Аңырақай шайқасы және оның маңызы

Жонғар басқыншылығына қарсы қазақ халқы Отан соғысының (1723—1730) жеңіспен аякталуында Аңыракай шайкасы аса көрнекті рөл аткарды. Ол туралы қазақтардын дәстүрлі ауыз әдебиетінде айтылады, сондай-ақ оған М. Тынышбаевтын еңбегі және баска да бірқатар жанама деректемелер арналған.
Аңырақай шайқасының уақыты туралы мәселеге келгенде барлық авторлар негізінен бір ауызды. Ауызша аңыздарды пайдаланғандар да, М.Тынышбаевтың ізі мен жүрушілерде солай. Оның үстіне 1723—1730 жылдары Отан соғысы оқиғаларынын қисыныда 1730жыл екенін анықтайды. М. Тынышбаев «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі қазактардың алғашқы женісті шабуылдары 1726 жылға немесе сәл кейінірек (1727) уақытқа жатады және Аңырақай қырғыны (Болаттың кайтыс болуы да) «1730 жылдың көктемінен кешікпей болған, өйткені сол жылдың шілдесінде Әбілкайырдың елшілігі Уфаға жетіп те үлгерді» деп сеніммен жазады.
Соңғы жылдардағы тарихи әдебиетте Итішпес Алакөлдің орналасқан жері туралы барған сайын жиі дау айтылып жүр. Ә. Диваев «Аныракай» «Итішпес көлі маңында, Алакөл жағында... Арал теңізінен солтүстікке таман жаткан таулар ғақарай» жатыр деп санаған. Жер жағдайын жақсы білген М.Тынышбаевтың «Аңыракай Ә. Диваев көрсететін жерде емес, Балқаш көлінің Онтүстік шетінен оңтүстік-шығыс жағында 120 шақырым жерде жатыр, ол қазактар арасында ««Итішпес деген атпен мәлім» деп санауы орынды. Солай бола тұрса да, «Алакөл» көлінің орналасқан жері туралы пікірталас жалғасып келеді.
1997 жылы Аңырақай ғылыми экспедициясы (басшылары: КР Мемлекеттік хатшысы, халык жазушысы Ә. Кекілбаев, КР ҰҒА академигі М. Қозыбаев).
Бұл жөнінде М. Тынышбаевтың айтканы дұрыс, бұл арада әңгіме Балқаштың солтүстік-батыс шеті жағында жаткан Алакөл жайында болып отыр деген тұжырымға келді.
1. «Қазақстан тарихы» 1995-96-Алматы.
2. «Қазақстан тарихы очерктері». 1990жыл-Алматы.
3. «Қазақстан тарихы» Көне заманнан бүгінге дейін 2-том «Атамұра» баспасы.
4. «Қазақстан тарихы» көне заманнан бүгінге дейін. 3-том.
5. «Атамұра» баспасы. Алматы, 1993ж.
        
        Аңырақай  шайқасы және  оның  маңызы.
Жонғар басқыншылығына қарсы қазақ халқы Отан соғысының ... ... ... ... аса көрнекті рөл аткарды. Ол туралы
қазақтардын дәстүрлі ауыз ... ... ... оған ... ... және ... да ... жанама деректемелер арналған.
Аңырақай шайқасының уақыты туралы мәселеге келгенде ... ... бір ... Ауызша аңыздарды пайдаланғандар да, М.Тынышбаевтың
ізі мен жүрушілерде солай. Оның ... ... ... Отан ... ... ... ... анықтайды. М. Тынышбаев «Ақтабан
шұбырындыдан» кейінгі қазактардың алғашқы ... ... 1726 ... сәл ... (1727) ... жатады және Аңырақай қырғыны (Болаттың
кайтыс болуы да) «1730 жылдың көктемінен кешікпей ... ... ... ... Әбілкайырдың елшілігі Уфаға жетіп те үлгерді» деп
сеніммен ... ... ... ... Итішпес Алакөлдің орналасқан жері
туралы барған сайын жиі дау айтылып жүр. Ә. ... ... ... ... ... жағында... Арал теңізінен солтүстікке таман жаткан ... ... деп ... Жер ... жақсы білген М.Тынышбаевтың
«Аңыракай Ә. Диваев көрсететін жерде емес, Балқаш көлінің ... ... ... 120 шақырым жерде жатыр, ол ... ... ... атпен мәлім» деп санауы орынды. Солай бола тұрса да,
«Алакөл» көлінің орналасқан жері ... ... ... келеді.
1997 жылы Аңырақай ғылыми экспедициясы (басшылары: КР Мемлекеттік
хатшысы, халык жазушысы Ә. Кекілбаев, КР ҰҒА ... М. ... ... М. ... ... дұрыс, бұл арада әңгіме Балқаштың
солтүстік-батыс шеті жағында жаткан Алакөл жайында ... отыр ... ... ... ... ... ... 180 жыл өткен сон XIX
ғасырдың басында Ресей империясы Коныс аудару ... П. П. ... ... ... ғылыми экспедициясы жасаған. Ол өз қорытындысында
«Алакөлдің суы тұзды-ащы... ал жағалаудан 15-20 ... ... ... ... тұщы ... деп атап ... сорлардың бірінде, Қошкарбайтұз деген жерде, XX ғасырдың
басында тұз өндірілгені мәлім. Оның бір ... ... ... ... Верный уездеріне тасып апарылған.
Қоныс аудару баскармасы экспедициясының материалдарында Алакөл көліне
сипаттама ... ... және ... ... ... онда,
— Алакөлдің жағалауы жалаңаш; тек кей жерлерде судың жағасында ұсактал мен
аласа камыс өседі; соңғысы ішінара су басып ... ... да өсіп ... ... ... ... да осындай. Аталған алқаптардың батыс
жағындағы жағалау жартасты, солай болғанның өзінде тас ... ... ...... ... қамысты, камыс (дұрысырақ айтканда,
кұрағы) барған сайын ... ... ... ал ... ... ... Балқаш өңірінің тұтас «джунглиі» басталады. ... ... ... ... ол ... ... сызығынан жақсы көрінеді».
Алакөл мен Аңырақай таулары арасында әредік төбелер ұшырасады, шоқ-шоқ
баялыш, изен, жыңғыл ескен сортаң-құм дала жатыр. Аңғарларда ... ... көп. ... ... ... ши қопалары, Хантауға жакындағанда тіпті
құрақта кездеседі. Қоныс аудару басқармасының комиссиясы ... ... өз ... өз топырағымен және өсімдіктерімен көршілес шоқалақты
далаға, шағылдарға ұқсас ... ... бар ... айта келіп, ол кезінде
шығанақтардың түбі болған деп жорамалдаған..
Аңырақайдың шығысында Қарой алабы жатыр, Аңыракай таулары ... ... км, ені — 5 км) ... су айырығы жүйесіне жатады. Аңырақайдың батыс
сілемдерінен ... ... ... ... ... және ... ... жатқан және Іле өзеніне дейін жететін Карой жонымен шатыстырмау
керек) биік емес Құлжабасы жотасы ... тұр. ... ... ... ... дала ... баратын Бестамақ жол жолына қарай бес сай шығады.
Шу-Іле су ... ... мен ... ... Хантау
ерекшеленеді, онда жақындағанда қиыршықтас, кейде тау жыныстары ша-шылып,
көбінесе тақтатастар жер бетіне шығып жатады.
Аңырақай экспедициясы (1998 ... ... ... Байтал станциясынан
Хантауға бағыталып, атақты Қанарыққа шықты. Бұл ордың терендігі қазір бір
метрден сәл ... ені екі ... ... оның ... ... құлап, шөп
басып кеткен. Бұл ұзындығы бірнеше жүз ... ... алып ... ... ол ... Балқаш, Іле және әсіресе Топар бойында табын-табын
болып жүретін құлан аулау кезінде Жошы қаза ... ... ... ... ... дірілдеткен ұлы хан каһарына мініп, «Балқаштан
Қордайға дейін арық қазуға әмір ... оның ... өз ... ал ... ... ... ... қуып әкелген. Сөйтіп,
арықтан бірде-бір кұлан секіріп өте алмаған, ал ол ... ... ... ... ... ... да ... деп аталған».
Сонымен Хантау таулары мен шоқылары аласа, сусыз , топырағы саз-ды,
қиыршықтас басып ... ... ... ... ... ... жоңғарлармен
ұрыс жүргізу үшін Аңырақай тауларынан әлдекайда қолайсыз еді.
Бүкіл қазак жасағы алдын ала ұрысқа тиімді жағдайға ... ... ... Орда ... ... ... Орта жүз ханының ордасы
орналасты. Кіші жүз ханының да ... ... ... ... ... ... ... Жусан даладағы тоғайлы ормандарға жайғасты. Жоң-
ғарлардыңтылында «Итішпес Алакөл», сусыз дала жатты.
Жау тылында Аксүйек сай ... Оған ... ... картада Әбілқайыртау
көрсетілген. Әбілқайыр ханның ордасы мен Кіші жүз ... ... ... ... болады. Сонымен жеңіл іс тапқан жағдайда жау «Итішпес
Алакелге» қарай ... ... ... еді, ... келгенде, ақтық шайқас
та сонда болса керек.
М. Тынышбаев өз замандастарының назарын казіргі ... ... ... ... атау мен Сұмқайтты (дәлігегі «Сұмқайт-ты»
— «жау қайтты» болар) өзеніне ... ... осы ... зор шайқас
кезендерінің бірінде осы жерлерде ұрыстар жүрсе керек.
Сонымен Аңыракай ... ұрыс ... ... ... ... ... алып жатыр. Оны ғасыр шайкасы деуге болады. Шаңыракай
шайқасы далалық Казакстанның және ... ... ... өрі ... ... еткен. Мұндай жер кездейсоқ тандап алынбаған.
Шайқас өтетін жер дұшпанды талқандау ... ... ... ... ол ... ... жағдайда Іле өзенінің басына дейін токтаусыз
шегінуге мүмкіндік береді. Сонымен, бұл шайқасқа ... ... ... ... ... жағында өзеннің өзі жағынан жел еткі чбейтін
Шу-Ілетаулары созылып жатыр. Жел сондай-ақ Қызылқұм мен Мойынқұм жағынан да
соғады. Аңырақай ... ... ... ... ... Аңырақай
тауларында жел аңырап соғатын сияқты (Аңырақ жел). Сонымен бірге халық
Аңырақай - жеңіліс ... ... ... ... жер ... аңыз ... жылы ... салым казақ жасақтары өз аттарын Мойынқұм кұмда-рында,
Бүркітті, Шабақты, Қарақоңыз, Ырғайты, Шу өзендеінің аңғарла-рында тыңайтып
алып, Хантау, Аңыракай таулары ... ... ... ... хан ... ... Нақ осы шайқас оның
саяси қызметінің шарықтау шыны болды. Шайқасқа барлық қүш жүздің жасақтары
қатысты. Бұл шайқаста ... ... ... ... ... ... мызғымас сенім биледі.
Шайқас жекпе-жекпен басталды. Жоңғарлар жағынан ортаға талантты өскербасы,
қоян-қолтық ұрыстың асқан шебер ... ... ... ... ... жиырма жасар Сабалақ (Абылайдың бүркеншік аты) ... ... ... ... ... ... ... Үмбетей жыраудың,
Тәтіқара жыраулыи айтуын ша, Абылай нақ осы жекпе-жекте өзінің каһарлы
қарсыласын ... ... ... ... бөлеген. М. Тынышбаев кейіннен сол
кезде Абылай езгелер ден асқан зор ... асып ... деп ... Осы
мәселені зертте ген М. Көпеев, Ш. Құдайбердиев, М. ... нақ ... ... ... сәтті басталуы қазақ жауынгерлерін жеңіске
жігер лендіргені күмөнсіз. Сөйтіп олар ... ... ... рух сезімімен
қана біткен олар-өздерінің ерлігін, ержүректігін, тастүйін ... ... ... ... ... ... ханның өзі мен оның
серіктерінің ең жақсы қасиеттері осы шайқаста көрінді.
Аңырақай шайқасында жеке ... және ... ... ... ... ... ... сұлтандар, рубасылары -
барлық үш жүздің өкілдері болды.
Әйгілі Бұқар жырау 28 толғау ... XVIII ... ... ... ... айта ... Каракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай,
Шақшақ ... Тама ... ... ... қаракалпақ Құлашек,
Шапырашты Наурызбай, Кұдайменді Жібекбай, Сеңгірбай мен ... ... ... ... ... Айнқұл Батый батырлардың есімдерін атаған.
Олардың бәрі казақ жасақтарының жүздіктері мен мыңдықтарын ... ... ... тізілімі осылай құрылған. Оның үстіне осы
батырлар Карасиыр маңындағы ... пен ... ... ... Кейбір
батырлар үшін бұл соғыс соңғы соғыс болса, басқалары үшін соғыстағы
жеңістің басы ... ... ... ... батырлар үшін солай еді.
20-жылдардың екінші жартысындағы шайкастарға ақын ері ... ... ... ... қатысты. Ол жаумен шайкасып кана койған жоқ, сонымен
бірге өз туындыларында Отан соғысының халықтық сипатын да ашып ... осы ... ... ... да ... ... хал-кының ең әйгілі
акындары мен ойшылдарының бірі Бұқар жырау бұл ... ... ... ... жок, ... катар өз халкымен бірге жеңілістердің бүкіл сұмдығы мен
Отан соғысындағы жеңістердін қуанышын да бастан кешірді.
Казақ батырлары мен ... ... ... мен жеке ... ... ... ... соғыс қимылдарының көріністері мен
суреттеудерінен бейнесін тапкан.
Қаратаудың, Ұлытаудың таулы аудандарын, ... мен ... азат ету ... ... тарихи жадында мәңгіге қалды.
Ақтастыдағы, Бұланты-Білеуті жеріндегі «Қалмқ қырылған» шайқаста-
ры, Аңырақай шайқасы қазақ халкының тарихи өткен ... ... ... ... ... ... бетбұрыс болды. Рухы көте-рілген
халық жоңғарларды жеңуге болатынын түсінді. Айбынды ... ... ... де ... ... ... кейінгі жылдарда да оларға қарсы үзақ әрі
титықтататын күрес күтіп тұрды.
Бұл күрестің ерекше маңыздылығын сол ... ... ... ... би, ... би, ... би, Әбілкайыр хан, сұлтандар Барақ, Батыр,
Әбілмәмбет және жас ... ... ... Бүкіл халық пен оның рухының бір
тұтас қаһарының күшті болғаны сонша, жауды жендікке сайды, кейбір дәрежеде
жайбарақаттану туындады және ... ... ... ... тағы
ұстана бастады. Бұған көптеген ... мен ... ... ... ... ... ... кедергі жасаған енжар
әрекеттері себепші ... ... ... ... ... бір
сабағы болып табылады. Тоқмейілсу мен әрекетсіздік ... ... ... ... ... ... тарихы» 1995-96-Алматы.
2. «Қазақстан тарихы очерктері». 1990жыл-Алматы.
3. «Қазақстан тарихы» Көне заманнан бүгінге дейін 2-том ... ... ... көне заманнан бүгінге дейін. 3-том.
5. «Атамұра» баспасы. Алматы, 1993ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Аңырақай шайқасы» және оның тарихи маңызы5 бет
Аңырақай шайқасының маңызы8 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
«Аңырақай», «Орбұлақ» және өзге де шайқастар7 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Аңырақай шайқасы18 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Жоңғар хандығының құрылуы және оның басқыншылық саясаты5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь