айталық, Тәуке,
Әбілқайыр, Бөкенбай, Тевкелев ... ... ... ... Төле, Әйтеке
және басқалар әсте де ойдан ... ... ... өмірде, тарихта
болған, қоғам өмірінде өздерінің істеріне қарай белгілі дәрежеде ... ... ... ... ... ... романда автор
ойынан шыққан, керекті жерінде ... ... ... де ... ... да ... шығармада кездесіп отыратын әбден табиғи құбылыс.
Бұлар өздерінің бояуларымен, іс-әрекеттерімен ... ... мен ... ... жоқ, қайта кеңейтіп, айрықша ашып тұр. Сонымен, ... ... ... мен ... сол – ол ... ... ... ... мен ... істеріне негізделіп құрылған. Сондықтан
да бұл – шын ... ... ... ... тарих жанрына жататын
туынды. Мұның өшпес маңызы мен тарих төрінен алатын орны ... ... ... ... шытырман жағдайларда, қазақ жері мен ... қыл ... ...... мен ... ... жағдайда болып жатқанда – халық кемеңгерлігі ... ... ... ... ... ... ... табиғи нәрсе. Өмірлік мәні бұл
мәселелер де ... ... ... Бұл арада барынша басып талданған
нәрсе сол – жалпы алғанда ел ойы мен тілегін, ... ... ... ... оның ... ... ... әрекеттері, барлық
жақтарынан бірдей – барлық қайшылықтарымен ... ... ... ... кіші жүз ханы ... ... ... жөніндегі антын әржақты
сипаттайды. Сөйтіп қазақ ... ... ... ... ... ...... өмір шындығы [12, 17].
Сайып келгенде, романның негізгі мазмұны, идеялық нысанасы – қазақ
елінің Россия ... орыс ... одақ ... ... ... ... ... дұрыс, нағыз прогрестік жол екендігін айқындау,
ашып айту. Сондықтан да еңбектің құрылысы – тығырық, елшілік, ... ... деп ... ...... алға ... проблемаларды көркем
шығарма құралы – тілі арқылы көрсетуге бағындырылған. Бұларда ... ... ... ауыр ... ... ... жіктер тартыстарды барынша
толық талдау арқылы бірден-бірге Россиямен жақындасу, одақтасу мәселесіне
әкеліп тірейді. Автордың бұл ... ... ... бұл ... ... ... тақырыбы нақты тарихи-әлеуметтік мәселе болғанымен қазақ
елінің, халқының, бойындағы талап тамаша қасиеттері: ежелгі ... ... ... ... озат ... ұмтылушылық,
сөз қадірін жете білушілік және басқалар орнымен, барынша шебер, оқушының
жадында мәңгі қаларлықтай түрде берілген; қазақ тілі ... ... ... ... ... ... сөздер мол қолданылған. Мәселелер,
Тәукені күллі қазаққа ортақ хан сайлап, жеті ... ... ... жиын ... жиылған жұрт: «Ертең елге барғанда айта барарлық үш би
бізге не дейді екен? Соны естіп кеткіміз келеді»,-деп тырп ... ... ... ... үш ... не сұрайсыздар?- депті хан Тәуке.
Жұрт:
-Үш би бізге ең ... ... ... үш ауыз сөз ... үш би ... ... пен ... хақында не мәслихат қосады екен!
-Енді үш би бізге ұл мен қыз ... не ... ... би ... енді адам ... үш ауыз сөз айтсын!
(«Елең-алаң», 128-131 б.).
Автор осы арада бұл ... ... үш ... (Төленің, Қазыбектің,
Әйтекенің) берген, мейлінше тауып айтқан жауаптарын толық келтіреді. ... бір ... ... ... ... жатқан мол кемеңгерлікті көрсетсе,
екінші жағынан, роман авторының ел ... ... ... ... алып, орнымен шебер бере білгендігін байқатады. Мұндай мысалдар,
оқушыларды лажсыз тартатын, ... ... ... толғаулар романда жиі-жиі
кездеседі. Осылардың өзі-ақ шығарма құндылығын, халыққа әбден қажеттілігін
толықтыра түседі.
Жоғарыда бір ... атап ... бұл ... ... елі ... ... асулы кезеңдерді қамтитын, әлеуметтік дамудың өзекті мәселелерін
әңгіме ететін, ... ... кең ... ... ... көп қанатты
дүниеде азын-аулақ олқылықтарда болмай қоймайды. Ондайлар мұнда жоқ емес.
Бұлардың бастылары ... ... ... ... бірсыпыра
жерінде, әсіресе бірінші, үшінші және төртінші бөлімдердің ... тым ... ... ... тозаң әңгімесімен
айналушылық бар, кейбір жерінде, ... ... ... кездеседі. Мұның өзі романның ұзын-ырғасын орынсыз ұлғайтып
жібереді, оқушыларын ... ... ... ... ... ... ... қолдануда алақұлалық байқалады ... ... ... халықтардың аты-жөнін айтуда жиі ұшырайды). Кейбір
халықтардың ... ... ... да ... ... тиетін
сөздер кездесіп қалады (мысалы, орысқа ... суға ... ... ... ... бәрі ... ... дүниелер.
«Үркер» романы – тарихи тақырыбы мен атқаратын идеялық ролінің маңызы
жағынан да, көркемдік құндылығы мен тіл тартымдылығы ... да ... ... ... ... ... көркем әдебиетінің нағыз
төрінен өзіне лайық орын ... ... ... бір ... шығарма [12, 18].
2. Ш. АЙТМАТОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АДАМ МЕН АҢЫЗ
III. Айтматовтың әңгіме-повестері ... өмір ... ... ... із ... өмір құбылыстарын көркем бейнелеуден туғандығын
байқасақ, жазушының романдарында өмір шындығы материалдары кейіпкерлердің
жеке басы ... мен ... ... ... ... ғана орын
алады, негізінсн, жазушы романдары елеусіз құбылыстан, ... ... ... ... Бұл ой ... ... суреткердің өзінің
«Ғасырдан да ұзақ күн» ... ... ... жазған алғысөзі негіз
болып отыр. Романның алғашқы өз аты ... деп ... ... адамдардың
жануарлардан айырмашылығы, адамдығы ... ... ... ... ... ету, ... жүргізу ниетімсн кұрбандығының басына, яғни
мәңгүрттің басына кигізілетін «Құрсау» әлемге билік ету үшін ... ... ... ... ... жағдайы негізғе алынған еді:
«Кітаптың алғашқы, төл тума аты, ... ... Бұл ... әлемдік
билікке таласқан үлкен мемлскеттердің «адамзат басына кигізген» ... ... ... ... ... ... [13, ... ретте «Боранды бекет» романының тақырыбының туу процесі ерекше назар
аудартады. Бірде жазушы Мәскеуге сапарға шығады. Поезд ... ... келе ... радио Байқоңырдан ... ... ... хабарлайды. Вагон терезесінен ұшы-қиыры көрінбейтін байтақ
далаға көз салып, ұзақ ойға түскен ... ... бір оқыс ой ... жер шары ... тыс ... бір ақыл ойдан туған космостық белдеумен
құрсауланып, басқа әлемнен қол үзіп, оқшауланып қалса не болмақ? Кездейсоқ
туған осы ой ... ... ... ... ... бала ... ... туралы аңыз мына ойдың ағысында қайта жаңғырады.
Романның «Шіре» деген атауы жазушының осы ... ... ... ... ... ... және социалистік империяның арасындағы үлкен
текетірес, ядролық соғыс қауіпі туып тұрған кезең еді.
Алайда цензура кітап ... ... ... бірден түсінеді де жазушыдан
басқа тақырып табуын талап етеді, сонда суреткср «Ғасырдан да ұзақ ... бір ... ... ... ... алуға тоқталады.
«Бұл жерде мазмұнға қарағанда тақырыпты дұрыс таңдауға тырыстым. ... ... және ... ... баспасында мұндай ат келісім
таппады. «Соцреалистік» тақырып талап ... ... ... кейін «Боранды
бекет» аты дүниеге келді... Ең ... ... ... ... ... оны ... ... сынның соққысының астында қалдырмайсың. Енді
мұндай жағдай артта қалды, бірақ сол кездс ... ... ... ... деп ... автор [13, 5].
Жазушы Ш. Айтматов өзінің Г. Атрянмен диалогында ... ... ... ... ... тағы бір ... : «Романның «Ғасырдан да ұзақ
күн» деген атауы өте ұзақ. Мен сондықтан «Боранды бекетке» тоқтаған ... [2, 388] деп айта ... ... ... ... өзі ... ... бекет» атауын ұнататынын байқауға болады.
Сондай-ақ суреткердің: «Мен үшін шығарманың ой өзегіне сәйкес келетін
мәнерлі де дәл атау табу – ... ... Ал ... ... бұл ... тиіп жатады. Мен оларға қызығамын» [2, 388] деген сөздерінен автор
үшін шығарманың мағынасын беретін атау табудың маңызы ... ... ал ... үшін ... дүниеге келуі қиын соғатынын көреміз.
Романның жариялануында «Шолпан-Ата, желтоқсан 1979 ж. – наурыз 1980 ж.»
деп берілген. Жазушының бұл ... ... күн ... тамақтану мен
ұйқыдан басқаға уақыт бөлмей жазып бітіреді [2, 388].
Романның тақырыбы және ой өзегін ... ... ... ... ... алынған. Романның ой-өзегіі пайда болғанда қайта сәулеленген
«Мәңгүрт» хикаясын роман жазарда ... ... ... ... бұл ... өзі: «Мәңгүрттік туралы алғашқы деректердің бірі осыдан ... ... ... қырғыз халқының ерлік пен ... ... ... ... кездеседі. Онда бала Манастың тентектігі ... ... ... қорыққан қалмақтар, оны мәңгүрт етіп жіберейік деп,
уәж байласқаны былайша жырланады:
Баланы ұстап алалық,
Басына шіре салалық,
Үйге алып ... ... ... ... ... ... Айтматов алпысыншы жылдары атақты қария Саяқбай Қаралаевпен мәңгүрт
нен шіренің мағынасы туралы сұхбатасқанын айтады. Сонда ... ... ... ... ... ... пен қырғыз шапқыншылығы тұсында, екі жақ ... ... құл етіп ... ... ... алып ... Ол тұтқын мал
соңында салпақтап жургенімен, күндердің күні ... ебін ... ... ... ... елінс хабар беруі де, тіпті тірі жан ... ... ... ... қоюы да ... ... Жастай қолға түскен, күш-
қуаты толған тұтқын бес жыл, ... он жыл ... деп ... ... ... соң ол да адам ... ... қарсылығы оянып, қолына қару алып,
қарсы көтерілуі мүмкін. Сондықтан оның ең тыныш жолы – мәңгүрт етіп ... үшін ... ... ... алып, жас сойылған түйенің мойнағын не
сиырдың терісін басына қаптайды. Мұны ... шіре деп ... ... ... бау ... самайдан тарттырып, мықтап байлайды. Сөйтіп,
шыжып тұрған күннің астына аяқ- қолын байлап ... ... ... ... азапқа түседі екен. Алдымен, жас тері ыстықтан жиырылып, басын
бүріп, сүйегін ... ... ... ... ... шаш ... тесе алмай, кері кайырылып, құйқасын ине сұққандай етіп бұрғылап,
бүкіл жүйке сезімін ... яғни еске тұту ... ... ... Бір ... он ... соң не өліп қалады, не мәңгүртке айналады.
Өлсе – азаптан құтылды, тірі қалса – ... ... ... ... ... ... тек өз ... айтқанын ғана орындайтын қара күш
иесіне айналады... Адам баласы ... төбе ... тік ... ... ойлап шығарған ғой. Тек мына қасіретке тең келері болмас» [13, 121-
122] деп ... А. ... Ш. ... 70 жас ... ... жазған
мақаласында «Ә. Кекілбаев әдеби айналымға ... ... Ш. ... ... ... ой-түйінінің бірін айтып өткен [14, 56.].
Атақты жазушы Ә. Кекілбаев ... ... ... «Ендігі әңгіме
«Күйші» повесіндегі «мәңгүрт» сөзі туралы. Мұнда сіз бұл ұғымды ... ... боп ... өз шығармаңызда оны бірінші боп қолдандыңыз.
Арада 12 жыл өткен соң ол ... ... ... ... ... тілі арқылы әлеуметтік философиялық ... ие ... ... Осы арада оқырман менің санамда кейде: «Бұл ... ... не ... Ал, ... ... романының иесі ше? –
деген қияңқы пікір, қылаң беріп қалады. Егер айып ... осы ... өз ... ... бола ма? – ... ... «Ақ ... жариялатып, Шыңғыс Айтматов Алматыға келді. Дос-жаран
боп Қалтай Мұхамеджановтың үйіне жиналдық. Әбдіжәміл Нұрпейісов Тахауи
Ахтанов, ... ... ... ... ... ... бас ... мәжілісті маған жүргізуге тура келді. Үзілісте Шықаң «Дружба
народовтан» ... ... ... ... әсіресе мәңгүрт тақырыбына
қатты қызыққанын айтты. Араға бірнеше жылдар салып, «Боранды ... ... ... ... ... ... мән беріп, біраз сөз қозғапты.
Сол жылдары Нодар Думбадзенің шақыруымен «Литературная газетаның» ... ... сөз ... әлгі ... өз көзқарасымды білдірдім...
Мен шексіз кекшілдіктің шексіз қатыгездікке, ал ... ... ... ... сөз ... ... ... рухани
мәңгүрттіктің қайтадан шексіз қатыгездікті ... ... ... әлі де илей ... талай қыры бар екеніне қазір көзім
қатты жетіп жүр» – деп жауап берген ... III. ... ... ... інімнің шығармашылығына әрдайым
көз қырын сала жүремін. Оның көркем ... кең ... ... ... пікір білдірген жағдайым да бар, дей келе өзінің мәңгүрт туралы жазған
жолдарын мәңгүрт деген сөзді ... бұл ... ... ... ... снег» (1988 ж.) жинағындағы 273, 274-беттеріндегі
тақырыпқа қатысты романнан үзінділер беріп ... ... ... ... ... ... ... над шкурой белого верблюжонка.
Куски ее передали мужчинам, стоящим с ... ... ... ... Теплые влажные куски шкуры легли на бритые головы. Юноши не
могли взять в толк, зачем это ... И ... не ... ирочитать на
замкнутых лицах туркмен.
Перебирая пальцами, ... ... края ... как обручем, схватили
их сыромятными ремнями. Головы юношей ... ... ... в ... ... ... ... всадники сбились вокруг пленных. Те уже
ничего не видели. Вот ... ... Не ... на теле места,
которые сушило влажные шкуры. Сокращаясь, они стягивали череп. Казалось он
вот-вот треснет. ... ... выли в ... и ... от боли ... ... ... Волосы не могли пробить толстую, ... ... и ... Все ... и ... По мере их роста пленныс забывали, кто они,
откуда родом, лишались дара речи. Они ... в ... ... с ... Днем они бродили вместе с ... и ... ... ... в аул».
Бұл Ш. Айтматовтың жоғарыда Ә. Кекілбаевтың «...Бұл ... ... ... мән ... ... сөз ...... сөзіне
саятын жауап десек те болады.
Жазушы «Боранды бекет» романында мәңгүрттік тақырыбын ... ... ... ... ... омірден түйгеніне бойлайды,
әдебиеттсрге ... ... ... ... ... сүзіп шығады.
«Мәңгүрт» сөзінің шығу төркінін іздейді, «Шіре» сөзінің этимологиясын
зерттейді. Ел ... ... ... ... ... С. Қаралаевтың
түсінігін тыңдайды. Әлемдегі басқа да ... ... Осы ... ... ... мол мағлұматтар автордың шығармашылық
қиялында басқа да деректермен, ұғымдармен тоғысу барысында жаңа ... ... ... ... ... ... әлемдік деңгейге
көтерілу себебі жазушы шығармасында игерілу, көркемдік шешімге ие болу
ерекшелігіне байланысты. Өйткені Ш. ... ... ... ... ... құлақ кесті құлдықтың трагедиясы...» [13, 3].
«Боранды бекет» романының тақырыбы, ой-өзегі осылай ... ... осы ой ... ... пісіп-жетілуінс, ықпал еткен тағы бір
жайды айтқан дұрыс. 1984 жылы ... ... ... ... ... ... Альдо Мороның қолды болуы және өлтірілуі бүкіл әлемді
дүр сілкіндіргеніне, бұл трагедияның ... де ... әсер ... ... Осы ... оқиғадан кейін автор қарапайым ... ... ... ... ... ... алыс ... таза табиғатына, оның адал да әділ,
қайырымды да мейірбан, еңбекқор болмысына бұрынғыдан да ... ... ... да ... ... үлкен сүйіспеншілікпен қарайды. Осы
ойлар бірте-бірте ... ... ... ... жасалуына негіз
болады.
Жазушының «Боранды бекет» романындағы басты тұлға – ... ... ... ... Бұл ... дәл ... ашу үшін, ең алдымен, ... ... ... анықтап, бұл эпиграфтың шығармада берілу
себебіне назар аудару қажет. Өйткені Григор ... ... ... ғасыр) алынған: «Бұл кітап – менің тәнім дегейсің. Бұл сөз ... ... деп ... ... ... ... ... байланыс
өте терең де берік.
Григор Нарекацидың «Қасірет кітабын» III. ... өз ... ... жүрсе де насихаттап жүретін армян досы Левон Мкртчян сыйлық
ретінде береді. III. Айтматов «Мен ... ... ... деген
қатынасыма жауап беретін екі жолды эпиграф ретінде таңдап алдым: Бұл кітап
– менің тәнім дегейсің. Бұл сөз ... ... ... да ұзақ күн» ... ... ... мен оған өзімнің барлық
күшімді, ... ... ... ... ... жан ... ашылуы
болып табылады» [2, 371] деп көрсетксн.
Ал Григор ... ... ... және оның ... ... ... Ш. ... өзінің сөздерін нысанаға
алуға болады. «Бұл кітап мені ... ... ... ... ... ... дей ... бізден мың жыл бұрын өмір сүрген адамның қазіргі
күні ... ... да ... категориямен ойлай ... ... ... ... бүгінгі жетістіктерінің иесі
ретінде ата-бабаларымыздан ғылыми-техникалық табыстарымызбен ... ... ... ... жөнінде мұны айта алмайтынымызды
атап өтеді.
Кітапты қайталап оқыған сайын, ақынының ... оның ... ... ... ... рухани қасиеттерін жоғары Адамгершілік
деңгейге көтеруге ұмтылысы бас идіреді. Бұл – менің оқығандарымның ішіндегі
ең жоғары ... ... Бұл – ... ... деп ... [2, 370].
Үлкен суреткер Ш. Айтматов өзінің жан-дүниесінде, жүрегенде орныққан
осы бір таным-түйсікті өзінің бас кейіпкері Едігеге ашық ... ... ... бар ма, жоқ па – ешкім білген де жоқ, ешуақытта білмейді де.
Біреулер бар дейді, біреулер жоқ ... Ал мен ... ... бар ... ... сен менің ой-санамда болсаң деймін. Мен ... ... ... сол дұға ... сол дұға ... ... өзім айтып
тұрамын. О, жасаған, сондай сәтте менің ойым – дәл сенің ойын сиякты болып
көрінеді. ... бар ... ... ғой! Егер де адам өз ... сен
сияқты барлық адамдар үшін қолдаушы –қорғаушы бола алмаса, онда, ... ... де ... Ал мен ... ... ... ... Міне, менің бар көкейкесті арманым мен қасірет-қайғым осы. ... ... ... гөр. Мен бір ... пендемін, әлімнің келгенінше осылай
ойлаймын» [16, 11].
Романның басталуынан соңына дейін тартылған, өне бойында ... ... ... ... идея ... ең ... ... ашық та нақтылы сөздермен берілгенін көреміз. Жазушы: «Бұл роман
қазір менің ең ... ... ... ... Бірақ мен «әзірше» деп
қана айтып отырмын» деп көрсетсе, « Мен осы ... ... ... деп жазған »[2, 372].
Суреткердің ең асыл ойларын жеткізетін кейіпкерлсрдің бірі де бірегейі
«Жан пида» романының бас ...... ... ... – адамның рухани
құлдырауына қарсы ... ... ... орын ... ... ... ... алған күрескер рухтың типтік бейнссі.
Өзінің бір диалогында Авдий Пушкин ... ескі ... ... ... отырып, «Алтау және жетінші» туралы балладаны еске түсіреді. Баллада
мазмұны бойынша, бір топ болып келе ... ... ... ... ... атып өлтіреді, өйткені ол қызыл әскер болатын, ол ... ... ... тиіс ... ... ... соң ең ... өзін-
өзі атып өлтіреді. «Қырғын салған, қатты қарсылық көрсеткен «алтауды»
тоқтату үшін атып өлтірген ... өзін де адам ... ... ... жазады жазушы [17, 436].
Бұл балладасындағы «жетінші» – Сандро жазушының ... ... ... ... ... ... ... Бекет» романындағы Сәбитжанды да
қосуымызға болады. Бұлардың өмірде елесі бары анық. Сәбитжан бейнесі арқылы
адамның өз еркімен жәнс өз ... тыс ... ... жайын
көрсетпек болған. Ол озінің мәңгүрттік ойларымен айналасындағы адамдарды да
баурап алмақшы болады:
«Ал, Едеке, сен ғой, ... ... ... ... ... ... ... қаласың. Ол деген сөз емес, ол әлдеқашан артта ... ... ... – машина, автоматика, жансыз заттар. Ал радио ... ... күн ... әлі. Әлгі ... қалай басқарса, тура солай
басқарады. Оу, түсініп отырсыңдар ма – кәрі демсй, жас ... ... ... ... ... басқарылатын болады. Қазірдің өзінде ... де бар. Биік ... ... ... мұны да ойлап тапты. Жаныңа
еш нәрсе дс ... ... ... ... ... ... жүр. Тек ... радиотолқындар, яғни биотоктар, ұдайы саған, сснің санаңа әсер
етсді де ... ... бе? Ал ... ... ылғи да ... программасы бойынша қимылдайтын болады. Адам
бәрін өзім ... өз ... ... деп ... ал шындығында бәрін
істетіп отырған ... жақ. Бәрі де ... ... ... Сен ән ... пе – ... ... сигнал келеді – шырқай жөнелесің. Сен ... пе – ...... ... Сен ... істеуің керек пе сигнал –
жұмысты қақыратып саласың! Ұрлық, бұзақылық, ... ... ... ... тек ескі ... ғана ... боласың. Өйткені адам бойындағы
қадір-қасиет, мінез-құлық тәртібі – бәрі-бәрі программа ... ... ... ... ... ... ... үрдіс бар, яғни адам
баласының тууы көп, азық-түлік ... Не ... ... ... ... Қайтіп? Қоғам мүддесіне сай, сигнал берілгенде ғана әйеліне жанаса
алатын боласын.
Немесе әскер ... ... Бәрі ... ... ... Отқа түсу
керек пе – отқа түсесің. Парашюттан ... ... пе – ... ... ... ... алып, танктің астына түсу керек пе –ойланбай түсесің.
«Қалайша?» деп сұрау қоясыңдар ғой? Қаһармандық биотоғы ...... ... ... ... адамда... Әне солай!...
Солайы солай-ау, бірақ Едіге шынынан шошиын ... ... ... ... сұңқылдап отырған жоқ» – деп қойды ішінен. Оның, шынында да, бір
жерден көзі ... ... ... ... ... бар ғой, ... жайсыз
хабардың бәрін табанда қақшып алып отырады ғой. Ау, ... ... ... ... ... да, ... құдай сияқты билеп-
төстегісі келетін біреулер шықса, олардың өзі нән-нән ғалымдар болса, дүние
не ... ... ... [16, ... ... ... ... екені де атап өтіледі:
«Радио басқару арқылы жүріп-тұратын адамдар туралы ... ... өзі нешс ... ... ... отырады емес пе. Сондай ... деп ... ғой! ... ... ... өзінде сол диюдай жәдігөй,
құдіретті біреу тұр десе тұрғызып, жат десе жатқызып радио арқылы басқарып
отырмаса игі ... ... ... ... ... ой ... жете алмай, қапасы Қаратаудай
қабына берді.
– Мәңгүртсің сен! Нағыз мәңгүрттің өзісің!– деп ашына ... ... әрі аяп, әрі ... да жек көріп» [16, 37].
Жазушының өзі бұл кейіпкері туралы: «Осынысымен ол күлкілі де. Мен ... ... ... тырыстым, оның шыққан тегі ... ... ... ... ... ... ... мойындату логикасы да түсінікті адал адамдарды өз
сеніміне ... ... өзін ... ... ... айыру. Роботқа
адам – кедергі... Сәбитжан өз әкесінің әсіресе, Едігенің алдында ... ... ... да ... ... деп атап ... ... Айтматов өз шығармашылығында тұрмыстың жаңа, дамыған, озық техникалы
жағдайына көне отырып, ... ... ... маңызды және тамаша адамдық
қасиеттерден айырылып қалмауы ... ... жан ... ... болуы аса маңызды екендігін танытуға тырысады.
Ш. Айтматов өзінің «Ғасырдан да ұзақ күн» романы ел ... де, ... де ... рет ... ... ... аса ыстық
қабылдаған оқырмандардың бір де бірі автордың айтпақ болған ... ... ... ... ... да көптеген көпшілікпен кездесу
жиындарында жазушының жан ... ... ... ... Шығармаға
цензуралық ойлаудан өте алмайтыны анық оқиғаларды енгізбегендігі негізсіз
емес еді: «Осы ... ... ... ... жеткізе
алмаушылық, қалыптасқан жағдайға және өзіме байланысты көптегеи жылдар бойы
жинақталған өкпе әйтеуір өз шешімін тапты – мен қиын бір іске бел ... ... ... өзіндік орны бар шығармаға осынша уакыт толғатқан жаңа
тарау енгіздім. Мұндай оқиға сирек ... ... ... ... осылай
болды. Жаңа тарау – романға кіріктірілген повесть ... ақ ... ... ... азапқа түсуі, ойға алынған тарауды идеологияның ... ұзақ ... ... ... ... ... қымбатқа түскенін
оқырман өзі түсінсе екен деймін. ... ... де ... енді ... ... ... ... жаңа басылымдарында кіріктірілген
повесть романның бұрынғы «Ғасырдан да ұзақ күн» ... ... ... жақшаның ішінде («Шыңғысханның ақ бұлты») деп беріліп отырады.
Бұл тақырыпша уақыт өте келе өз ... ... деп ... деп шығармашылық
сырын ашады [13, 66].
Ш. Айтматов «Боранды бекет» («Ғасырдан да ұзақ ... ... ... позициясы мен өмірге көзқарасын жаңа бір ... ... ... ... адамның табиғи қасиетін танытуда тағы
бір тамаша ... ... ... ... – эстетикалық әсері жоғары
әлеуметтік-философиялық шығарма. Себебі, ол Адам деген кім, ол ... ... неге ... оның ... мәні неде ... ... ... қойып, соны керемет шеберлік деңгейінде шешеді. Жазушы
романға адам болмысының аспан мен ... ... екі ... екі ... ... адам әлемде және әлем адамда. Адам әлемдік ... ... те ... ... ... ... те ... ол әлеммен
тығыз байланыста.
Романның бас кейіпкері Едігенің тағдыры арқылы Ш. Айтматов адамзат пен
тарихтың ұлы проблемаларын жинақтап көрсетеді. ... ... ... ... ... сену дегеніміз – адам баласының өзінің ішкі жан-
дүниесіне қайыра бір ашық үңілу. Әрине, біздің үстімізде ... ... ... ерекше бір табиғи күш жоқ. Бірақ, адам ... ... ... ... ... ... негіз қалаған.
Міне, сондықтан Григор Нарекацийдің осы екі сөзін ... жебе ... Бұл сөз адам ... биік ... ... философиялық қарымға
жетелейді. Осы сөз арқылы ол адам ... биік ... ... ... ... ... ... – адам
тұлғасының биіктігіне, рухани өмірінің байлығына, өз заманының ... ... ... ... ... Сол себепті Боранды Едігені ... орын ... ... ... ... ... өзімді
толғандырып жүрген мәселелердің орталығына қоюға тырыстым» – дейді [18,
40].
Едіге – еңбекжанды ... Ол ... да еске ... ... тән ортақ
қасиеттер өте көп. Автор Едіге бейнесі арқылы ... ... ... ... ... ... қазіргі адам өмірін кең ... ... ... ... ... ең алдымен еңбек гимні, Қазанғап, Едіге,
Әбутәліп сияқты адамдардың өмірінің негізгі мәні – ... ... – олар ... ... жолы ... ... олардың адамдық өмірінің мәні. Бұл
адамдардың еңбегі арқылы поездар ... ... ... ... ... ... ... бәрі туралы ойланатын адамдардың қатарына жатады. «Адам
іштей өзін бүкіл адам баласына қамқорлық ... ... ... ... деп ... ... Бұл оның өз ... өрнек еткен негізгі
гуманистік принцип. Автор үшін Едіге тек қана жай адам ... жеке ... ... адамзат баласының идеялық көрінісі. Оның ... ... оның ... ... ... ... ... және болашақты халық аңызын сыйдырады. Романдағы кейіпкерлер
Ш.Айтматовқа тән ... ... ... ... жаны ... ... адамгершілігі мол Әбутәліп және өзінің қуыс кеуде баласына
"пәк қүдайға ғана өнеге ... өзі ... ... дәм ... ... алады, оған өкпе жүрмейді, ал жер бетінде қалған істің бәріне ... бар» – деп ... ой ... дана ... – құл мәңгүрт пен Найман Ананың бейнесі де реалистік дәл
бояуларымен бейнеленген. Романда бұларға ... ... де ... Әбутәліптің үстінен құпия арыз жазушы ревизор, Таңсықбаев тексеруші,
Қазанғапты Ана Бейітке жерлетпей ... ... ... ... ... ... барлығын жойып, қуыс кеудеге айналушылар.
Найман Ананың ақ ... ... ... ... құс ... адамгершілік концепциясын айқындайды. Ш.Айтматов өз романы
арқылы қазір рухани байлықты ... ... өте ... ... ие ... дегенді айтады.
Шығармадағы Қаранардың тағдыры Едігенің тағдырымен тығыз байланысты.
Бұлар бір-бірін толықтырып отырады. Едіге ... ... ... ... ... оның ... досы болады. Едігені ... ... ... Қаранарсыз басты кейіпкер толық ашылмас еді. Сондықтан екеуіне
«боранды» деген теңеуді береді. Бұл адам мен ... ... ... ... ... жазушы космос тақырыбын көтеру арқылы адамдардың бейбіт өмір
идеалына ұмтылысының қаншалықты терең екендігін және оған ... ... көп ... ... ... ... қазына байлығы космосқа қарап
өрлеп барады. «Бейбіт өмір ... ... ... жер ... ... ... бейбіт те бақытты өміріне төнген ең зор ... ... ... ... ... ... болып табылады», –
дейді жазушы.
Романда жер бейнесі – ... ... ... ... ... ... ... Өткеннің көзін, тарихын сақтап, болашақты бақытты етуге
тырысатын ... ... ... бар. ... жер ... Едіге сияқты
адамдарды туып жатқанда болашақтағы адамдардың бауырластығы туралы идея
сөнуі мүмкін ... Ш. ... ... оптимистік мағынасы осында.
«Боранды бекет» романында адам мен табиғаттың қарым-қатынасы, өзара
байланысы жоғары идеялық-көркемдік дәрежеде суреттелген. Қазіргі ... ... ... ... ... «Боранды бекеттің»
мәнділігі мен маңызының өзі осында. Тек адам ғана ... ... ... ... жанды-жансыздың өлмес, мәңгі байланысын шешуте
дәрменді, сондықтан да ол ... ... ... анау ... ... пен иттің тірлігі үшін де өзін жауапты санайды.
Ш. ... ... әр ... әр ... ... құлпыртып
қолданады және әртүрлі жағдайда олар жазушының негізгі идеялық-адамгершілік
концепциясымен астасып ... ... әр ... ... аңызының
өзіндік жалғасы, халық ойының өзіндік дамуы болып табылады. Ш. Айтматов:
«Реализм ... миф ... пен ... ... ... ... пен ... танудың шексіз кеңістігіне жетелейтін жаңа жел, жаңа
леп» – дейді.
Жарияланғаннан соң үлкен сынға ұшыраған, сол ... ... ... повеске қайта соңғы сөз жазып, сондай-ақ түсінік беріп, әуреге түсірген
туындысы – «Ақ ... ... өзі ... ... аты «ІІосле сказки». «Новый мир» журналына
әкелгенде Твардовский бұл атты қарапайым, дәстүрлі сиякты болып көрінетінін
айтып, ... «Ақ ... ... атын ұсынады. «Ал маған озімнің қойған атым
көп ұнайды – сол ... ... ... В. ... [19, 285].
«Алғашқы кезде мен повесті «После сказки» дсп атағым келді, ... ... ... ... деп ... Г. ... тағы бір интервьюінде
суреткер [2, 387]. Шығарманың ой-өзегінің қалай пайда ... ... ... жазушының: «Бірде күзде Сан-Таш орманына барған едім. Сол жерде бір
машина шөбі бар жүргізушіні кездестірдім. Ол ... ... ... ... екі марал келгендігін әңгімелеп берді. Олардың біреуін атып
өлтірген, ал ... ... ... ... қайтіп ешқашан оралмайтын шығар»
деді ол ... Ол ... ... ... барған орманшының да үйін
көрсетгі. Міне ,«Ақ кемедегі» бала өмір ... ... мен ... ... деп ... ... таба ... [19, 188-190].
Ш. Айтматовтың «Ақ кеме» повесі ... ... – бала ... Жазушының психологиялық анализінің шеберлігі бұл повесінде шегіне
жетіп, ең жоғарғы деңгейдегі жазушы екенін тағы да ... ... Ш. ... шығармашылығы туралы: "Ең қуаныштысы және
турасын айтқанда, қырғыз ... үшін ... бір ... ... ... олардың ішкі шырайын ашып көрсетуі».
«Сөз семсерден де өткір» деп халық бекер айтпаған. Сол құдіретті ... Ш. ... өз ойын қай ... болса да өте дәл де нанымды айта
білуге аса машықтанған жазушы. Автор "Ақ кеме" ... ... де ... – адам мен ... ... қарым-қатынасқа арнаған. Осы қарым-
қатынас арқылы адамзаттың адамдық ... оның ... ... мәні ашылады.
Шығармадағы басты бейненің бірі – Бала. Баланың дамуына табиғат, ... орта әсер ... ... ... адам ... ... ... бөлейді. Жазушы табиғатқа қызығу, табиғат туралы сезімді, сондай-
ақ табиғат алдындағы жауапкершілікті адамға балалық ... ... ... көңіл бөледі. Баланы табиғатпен жақындастыру ерте кезінен басталса,
оның ішкі сыр-құпияларын ... ... – бұл ... ... ... ие болу ... сөз. Ал табиғатты қорғай білу дегеніміз Отанды
қорғай білумен тең. Ш. ... ... ... бұрын осыған шақырады.
«Ақ кеме» повесте ең көркем ... ... ... ... ... ... ... алынған. Повесте жас баланың әркез озінше
сөйлесіп, сырласып, ойнап ... ... ... тастары – жазушының
өзінің балалық шағын өткізген жерлердің меншігі. Повестен осы суреттеулерді
келтірсек:
«Бұл маңайда өскен ... да, ... де, ... ... ... тастар да,
баланың ойынша, тегін емес. Бұлардың баланың өздеріне назар аудармай бара
жатқанынаа ренжіп, аяғынан қағып қалуына болады ғой. ... ... ... ... кейін соғамын», – деді ол аптығып, ... ... ... жерге сіңіп кеткен мына бір сарғылт тасты ол осылай атайтын.
Былайғы күндсрі оның ... ... ... әрдайым сол «түйенің»
өркешінен сипайтын. Атасы, өзі мініп жүрген шолақ ... ... осы ... тұра тұр, мына ... ... ... деп қалай сипаса, бұл
тас түйесін солай мәпелейтін. Мұның ана бір тасқа қойған аты да ... ... ... ағарьш келіп, жоғарғы жағы қошқыл қараға айналатын тасты
ол «ерттеулі ат» дейтін. Кейде ... ... ... атқа ... бара ... ... Мұның «қасқыр» деп атайтын тасы да бар. Осы бір көк шулан тас
жалы тікірейіп, қойға шапқалы ... ... ... Бұл оған ... ... ... ... мінетін. Ең жақсы көретін мынау жарқабақтың
басында енді өзенге қойьш кеткелі тұрғандай асылып қалған тасты бүл ... ... Осы ... «қайырымды», «қатыгез» тастар да ... ... ... ... тас» деп те ат ... ... ... бұта шөптерге де «Сүйкімді», «Қорқақ», «Батыр»,
«Ашушаң» деп неше түрлі ... ... ... ... ата жауы мынау тұрган
тікенек қалуен, бала мұнымен талай шайқасқан. ... ... ... ... арам шөп ... да өзі ... гүлдері қандай тамаша [20, 8-
9].
Ал Н. Левченкоға берген ... ... ... «ер» ... ... ... ... жүзіп өтпекші болған үлксн тас әлі күнге сол жерде ... ... ... ... қиял ... мен оларды тура сол
көркем бейнеленғен түріндс ... ... ... да ... ... ... алынды.
Жалпы, жазушы үшін балалық шақтың маңызы туралы көп ... біз ... ... аша ... ... ... өмір ... есте қалады» деп
көрсетеді. Жазушы солардың бәрін жандырып, ... ... ... Біз ... тағы бір дәлелі ретінде III. ... ... ... ... ... ... Ол болашақты қалыптастырады. Бала ... ... ... барлық жаңалық, ашылысы – осының барлығы ... ... ... оның ... мен еске ... ... ... табылады...» [19, 351] деген өз сөзімен қорытындылаймыз.
Бала «Мүйізді Бұғы Ана» туралы аңызда атасы ... көп ... ... ... ... ... енді өз портфеліне айтып береді. Бала бүл аңызға шексіз
сеніп, өзінің рухани игілігі етіп қана ... ... ... ... ... біреуінің мүйізді Бұғы Ана екеніне сенеді. Бала тастармен, шөппен;
Ыстықкөлдің көкпеңбек тегістігінде пайда болатын Ақ кемемен тілдеседі. Ата-
ананың мейірімі дегенді ... ... бала осы ... ... ... ... іздейді. Оның құшағында ол өзін еркін, оның төл баласындай
сезінеді. Сондықтан да өзі тамыр жастап бойына нәр ... өз ... ... ... ең ... ... ... рақымсыздықпен
аяусыз қиратып, қорлап жатқанда, оның тірі ... ... ... ... ... ... да. Ал Момын қарт сенімге қарағанда қандай да
болмасын тірлікті жоғары қояды. Осылардың ... ... ... ... ол
ең қымбат аяулы сенімін болашағы үшін құрбан етеді. Аңызды өлтіруге
болмайды, ... ол ... ... ... ... ... идея, халық
тәжірибесі, халық есі. Момын қарт Мүйізді Бұғы Ананы өлтіргенде ол ... ... ... ... ... қарт ... ... ес-түссіз
мас. Бұғы-ананың шабылған мүйізінің жанында жатады.
Ш. Айтматов повесі баланың психологиясын ... және дәл ... ... жан-дүниесін жеріне жеткізе суреттейді. Баланың жаны
шексіз жақсылықты аңсайды және онда бала тән емес бір ... табы ... ... ... ... көретін Момын атасы бар, бірақ ол оның әлсіздігін
сезеді. Сондықтан да оның балыққа айналып үлкен, ... ... Ақ ... ... ... Ақ ... бұл келген мен ғой» дегісі келеді. Сондықтан
да оның бірақ рет көрген Құлбекке ... ... ... Ол оның ... көз ... әлемді зұлымдықтан қорғап, оған қарсы тұра алатынына
сенеді.
Аңыз бала үшін ... ... ... Ол Мүйізді Бұғы Ананың
қайта оралуын шыдамсыздықпен күтеді. Сантас қорығына үш маралдың келуін
бала ... пен ... ... деп ... "Ол ... Бұғы ... ... берді. «Мүйізіңе іліп осыларға бір бесік ... ... ... соның көзінің жасын ... ... ... ... ... Осыларды бөпелі етудің жолын тапшы... Бөпе берші бұларға,
бесігінді әкеліп тасташы» [20, ... ... ... ... ... ... ... Бұғы Ананың образы
– алғашқы табиғат ананың бейнесі, ол жалпылық маңызға ие болады. Ол – ... ... ... Мүйізді Бұғы Ана қасиетті. Ш. ... ... ... ... ... ... мақаласында: «... Адам
өзінің рухани әлемін өзін қоршаған ортаны тану барысында қалыптастырады
және ол өзін сол ... бір ... деп ... Мені ... Ана» ... көне аңыздағы қойылған мәселелердің өзінің адамгершілік
маңызын осы күнге дейін жоймағаны таң ... ... ... ... түрле табиғатқа үстемдік жасауға тырысуы аңызда әділ
көрінісін тапқан. Бұл ... ... ... қатынасы гуманизмнің белгісі.
Міне, осыдан келіп ар проблемасы, адамгершілік проблемасы заңды түрде келіп
шығады», – ... ... . ... адамның табиғатқа қатынасы «Мүйізді Бұғы
Ана» туралы аңызбен ашылып, қызық суреттеледі. ... ... ... ... ... ... Ол – адамгершілік концепциясы,
«Тағы бір ... ... ... ... ары, ... дәні – ол дәнсіз ешнәрсе өспейді, өркендемейді. Жарық дүниеде
адамға не ... ... ол ... қиянат көрмесін, бірақ шындық
мәңгі өмір сүреді.
Ш. Айтматов шығармашылығының негізгі ...... ... ... жеке ... қалыптасуы адамзаттың, Адамның ... ол адам ... ... мен табиғат тұтас бір нәрсе. Немістің әдебиет зерттеушісі
И. ... ... Ш. ... «Мен ... осы ... ... күнделікті өмірде ойланбайтын заттар туралы ойлануға мәжбүр еткім
келеді. Мен оқырмандар өздерінің адам екендігін түсініп, өмірді ... ... ... ... ... екендігін естеріне салып,
ойландырғым келеді» – ... ... ... ... ... мен ... Бекст», «Кассандра таңбасы»,
«Жан пида» романдарындағы Танабай, Едіге, ... ... ... ... ... ... кейіпкерлермен бірге III. Айтматов романдарында
әйел бейнелері де ... ... ... ... ... орын ... ... Гүлсары» повесі мен
«Боранды Бекет» романдарындағы әйелдер бейнесі ерекше назар аударуды қажет
етеді және жазушының жеке ... ... ... ... ... ... ... ашады.
Жазушының шығармашылығындағы нақтылығы биік бұл екі шығарманың негізгі
кейіпкерлері Танабай мен ...... ... ... егде ... Танабай
мен Едігенің өткенді еске ... ... ... ... ... ... құрылған бұл екі шығармада бас ксйіпкерлердің кеш келген,
қолы жетпеген зор махаббаты, соған байланысты ... ... ... ... ... орын алған.
Танабай мен Едігенің тәңір қосқан адал жар бейнелерімсн бірге, ... ... ... ... ... ... (Бүбіжан, Зарипа)
жарқын сомдалған, себебі бұл әйелдердің қайсысы болмасын ерлікке барабар
істерімсн («Қош, Гүлсарыда» Танабайдың махаббатына ... ... ... ... ... Едіге махаббатынан әдейі кетіп қалған,
яғни «Халык жауы» ретінде айыпталған ... ... бола ... да, ... ... ... тәлкегіне қалай да болса ... ... ... ... да өзі көтеруден қорықпай бір түнде алыс елге кешіп кеткен
Зарипа, ерінің ... ... ... ... ... ... мен Үкібала ерекше есте қалады.
Мұндағы Бүбіжан мен Зарипа ер адамның басын қадірлеп, оның ... ... ... сирек кездесетін зор махаббатқа кездессе де, бас
тартады.
М. Шахановпен бірге жазылған «Құз ... ... ... ... ... ... ... Ш. Айтматовтың рухани сырын негізге
алсақ. Мұнда: «Әр адамның ... адам ... ... ... жасайтын «тышқанның», «хайуанның» халінде қалған, адамның
бостандығы бұрын болып көрмегсн ... тап ... ... ... ... ... ... ғалым екеніне күйініп, жалған деп
мойындамады. Ал капиталистік қоғамдағылар «Кеңестік зорлық» деп таныды. ... ... ... бір ... осы ... ... өз ... ғана қамын ойлап, сайлауда жеңіп шыгу үшін ... ... ... ... ... те бой ... ... куәсі болуға шыдамаган Филофей өзін құрбан етті, түпсіз ашық
космосқа ... ... ... кетті, «адамзатты мүмкін осы ойлантар»
деді, сөйтіп ол өзін де, ... ... да ... ... ... болды» .
Ұлы суреткер көркем туындыларында берілген ойларды ... ... ... ... ... да көп. Даяр
музыка, кассета, т.б. ... ішкі қыл ... ғана жан ... ... қасиеттен ғана жаралатын әуендерді шығару мүмкіншілігін
шектеп, дерлік жоқ қылып жібереді. Тегі даяр ... ... бара ... әуен ... ән ... ... бе? Бұрын жол жүрген адамдар өздсрі
ән салушы еді. Сағыныш, сүю, философиялық жырларды өз сезімдерінен, ... ... еді. ... ... жаңа ой, ... ... қозғалатыны
шексіз еді [21, 138].
3 ӘБІШ КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АҢЫЗ ЖЕЛІСІНІҢ ШЕШІМІ
Әбіш Кекілбаев романдарының тарихилық ... ... Ол ... ... ... ... өзгерістер негізінде қарайды. Адамдардың қай
дәуірде болса да ... ... ... ... ... және ... байланысқа ұмтылғанын ол жақсы түсінеді. Көрші
елдердің жан-жақты қыспағына түсіп, кшпелі мір ... ... да ... томаға-тұйық, оқшау өмір сүруі мүмкін емес еді. ... ... ірі ... түсуі, жаңа жерлердің ашылып,
халықтар арасында байланыстың күшеюі, басып алу, ... ... ... да ... ... ... ізденіс жолына бағыттады. Осы жолда оның
іздеп тапқаны да орыс халқының кең ... ... Осы бір ... ... ... «Үркерде» үлкен суреткерлікпен және
ойшылдықпен бейнелейді. Үркер – маңдай ... ... ... нұр ... адастырмайтын жұлдыздар шоғыры. Орыс халқымен туысу арқылы қазақ
елі тапқан жол да романда ... ... Ұзақ ... өмірден қажыған,
қашқылықты-пысқылықты тіршілікті көп ... көп ... ... ... ... ... Оның төбесінде үркер жанып тұр ... ... ... ... ... да жақсылыққа жорыған, халық бойын билеген үміт
оты осыған жетектейді.. Ал, ... – әлі ... таңы атып ... ... туа ... ... ... зорлықты, күштеуді қандай сүймесе, жалғыздыққа, оңшалануға
да сондай жат. Тіршілік үшін ... оны ... ... ... ... Адамдар ынтымақтастығы, туыстығы осылай туған. Оның
негізінде күштеу, бағыну, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Россияға еркімен қосылуын да екі халықтың
осындай ... ... ... [10, ... да ел ... қиын да ... ... сыннан өтіп, оны
бастайтын азаматтары болады. Тарихтағы жеке адамның қауымды ... ... ... ... ... ... алатынын атап көрсетеді. Қазақ
халқының Россияға қосылуының прогресті жолын, оның ... елін ... ... ... ... ... көз алартуынан
құмартатынын ұғынған да ... іс ... ел ... ... ... ... растайды. Әбіш романдары бізге осыны кең суреттеп
жеткізеді. Ол ... ... ғана ... ... ойлы, төзімді
тәуекелге бел буған кесек характердің ғана қолынан келмек. «Үркер» ... ... ... ... ашып береді. Ондағы бүкіл оқиға дамуы,
әрекет, өмір құбыластары – бірі де оның ... ... ... ... ... ... ой-елегінен өте көрсетіледі [12,
143].
Жазушы тілі бай, образды, ойлы. Суреттері де ... ... ... образбен танып, шешен тілмен суреттейді. Оның ... ... ... ұғымына лайықты.
Өмір шындығын мол ... ... кең ... ... ... ... кейде ел басшыларының бәсекелес саясатын
тәптіштей айтуы да бар. Қалмақ, қарақалпақ, түрікмен, башқұрт ... ... ... ... ішкі қайшылықтарына да көбірек орын берілген.
Әбіш Кекілбаев романдары – ... ... ... ... ... және ... суреттелген реалистік туындылар. Олар аз күннің
мүлкі емес, асықпай ұзақ оқылады. Әр ұрпақ одан сабақ ... өз ... ... ... ойнап емес, ойлап оқылатын кітаптар қатарына жатады.
Кез келген жазушының жаратылысы, мінезі болмысы, сөз жоқ, оның көркем
әлемінен көрініс ... Ой ... ... ... ... ... бір шығармасынан екінші бір шығармасына ауысып отырады
Кекілбаев үшін өмір аңыз бен ақиқат үйлесімінен ... алып ... мен ... ... ... ... ... мен тарихи
оқиғалар, көп тұста автор үшін түбегейлі көркемдік мақсатқа жету ... қана ... Аңыз да, ... да ... ... ... де ... заманның өмірлік қиындықатырмен, ... ... ... ... ... ... повестердің
қай-қайсысы да ерекше философиялық ой мен ... ... ие ... ... шындықтарын тануға көмектеседі. Оқырман тарих үзігін
әлгі бір ... ... өз ... ... ... ... ... күйінеді, сүйінеді. Нәтижесінде ... ойы ... ... әлгі аңыз ... ... түрленеді. Осыған дейін
сахара төсін дастан, жыр, ән-күй, саз-сарын түрінде кезіп келген ... мен ... жады ... ... бүгінгі ұлы кеңістігіне еркін
араласады. Сонылық сипатқа, жаңа өмірлік ... ... ие ... қазаққа ғана түсінікті көрінген оқиға құбыла, құлпыра, ... ... ... ... өскен, көктеген көркемдік әлемі өз сәулесін алыс-
алыс қияндарға, қиырларға таратады.
– Сіздің тарихи тақырыпқа жазылған екі кітабыңызда – «Аңызды ақыры» ... ... ... ... бар. Алмас хан өзіне атылғалы ... ... ... ... ... одан соң арлан бөрі,
түлкі, бақа-шаян Әбілқайырға да ... ... бәрі не, ... ... ... – журналист Қамбар Керейқұловтың сұрағына жазушы:
– ... Ырым ету әлі ... ... ... ... Мұндай жағдай, мұндай
мифологиялық түсініс еткен ғасырларды күшті еді. Түкөру, аян беру ... ... өмір ... ортада. Әрі бұл кезде ру басын, ел ... ... ... Енді, жерде елді бағындыру үшін айла-әдіс,
қулық керек болды. Міне, ... жау ... ... ... не ... не ... ... еді? Былайғы жерде халықты қалай
басқаруды ойлап қиналмас па? Өзінше жол ... бір ... ... пе? Бұл ... келуі үшін Әбілқайыр нышан көреді, оның ... ... Елді ... ... болып басқарсаң, енді түлкі болып
басқаруың керек. Онсыз ... ... ... ... ... Россия патшалығына елші жіберіп, қанатының астына алуыдың ... осы ... ... Әбілқайырдың көрген нышаны сол ... ... ... ... еді. ... бір ... ... ішкені
бойына жұқпай жүрген Әбілқайыр санасы сол ойының дұрыстығына, сол нышанның
туралығына сенді де ... ... Ел ... өз тактикасын ол
осылайша қалыптастыра бастады. Міне, соқыр сенімнен толық арыла ... ... сол ... ... ... ... бейнеледі, нышан көрді
[21, 78].
Ежелден, ескі замандардан қоңсыласа қонып, қыз алып, қыз берісіп, бірде
тартысып, ... ... ... ... бірде шабысып, бірде жұлқысып, бірде
табысып, қатар өмір сүріп келе жақтан ... ... мен ... кезекті бір текетірес қырғынын суреттей отырып, сол оқиға, сол
қырғынға ... ... ... көркемдік сипат берген, адамның жан-
жүрегін қозғай отырып, қалың қатпарлы ... ... ... ... ... повесті күрсінбей, қайғырмай, өкінбей, тебіренбей, толқымай
оқу мүмкін емес.
Жазушының «Шыңырау» ... ... нар ... ... ... Аңыздың өзі құдық технологиясын сөз етеді, ал ... ... ... санасына дайын күйінде жайып салып, жеткізеді. Құдық
технологиясы тұңғыш рет осы шығармада шебер әңгімеленеді. ... ... да ... өлкедегі аңыздар да жанама, қосаметкей негіз болған.
«Шыңырау» повесін жазғанда қаламгер ... ... ... ... ... суларын суреттейтін тұста ғылыми дерекке де сүйенген.
Мысалы, ағын, арна жерасты ... жер ... ... ... құрылысын тәптіштеп суреттейді.
Бұл шығарма құдық, құдықшылық кәсіп, өнер туралы ... ...... ... ... ... көп. Кеңес кезінде де техника
– трактор күшімен шаруашылыққа құдық қазды. Олар құдықшылар қазған ... Ал ... сол ... ... ... ала бөтен. Шөл далада
құдық қазуды олар шырқаған, ... өнер ... ... басты жетістігі – адам ісінің ... Адам ... ... ... ... ... құдық – мәңгілік, өміршең. Әлі күнге дейін
елдің игілігі болған – жәдігер. Адам ... ... шыға ... ... да – ... ... «Ханша – дария хикаясы» және «Шыңырау» ... да ... ... ... мол ... ... Мәселен,
«Шыңырау» повесіндегі кейіпкер ... суды ... ... жер ... мерт ... ... Жаппар әлі орнамаған болашақты қармау
ниетімен зәулім биік ... ... Жер ... ... ... ... ... келгенде, төмендегі, сол ... ... ... ... ... ... Осы ... Жаппар алғашқыда күмәнданады,
өйткені, оның мақсаты Еңсептікіндей нақты емес. Төменде тек жұпыны ... ... ... шөл дала ... ... ... көтерілгенмен
ол жалпы көріністі еш өзгерте алмақ емес. Күнделікті өмірден жырақ кету де
қалаған бақытыңды әкелмейді. Бірақ, бұл ... ең ... өз ... ... Бұл ... басқаларды таңқалдырып, қиялдаған
арманына, даңқына жететін шебер мен ... ... ... ... ... Ынтымақ пен үміт, күдік пен ... ... ... ... ... ... ... сияқты Жаппарға да
творчестволық ... ... ... тән. ... ... ... билеп-төстеу
жүйесі оның өзін де тұтқында ұстайды. Сәулетші күмбезін өре ... ... ... ... ... ... оған шек қояды және халық ... оны ... ... етеді.
Сәулетшінің қоғамдағы мәнін айқындай түсу үшін Ә. ... ... ... ... ... жсаушы ретінде көрсетке, ол оның өзін
– Жаппарды шебер сәулетші ретінде суреттейді. Сонау ғасырларда осынау екі
ұғымның өзара ... да ... ... ... ... [22, ... ақыры» романының арқауы күмбез төңірегіндегі оқиғаларға
құрылған. ... де, ... де және жас ... да ... түп-
түгел сол күмбезде. Олардың әрқайсысы осынау зәулім ... ... ... ... ал көкке шаншылған күмбез болса алыс жақыннан, әр
қырынан түрліше көрініп, ... ... ... ... ... ... ... аңыз қатпарларында бүгіп қалған әмірші мен халық арасындағы
байланысты ашып береді. Осылай бола тұра, ... ... ... ... ... қуат-күшімен көрінбейді. Ә. Кекілбаев озбыр күштерге, үстемдік
құрған тап ... тән ... ... ... ... да, ... ... халықтың орнын белгілейді. Әмірші қалың бұқарадан ... ... ... ... Ол оған тек ... ғана ... ... бірлігі соғыста мүмкін нәрсе, ал бейбіт күндері екіталай. Билеушіге
төнетін хауіп осынау көпшіліктің ойы мен ... ... ол ... ... ... ... ... жақсы мен жаман, мейрімділік пен
зұлымдық хақында ... ... ... ... оның ... ... жаңа ... күштер туып кетуі мүмкін. Билік көпшілік қол
сұқпағанша ғана ақталар болар. ... ... ... ... қолдан
шығармас үшін шындық тәрізді болып көрінетін ойдан шығарылған ... ... ... ... да ... ... ... сәні емес, өйткені
күмбез өз биігін арттырып, даңқын ... ... ең ... ... ... ... ой жұртты дегеніне көндіріп, уысында ұстау. Ой еркіндігін тұсау
тілегі әміршінің заман ағымын ... ... ... Оның ойы
болашақты болғызбау, келер ... ... ... заман мәңгілік болуы
керек, тек дәрменсіз. Осы заман ғана Өткен ... ... ... ... заманды қирататын күш ретінде теріске шығарылады. Қазіргі ... ... және күні ... ... ... ... ... жекпе-
жекке шақыруға тиісті. Мұнда әмірші уақыт қозғалысының диалектикасын ... осы осы ... деп ... ... хан тек өз ... және ... күйттейді! Шын мәнінде ереңгі күнді ол ойынан шығарып тастайды. Ол,
құдіретті хан, ... ... тек осы ... жалғасы деп есептейді.
Романда өнерпаз жазаға душар боалады, өйткені ол тек өзі ойлап ... ... ... өз ойын ашық айта да ... Оның ойы ... ... дұрыс ұғылуы мүмкін. Сондай-ақ, ... өз ... ... ... үшін қалың қауымның көңілін өзге нәрсеге аударып
жіберуге тиіс. Сонда ғана әміршінің ұпайы түгел болмақ. Ол ... ... де. ... үшін ... ... ... ... сәулетшіге
берілген жазаны халық мақұлдайтындай ету керек, яғни өзінің пайдасына ... [23, ... ... аңыз ... ... екі желі арқылы суреттейді.
Оқиғаға ... мен ... ... ... ... ... ... Егер оған халық көмегі қажет бола қалса, онда ол ... ... ... ... таңдап алады, немесе ... да ... ... ... ... күтеді де, соның аңдысын аңди ... ... істе оның ... ... деген аңызы дап-дайын тұрады. Әмірші
қауесеттерді аңызға, аңызды қауесеттерге ... ... ... ... ... ал ... ... үнемі жойып отырады. Бірақ ол
халықты қулық-сұмдықпен езіп-жаншып, билігін жүргізіп отыру үшін ең алдымен
жұрттың сыңайын ... ... ... өз романында халықты ... ... ... ... ... дамудың белгілі бір сатысында ... ... ... күш ... ... Мұнымен қатар ол бұқара халықтың
творчестволық күші мен прогреске ынтықтығы ... ... ... ... дау ... ... табиғаты, өнердің құдіреті ... ... үлес ... Ә. Кекілбаев алуан аңыздардың ... ... ... және ... аңыздардың туу оқиғасын өте ... ... ... бір ... ... ... ретінде көрсетеді. «Аңыздың ақырында»
(роман түпнұсқада да, ... ... да ... аталады) қандай аңыздың
ақыры сөз болып отыр деп сұрауы мүмкін оқушы. Роман жауыз ханның, әміршінің
өз уақытының ғана емес, ... ... ... ... жаулап алуға
жанаталасқан әрекетінің баянсыз екендігін ... Тек өз ... ... билеуші хан трагедиясының нақты күйрегенін дәйекті көрсетеді.
«Күй» – сөзбен сурет салудың ... ... ... ... өрудің, сөзбен адам жанының нәзік те сырлы, сұлу да нұрлы, қатыгез
де ... ... да ... ... да ... аяр да ... қаракеттерге толы ішкі әлемін жан-жақты жарқыратып ... ... кең, ... ... – реалистік-психологиялық мектептің жаңа сатылы ... ... ... прозаның қазақ топырағындағы алғашқы
нышандарының бірі.
Қазақ сахарасы мен түрікмен құмының ... ... ... ... ... отырып, автор әлгі суреттерді кейіпкер жан дүниесін ашуға
шебер пайдаланады. Өзі жасаған озбырлық пен өктемдік өз ... өрт ... ... жарып шыққан ұлдарының бірінен соң ... ... ... ... ... енді ... төрінен көрі жақын жасында кек
тұмшалаған кеудесін домбыраның қос ішегінен шыққан мына ... ... ... ... жуып-шайып бара жатқаны мына. Кеудесін ... ... ... пен ... өкініш пен ойға құрылған күй ішін өртеуде.
Мына күй сақалын жаспен жуғызып, кеудесін ... ... ... түгілі, атын естісе шошынып, үдіре қашатын қалың елдің ... бара ... ... ... адам ... қалың қалтарыс-
бұлтарысын көркем сөздің қуатымен қапысыз аша отырып, оның айтып тіл жетпес
әлем-тапырақ ішкі ... ... хан ... мен тәубасы арқылы беру,
оқиға өзегін ... өру ... ғана ... ... ... ... ... екені күмәнсіз.
«Күй» повесіндегі Сырым өзіңіз емес пе? – ... ... ... деп ... ... ... мен бала кезімде геодезистердің, геологтар
мен этнографтардың экспедициясында жол бастаушы болып жүргенім бар, ... ... ... білетін адамдар өте аз. 4-5 ... ... жер, ... атын ... ... ... ... ауыл
советтен орысша білетін адам сұрағанда мені көрсететін. Мен соларға ... ... ... оған ... аңыздарды айтып жүретінмін...
Экспедиция, палатка, ыстық кенептің исі, анау ... т.б. сол ... ... ... санада қалған» [11, 83].
«Күй» повесі де – өнер туралы шығарма. Бойында жанамалап бірнеше
тақырып сөз болады. ... ... ... ... оқиғаны қоюлатады. Бір
аңыздың желісінен көркем шығарма шықпайды ғой. ... ... ең ... ... – ішкі монолог. Күй, шіре байлау- мұның да таза тарихқа
қатысы бар, ... ... Бұл да адам ... ... екенін меңзейді,
ал күй өміршең. Тым жас, ... ... жылы ... ... өз ... айтсақ, «бірден жолы болып, басқа тілдерге де
аударылған», шетел оқырмандары да ... ... ... ... ... ... ... түсіріліп («Кек»), шығармадағыдай оқиғасы қою болмаса
да, сәтті ... ... деп ... ... – «философиялық эссе
формасында психоанализге құрылған дүние».
Ежелгі аңыз-әңгімелерді бүгінгі ... ... ... өткізіп,
екшей отырып, сол аңыз-әңгімелерден бүкіл адам баласына тән ортақ қасиетті
табуға тырысқан шығармасының бірі – ... ... Бүл ... ... ... арасындағы тай-талас, араздық женінде, надандық пен
қатыгездік жайлаған замандағы түрлі ... ... ... ... ... ... ) ... қарттың тартқан күй сарьшы бойынша
айтылатын аңызға құрылған. «Ханша - ... ... ... мұнда да оқиға
желісі тәптіштеліп суреттелмейді. Түрлі оқиға, іс-әрекеттің болғаны, соңғы
нәтижесі психологиялық ... ой ... ... ... ... ... түратын хикаятта оқиға желісі бірінші, сегізінші тараулардан басқа
алты тарауда баяндалады. Алғашқы тарау негізгі желіге ... кілт ... атты ... ... ... бір топ жер барлаушьшар картаға түсіру
мақсатында Қақпақты тәрізді сайын дала, сахараны ... ... ... ... бір ... ... түсірер бір нысан таба алмай әуреге түседі.
Бір жарым ай бойы босқа қаңғырғандай болған бүлар түрікменнің Қосаба ... ... атты жасы ... ... ... ... ... жолсерік
етеді. Міне, осыдан кейін ғана Құрбан ақсақал ... ... ... сайын
дала сыры ашыла бастайды. Осы ... ... ... ... аударып
көрейік: «Құрбан ақсақал жасы жетпістен асса да, сыр ... ... ... шал. ... ... ... ... шапшаң сөйлеп, шапшаң
қимылдайды. Кеше бұлар тек жылмиған жазық қой деп жүрген қара жондағы қоңыр
жусанның ... ... ... ... әр ... ат ... ... Әне
бір қалың бұйырғанның қақ ортасында қалып, айналасына құмырсқа илеу салған
көк тастың аты – ... ... ал ана бір ... ... ... аты – ... емес – «Қол қырылған» [24, 190-191].
Негізгі тарауларда осы бір ... ... ... ... жатқан
атаулардың қалуына себеп болған тарихи, қоғамдық жағдайлардың түп төркінін
түсініп білуге жетелейді. ... шал ... ... үні, күй ... ... ... ... ой құшағына бөлейді, сана жылымына бойлатып
бара жатады. Сан жылдар бойы қатар ... ... екі ... арасындағы
жалғасып келген қақтығыстар жеке адамдар тағдырына қатысты өріле отырып,
үлкен ... ... ... ... ... философиялық тұрғыдан
түйінделеді. Қазақ пен түрікмен арасындағы бітіспес дау мен ... тек ... ... ... Абай ... ... аясында көрініс
табады. Сол кекшілдіктің, аса үлкен қатыгездіктің салдарынан адамдардың
мәңгүрттікке айналуы, ... ... ... ... ... ... жиіркенішті эрі өте қатыгез құбылысы ретінде бейнеленеді. Әбіш
Кекілбаевтың осы «Күй» ... ... ... ... ... ... ... дәуірдегі әдет-ғұрып заңына сәйкес жүргізілген жазалау
актісі жатыр» [25, 54].
Екі повестің тақырыбы бір-біріне ұқсайды. Бұл екі ... ... бола ... да, ... ... ... ... «Елең-алаңдарға»
барар баспалдақ. Қай ... ... ... ... үлкен
дайындықпен келеді. «Аңыздың ақыры» романы суреткердің өзінің айтуы бойынша
Ақсақ Темір туралы аңыздың желісі бойынша ... ... ... бітіріп кеттім дейтін шаруасы – ең сәулетті
қалаларды салдырдым деп мақтанады, өзі моральдық қанағат тапқан. Осы қырғын
соғыстың бәрін өзім үшін ... ... Елді ел ... деп ... із ... деп ... Оның халқым үшін істер тындырдым деген сол
ойын жоққа шығару еді. ... ... ... ... ... зорлық
арқылы болғанын дәлелдеу үшін осындай роман жазуға тура келді. Бірақ оның
«Аңыздың ақыры» деп ... ... ... ... ... ... аңыз ... деген мұрат тұтқан. Не ... де, ... зор ... ... не ... де ... қайталамайтындай, өзінен бұрын
ешкім істемегендей қылып ... ... ... ... ... ... ... ішкі сенім болмай қалатындығы сонша - керемет алапат нәрсенің
бәрі пендешіліктің бір жай көрінісі болып қалатындығын тұспалдап жеткізетін
роман жазу ... ... ... ... ... ... ... керек. Адам – пенде.
Тәңірінің алдында дәрменсіз. Қанша дақпырт таратса да, ... ... ... ... туралы шындықты жасыра алмады. Қолында соншама күш-қуаты
бола –тұра, әмірші ... ... ... соған алып келген. Бұл - оның
айықпас трагедиясы. Жазушы романда оған ... ... - ... ... – деп емеурін танытқан. Бұл – шығарма түйіні [26, 169].
Бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... повесіндегі Жөнейіт қанша қайсар болғанымен,
повесть ... ... ... ... ... қандай күйге тап болдым
деген сыңаймен өз ойымен өзі арпалысса, ... ... ... хан «көп ... – бір ... ... ... Осылайша бұл повестегі
Әміршіні де көзі тірісінде өз тәубесіне келтірді. Қаламгер шығармасында ... ғана ... ... ... ... ... ... игілік те –
тарих. Олардың да көл-көсір өмірбаяны бар.
Роман сюжетіндегі мұнара да – тарих. Құдық – ... қара ... ... ...... қар ай ... ... күші – сұлулығында,
көргенді өзінің сұлулығына тәнті ... ... сыр ... Ал ... – шөл даладағы мал мен ... нәр ... ... ... ... Бұл да ... сөйлемейді. Қозғалмайтын,
үнсіз нәрсені сөйлету – оған жан бітіру, тіл бітіру – әдебиетте оңай шаруа
емес. Екеуі де – ... екі ... ... ... да – ... ... ашып сөйлеткен – Ә.Кекілбаев. Тарихи тұлғаның ... ашу – ... ... ... ... соры – ... ... шебер бағына жетті. Жақсы
нәрсенің, жақсы ... жауы көп. Бақ пен сор ... ... ... ... жыр, күй, ... тоғыстырды. Бұл да - тұнып тұрған тарих. ... ... бір қыры – ... ... нәрселердің бойындағы тарихты
ашу, оның шындығын әркім өзі түсініп алатындай етіп жариялау.
Қаламгер «Әке», «Бәйгеторы», «Аш ... ... ... «Шандоз»
тақырыптарына тегіннен-тегін бармаған екен.
Маңғыстауда екі Абыл болған: Бірі - күйші- Абыл ... ... ... Тілеуұлы ақын. Повесте күйшінің аруағына арнау деп жазылған, ... ... ... ... ... шындық. Түрікмендер өз жөнімен
кетіп бара ... ... ... деп, ... ... ... сонда біраз
тұтқында болады. Ол мұндай азаптан тек өзінің өнері арқасында ... Біз ... ... ... ... біраз нәрсені
қамтығандықтан, бұл тұста тарихи тұлғалар ол ... ... ... ... ... бір ... күйшісінен кейін Абыл күй тартады. Күйшінің
күйі екі ағайынды халықты бітімге шақырған, қаттыны ... ... ... ... айтқызған, қырық күн кісенде отырып, байқағандарын
түгел шолды. Ол түрікмен аулында жатқанда ұзақ тебіренді. Не де ... ... ... бел ... ... үшін ... сәт дәл осы ... жүрекке басу айтқан көсем атаның көкірегінен шыққан сөздей ақылды
да аялы» күй үні кернеп ... ... ... ... ... ... ... жүйе-жүйесінің бәрі босап барады. Өнер ... ... ... ... ... сыр бермеуге тырысты.
Ол күйшіге бұл ... ең ... ... ... ... ... түсірілді. Екі жігіт оны кісендеулі күйінде шұңқырдың ішіне салды.
Күйші айналасына ... ... ... ешкім оның жүзіне назарын
тіктемеді, қызыл төмпекті шұңқырдың ішіне ата ... ... ... ... ... тез ... ... төмпек жым-жылас жоғалды. Шұқырдың
орнында күйшінің мойны ғана ... ... ... ... үн ... атына мінді. Айдалада айдау қара жолдың бойында жаутаңдаған қос
жанар тасыр-тұсыр шауып бара жатқан аттының соңынан көз ... ... ... [27, ... ... ... шығарарда тарихи тұлға бейнесін жасауда ... бір ... ... ... ... мазмұнын пайдаланған.
Мазмұны төмендегідей екен: Түрікмендер бір шапқыншылықта 9 жасар
адайдың екі ... ... ... ... Баланың біреуін от пен ... да, ... қозы ... Қозы ... ұл дәулескер күйші
екен. Күйдің әуеніне берілгенде қозы жөніне қалатын көрінеді. ... ... ... та ... ... аңсағанда сарнап кететін көрінеді.
Қанша тыйым салғанмен, қойғыза ... ... ... ... ... ... ... Темірбабаға сөз салады. Темірбаба қан төкпей, елінің
шетіне, Қаратүлейге, апарып, бостандық ... ...... ... шешімінде, суреттеуінде – өлім тұзағы. Ол
сондай ... ... ... ... де ... тірі тастағанмен,
өлмесең де өлдің, деген ишара бар ... ... ... – құрдым. Сөйтіп
күйші құрдымға кетті.
Ә. Кекілбаев кейіпкерлерінің галереясы тым күрделі. Қарапайым қазақ
әйелі, ... ... ... ... хан, ... ханша, шебер, елші,
патша қызметінен ығыр болған жауыртақым офицер болып, кете ... ... ... ... ... «Шыңырау» повесін сөз етпес бұрын, осы аттас
сөздердің төркініне ой ... ... ... өзі – ... ... ... ... тұрғындарының тіршілігі Ніл дариясы бойындағы
елден басқаша түзілді. Адам ... ... ... ... ... ... иесінің күнделікті харекетінен бастап, мемлекеттік күрделі
саясатына ... ... ... ... ... ... саясат та қалысқан жоқ, өпіремшілдік далалық мәдениетті мансұқтап,
өндіршектеуі осы қарапайым ... ... ... Қырықтың қия
жолынан жалқы ... қия ... Шын ... ұлы ... ... сол дала ... тән ... мұның да бастауында
ортақ адами мұрат ... ... ... Дала мәдениетінде тіпті өмірге
құштарлық көбірек аңғарылады. Жәдігерлер символдық мәннен гөрі ... ... ... үбісіңкірейді. Маңғыстау даласындағы ... ... ... ... да оның аты ... ... аңыз
ретінде көп дәріптеледі.
Тек сөз өнерінде емес, саз өнерінде де атаусыз қалмаған екен. Соның
дәлелі этнограф Жағда ... ... ... деп ... күй бар.
Бұл күйді Қытайдағы қазақтар көп тартады. Күйдің ғажап аңызын естіген
боларсыздар. ... ... - ... құс. ... бір жұмыртқа табады. Онысын
жылда қанатты аждаһа жеп кетеді екен. Ғылымға сенсек, бүркіт 120 ... ... ... бір ... айырылып жатса, шамамен 100 жыл
жасаған бүркіт ең соңғы жұмыртқасын дүниеге ... ... ... ... үшін, жанын беруге дайындалмай ма? Аждаһа келгенде, ... ... ... ... ... ... жеңіп өлтіреді. Сөйтіп соңғы ... ... ... ... – осы.
Шыңырау күйін тартқан домбыраның суреті салынған балбал ... ... жері – ... Баян-Өлгей қазақтары арасында «Шыңырау» атты күй бар.
Оның аңызы «дарияның келесі шетіне жете алмай, ... ... құс енді ... деп ... ... алып ... ... төсеуі. Сөйтіп құстың жағалауға
аман жетуі» түрінде айтылады [28, 127].
Құс, құдық, саз, домбыра ... ... ...... ... Адай ... жүннен кілем тәрізді етіп алуан нақышты өрнек
салып, орап ... шиді ... ши деп ... ... ... ... ши. Өзге өңірде өнердің бұл түрі кездеспейді. Өлкеде тігістің бір
түрі шымырып тігу деп аталады. Онда ... ... ... ... ... ... – орап тігу. Екеуі де күрделі сипатта, михнатты,
күрделі түрде орындалатын жұмыс. Тек ... ... ... ... ... ... мифологиясында Шыңырау құс болса, оған қатысты күй болса,
даладағы құдық ертегілерде оқиғаның» бастау алып ... ... ... «Ер Төстік». Ондағы Сорқұдық -пәле басы, сор иектеген жер.
Ә. Кекілбаев «Шыңырау» ... ... ... осы ... ... ... ... сонымен қатар, «Есболай», «Аш ... ... ... оянуы» еңбектерінде жазды.
Әр өлкенің табиғаты, ортасы, экономикалық, географиялық жағдайы ... ... – шөл ... ... Онда суға ... өтеу –
бірінші кезектегі мәселе. Шыңырау – ең алдымен, шөл даладағы тіршіліктің
бірден-бір тірегі. ... ... ... ... ... ... Повесть
тақырыбы – тарихилығымен, терең ... ... ... ... көтеріп тұрған туынды, болмыс-бітімі өзгеше.
Құдық – құнды жәдігер. Бабалардан жеткен асыл көз. ... ... ... ... 6 ... ... құдықтарды атайды. Құдықтың суы
қауғамен, ал ... суы ... ғана ... ... Бұл өлкеде
құдықтың бірнеше түрі бар. Терең құдықтар «шыңырау» деп те, «шымырау» ... ... ... береді. Дұрысы- шыңырау. Ә. Кекілбаев соның шыңырауын
таңдаған. ... ... ... ... Оны ... ... ... ауызекі әңгімеде оның құны тіпті жоғары, кейде 100 қой, құдықтың
суы өнікті болған жағдайда ... ... оның ... ... ірі ... ... де ... қазатын, тасастау қоятын «дала инженері» атанған Бейнеубай
сияқты әйгілі шеберлер. Өлке тұрғындары оны ... деп те ... ... өте үлкен қауға ірі қараның терісінен жасалады. Оны ... долы деп ... ... елі үшін су ... ... ие.
Соған байланысты фольклорлық аңыздар шығарған.
Повестің жазылу ... ... «Мен бала ... ... тағы
басқа көптеген құдықшылар жөнінде әңгімелерді ... ... ... ... Қарақалпақстаннан тумалас қыздары келді. ... ... ... бір ... ... жері ... Амандасу
үшін соларға бардым. Олар Ақотты – нар деген ... ... отыр ... ... ... Оларға байланысты әңгімелерді ... ... ... бала ... ... ... сол қалпында сақтайды
екен. Содан неліктен Ақотты – нар аталу ... ... ... Ең соңғы су
шығатын күнінде құдықшы судың көзін ашпай кетеді. Жол жөнекей ашып қойса,
ары қарай қаза ... Ол ... ... ... ... ... ... таңқы
болады. Судың қоры көп жиналу үшін су ашылған жерден ары қарай тереңдетіп,
күші жетсе, екі- үш ... ... ... ... ... ... ... көзі де көбейе береді. Сол кезде су үстін жауып кетпес үшін, оның
бәрін жолдан ... ... ... ... бітеп отырады. Енді ... ... ... ... ... дәмін бұзбайтын, қатты сазды пласқа
келген кезде құдықшы ары қарай ... ... енді ... ... келген су көздерінің бетін шұқып ашып, жан- жақтан шүмектеп
құйылып, аға бастаған ... өзі ... ... ... ... технологияны
білетін құдықшылардың көлігі түйе болатын. Таңертең құдыққа ... ... ... ... ... ... Осының барлығын сыралғы көлігі түйе
арқылы жасайды. Ақотты нарды ... ... су ... жиналатын көзге әлі
де 2 күннен кейін жетем деп есептеген. Бірақ су жиналатын көз ... ... ... бірнеше жерден жарған. Судың астында қалатын болған
соң, арқанмен жоғарыдағыларға белгі берген.
Құдықтың сыртындағылар: «Ол бүгін бола ... ... ... оған мән ... ... ... ... – деп, күнде шығырға
жегіп жүрген түйені аяғын тұсап, ... ... Енді ... соң, қасындағы қосымша жұмысқа жегіп жүрген нарды алып келеді. Бұрын
шығырға түспеген түйе үркіп-қашып, құдықтың ішіне олай соғып, ... ... ... ... ... алып шыққан. Содан сол құдықтың атында
«нар» деген сөз қалып қойған. Сол оқиғадан кейін, ел ... ... ... ... ... ... суарып, ауыз суды басқа құдықтан алатын, болған
[28, 80].
Қаламгер қиялы жүйрік, ... ... ... ... аңыз ... ... ... аңыз, дерек, әңгімелермен, кейінгі гидрогеология ілімінің
өзі ақиқатын дәлелдеген жер асты суларына қатысты елдің ... ... біте ... сомдап, аталған шығармасын өмірге әкелген.
Аңыз да – тарихи дерек көзі. «Шыңырау» повесі - ... ... ... ... Бұл ... ... ... аңыздар болғандықтан,
аңыздар басымырақ талданады.
«Шыңырау» ... ... ... ... ... аты
шыққан Қараш деген әулет бар. Бүтін бір ауыл осы әрекеттің иесі ... және ол шын ... де ... ... «Ала ... су ... ... ата кәсіп қылып алатын Қараш әулеті бесіктен белі ... ... ... ... ...... ... – бақыраш, иті - ... ... ақ боз үйге кіре ... ... етік кие ... ... міне алмас» [28, 221].
Сол Қараш руынан шыққан Үстірт үстіндегі ең ... суы мол ... ... ... ... ... ала бөтен. Әдеби жинақтық бейнеге
де негіз болған осы әйгілі құдықшы – ... ... ... ... Үрім ... ... бойынша, атақты құдықшы атадан балаға мұра болып
келе жатқан құдықшылық кәсіпті жете меңгерген, туған өлкесінің ой- ... мен ... су ... бес ... ... данагөй, ақылына
қайраты сай, құдай берген қасиет- қарымы да бар адам ... Адай ... ... ... ... тарайтын әулеттің ата кәсібі құдықшылық
өнері жайында ел ішінде айтылатын аңыздар баршылық, әсіресе, ... ... ... ... ... тек ... ... Атырау, Ақтөбе, Түрікменстан жерлерінен де барлығы мыңға тарта
құдық қазған. Суы тапшы өңірлерде ел жұртының ... ... ... ... абыройы асқақтаған адам. Бейнеубай құдықшылығымен
қатар, діни сауаты бар көзі ашық адам ... Дәл осы ... ... ... ... ел әлі су ішіп ... Оның ... Арқарбай атты
балалары да құдықшы болған. Отызыншы жылдың ойранында Иран ... ел ... есіл ерге сол жат ... топырақ бұйырып, көз жұмады. Зираты
Иран еліндегі Бес жусан жерінде. Демек, қаламгер оқиғаны шын өмірден ... – нар» ... ... қазу ... ... Ал ... әлдеқайда тереңдетіп, бас жағын ойдан қосып, әсерлі көркемдеген.
«Тасастау – Көлқайнар» атты халық әні де ... ... ... ...... көкірегінен жарып шыққан шын арнау, ақ ниет әні. ... сай ... ... орындалады:
Қандай жақсы Маңғыстау қыс қыстауға,
Ел аралап, суарып жылқы ұстауға.
Наурыз туа ... қон ... ... барсақ «Тасастау», «Көлқайнарға». Аты белгілі сазгерлердің
ішінде де құдық, ... ... әнге ... көп. ... ... ... ... Адай жайлаушы еді-ау қырға барып,
Тасастау шыңыраулы шыңға барып.
Қара ойы қасиетті Маңғыстаудың,
Алыстан ... еді ... – деп, әнге ... жер анаға деген
шексіз сүйіспеншілігінің белгісі түгел көрінген.
Дәл осы тасастауды жырлаған атақты Әбубәкір Кердеріден:
Мұнан соң ... ... ... ... жүз елуінші жылдың шамасында.
Тасастау, Қайнар деген - бір терең ... ... ...... өлең ... да қалыпты.
Жазушы оқиға өткен орынды дәл сақтаған, шындығын айтсақ, ... ... ең шөл ... ... су ... да – ... Есесіне
Үстірт үсті – тұнған тарих. Тасастаудың қаптаған жері де - осы ара. ... ... ... ... алып ... көрмей отырған
ештеңесі жоқ. Өңірдегі Ордалы есімдерін ... адам ... да осы ... ... ... ... ... қойылған деп түйеміз. Сол
кездегі құдықтар дәл сол ... міні ... осы ... ... ... ... айғақ. Ә. Кекілбаев тарихи тұлғалардың образын ... да ... тыс ... ... ... ... ... ел
өміріндегі нағыз өшпес игіліктерді, ел ырзықтарын қапысыз суреттеген...
Мұны жасаушы да – адам, ... ... қай ... да оңай ... Бірінші, құдықшылардың жер
таңдауы, құдық орнын қателеспей, адаспай тауып, таңдауы – ... ... сын. ... орнын таңдау- қиынның- қиыны. Осы жайға оқырман назарын
аударту ... ... ... шұқшия тоқталады: «Бұл шаруаға Қараш әулетінің
ақсақал- қарасақалы ... ... ... үйі күні- түні мәжіліс.
Ақыры бәрі өңшең тұщы су ... ... ... ... ... ... ... тайпақ қолаттың күнбатыс құйрығын қолай көрді. ... екі ... жер» ... – ру аты, ... қазу ... аты шыққан
бірден-бір ру, Бейнеубай атты аты аңызға айналған құдықшысы да бар. ... ... ... дара ... бар, ... ... бірден-бір қазушысы болып, аты ел аузында ... ... бұл ... да жазушы тарихи өмір шындығын негізгі нысанада ұстаған
[28, 244], – дейді.
Құдықшы әр құдық қазған сайын, құдық ... ... ... ... ... ... ... да солай қиналған: «Пәлен күн бойы атынан
түспеді. Байсал бай ... ... бұта ... ... ... ... жыра – ... қырқа қыраң, суат атаулыны тегіс сүзіп шықты.
Үйінде де ешкімге жақ ... ... ... ... басында
қолындағы шын аяғын жерге қоя салып, оң тізесін ... сұлқ ... ... ... соң ... ... суып ... шайына қайтадан қол
созады. Ұзақ толғанып жүріп, ақыры осы араға тоқтады» [28, ... ел ... ... ... таңдаудағы аңызға бергісіз,
қарапайым сан құбылып жеткен әңгімелермен шығарманың мазмұнын толықтырып,
ширықтыра, үстемелдете баяндайды, ... ... ... ... туралы мәселе
айтылмаған, бірақ жазушы повесте бірнеше рет ... ... ... ... ... сол ... ... құдықтың орнын таңдау сәті
тәптіштеле берілген: «Қараштың бас көтергендері бес күн бойы ... ... Ана ... барып та, мына жерге барып та топырағын қарайды,
шөптің тамырын қазады, иісін ... Ең ... ... байдың үйір-үйір
жылқысын алдырып, біресе текіректетіп айдап ... ... ... ... ... тасыр- тұсыр шаба жөнелгенде, ақсақал шалдар жата-жата қалып,
жерге құлақтарын ... тың ... ... ...... ... да сол құдық орнын қателеспей,
дәл ... ... ... ... ... ... ма
Повестегі «Қалпақтың бабасы әулие кісі болған екен. Содан киелі темір
қазық қалыпты. Сол қазықпен жер барласа, су ... ... ... ... ... береді екен. Қалпақ судың көзін солай табады екен», – ... [28, 249] ... ... үлкен халықтық қағидаға негізделіп
жазылған. Мұнда жазушы көздеген негізгі ... ... ... ... таңдауда
халықтық жорамалдың көптігі мен дөптігі. Кәнігі ... ... екі ... бір ... ... ... ... қара
тәжірибе қалт кетпеген.
Әдебиетте құдық технологиясын ...... «Осы жолы бұл көк ... он кісі бойы ... ... жетті. Мұнша
жерді шегендеу үшін қыруар тас ... ... ... бір ... жіберіп алса,
жетіп қалар түрі бар» [28, 220]. Бұл жұмыстарды сыралғы ... түйе ... оған кез ... түйе шыдамайды, нардың нары ғана шыдайды. Жазушы
аңыздың мазмұнын ... ... ... дәл ... Бұл ... дерегі басым алынған.
«Жылмиған Үстірт айнала ақ шың ернекке тіреліп таусылады. Сол ернектің
бір ұшпа аңғарында інісі Теңсел тас ... ... ... арамен кесіліп
алынған сандық тастар ... ... ... Кескенге жұмсақ
болғанымен, жел мен суға берік, сар кемік тастың ортасын ойып, шыр ... ... ... ... ... ... ... алыстаған
сайын жердің топырағы қалыңдап, астындағы көл- көсір таудың көк тас ... ... [28, ... ... мұра – ... ... ... Құдықты көп ретте
менсініңкіремей, атаусыз қалдырып келеміз, 200 ... көр ... ... тұрып, оқтай түзу шеберлікпен қаланған қарапайым қол
еңбек – бәрінен де – озық!
Жазушы суреттеуінде ... жер ... сан ... ... ... ... жер асты суларының орналасу тәртібі де бар екен және бұлардың
әрқайсысының белгілері де бар. Мысалы туырлық саз - ... ... ... ... ... ... Ол тегіс жентектеліп қатқан саздан тұрады.
Құдықшылар үшін жентек сазды қазу- ... ... ... оңай ... ... келгенде,
Ту биенің етінсіз,
Жілік майың үзілсе,
Күй болғаны жетімсіз, – дейтін өлең ... бұл ... ... оңай болмайтындығынан хабар береді.
Демек, жазушы құдықшылық кәсіптің қыр-сырын, жерасты суының орналасу
тәртібін, гидро-геологияның ... ... ... ... ... ... қаламының қиял- желісімен төтелеп ... ... ... осы ... ... ... ... жеткізе алған,
нағыз көріпкел құдықшы, нағыз шыңырау- Әбіш Кекілбаев.
Құдықтар – ата-бабадан ... ... асыл ... ғасырдан-ғасырға
жеткен ескірмеген тарих, өлкенің шежіресі. «Жазығы айуан демесең,
Тайбурылдың ... ... ... ... жазығы жансыз демесек, құдық
– нағыз тарихи тұлға (оның шығармасында мұндай үнсіз ... ... ... ... ... әулиелі орындар т.б.).
Құдықтың қысқаша қазылу технологиясын ықшамдап айтсақ: ... ... дәл ... қазық қағу, үйді тігу, (үй кісі бойынан тереңге
жеткенше ... сулы ... ... соң, су ... ... қазу,
ошағын қазу, топырақты тұсын шегендеу (өлкедегі ... көбі ... тас жоқ ... ... ... ... тіпті оған да
зәру болғанда, ірі қараның ... оның ... ... ... ... кездестірдік, 500-дей құдық суретке түсірілді),
әйкел орнату, ақырын орнату, құдық таңбасын ... ... ... ... той жасалып, құдық тойы болады, құдық
байғазысы беріледі. Құдықшыға құдық ақы малы беріліп, ... ... ... ... оның мігірсіз әрекеті, өкініші тағдыр-талайы,
құдықшының жұмыс құралы, ... ... ... ... ... бәрі
көз алдыңа келеді. Құдықшының ... ... ... ... әңгімеде айтылатын ел арасында жиде ағашының түбінде ұйықтап қалып,
өзінің психикасын бұзып алғандар болған. Медицина да бұны ... ... ... де – ... ... ... атты құдық та астынан дүңгірлеп дыбыс
шығаратындықтан, солай аталған, оны да ... ... ... Бейнеубай
көрінеді [28, 32].
Сұлтан ұлы Сүлеймен Бақырғанидың баласы делінеді аңызда, таң ... ... ... ... бірінші – А.Яссауи, екінші – Қарабура, үшінші
– Сұлтанепе кетіп бара ... ... «Мен ... ... ... ... жататын
жерге жатамын», – депті. Сұлтан епені өлтіруге қам ... ... ... ... ... жер ... ... жерасты ағындарының үстімен
қашып отырып, ... ел ... ... де ... ... «Ұлы ... арна», «қосалқы арна», «нағыз арна», ... ... ... ... ... ... ... құдықтардың бәрі сонау тұңғиық тереңде теңізге құлап
жатқан үлкен арнаға су ... ... – жер ... ... ... ... шыққан сулар деп болжаған-ды. Сонау ащы теңізге су құятын
сарқырама арнаға жеткен ешқайсысы жоқ» – ... ... ... ... соңы ... айтпақ ойына сай сәл
өзгертілген. Аңызда құдықшының ажалы шығыр тартқан ... ... ... ... «Еңсеп зіп-зілдей кірпіктерін әзер көтеріп, көзін ашып
алып еді, жан- жағынан ақ түтек болып ... ... ағын су ... да қайқайды. Жан-дәрмен бір бақыруға ғана мұршасы келді. Бірақ оны
өзінен басқа ешкім естіген жоқ,» – ... ... ... бұл ... ... шешіміне сай, ғылыми жорамалдар негізіне сүйене отырып,
қиялымен молайтқан. Біреудің ажалы оттан, біреудің ажалы судан демекші, ... ... жер асты ... алып ... ажал ... өлім ... өлке аңыздарында ұшырасады. Ол да жазушы қаламынан тыс қалмаған. Мысалы,
«Суға кеткен – Сұлушаш» аңызында:
Шілденің ми қайнатар ыстығы. Аяқ ... құм ... ... ... ... ... елестейді-ау көзге! Осындай аспан айналып жерге
түскендей боп ... ... ен ... ... ... жалғыз ғана жолаушы
келе жатты. Ол- өзін олжалаған Түрікмендерден ... ... ... ... ... ... Қызыл қанат шегірткелердің ыстыққа шыдамай шыр-
шыр қағуы құлақ тұндырарлықтай! Әудем ... ... өзі мына ... бір ... ... шеккендей елестейді. Бір құлап, бір тұрып алыстан
сағымдана көрінген қарасынға ... ... ... ... ... ... елестейді оған. Жақындай келе жолаушы өсіп тұрған ... ... ол бұл ... ... барына шек келтірмейді. Оның үстіне ағаштың қасынан
ерте заманда салынған бейітті де байқайды. «Елсіз далада өлсем, ... ... ... ... тастың астында қалады-ау!» – деген суық сезім бойын
билеп кетсе керек. Назары ескі қауымдықтан ауа ... оның ... көзі ... Қасына келеді, ернеуіне жатып қараса, ... су ... ... Оны ... ... ... ... шыға
алмасына сөз жоқ. Қолындағы құмырасын байлап жіберейін ... ... ... жіп те жоқ.. ... ... қыз ... ... жыртындыны бір-біріне жалғап, ақыры құмыраны соған байлап, ... Жіп ... ... Бірақ құмыраға су құйылғаны ... ... ... қозғап жатқанда, ыстықтан басы айналып, шыңыраудың ішіне
құлап кетеді. Ар жағының не ... ... бара ... ... көліктерін суарайын деп келсе,
судың түбінен адамның денесін байқайды. Шашы тарам-тарам болып ... ... ... ... ... ... түбінен жалтыраған қыздың
төбесі де анық ... әрі ... ... ... ... ... ... тұрғандай әсер қалдырады. Олардың біреуі дереу арқанмен
шыңырауға түседі. Байқаса, қыз ... ... ... тұр, ... қыздың шашын білегіне орап, ұстайды да, жоғарыдағыларға белгі береді,
қызды тысқа шығарып, жаңағы қара ... ... ... Енді оны ... деп атау ... Сол ... ... байқаған жолаушы «Ойпыр-ай!
Шаштың су ағымымен толқығандағы сұлуын-ай!» – деп таң қалса керек. ... ... бұл ... аты – ... болсын», – деп ұсыныс айтады.
Осылайша елсіз далада Сұлушаш атанған екінші бір ... ... ... ... тек су көзі ... оның ... саяси, экономикалық
тіршілігінің нақты орталықтарының бірі ... ... мұны ... ... ... ... атты еңбегінде түсінікті жазған. Мұнан да
басқа құдық түбінде дау, жанжалдың ... ... мен ... шайт болғандар да ұшырасады. Түбектегі су көздері қазақтың
әдебиеті рухани майданындағы «Жанна Д’Арк» қызы Фаризаны да ... ... [29, ... ... айтқан Мұстахи ағасы көрінеді. Дәлел апамыздың қасиетті
қаламымен жазылған Меред аңызының екінші нұсқасын қысқаша баяндасақ: ... ... жол салу ... ... Таудан жол салу қандай қиын! Алдында
ғана екі рудың – Адай мен Әлімнің арасында су, қоныс үшін ... ... үш ... ... екі адам ... Мередтің немере ағасы Матай да осы
жанжалда өледі. Айдай сұлу – осы ... ... ... ... ... сұлу жұртқа жар салады:
«Жолды салған адам менің жарым болады». Төменде бұлақ, ол ... ... де – ... ... ... ... жабылады. Құдық қазылады.
Меред ойға алған шаруасын бітіреді, бірақ құдық қазылып болған күні өзі де
қайтыс ... Сол қыз ... ... жұрт осы ... де су ішіп ... «Меред» суы – сол жердің табиғи байлығы.
Өлкедегі аңыздар ішінде жерасты ... ... ... ... ... суды ... бағындырған кейіпкерлер де бар. Соның
бірі – ... су ... ... ...... ... ... мінажат. Теңізде дауыл тұрғанда кемелер бағдарынан айырылғанда,
Сұлтанепе ... ... ... ... айналып жүріп, от жағып белгі
беретіндігіне байланысты. Мұндай сенімнің су жағасындағы кәсібінің түрі ... көп ... тән ... еске ... ... Қиыр Шығыстағы
Нивхылар, Шыңғыс Айтматов «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет» шығармасын
осы ... ... ... ... алып ... ... да ... байыз таппауы соны еске түсіреді.
Сүлейменнің үш баласы болыпты. Кенжесі Сұлтанепе ... ... ... рет ... ... ... келіпті. Баласынан мәнісін ... ... ... рет ... суға ... жағаға шығарып
жатыр едім, екінші рет шақырғанда екінші ... ... ... кезім еді,
үшінші рет шақырғанда үшінші кезектегілерді жағаға ... келе ...... [29, ... бір ... ... суды оқып ... кетіретін
қасиеттерінің бары екені де айтылады. Сұлтанепе басында атаның төрт ... ... ... екеуі ерекше. Таудың үстіндегі құдық таудың астындагы
бұлақтан нәр ... ... 15 метр ... – тіке жар ... ... ... ... өзі көтеріліп, таудың тасы арқылы ... ... ... ... ... ... ... екеуіне келетін су жолы
бір.
Атаның өзі ... осы ... су ... ... ... сол- ... ішсең де дәретке отырғызбайды екен. Сол құдық қолы,
жан дүниесі қара адам келсе, дәрет алмаған лас адам ... суын ... ... ... ... күйде тұрған құдық Сұлтанепенің өзі келіп
оқығанда, мөлтілдеп толып, бетінен суды қиналмай алатын ... ... ... ... оны да ... ... ... жер
жаратылысының өзгешелігінен, сондай жерді дөп басып қиналмай, дәл тапқан
атаның ... деп ... ... ... ... тұяқкешті
қылғысы келмеген, әулиені қасиет тұтатын ел алыс отырып жайлайды.
Шөл ... өмір ... ... ... тек ... ... ... өмір сүруге деген орасан зор бейімділігін, қажыр-қайратын
әлемге танытқан классикалық шығарма «Шыңырау» туысы осы ... ... ... Ә. Кекілбаевтың қаламынан ғана шыға алды. Құдық, құдықшылық
өнер туралы жазылған, оның ... ... ... шығарма.
Қаламгердің өзіне тән қолтаңба – ... ... ... ... тұлғаның өнерін, бейнесін ашуы. Бұл еңбекте ... ... ... ... ... ... шешім тұрғысынан
талданып зерттелді. Бірнеше құдықшылар өмірінің жиынтығын құрастыра отырып,
Еңсептің (Бейнеубайдың) тарихи тұлғасын жасаған. ... ... ... ... ... ... ... Құлшарұлы.
«Ханша-дария хикаясы» повесін оқып отырып, жарты әлемді ... ... ұшы, ... ... ... ... ... қуатты ұлы империясын құрған Шыңғыс хан өміріне қатысты бір
аңыздың суреткер призмасы ... ... ... ... ... Көп
уақыт бойы қаһарлы да қатыгез ұлы ... ... ... бұрмалана
кесінделіп, адамнан гөрі, құбыжыққа ... ... ... ... ... ... адам ... жасауға ұмтылу, сол арқылы шығарманың
көркемдік тұтастығын біржола ...... ... ... мұраты.
Суреткер Әмірші өмірінің соңғы сәттерінен әлемдік әдебиетте әр кез ... ... адам ... ішкі ... мен ... ... ден
қояр арылу, тазару тақырыбын іздестіреді. Алдына қойған осынау ... ... ... ... ұлы қағанның бауырына басқан соңғы ... ... ... арада болған тән рахаты мен жан рахатының алшақтығынан
көреді. Алпыс екі ... ... ... ... ой ... мен ... ... берілген оқырман қиялына ғажайып қанат бітеді. ... ... ... мен адам ... ... аңыз қорығынан ұзап,
көркемдік шындықтың айдыны кең ... ... ... ... ... кейпіндегі ұлы муза кектің жолын кесіп, қатал
Жөнейт ханды өз арының алдына жүгіндіріп, өз қолымен ... ... ... кенже ұлының аруағы болып келіп, қайғы мен қасіретке
алып барар пендешілік ойлардан, мақсаттардан түңілдірсе; ... ... ... ... арудың бойындағы тән рахаты
кейпінде келіп, Шыңғыс ханды таңғұт жұртының қарғысына ұрындырады, сұлулық
бұл жолы ұлы ... ажал ... ... [30, 65].
Шынайы классикалық биікке көтерілген сюжет өру мен образ сомдаудың
адамдар адамдар қарым-қатынасы арқылы өрбитін ... ... ... ... ... жатыр десеңізші! «Судың да сұрауы бар» демейтін бе еді
дала даналығы. Автордың түпкі айтары осы. Осы уәжге ол өз ... ... ... ... алып ... асықпай, аптықпай,
байсалды баяндау үлгісімен жетеді. Оған оқырманын да шексіз иландырады,
сендіреід. Өмірі, бүкіл саналы ... ... ... ... ... қысқа мерзімде ағып өте шыққанын Әмірші соңғы рет сезінеді. Ажалы
Алладан ... ма, елде ... ... ма? ... ... ғана ма? ... мақсаты басқада. Өз қолыңмен істеген қиянатың, ерте ме, кеш пе,
алдыңнан бір шығары хақ дегенге саяды шығарма арқауына өзек ... ... ... ... ... болып, жыландай иіріліп келіп, аяусыз
қапқан мына ажал соның айғағы соның дәлелі.
Әділет пен зұлымдықтың, ақ пен ... ... ... ... дүниекезектің болары ұлы жаратылстың ... ... ... ұлы ... ... ... ... дәуір көріністері суреттелетін бұл хикаяттары мен романында Ә.
Кекілбаев аңыз ... ... ... ... әдебиетінде бар үлгіні жаңғырта,
өзгеше пайыммен қолданады. Жоғарыда айтып өткеніміздей шығармада ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе,
шығарманы тұтас аңызға құру осы ... тән ... еді. ... оның ... хикаят, романдарда белгілі эпизодтарда ғана аңыз
желісі баян ... ... ... рас.
Ал, Әбіш Кекілбаев өзінің роман, хикаяттарында аңыз желісін негізне ала
отыры тарихи ... ... ... ... ... ... жолын
іздейді. Әбіш Кекілбаев үшін көркем шығарма арқылы көрінетін негізгі ... ... ... ... сол ... ... ... болған түрлі
тағдырлар туралы ой түйіні, тарих сабағы. Кезінде: «Әбіш алғашқы кезде көне
көне тақырыпқа қалам тартқанда, біздің ... ... ... ... ... бір ... ... кейіпкер етіп алып, соның ғұмар
кешкен дәуірі мен ортасын суреттеп жатпайды. Әбіш шығармаларының ...... ... оның ... ... ішіндегі басынан өткерген
алуан түрлі тауқыметі, сенімі, түсінігі, намысы, сезімі, елдігі, ерлігі,
жақсылығы, ездігі – ... ... Біз ... отырған «тұтас бір дәуір» жүз
жылды былай қойып, мың жылға дейін созылуы мүмкін» [25, 127], – ... ... ... ... ... ... ... жазылған алғашқы шығармаларының ... ... ... хан ... қатысты аңыз негіз болғанымен
жай фон үшін ғана алынғаны ... ... ... ... ... ... ханның әлемді тітіренткен қаталдығы мен жауыздығына
байланысты аңыздарды ... ой ... ... ... өз ... орай
жаңғырта, жетілдіріп пайдаланады. ... ... ... та,
кескілескен шайқас та суреттелмейді. Бірақ ой ... ... ... ... ... пайымы оқырманды терен, тебіреніске жетелеп,
зұлымдық пен жауыздық, тәнқұмарлық пен қанқұмарлық жайында сыр ... ... ... ... өз ... толағай жеңіске жетіп, белгілі
уақыт өмір сүргенімен, ... ... ... ... ... зауал ұратыны кәміл. «Ханша-Дария хикаясындағы» ой түйіні
осыған тілереді. Ханның зұлымдығы ... ... ... ... ... тұтас бір халық тарих санасынан біржолата жойылды. Еркек кіндіктісі
түгел қырылып, әйел, ... хан ... ... мен ... ... қанқұмарлыққа қоса тәнқүмарлық билеген ... ... ... ханымы Гүрбелжіннің қолынан ажал ұрығы егілді. Көне ... мән, ... ... қоса ... әйелге тән құдіретті көрсетеді.
Гүрбелжін бейнесі арқылы туған халқына, ақ ... ... ... ... ... отансүйгіштік қасиеттер дәріптеледі.
Бұл орайда шығарма өмірге келген ... ... ... сыншы
Сағат Әшімбаевтың мына бір пікірі ойымызды бекіте ... ... ... жасаған қастығы жайжан жай, кездейсоқ эрекет емес. Әйел
жүрегінің түкпірінде қордаланған, ... ... жоқ ... ... ... ... ... сұйіспеншіліктің бас көтеруі. Ондай қастықты күбің
күйкі әрекетпен шатастырмау керек. Отанына шын ... адал ... ... сол ... болмағанмен басқа орында болсын бәрібір сол қастыққа
баратыны сөзсіз. Міне, осы жайға кітапты оқу ... ... [25, ... болғанда да Ә. Кекілбаев шығармаларында аңыз желісінің
қолданылуы суреттеліп отырған ... ... ... өмір шындығын
көркем шындыққа айналдырудың жолы. Ә. Кекілбаев үшін ... ... қүру ... ... ой ... ... ... қызмет атқару. Бұл
сипат оның «Ханша –Дария хикаясы», «Күй» хикаяттары мен «Аңыздың ақыры»
романында үндесе, ... ... ... көрініс табады.
Алғашқыда «Махаббат мұнарасы» ... ... ... ... ... ... ... атпен кітап болып басылған роман – осынау ... ... ... ... ... ең бір жетілген мықты үлігісі.
Миф пен аңыздардың тарихи шығарма үшін тұрақты әрі күрделі негіз болып
саналатыны көп ... ... ... ... ... аңыз – ... ... сүйеніп жасалатыны да болады. Соның бір
мысалы Әбіш Кекілбаевтың ... ... ... Бұл ... ... ... мәні туралы әдеби сында аз айтылған жоқ.
Әбіш Кекілбаев ... ... ... өмірінде, оның рухани
болмысында ұзақ жасайтындығының жанды бір ... ... ... Әлем
эдебиетіндегі секілді қазақ әдебиетінде аңыз табиғатын жіті түсініп, көркем
шығармада шынайы ... ... ... әрі ... Ә. ... ... оқиғалар сырына терең үңіліп, өмір тәжірибесін философиялық
көзқарас тұрғысынан алып ... ... ... ... тарихпен
сабақтас бүгінгі өмірлік концепцияны көркемдік ... ... ... ... ... көрсетеді.
«Аңыздың ақыры» романындағы: көк ... ... аңыз ... ғана ... ... ол ... таң ... қүдіретті
бейнесімен адам жанын екі ұдай сезімге түсіреді:
Әміршіні жолынан тайдыра алмаса да, асау ... ... ... ... бой ... Қаһарынан Қап тауын ... деп ... ... да, ... да, өшпенділіктен де түгел айырылып, ағысы қатты
өзенге абайсыз түсіп кеткен ... ... ... қалады. Сезімі
ешбір жойқын жорықтарда қаймықпаған айбыны – ар ... ... ... ете ... ... ... ... алдында кішірейеді. Ол сонда
ғана тізе бүккенін мойындайды: ... ... ... жоғары тұру жалғыз
құдайға жарасқан дейді ғой. Адамға ... ... ... ... күш, ... астам дәулет, астам өнер түптеп келгенде бәрі де бақыт емес, ... [2, 175]. ... ... ... жан ... ... ... ой
толғай отырып, мынау күрделі өмірдің тылсым терең мәнін ... ... ... ... барынша ашып көрсетуге тырысқан.
«Аңыздың ақыры» романында автор философиялық психологиялық ... ... ... ... ... да ... ... бейнелеуден
гөрі кейіпкердің моральдык бейнесін жасауға, ал ел ... аңыз ... ... ... ... ... ... баса көңіл
қояды.
«... Стилевой рисунок Кекилбаева включает в себя спектр детализации, –
деп жазды ғалым А. ... ... ... дисертациясында, – полноту
описания, чем и ... от ... ... ... ... ... ... самой жизнью ситуации, занимающие в фольклорной притче
второстепенное место» [14, 25].
Кішкентай детальдан философиялық әлеуметтік ой ... ... ... ... үшін қызыл алма да – деталь, сиқырлы мұнара да – деталь,
кіші ханымның түсі де – ... ... ... бәрі де ... ... ... ... көркемдік тәсілдер. Осындағы әр деталь сол кезеңнің әлеуметтік
– қоғамдық мәнін ашып, өлім мен ақиқат алдындағы ... ... ... ... ... ... сыншы-зерттеушілер бұл
шығарманы бірде тарихи роман, бірде Еуропа әдебиетінде ... кең ... ... ... телісе, бірде әлеуметтік-психологиялық романдар
қатарына қояды.
«Аңыздың ақыры» атты романын мифологиялық тұрғыдан зерделей зерттеген
филология ғылымының ... А. ... ... ... ... легенды» на внешний ... ... ... ... к жанровой типологии исторического романа.
Однако ряд ... в ... ... характер повествования о
средневековой эпохе, ... ... на ... отношениий
героев, тенденция к философскому осмыслению и обобщению перипетий сюжета,
доминирование в изображении ... ... ... ... ... укрупнение темы идеальной любви, тяготение к
символизации сказывания в конечном итоге ... о ... ... ... , – деп шығарманы типологиялық жағынан
тарихи романдар қатарына жатқызғанымен, оның бір қатар ... ... мол ... бүл ... ... ... – аңыз тудырған бітімі
бөлек көркем шығарма екендігін атап өтеді.
Ә. Кекілбаев «Аңыздың ақыры» атты ... ... ... ... ... бақ пен даңқ туралы ойын әміршінің көзқарасымен
шеберлікпен дамыта түседі.
Баяғыда ... ... ... кеп: ... ... ием желді
неге бағындырып бергенін білесің бе?» – деп сұрапты. ... ... таба ... ... қалыпты. «Ол сенің патшалығыңның ақыр түбі желге
ұшатынына ...... ... Сүлейменнің бұны естігенде есі ауып
кетіпті. Әлгі құмырсқа: «Алланың әмірін ұлыларға кішілердің сөзі ... осы ... , ... тайып тұрыпты.
Қазақ әдебиетінде Сүлеймен пайғамбар бейнесінің орын алуын ғалым Ш.
Сәтпаева былай деп көрсетеді: «В «Сейфульмалике» немало ... ... ... ... По ... А.Н. ... о ... первоначально появилась в Индии. Из ... ... ... ... к мусылманом — персем. К казахам они
пришли проникновением арабского ... где ... был ... [29, ... даңқ ... ... ... ұлы әміршінің өзіндік
байлам тұжырымдарымен дамыта түседі. Бақ – аз ... ... ал даңқ ... ұрпаққа кетер мәңгіліктің несібесі деп түсінеді. ... ... ... ... күшпен, зұлымдықпен тарамауы тиіс.
Халықтық мифология сол кезеңнің нақты ақиқат болмысын ... ... ... ... ... ... ішкі жан – ... ұштасып отырады. Автор романдағы кейіпкерлердің тарихи
тұлғалар бейнесін ... ... ... да, ... тарихтан еншілеген өз
орнындары бар ... ... ... ... ... іштей толғанта
сырын бөлістіреді.
«Аңыздың ақырында» бір ғана аңыз емес, халық прозасының ... ... ... Бұл ... ... Р. Бердібаев: «Оқиғалар мен
адамдардың ... ... ... ... ... бұл шығарманы тарихи романдар қатарына қосады», – ... ... ... ... ... көк мұнара туралы аңыз болса, онымен
қоса шығыстың «Мың бір түн» ... ... ... ... мен ислам дінініңқасиетті бес парызының қажылыққа құлшылық ету
көріністері қоса ... Олар ... ... мифологиясын барынша терең
зерделей зерттегенін көрсетеді. Романдағы оқиғалардың басты ...... ... ... ... өзі ... дінімен байланысты. Автор
оған бүл есімді тектен-текке беріп отырған жоқ. ... ... ... ... жердегі тіршілік етіп жатқан адамдар өміріне баға беруі
бұған дәлел. «Жатаған ... ара- ... ... ... жатқан
ноқаттар – есек мінген, не жаяу кетіп бара жатқан ... жұрт мың ... ... ап, ... ... ... ... әлдеқандай кішкене
мақұлықтар секілді. Олардың көзге әзер шалынатын ... ... да ... ... ... маңы құмырсқаның илеуінен бір аумайды.
Әншейінде арасында ... ... ... ... де мынандай
зеңгір биіктен қарағанда құнсыз, қызықсыз, тіпті көзге де ілікпейді» ... ... ... бой ... ... бара жатқан көк
мұнараны көкке көтеріп қана қоймай, Жаппардың ... ... ... ... ... суреттейді. Адамдардың не үшін биік мұнара
соғып, аспанға ұмтылуының себеп-салдарын шебердің ойлы ... ... ... ... ... ... көк ... әлемнің тең жартысын
билеген Ұлы Әміршінің адамгершілік, мораль мәселелеріне келгенде тұйыққа
тірелгендігін паш етеді. Өзі шығарған ... ... өзі жапа ... істе ... ешнәрсе келмейтін бейшара халге түсіреді. Әлемдегі
тақ иелерінің тағдырын екі ауыз сөзбен шешкен Әмірші өз ... өз ... ... ... ... іштей мүжіген Әмірші соңғы ... ... ... қаншама халықты бағындырғанымен, адамзаттың
еркіндікке ұмтылған асқақ арманын жеңе ... ... ... ... халқының ертегілік сюжетін қазіргі қазақ романында жаңа
форма, жаңа көркемдік тәсілмен ... ... жол ... ... ... басындағы шебер жігітке іңкәрлануы және өңі емес түсінде
махаббатқа мас болуы – ... ... тың ... Бұрынғы қазақ
романдарында кейіпкерлердің жан дүниесіндегі сезім иірімдеріне қаншалықты
бой ұрып суреттелінеді ... Кіші ... ... ... ... ... ... сирек кездесетін бірегей бейне, Қырық
қыз бен Ханша – қазақ ертегі аңыздарында ертеден келе жатқан ауызекі аңыз ... ... ... ... ... бұл ... негізгі акценті
Ханымға арнап отыр. Сонымен қоса орта ғасыр кезіндегі әлеуметтік ... ... ... ... қана қоймай, Ұлы Әмірші мен Кіші
Ханымның, шебер Жаппардың дара ... ... ... да шебер
жеткізе біледі. Адам сезімінің палитрасын қай ... да ... ... ... ... ... Шығарманың
композициялық бітімін спиральді түрде емес, қалыпты дамудың циркуляциялық
әдісімен шешеді. ... – бірі ... ... мен Кіші ... ... романда махаббаттың заңдылығымен әділ шешімін табады. Жазушы сол
кезеңнің адамгершілік – моральдық құлқын көз ... алып ... ... ... ішкі ... ... нәзік те сезімтал
сүйіспеншіліктің құпия сырларымен терең ... ... ... ... ... ең асыл ... екені белгілі. Бірақ сол кезеңдегі қоғамдық
ортаның бітімге келмес қарама- қайшылығы шебер Жаппарды да, Кіші Ханымды да
дәрменсіз ... ... ... бұл ... ... ... оттай
ыстық махаббаттың құдірет күші ¥лы Әміршінің санасында орын теуіп келген
бұрынғы ойларын күл-талқан етіп көкке ... ... ... пенденің басында кездесетін бір сәттік бақытты үлкен
мифологиялық ойлау жүйесімен жеткізе ... ... Кіші ... ... ... бақыт құшу қалпы нәзік бір сезімдік ... ... ... от құшқандай өртеніп барады. Ол төсегіне ... ... ... ... ... Бұның баяғыдан бергі сарылып күткен
ыстық іңкәрі басқа ешкім де, ештеңе де емес, тек осы ... ... ... бара ... осы бір ... қана... Енді бұларды ешкімде ажырата
алмайды. Енді оны құшағынан өмір бақи шығармайды. Ол қасындағы бөгде ... ... сыға ... өзі де ... оның ... ... Екеуінің бойындағы қан араласып, бірге ағып бара жатқандай; ... бір ... жаңа ғана бір - ... ... телмірген екі адам бір адамға
айналып кеткендей» [2, 150], – деп келетін үзіндіден бір ... әйел ... бір ... ... ... үшін құдай оларды екі ... ... ... әлем ... ... желісін сезінесіз. Екі дүниеге
бөлініп кеткен әйел мен еркек кең дүниеге сапар ... ... ... ... ... ... ... адам ғана бақытты болмақ.
Романдағы Кіші Ханым мен ... ... ... ... ... ... бітеді. Басқаша аяқталуы мүмкін де емес. Қаһарынан
қара жер сескенген Ұлы ... ... қол салу ... ... қараудың өзі
кешірілмес күнәһарлық еді. Көк мұнараны салған шебер Жаппардың ... ... ... ... Ұлы ... жазаны көпшіліктің шығарыпқойған
шешімімен жүзеге асырады. Шебердің екі көзін қарып, тілін кесіп, тірі
тіршілік ... ... ... ғана қалдырады. Романдағы сан –
сапырылысқан ой ... ... Ұлы ... ... ... және ішкі
сезім толқыныстарымен бірлікте терең сипаттала түседі.
Ислам әлемінде мұсылман атқарар қасиетті бес ... бірі ... Ұлы ... «түс ... ойы ... суреттелген бұл мотив романның
композициялық бітімін ширықтыра түседі. Адам баласының хақ ... өз ... ... ... ... ... Бұл тек ислам дінінде ... ... және ... діндерінде де қалыптасқан канондық тәртіп. Әмірші
түсінде қасиетті Меккедегі Қағба тасына құлшылық ұрып не маңдайын ... не ... қолы ... ... халге түседі. Ол көрініс былайша
суреттеледі: «Ол үрдіс бойынша екі иығын ... ... ... ... үш рет ... ... Әр айналып шыққан сайын қара тасқа
иілгенмен, ол бәрібір маңайлатпай ... Өзге жұрт аузы ... ... ... Бұл дегенде қара тас ойнақшып орнында ... ... әр бір ... ... мән ... ... Ұлы ... күнәға
батқан күнәһарлығын осы бір деталь арқылы жеткізе білген.
Ұлы Әмірші иығына ихрам лыпасын ораған күннен бастап қажылық ... ... ... де жасайды. Бірақ бұған дегенде «қара тас» орнында
сырғанақтап тұрмай қояды. Жұрт ... қой, ешкі ... ... түйе ... үш рет қағба тасын айналса, бұл жеті рет ... ... ... да
тарғыл тас бұны тізесінен қағып, маңына жолатпайды. Өзінің қандай күнә
арқалап, ... ... тап ... ... ... ... ... Мұсылман
қауымының қай жасаған күнәсі де кешіріледі дейтін «Қасиетті ... қара тасы бұл ... ... ... ішкен киелі «Зәмзәм суы»
да көкірегін сілтідей қарып өтеді.Алла тағаланың қай қызметіне әзірмін десе
де бұған ешқандай ... ... ... ... жұрт алып жатқан қасиетті
несібеден де қағылады. Жарты әлемді жамбасына басқан Ұлы Әмірші бұл ... о ... де ... ... ... ... ... жолы – қанды
жорық. Моральдық жағынан ауыр соққы алған Әмірші соңғы жорығына аттанады.
Өшпенділік тек ... ғана ... ... не бір ... ... Ұлы ... ... соңында «Барар жерің бәрібір жердін,
асты» деген шимайланған ... ... ... ... ... ... ... түркі дүниесінің тарихында өзгеше орны бар тағы ... ұлы ... Әмір ... ... ... ... мен сұлулық әлемі бұл жолы көзсіз махаббат кескінінде, көрікті
мұнараны көтеріп, соған өзінің күллі жалын сезімін қоса өрген жас ... ... ... кеткен ұлы Әміршісін сағынған ханша өз басиесіне
деген сезімі мен құрметінің белгісі – ... ... ... ... Мұнараны салу кезінде сәулетті жас жігіт жас әйелге өзінің ынтық
көңілін аңғартады. Мөлтең мұң, ... ... ұлы ... ... ... үлгідегі сезінуі мен ойлаудың ауаны айдынын кеңейтіп, ... ... ... ... ... де мағыналы философиялық түйіндерге
жетелейді. «Арыстан айға шауып мерт ... ... ... нақылы еске
түседі. Өзінің ұлы сезімінің торынан шыға алмаған ... ... ... ... ... жарына ынтық болған сезімі әшкереленіп, хас
шебер дарға асылады.
Иә, қатыгездік қаһары таза сезім мен мөлдір махаббатты жеңген ... ... ... ... ... еді... Бірақ әмірші де, ... ... тіс ... ... да, ... ... да, ... қанатына
іліп әкетіп, ғасырлар қойнауынан бізге алып жеткен. Уақыттың алып кеңістігі
де бір нәрсені жеңе алмайтынын ескермеген екен. Шеберді өлтірдім, ... ... ... ... деп ... Ұлы ... жаңылыпты, қателесіпті. Қайта
өз ғұзырынмен, өзінің ... ... ол ... сұлу да ... ... ... ... сұлулық бәрін де ойсырата жеңді. Махаббат мұнарасы
көкке бой созды. Ол өзінің ғажайып кескінмен, сұлу ... ... ... ... ... ... ... мұнарасы
ғасырлардан ғасырларға өтті. Көріп отырсыздар, Кекілбаев суреткерлігінің
алғашқы кезеңін анықтайтын, даралайтын ... ... яғни ... ... ... ... ... – шоқтығы биік, көркемдік
қуаты берік, өмірлік ... ... ... ... та, Ә. Кекілбаев та шығыс халқының ертегілік сюжетін өз
шығармаларында жаңа форма, жаңа ... ... ... ... ... ... ... мифологемдерді синтездеп оларды аналитикалық
формада талдап, жаңаша бір мазмұнда баяндап шығады. ... ... ... ... ... аңызды қайта жаңғыртып, оған терең философиялық-
әлеуметтік мән-мағына ... адам ... ... ... ... ... ... соғады.
Миф пен аңыздардың тарихи шығарма үшін тұрақты әрі күрделі негіз болып
саналатыны көп материалдармен дәлелденеді.
Кейбір туындылардың ... ... ... ... ... да ... Соның бір мысалы Әбіш Кекілбаевтың "Аңыздың ... Бұл ... ... және ... мәні ... ... сында
аз айтылған жоқ.
Алғашқыда «Махаббат мұнарасы» деген атпен жарық көрген, ... ... ... ... ... ... ... роман – осынау тарих пен
аңызды «гардероб» ретінде пайдаланудың ең бір ... ... ... Кекілбаев шығармалары аңыздың адамзат өмірінде, оның рухани
болмысында ұзақ ... ... бір ... ... ... Әлем
эдебиетіндегі секілді қазақ әдебиетінде аңыз табиғатын жіті түсініп, көркем
шығармада ... ... ... қарапайым әрі табиғи. ... ... ... оқиғалар сырына терең үңіліп, өмір тәжірибесін
философиялық көзқарас тұрғысынан алып қарайды, осылайша ... ... ... ... өмірлік концепсияны көркемдік өлшем, көркемдік ой-
арна, көркемдік шешіммен жарқырата көрсетеді.
"Аңыздың ақыры" романындағы: көк мүнара туралы аңыз махаббат мәңгілігінің
ғана символы ... ол ... таң ... ... ... ... екі ұдай ... түсіреді.
Атақты жазушы Ә. Кекілбаев журналист Жанболат Аупбаевтың; «Ендігі әңгіме
«Күйші» повесіндегі «мәңгүрт» сөзі туралы. Мұнда сіз бұл ... ... ... боп ... өз ... оны ... боп қолдандыңыз.
Арада 12 жыл өткен соң ол ... ... ... ... ... тіні арқылы әлеуметтік философиялық мәңге ие халықаралық
лексиконға айналды. Осы арада ... ... ... ... «Бұл ... ... не ойлайды? Ал, «Боранды бекет» романының иесі ше? –
деген сұрағына:
...Мен шексіз кекшілдіктің ... ... ал ... ... ... ... сөз ... Шыңғыс Айтматов рухани
мәңгүрттіктің қайтадан ... ... ... егжей-тегжейледі.
Бұл тақырыпты әлі де илей түсетіндей талай қыры бар екеніне қазір ... ... жүр» – деп Ә. ... ... ... Ш. Айтматов: «Әбіш Кекілбаев інімнің шығармашылығына әрдайым көз
қырын сала ... Оның ... ... кең ... ... .ұнайды. Жылы
пікір білдірген жағдайым да бар, дей келе өзінің мәңгүрт туралы ... ... ... сөзді жазбай-ақ бұл ... ... ... «Мартовский снег» (1988 ж.) ... ... ... ... романнан үзінділер
беріп дәлелдейді.
III. Айтматов шығармасының шыңы ... да ұзақ күн» ... ... жазушы космос тақырыбын көтеру арқылы адамдардың бейбіт
өмір адамдардың бейбіт өмір идеалына ... ... ... ... оған ... ... де көп ... көрсетті. Адамзат қаперінің
қазына байлығы космосқа қарап өрлеп ... ... өмір ... ... жер бетінен мәңгіге жоғалады. Адамзаттың бейбіт те бақытты өміріне
төнген ең зор қауіптің бірі ... ... ... ... ... ... – дейді жазушы.
Адам мен табиғат тұтас бір ... ... ... ... ... ... Ш. Айтматов: «Мен өзімнің осы повесім ... ... ... ойланбайтын заттар туралы ойлануға мәжбүр еткім
келеді. Мен оқырмандар өздерінің адам екендігін түсініп, өмірді жалғастыру
үшін ... ... ... ... ... естеріне салып,
ойландырғым келеді» – деген концепциясы жазушының әр шығармасының түйіні
болса керек.
Ш. Айтматов та, Ә. ... та өз ... ... ... озық техникалы жағдайына көше ... ... ... ... және ... ... ... айырылып қалмауы керек екендігін,
жан дүниенің жарқын, ізгілікті болуы аса ... ... ... мен ... ... ал техниканың адамда тұтынушылық
психологияны ... ... осы ... ... ... да, ... сұхбаттарында, мақалаларында да атап отыратынын
көреміз.
Пайдаланылған әдебиетттер
1. XX ғасыр мәдениеті. // Мәдениеттану. Алматы.2003.
2. ... Ч. ...И ... ... – души ... Собрание сочинений: В
7т./Сост. И ред. Акад. Р.Рахманалиев. – М.,1998.
3. Айтаматов Ч. Эхо мира. ... ... ... ... ... ... Э. ... и действительность в творчестве Ч.Айтматова.//
авторефорат к.д.фил.наук.-Л., 1983.
5. Айтаматов Ч. Балалығым. Бішкек, ... ... Р. ... бала ... шоң ... // Егемен Қазақстан.– 2000-2
ақпан.
7.Айтматов Ш., Шаханов М. Сырласу қуанышы// Қыз басындағы аңщының зары
(ғасыр айырығындағы сырласу). ... ... ... А. ... ... ұлы достық // Қазақ елі. – ... ... Ч. Өзім және ... ... ... Б.Сарбалаев.
Алматы, 1980.
10. Қирабаев С. ... ... Әбіш ... және ... ... ... Ж. Қазақстан халық жазушысы Ә.Кекілбаевтың шығармашылығы
бойынша жүргізілген сұхбат.- Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... кабинеті, - Алматы, 1999. – 19 б.
12. Бәйішев С. ... мол ... ... ... Айтматов Ч.Вся правда. девять лет спустя// И дольше века длиться день.
Лицом к ... ... ... ... ... ... С. ... 70 жаста// Парасат-1998 – №12.
15. Әбіш Кекілбаевтың журналист Жанболат ... ... ... ... ... Айтматов Ш. Боранды бекет. Алматы, 1986.
17. Айтматов Ш. Плаха. Алматы, 1988.
18. Мырзалиев Қ. Иірім. Жас ... ... ... Ч. ... ... ... сочинений: В 7т./Сост. И
ред. Акад. Р.Рахманалиев. – М.,1998.
20. Айтматов Ш. Ақ ... ... мен ... ... 1973.
21. Керейқұлов Қ. Жаңа айдар немесе жазушының творчестволық жолындағы
сындарлы кезең //Лениншіл жас –1981-16мамыр.
22. ... З. ... ... өнер ... ... ... Құрманов
М.
23. Алпысбаев Қ. Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы аңыздың желі // Әбіш
Кекілбаев және ... ... ... Қазақ университеті.2009.
24. Мауленов А.Аңыздан ақиқат туындаған // Әбіш Кекілбаев және замана
шындығы. ... ... ... ... Ж. ... ...... «Мирас», 1989.
26. Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. - Алматы, «Қазығұрт»,
27..Кекілбаев Ә. Күй, 12 томдық ... ... - ... ... 1999.
– 66 б.
28.Дүйсенбаева Ж. Ә.Кекілбаев – суреткер. - Алматы, "Нұрлы әлем", 2002,
29. ... Ж. ... ... ... ... ... ... Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертация
30. Әбдікова Қ. Қазақ әдебиетіндегі ... ... - ... ... а.Ж. ... в ... и ... казахсклй прозе//
Әбіш Кекілбаев және замана шындығы. Алматы, Қазақ университеті.2009.
Қосымша пайданылған ... ... Ш. ... ... ... ... Ш. ... бекет. Алматы, 1986.
3. Айтматов Ш. Ақ кеме. Повестер мен әңгімелер. Алматы, 1973.
4. ... Ш. ... ... ... тарғыл төбет. Алматы, 1979.
5. Кекілбаев Ә. Елең-алаң. - Алматы, «Жазушы», 1984.
6. Кекілбаев Ә. Үркер. - Алматы, «Жазушы», ... ... Ә. ... қонған боз төбе. - «Егемен Қазақстан».
14.09.2005.
8. Кекілбаев Ә. Азаттықтың ақ таңы. - ... ... ... ... Ә. 12 ... ... жинағы, 7 - том, - ... ... ... Ш., Шаханов М. Аңшы зарының мәнісі // Заман ... ... ... Қ. ... Жас ... ... ... К. Шыңғыстың Шыңғыс Айтматовы. Тараз-Жамбыл, 2000.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кекілбаев, Әбіш11 бет
Ш.Айтматов шығармашылығы49 бет
Ш.Айтматовтың «Жәмилә» повесінің қазақ, орыс, ағылшын тілдеріне аударылуы32 бет
Ш.Айтматовтың “Қош бол, Гүлсары!” повесі және оның қазақша аудармасы37 бет
Шыңғыс Айтматов7 бет
Шыңғыс Айтматовтың «Борынды бекет» романындағы мәңгүрттену процесі50 бет
Ә. Кекілбаевтің «Аңыздың ақыры» романындағы Әмірші бейнесі63 бет
Ә. Кекілбаевтың повестеріндегі тарихи тұлғалар тағылымы320 бет
Ә.Кекілбаев шығармаларындағы тарихи тұлғалар3 бет
Әбіш Кекілбаев5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь