Қазақ әдебиетіндегі әнші-ақындар мен күйшілер бейнесі

Тақырыптың өзектілігі. Ұлт мұраты – азаттық, тәуелсіздікте екенін кешегі тарих та, қазіргі кезеңнің шындықтары да жан-жақты растап отыр. Бабаларымыз армандаған, бірнеше буын асыға һәм сарыла күткен тәуелсіздігі – қазіргі таңда тұғырына қонды. Бәсекеге қабілеттілік – дәстүр мен жаңашылдыққа, ұрпақтар үндестігіне, тәлім-тәрбие ісімен тығыз байланысты. Ал, өсер ел өрісінің кеңеюі – руханият әлеміне, рухани кемелдікке келіп саяды.
Бүгінгі ұрпақтың кешегіні білуі, бағалауы – мемлекетіміздің болашағы үшін аса қажет. ұлт мұраты мен тарихына, өнері мен әдебиетіне қатысты шығармаларын оқымаған, тәлім-тәрбие алмаған ұрпақ ертең осы мемлекет үшін күйеді, қолына қару алып оны қорғайды деп айту қиынның қиыны.
Ұлт мұраты мен руханият ісінің өрісі кең.
Көркемдік ізденістің палитрасы кең де шексіз. Біз көп нәрсені қоғамдық тұрғыдан бағалап, идеологияға бағындырып келдік. Өнер мұратының бір мәні – адамның ішкі болмысына, табиғатына бойлайтын шығармаларға бет бұру болып табылады.
Әдебиет – ар ісі, адамдық әлемі, жүрек нұры.
Әдебиет – үздіксіз даму үстінде болатын, үнемі жаңарып отыратын өнер түрі. Оның өсіп – өркендеуіне, қанат жаюына барша талант иесі, барлық жанр ат салысатыны белгілі. Қазақ әдебиетінің бұрылыс-бұралаңы мол, қиын да күрделі өсу жолында өшпес із қалдырған қаламгерлеріміз көптеп саналады.
Ұлттық сөз өнері биік белбелестерге көтерілді. Қазақтың ұлттық әдебиеті ғаламдық даңққа ие екендігі баршамызға белгілі. Шеберлік мектебі, көркемдік дәстүрлер жүйесі, тіл мәдениеті, өнер әлемі жоғары деңгейде қалыптасып, қарыштап өсіп, өркендеген-ді. ұлттық көркем сөз өнері қандай жағдайда болмасын даму үстінде болатыны, халқы бар жерде жоғалмайтынын уақыт тынысы айқын аңғартады.
Зерттеу жүйесі өнер турасында болғасын, оның қаңқа – тұлғасы, болмыс – бітімі күнделікті тыныс-тіршілікті айналып өте алмайтыны анық. Содан да өнер мен тектілік ең алдымен алдымызды орайтын ұғымдар. Бір шындық айқын, ол – рухы күштінің ұрпағы еңселі, тұғыры биік, даңқы зор.
ұлттық өнер саласын барша қадыр-қасиетімен саралап тану үшін кемел біліктілік, ғылыми негіз қажет.
Әдебиет – өнер әсемдік нәрі. Арғы-бергі тарих та, адам факторының иірім-сырлары да, руханият мәселелері де кең орын алады. Бұл қаламгердің қайсібірінің туындыларын алсақ та ұлт тарихы мен тағдырын, танымал өнер иелерінің өмірі мен кезеңін, сонымен бірге халық мәдениетінің қайнарын кемел де көркем суреттегені танылар еді. Ұлт мұратына адалдық та, өнер көкжиегінің шексіздігі де кеңінен көрініс береді.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Қолжазба құқығында
ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ӘНШІ-АҚЫНДАР
МЕН КҮЙШІЛЕР БЕЙНЕСІ
Алматы - 2008
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Ұлт мұраты – азаттық, ... ... ... та, ... ... ... да жан-жақты растап отыр.
Бабаларымыз армандаған, бірнеше буын асыға һәм сарыла күткен тәуелсіздігі –
қазіргі ... ... ... ... ... – дәстүр мен
жаңашылдыққа, ұрпақтар үндестігіне, тәлім-тәрбие ісімен тығыз ... өсер ел ... ...... ... ... кемелдікке келіп
саяды.
Бүгінгі ұрпақтың кешегіні білуі, бағалауы – мемлекетіміздің ... аса ... ұлт ... мен ... өнері мен әдебиетіне қатысты
шығармаларын оқымаған, тәлім-тәрбие алмаған ұрпақ ертең осы ... ... ... қару алып оны ... деп айту ... қиыны.
Ұлт мұраты мен руханият ісінің өрісі кең.
Көркемдік ізденістің палитрасы кең де шексіз. Біз көп нәрсені қоғамдық
тұрғыдан бағалап, ... ... ... Өнер мұратының бір мәні –
адамның ішкі болмысына, табиғатына бойлайтын шығармаларға бет бұру ... – ар ісі, ... ... ... ... – үздіксіз даму үстінде болатын, үнемі жаңарып отыратын өнер
түрі. Оның өсіп – өркендеуіне, қанат жаюына барша талант ... ... ... ... ... ... әдебиетінің бұрылыс-бұралаңы мол, қиын да
күрделі өсу жолында өшпес із қалдырған қаламгерлеріміз көптеп ... сөз ... биік ... ... ... ... ... даңққа ие екендігі баршамызға белгілі. Шеберлік мектебі,
көркемдік дәстүрлер жүйесі, тіл ... өнер ... ... ... ... өсіп, өркендеген-ді. ұлттық көркем сөз ... ... ... даму ... ... ... бар жерде жоғалмайтынын
уақыт тынысы айқын аңғартады.
Зерттеу жүйесі өнер турасында болғасын, оның қаңқа – тұлғасы, болмыс –
бітімі ... ... ... өте ... ... ... да
өнер мен тектілік ең алдымен алдымызды орайтын ұғымдар. Бір шындық айқын,
ол – рухы күштінің ұрпағы ... ... ... ... ... өнер саласын барша қадыр-қасиетімен саралап тану үшін кемел
біліктілік, ғылыми негіз қажет.
Әдебиет – өнер ... ... ... тарих та, адам ... да, ... ... де кең орын ... Бұл ... ... ... та ұлт тарихы мен тағдырын, танымал өнер
иелерінің өмірі мен ... ... ... халық мәдениетінің қайнарын
кемел де көркем суреттегені танылар еді. Ұлт ... ... та, ... ... де ... ... ... туынды табиғатынан – халық өнеріне де кең орын беріледі. Бұл
ретте, әрине, өнер – адам ... ... ... ... өмір
салты да, сөз өнері де, музыкасы мен қол өнері де мәдениет төңірегінде өріс
алады. Ал, өнер – мәдениеттің рухани ... Өнер ... мен ... өнерпаз
сипаттары – адами әлемімен, мәдени-рухани көкжиектерімен, тарих пен танымға
адалдықтарымен ден қойғызады.
Адамның рухани мүмкіндігінің нәтижесі ... ... бәрі ... Әлемдегі кез келген халықты өнерсіз елестету қиын. Еліміздің қазіргі
жағдайында, бүкіл мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыратын өнерді анықтап, болашақ ұрпақты
тәрбиелеуде қазіргі қазақ прозасында әрқайсысының орны бөлек ... ... ... ... талдап көпшілікке ұсыну ... ... ... ... ... жағдай мен адам психологиясы, дәстүрлі ұлттық
мәдениетіміз бен сырттан келіп жатқан бұқаралық ... ара ... ... болашығымыздың рухани деңгейін көтеруге – көркем шығарма
көмекке келеді. Өйткені, көркем ...... нәр ғана ... онда ... ... мен тағдыры, өмір-тұрмысы, болашақ бағдарлары кең ... ... ... ... ... үлгілері қай кезеңде де
маңызды. Адам әлемін ашуда, руханият мұраларын ...... ... ... зор. ... ... де ... келіп саяды. ұлт мұратын, өмір
өнегесін, еңбек сипатын, өнер өрісін айқындауда да мәні ... ... ... мен ... ... ... туындылары мен
ондағы тарихи – әлеуметтік, қоғамдық шындықтардың ара қатынасын, олардың
көркемдік танымымызға тигізген әсер – ... ...... ғылымы
үшін көкейкесті, зәру мәселелердің бірі болып ... ... ...... ... мен ақындарының
шығармаларын, ондағы көркемдік ... өнер ... ... ... қарастыру. Сол арқылы көркем ... ... ... тұлғалардың мұра – ... ... ... ... Осы ... ... үшін алдымызға мынандай
міндеттер қойдық:
– ұлт тарихындағы өнердің орнын, өнерпаз мұратын кең көлемде қарастыру;
– қазақ ... ... ... ... зерделеу;
– қазақ қаламгерлері шығармаларындағы өнер тақырыбының орын-үлесін
байыпты саралау;
– өнер мен ... ... ... ... ... ... ашу;
– қазақ жазушылары Т.Әлімқұлов, Ә.Әбішев, Ә.Кекілбаев, М.Мағауин,
С.Жүнісов пен ... ... ... ... т.б. ... ... өнер ... туындыларының
жазылу жайымен, жанрлық табиғатын, тақырыптық – ... ... сөз ... ... көркем прозадағы өнер тақырыбына байланысты ... ... ену, ... қырларына маңыз беру, сюжеттік
- композициялық ерекшеліктеріне, образ жасау, кейіпкер характерін ашу ... ... ... ... ... ... Ең негізгісі,
әрине қазақ әдебиеті тарихындағы халық өнері үлгілерін жіті зерделеп, ... ... ... ... ... ... тұрғыдан игерілуін,
әдеби-рухани мәселелерін, дерек-дәйек көздерін жіті таразылап, ғылыми
негізділігіне баса мән беру ... ... Сол ... ... ... өнер ... мен өнерпаз үлесін айқындау, қоғамдағы, руханият
ісіндегі бейне-бедерін ашу.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... үлгілері, өнер табиғаты, өнерпаздар өмірі жайлы алуан ізденіс,
көркем туындылар, бірсыпыра зерттеулер де бар ... А. ... ... (1975), ... ата (әнциклопедия) – 1999, Қобыз атасы –
Ықылас (1993), Күй-шежіре (1997), Қ. Әбдезұлы - ... және өнер ... А. – ... мәдениеті және Ислам (2002), С. Қондыбай – Арғықазақ
мифологиясы (2004) т.т.).
Бұдан басқа, әрине ұлттық ... ... мен ... ... А. ... М. ... Ж. ... С. Мұқанов,
Қ. Жұмалаев, Б. Кенжебаев, Ә. Марғұлан, М. Қаратаев, Т. Кәкішев,
З. Ахметов, Р. Нұрғали, Ә. ... У. ... ... Б. ... З. ... А. ... Қ. ... Б.
Әбдіғазиұлы, Т. Рахымжанов, Қ. Ергөбек, А. ... Г. ... ... Ж. ... Т. ... т.б. ... ... еңбектері
басшылыққа алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу еңбекте қазақ әдебиеті тарихындағы
өнер ... ... ... ... нәрі ... мұраты, халық мәдениеті мен өнерінің бастау арналары, қайнар
көздері алуан дәйек-деректер негізінде кең өріс ... оның ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің көрнекті жазушылары мен ... ... өнер ... ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан қарастырылады. Көркем прозалық шығармалары мен
өлеңдері тақырыптық-жанрлық ... ... ... ... образ жасау, кейіпкер мінезін ашудағы ерекшеліктері, психологизм,
тартыс т.б. әдеби ... ... ... ... ... шығармалары арқылы сөз етіледі. Қазақ қаламгерлерінің
туындылары дәстүрлі мәдениет ... өнер ... ... ... ... ... ... негіздерімен, көркемдік-
рухани сипаттарымен, жанр мен ... ... сөз ... ... өнер тақырыбындағы туындылары біртұтас кешенді
түрде қарастырылады.
Халық мәдениеті, қобыз, домбыра т.т. ұлт ... ... орны мен ... ... ... ... ... алыптары мен арыстары нақтылы туынды төңірегінде
талданып, бүгінгі күн тұрғысынан ... ... ... ... ... төмендегідей
тұжырымдар жасалынды:
– ұлт мұраты мен руханият мәселелері, тарих пен таным тағысы жаңа ... ... сөз ... ... қаламгерлері шығармаларындағы өнер тақырыбы мен оның көрнекті
өкілдерінің өмір-тағдырына қазіргі кезең талаптары ... ... ... ... мен ... ... көркемдік сабақтастығы кең
өріс алады;
– көрнекті қазақ жазушылары Ә.Әбішев, С.Жүнісов, Ә. ... ... Т. ... І. ... т.б. ... ... ... мен өнерпаздар өмірі кең көлемде көрініс табады;
– көркем туынды табиғаты, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер, жалпы жазушы еңбегі мен
шығармашылықтың қыр-сыры жан-жақты зерттеу мен зерделеудің алтын
арқауын құрайды;
– өмір ... мен ... ... сипаттарын ашып, орртақ тұстарын,
рухани мұраттарын байыпты саралау;
– өнер үлгілерінің көркем шығармаларда ... ... ... ... ... туынды мен өнер мәйектері, ... пен ... ... сөз ... ... ... ... Диссертацияда қазіргі қазақ
прозасындағы өнер тақырыбы мен өнерпаз бейнесі, ... ... мен ... қаћарманның көркемдік әлемі өзара байланыста қарастырылды.
Жазушылардың әдеби шығармалары, ... ... ... ...
ерекшеліктері әр алуан зерттеулермен, әдеби мәтіндермен, дерек ... ... өнер ... ... орны ... ... ... дерек көздері негізінде жүйелі өріс
алады.
Диссертацияда “Қазақ әдебиетінің тарихы” (1967), ... ... ... (2001, 2003), “40-50 және 60 ... қазақ әдебиеті”
(1998), З. ... ... ... (1992), С. ... ... ... ... (1998), ... “Замана тудырған
әдебиет” (1997), Т.Кәкішевтің “Қазақ әдебиеті сынының тарихы” ... ... ... (2000), ... ... ... “Сөз құдіреті” (1997), А.Еспенбетовтің “Уақыт өрнегі” (2005),
Ж. Дәдебаевтың “Жазушы еңбегі” (2001), Қ. ... ... және ... (2003), “Т. ... ... және 60-80 ... ... (2001), “Әдебиет және өнер” (2002), “Тарихи ... және ... (2004), Р. ... ... ... және шығармашылық” (2004)
“Парыз бен парасат” (2003) т.б. ғылыми ... ... ... ... ... Қазақ қаламгерлері шығармаларындағы ұлттық өнердің
тұғырлы тұлғаларының өмірі мен шығармашылығын, оның ... ... ... ... ...... баяндау түрінде зерттеу негізгі
нысана етілді. Сонымен бірге қазіргі қазақ прозасындағы өнер ... ... да, ... мен ... ... ... арқылы да
қарастырылды.
Зерттеудің методологиялық және теориялық негіздері. ... өнер ... мен ... бейнесі, халыөтың мәдениет үлгілері,
қаһарманның көркемдік әлемі, өмір ... ... ... ... ... назарда болады.
Қазақ прозасындағы өнер тақырыбы, талантты тұлғалар табиғаты дәстүрлі
мәдениет, ... ... ... ... ... ... прозадағы өнер мәселелері жанр, шеберлік тұрғысынан
қарастырылып, теориялық ой-түйіндер жасаған ғалымдардың: М. Әуезов [1], ... [2], З. ... [5], Р. ... [4], Т. ... [10], ... [3], М. ... [7], А. Сейдімбек [8], Қ. Әбдезұлы [13], Б.
Майтанов [17], Р. ... [14] және т.б. ... ... ... ... және ... негіз ретінде
қолданылды. Сондай-ақ, алыс-жақын елдердің осы бағытта тұрақты еңбектеніп
жүрген ғалымдарының еңбектеріндегі ... ... де өз ... ... ... септігін тигізгенін атап өту қажет.
Жұмыстың ғылыми және практикалық маңызы. Зерттеудің басты тұжырым-
түйіндері жазушылар мен ... өнер ... ... ... онда өмір ... қаһарманның көркемдік әлемін жан-жақты ашып
көрсету мақсат ... ... ... мен шығармашылығына, көркемдік
мұраттарға зор мән берілді. ... ... ... ... іздеріне, материал жинау мен қорыту мәнеріне, өмір шындығын өнер
туындысына ... ... ... мұраттары негізгі назарда
болды. Сондықтан да зерттеу жұмысының нәтижелерін орта ... пен ... ... ... ... ... ... осы проблемаларға қатысты
арнаулы семинарларға пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі.
Зерттеудің құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І. ДӘСТҮРЛІ ӨНЕР ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ҚАБЫЛДАУ
1. Өнер және өнерпаз сипаты
Тарих тағылымына ден қойсақ, кез келген халықтың ... мен ...... ... үлгілерін, өнер өрісінің бел-белестерін
байқауға болады.
Әдетте, ... ... өнер ... ... өзгешеліктерімен
ерекшеленетіні хақ. Осы реттен келгенде, қазақ халқының ... көне ... арна ... Оның ... ... ... әдебиет нұсқаларынан, ақын-жыраулар мен би-шешендердің өнегелі
үрдістерінен, қысқасы қазақ ... ... ... ?????? ... ... ... ... мәдениет тарихына, оның ішінде өнер
әлеміне де үлкен үлес қосты.
Өйткені, өнер – ұлт ... ... ... бірі ...... ... ... тануға және игеруге бағытталған
адамдардың рухани-практикалық ... ... Ол ... ... ... адам ... дамыған түрлерінде қоршаған
ортаны қайта жасауға бейімдейді.
Өнерді адам қызметінің барлық ... ... ... ... ... - ... ... нысанда игеруінде
жатыр. Ол нақты көркемдік-творчестволық қызметтің нәтижесі және ...... ... ... іске ... ... ... Көркем бейне болмыспен сыртқы ұқсастық ретінде ғана емес, осы
болмысқа шығармашылық ... ... ... ... толықтыру тәсілі
ретінде көрсетіледі.
Көркем бейне – өнердің мәні, субъективті, авторлық ... ... ... ... жаңғырту. Көркем бейне өз ... өзін ... ... пен ... ... ... ... өзін
сюжетте, композицияда, дыбыста, қандай да болмасын түсінікте көрсетеді. Ол
балшықпен, ... ... ... ... сөзбен іске асырылуы
мүмкін. Сонымен бірге өзін ... ... ... ... ... ... фильм және спектакльде де таныта алады.
Өнер ұғымының бір-бірімен тығыз байланысты түрлі ... бар. ... ең ... ... ... теңестіріледі. Басқаша айтқанда,
дәрігердің, актердің, ғалымның немесе жұмысшының ... ... ... ... ... ... келіп саяды. Шеберлік еңбекті сүю мен
шынайылықтан, тұрақтылықтан тұрады.
Біз еңбекті одан әрі бөлу мен ... ... өнер ... ... және ... ... ... бойынша” қайта жасауға
бағытталған шығармашылық қызметті түсіне бастадық. Бұл жерде де шеберліктің
шешуші мәні бар. Алайда, ол ... ... ... ... ... ... ... бағытталады.
Әлеуметтік практиканың ерекше түрі көркем шығармашылық болып табылады.
Оның дүниеге келуі барысында қоғамдық ... ... мен ... өнер ... ... болады.
Осы тұста ақын Абайдың өнерді тән және жан азығы деп қарағанын еске
алсақ, өнер мұраты шын ...... оның ... мен ... ... ... ... «...жан азығы дегеніміз – көркем өнер.
Бұл табиғаттың бойындағы ... ... ... ... қол ия тіл ... ... жіберу... өзге халықтар
сияқты қазақ халқының да қай заманда қалай тұрғанын, ... ... ... әдебиеттен басқа айқын көрсететін құрал жоқ», - деп жазуы
өнер мұраты мен орнын айқындаудан туғаны анық (Мұқанов С. ... ... ... ... 1974. – 126, 128 б.).
Бұл жайтты, әрине өнер мұраты мен табиғатына қатысты да айтуға болады
(12-б.).
Шебер өнер туындысын белгілі бір ... ... ... ішкі жан ... үшін ... сол өнер ... ... өмірдің белгілі бір нысанын
рухани ... тән ... ... ... ... ... көтеру
қажеттілігін танытады. Өнер туындысы шын мәнінде символ болып ... ... ... ... таза түрде иеленетін түпсіз ізденістер барысында
танылады. Өнер туындысы, сол ... ... ... ... ... ... алмайды, оның үйлесімді дамуы үшін қажетті шынайы өмірдің
қандай да ... ... тыс таза ... ... Бұл, ... ... өмірдің өзіне түпкілікті нақтылы шынайылыққа, ... ... қол ... ... ... ... туындыда белгілі бір
түрдің шегінен асатын идеалды мәннің болуын ... ... да ... ретінде бағаланады.” (А. Банфи. Философия искусства, стр. 35).
Субъект – объект қарым-қатынасының “идеалды ... ... ... ... ... Өнердің таза әстетикалық құндылыққа қарым-
қатынасы ... ... ... ... ... ... мүмкін. Шынында да, өз
мәні бойынша өнер туындысы үйлесімді жинақталуға сай ... ... ... Бұған қоршаған әлемге деген назар, дәстүр,
тіршілік те жатады.
Бұл – ... ... ... ... Осы ... ... жан-жақты қоғамдық рөлінде маңызды орын алуымен қатар,
өнер туындысының өзегіне ... ... ... ... ... ... мақсаты – адам туындысындағы сұлулықты іске асыру болып
табылады. Бұл – таза ... ... ... ... ... орын алуы ... Бұл ... өнер туындысы шебер, бірақ
мейірімсіз құбылыс болады, оның мәннің шынайылығына ... ... ... әдебиеті, соның ішінде проза саласы соңғы жылдары өнер иелері
жайлы жазылған туындылармен толығуда. Бұл да ... ... ... деп ... ... ... өз ... өнер саңлақтарын
таныту арқылы ата - бабамыздың қиын да ... ... ... болса да
тайсалмай, қажымай, сүрінбей өткен сара ... ... ... ... ... қай ... ... да өте жоғары бағалаған ел екендігі баршаға
аян. Өйткені ... да, ... да, әнші де, биші де, ... де, ... де ... бәрі де қай ... өнбойынан табылатыны сөзсіз. Оған дау да жоқ..
Міне, сондай жанның бірі, ... ақын ... сері ... пері ... Ақан ... ... ... қазақтың мақтанышы болған,
алты алаштың серісі атанған, ... ... ... ... ... Ақан сері ... ... мұрасын бүгінгі ұрпаққа
танытқан қаламгеріміз Сәкен ... ... ... алатын орны
ерекше. Өзінің алғашқы кесек туындысы «Жапандағы жалғыз үй» романымен, одан
кейін жазған екі ... ... ... «Ақан серімен», басқа да ... ... ... ол ... қарымы қуатты суреткер
есебінде әдебиет тарихына енді.
«Ақынның өмірі – ертегі ... ... ... ... екпінді, жалпақ
жұртқа жат, жұмбақ сыры көп ... ... ... ... ... ... адамның бейнесін қара сөзбен сомдау арқылы Сәкен Жүнісов қазақ
әдебиетіне кемелді, кең ... ... ... ... ... алып ... ... дәуірдің өнеріне ел қанық, әрі ... ... ... Ақан сері сияқты кемеңгер тұлғаны әр қырынан алып сомдап, ол өмір
сүрген заманның қайшылықты, ... ... ашып ... ... ... Ақан өмірі, Ақан тағдыры бұралаң-
бұлтарысымен, ой-қырымен, ... өмір ... ... ... ой
тастайды. Романда сан қырлы дарын иесі Ақанның ... жан ... ... ... сол өзі ... ... ... орта шындығымен жіксіз жалғасып, тартымды суреттеледі.
Жазушы осы ақын өмірінің белестерін көптеген ... ... ... көз ... ... ... ... бір апат болып тиген Біршек қасқырды соққан
жас жігіт Ақан қысқы кештің сұлулығына таңырқап, ... ... ... ... өлең ... ... асығуда:
«Дүние қызыл от, қып-қызыл қан. Дәл ортасында тіршілік үшін ... жан ... қос ... ... ойлы көзін қадап, қайың арасынан
бақылаған аңшы:
Дүние жалын, дүние от,
Дүние ыстық, дүние шоқ,-
деп әр ... ... ... ... ... жалын, дүние от...» Сәлден соң
ақын жігіт жап-жақсы өлең жолдарын құрап, ... ... ... ... күн ... ... дүние от,
Тіршілік бойдан кеткен күн-
Сенген шала, өшкен шоқ ... ... ... ... тайталас екенін, ақын жігіт сол
кезде сезді ме екен? Алуан түрлі ... ... ... ... ... ... аңшылық пен серілікті ермек етіп, сұлу ат пен сұлу ... ... ... жүрген жігіт сезінді ме екен?
«Ақан сері» романында Ақанның өмірге көзқарасы жаңа қалыптаса бастаған
кезден емес, аз да болса, өмірдегі ... ... ... ... күйде
жүздеседі оқырманға. Әрине, екінші кітаптағыдай басына түскен ауыртпалықтан
қысым көрген Ақан есейіп, өмірге көзқарасы байып, үлкен ... әлі ... жоқ. ... ... - ... қазақ халқы атынан үлкен шағым
айтатын дәрежеге ол әлі ... жоқ. Ақан - ... ... ғашық,
өмірдегі сұлулыққа, өнердегі пәк тазалыққа ғашық. Халқы оны ... Ақын ... ... салтанат, серілік думан аңғарамыз.
Зұлмат заманның озбыр күштері бұлдыр болашағында өзіне нендей ... ... ақын ... ... ... өмірдегі сылқым өрнек –
суретке ғашық ақын табиғаттың өзіндей таза, бейкүнә, сәби жанды ... ... Ол әлі ... күрестен аулақ. Ақын – ... ... ... кету ... Тез кету ... бұл арадан. Тіршілікке қарсы
шабар адам баласында дәрмен жоқ. Тек оның ыңғайына ... ... Құс ... та жылы ... ... Туған жерін, өскен елін тастап кетті. Сонда
ауру баламен Ақан ... ... ... ... ... барып суық
босағасынан орын сұрамақ па? Ағайын дейтін қай ... ... ... ... ... ... құлағыңнан, өле-өлгенше міндетсіп кергір ... ... деп ... ... ... ... жынданған есалаңды
сауықтырып қатарға қостым» дейтін намысқа тиер қаңқу қалмайды соңынан,
біреудің қолына ... ... боп, ... ... мүсәпір халмен
өлімшенің күнін көріп, итқорлық тіршілік ету ғана қалғаны ма? ... ... ... ... намысқа шабар қазір не қалды? Қара ... ... деп ... ... намыс несін алған?! Бәрінен де
Ыбанжаннан обал-ау! Тіршілікке ... ... ... ... ... әке
баласынан ала алмаған өші бардай қор, ... ... ... көз ... ... пе?! Жоқ, соңғы рет азаматша серпіліп, сақтау керек баланы.
Қаз да балапанын қорғап, ... ... ... құс ... деп толғанып тіршілік үшін арпалысқан, өмірдегі күрес ... баз ... ... құм боп ... ... ... реңсіз мылқау
далада, мылқау баласын арқалап, отыз жыл ... ... ән ... ... ... ... ... – мылтығын жапан түзде жалғыз шошайған
қара қоста қалдырып, адуынды жастық шағымен, орны ... ... ... ... үнсіз қоштасып, алыстағы сағымдай елестеген бұлдыр
тіршілікті бетке ... ... емес ... /2 ... 395/. Оның әлі ... ... қойған жоқ, тауы шағылған жоқ.
«Ақан серінің» бірінші кітабында айтылғандай, Сырымбет саласындағы,
Қаратал ... ... ... Сері ... түскен үш соққы
жеңіл теперіш емес. Жаны нәзік, табиғатынан сезімтал, кірпияз, сұлу жанды
Ақанға тағдыр Сырымбет ... ... да адал ... ... ... әзірледі. Әлібектің Қарабедеуімен Ақтоқтысын алып қашқан Ақан ... Кеше ғана атын ... ... ... бір ... ... болған жастар
енді Жалмұқанның атшабарлары болып, аяулы серіні қолға ... ... тұр. Осы ... ... ... бар болмыс-бітімімен дараланып,
оқырман алдында анық айқындала түседі. Ол қапылыста қаза ... ... ... мына қара ... қара ... ... амалсыз жуасып, бас
иді. Жалмұқан соңына ергендер «ертең өкіне білсе де, бүгінін ... шөл ... ... бас салып, өз әнін, өз сәнін, қасқырша таламаққа
даяр. Олар қазір өз жүрегі қалаған ғашығы үшін ... Ақан сері ... Ру, ата ... ... жау тұр деп қана ... ... жаужүректер қазір қыл арқанды жазықсыз жандардың мойнына ... ... ... қотанында әулекіленіп, дырылдата сүйретуі де
ықтимал./136/.
Ақтоқты:
«- Ақан аға, кездігіңді маған ... ... ... аға, хақ
тағала сіз екеумізді қосылуға жазбаған екен. Мен үшін жүдеп, ессіздердің
алдында қор болмаңыз. Ақтоқтылар көп. Ақан сері ... ... Мен ... сол көп ... аса ... бір ... ... Сізбен
бірге өлу қолымнан келмеді. Бұғалыққа мойын ұсынар көп жасық қыздардың бірі
ғанамын. Өмір бойы енді ... адал ... ... ... атсын мені. Мен енді сізбен еркін серуен құрар азат ... ... басы ... қара ... 136/. ... бұл ... әйел-
теңсіздігі сияқты шынжыр-бұғаудан құтыла алмай, басқа ... ... ... көз ... желдете мойындап та тұр. Ескі заманда қазақ
қыздары мен әйелдерінің бәрі ... ескі ... ... ұсына бермейді.
Сондай-ақ ескі салт-дәстүрге еш қарсылықсыз мойын ұсынып кете бергендердің
қатарына «Абай жолындағы» Тоғжан, Ділдә, ... ... ... ... аз да ... бас ... махаббат еркіндігі үшін
қарсылық жасайды. Ал, ... мен ... ... ... ... ... әйелдердің әрекетсіздіктен қарсылық, наразылық білдіруге ... және жай ... ... ... ... сөйтіп, бостандық,
еркіндік үшін күрестің әволюциялық дамуын көрсеткен. Әйелдердің ертеңгі
күні бостандық алатынына оқушының сенімін ... ... да ... ... ... ескі заңға мойын ұсынған, бағынған көп қазақ қызының бірі. Дәл
осы тұста бір айтар жәйт, осынау ... ... ... Ақан неге ... сөз ... ... Ақан көп шәуілдектің ортасында неге үнсіз
қалды? Ақан ... ... ... ... тартыс осы жерде өзінен-
өзі туып тұрған жоқ па? Өнер ... ... ... ... ... ұсақ-түйектерді жиып-теріп көрсетудің керегі аз. Бүгінгі ... ақын ... ең бір есте ... ... ... бағалы
құбылыстарын, адам баласының прогресшіл тарихы үшін аса ... ... ... суреттеп беру керек»- дейді М. ... ... ... ... ... ... ... астан мерейі
үстем боп, тақымына басқан Құлагердей дүлдүлі бәйгеде озып, жанына ерген
серіктері өнер сайысында, білек ... ... боп ... ... ... ... көксегені Әлібектей өр мінезді, азуы алты қарыс дала
көкжалын марапаттап, шашпауын ... ... ... ... ... елдің арасында әсем әнді насихаттау, сұлу әні, маржан сөзімен туған
халқын сусындату. Романның ... ... ашық ... ... ... ... ... қуып жүргенімен, бұл кез көп нәрсені байымдап, көп
нәрсеге көзінің жеткен кезі. «Сізден сұрар бір ғана ... бар: ... ... ... ... жерде молда семіреді» дегендей, ас десе
қалмайтын, «ас ішіп, аяқ босатарларды», ... ... аят оқып ... ... ... үзілгенше шіреніп, арқандай ширатылған
дүңгірлеген қуыс кеуде ... ... 104/ ... ... ... роман кейіпкерінің характері біршама жақсы ... ... әрі ... әрі наз ... ... ... жазылған
Ақан хаты Қыпшақ елінен келе жатқандағы шығарған «Тағырыбың» атты ... ... өлең ... ей, ... дидарыңды көңілім жай.
Алмайсың бір сезімді ілтипатқа,
Қыз жоқ па әлде сендей әкесі ... деп ... Бұл ... ... ... Ал, су ... ... айтылатын Қыпшақ елінен
келе жатқандағы ақын толғанысы жарыққа шығып, ... ... ... ... жүректі Әлібекті же жылатқан «Тағырыбында» ақынның өз
басындағы жай ғана ... сол ... ... өзіндей сансыз жастардың
басындағы ауыр хал де баяндалған.
Қас қарайып бара жатқан кез, ... ... көл ... ... ... Сол ... ... шерлі ақынның жүрегін жарып
шыққан мұңлық зары...
-...Зат біліп, ырық ... мен де ... жоқ ... ... ... соң ... қызық керек емес,
Егерде осы жолы кетсе теңдік... 127/
Осы өлеңде өнер десең өнері бар, мәрттігі бар, ... ... ... ... ... ... ... Аяғандардың зары, мұңы тұнып тұрған жоқ
па? Дәл осы тұс оқырман ... жылы ... оның да ... мұң ... ... деген ілтипат сезімін оятып тұрған жоқ па? Сондай-ақ ... ... ... десе, бірге ұрандап, жүйрігін тосқан тоспадан
ат көпір боп жиналған қалың жұрттай, делебесі ... алға ... ... ... ... созған қазағымдай қалың жыныс ... ... ... ... ... ... ... құс жыртыла
айрылған сұлу көлдер, әсем өзен, көк ... тар ... ... ... ... ... алып батпан, зілдей зұлмат ... ... дін ... ... туған еліне асығып келе жатқан балаң
жігіттің Сырымбетті көргендегі өлеңмен ақтарылған сезімі.
Сырымбет тауы, қалың ... ... іші, ... ... ... ән, ... ән, ... ән дүниеге келе жатыр... шерлі ән, иә
шерлі ән тағы да... Бір ... ... ... ... ... ... ... қонған Сырымбет саласына,
Болдым ғашық ақ сұңқар баласына-ай,
еркем-ай...
Аулым қонған Сырымбет жел ... ... бала едің ел ... – дей ... «Қарындас-ай, енді есен бол»
дегенде көз ... ... ... 149/. ... бас ... иесі Ақанның өнерді жасау тұсындағы сәтін, психологиясын сәтті берген.
Өнерін ... ... ... да ... ... ... ... көңіл қосқан Құдайқұл атасындай Ақан ... ... бас ... ... ... сол ... «ел жақтың түсі қандай суық еді. Анау
бұғып жатқан қараңғы тұманның астында қалың ... мың ... мұң ... Елге лаң, ерге ... ... ... ... тағы да сол тұманның
астында сойыл сілтесіп, тіл ... ... ... Тым ... ... ана қара ... тау үстінен, биіктен қарайтын күндері болмағаны ма?..
Ай, сейілер түрі жоқ, не деген ұсқынсыз тұман еді»./188/. ... ... ... ... ... ... ... еңбекші жұртқа дегенде
беймезгіл заманның бұлт-тұманы сейіліп пе? Қара ... ... ... келіп, Хадишаны трагедияға ұшыратты. Батыраш, Қотыраш,
Нұрмағамбеттер ... ... ... ... ... ер ... айырды. Намысқа тырысып, мәселенің мән-байыбына бармаған
Жалаңтөс Ожымбай, Шәкей, Байбатыр, Бәтжандар ... ... хал да ... ... тынысын, заман ағымын айқын көрсетіп тұр.
Құлагердей жүйрігін қолқалаған Қуандықтың жуаны ... ... ... ... ... басқа ой дарымаған сендердей
қаңылтыр бет қарауылда да көп, бар ... да көп. ... ... талай
кезіккен безерген беттерден безер күнім болса да, құтылар күнім болмағаны
ғой...» /231/. Ақан ... ... ... ... сөзі: «мың жерден
айттырылып қойсын, әкесінің аузын ұрып, жұлып ... бе? Кім ... ... кесе ... ... ... қара суын ... ағызайын!/231/.
– Сасық көкірек, май шүйде, дала феодалының бар болмыс-бітімін, ... ... әкеп ... ... ... сусынын қандырып, шабытты шақта отырған сері
Ақанның «Балқадиша» әні де ... ... ... ... автордың
қаншалықты мән бергенін көрсетеді. Ұзатылғалы отырған жас қыз ... ... мал ... ... ... ... ... топас, көкірегі
сасық біреуге кетіп бара ... қыз ... ... ... ... қос
жеңгесі... Ақын шабыттанып отыр. Бір Балқадиша ... ... ... ақ ... ... ... ... Балқадиша, Балқадиша,
Боларсың біздің сөзге, дүние-ай, зар Хадиша,
Бұлаңдасып асау тайдай жүрген басың,
Боларсың қандай жанға, құдай-ау, жар Хадиша!» / ... ... - ... Ол өз әнін айтып, өз әнін ғана таратып жүрген арнасы тар
деңгейсіз әнші емсе. Бүкіл ... ... ... ... жаңа жыры ... ... ... айтқызып, бар өнерді жұртқа жария етуші. Шалқар
әнші, ұстаз. Өзі ... да ... әнін ... оны өзінен жоғары ұстап,
Қарауыл әлі мен Керей елін өнер ... ... ... ... ... ... сонау кіші жүз елін он саусағынан өнер тамған – күйші ел деп
көкке көтере мадақтап, ... ... жаңа ... өз жеріне алғаш рет
қасиетті шашудай шашады. Ақанның ақындық кредосы, ... ... ... ... ... ... қарауыл шонжарларына айтқан сөзінен айқын
аңғарылады:
«- Менің достарым - әнімді ертеңгі ұрпағыма ... ... ...... ... жоқ ... әншілер. Менің бауырларым – үш жүздің
қазағы. Амалы, айласы аз, жаны абзал, көңілі шат ... ... ... саптаяққа сиіп өлген Сағынайды көрден тірілтпекке бармаймын.
Көңілімде сайраған ... төрт аяғы ... ... ... көптің көңілін жадыратамын, солардың қалғыған жүрегін оятамын.
/178/
Халқына аяулы екі адам ... ... Ақан ... бір адам ... ... ... өзі Ақан шығар. Үстем тап өкілі, озбыр күш иесі ... ... ... ... Әліпқали, оқыған жігіт Мәмбетәлі мен оның достары
Горбунов, Иваницкий, Чернышева бүгін де ... өте ... кәрі ... та Ақанды өнеріне, ізгі жүректілігіне бола ұнатты ғой. Мейлі, мыңды
айдаған ... паң мен ... ... ... ... ... Саққұлақ бидің мына сөзі Сағынай асында мерт ... ... ... ... ... ақын ... бүгінгі ұрпақ, ертеңгі ұрпақ
зердесінде мәңгі сақталарын айқындап-ақ тұрған жоқ па? «Он ояз, ... ... ... ... келсе, көрінгеннің құзғындай ... ... Ақан көл ... ... көк еркесі сұңқарың емес пе?! Ол
қарауыл да, керей де емес, үш жүзіңе ортақ ерке ... ... ... ... ... ... ... емес пе? Оның шартарапқа ұшқан
көңіл құсындай, қанатындай Құлагер қазақ милләті ... ... ... ... ... атынан халық мұңын, ел тілегін айтуы – жазушының ғана
тамаша шеберлігі емес, роман ... ақан ... Ақан ... ең
шырқау биігі, ең шырқау шыңы. Ылғи шен-шекпен киген ел жуандары мен патша
ұлықтары қоршаған ... Өріп ... ... ... ... ... қарсы сөз сөйлеу үшін қандай жүрек, қандай батылдық керек ... ... қана ... елім деп, ... деп ... ұлы ... ... қой
ақын кеудесіне.
Ақан осынау қатерлі іске неліктен барды? Автор өз ... даму ... ... ... ... үлкен күреске қосып тұр. Халқының
көзіндегі жасты, көкірегіндегі мұңды сезімтал ақын жан ... ... ... ... ... ... өз ... түскен Сырымбет
саласы, Қаратал қойнауы мен Ереймен тауларындағы үш ауыр тағдыр соққысы,
жылқысы ... ... ... ... елден жалғыз қарасын сыпырып
алғандағы халық ... ... жас ... ... Нұрмағамбет ояздардың
қалың бұқараға жасап отырған әділетсіздігі, үстемдік қанауы – ... ... ... ... ... шығарды. Осынау оқиғалар әділетсіздік атаулыға
қарсы күрескен Ақан бейнесін тұлғаландырып қана тұрған жоқ, ... ... ... ... тынысын, заман лебін бар болмыс-бітімімен көрсетіп тұр.
Нұртазаның зымияндығына ... ... ер ... ісін ... ... ... Жайынбек үйіндегі Советник Тұрлыбек күшенұлына ақын
ашынған ... ... ... ... ... ... бар болмысымен қиналып, ашына сөйледі.
«-Ұқсаң – сол. ... мені неге ... ... ... ... іздейді. Қазақ елі орыс патшасына бағынғалы қазақ
даласына жаңа тәртіппен ... жаңа ...... ... ... – Тұрлыбек, Жайынбек, мына Асылқожа. ... Тұрлыбек, сені әкең
орыс оқуына бергенде, ертең орысша нан ... ... өліп ... ... ... ... жеріне тығын болсын, өресі жеткен жерге сөзі жетпей,
есесі кетер ер-азаматы ... ... ... ... деп тілеген шығар.
...Жарайды ендігісін өлеңмен айтып берейін, кейінгі жастар айта ... да ... ... Ақан ... ... мұң-мұқтажан ойлайтын асыл
жан екенін. Тұрлыбектің өзінің масқарасы шыққанын ... ... ... ... не ... бар еді. Енді мен ... бір ауыз сөз
өлең шығарса, ертең-ақ мына ... елге ... ... ... дегенше,
бүкіл қазаққа жетті дей бер. Қайсысының аузына қақпақ боларсың. Әй, осы
ақын ... бір ... жері – не ... сөзі жерде қалмайды, күн құрғатпай
ел кезіп кете береді. Нем бар еді ... нем бар еді. Енді ... ... еді. Қалай қайырарсың қызып алған аруақты кәпірді». Осы
жолдардан-ақ Ақан әнінің асқақтығын ... ... Ақан ән ... өңі ... екі иіні ... басы ... берді.
«Көкқұтан мойнын созып қаз болмайды,
Шөл-құмайт көк шалғынды саз болмайды.
Жамандар жайда жәрдем бермек түгіл,
Тар жерде басын бақса аз ... ... ... сасқан жерде,
Ел жаңылып, етегін басқан жерде.
Жаманға жазатайым ісің түссе,
Жабысып қалады екен аспан жерге.
Тар жерде қолдың ұшын ... ... бірі ... ... ... /11, ... дүниеге деген көзқарасын ашқан, көп нәрсені үйреткен Новиков
дейтін фельдшер, саяси ... үшін оқу ... ... ... ... тек ... ғана ... Ресей жұртын да жайлап тұрғанын
ақын осылардан естіді. Россияның екеу екенін, бірі үстемдер Россиясы, ... ... жұрт ... ... ақын ... ... ... да көп нәрсеге
қаныққан ақын Цесаревич алдында халық мұңын айтудан ... жоқ. Ал ... ... қазақтай халқына деген ой-пікірін білген соң Ақанға бәрібір
еді .Кең даласында армансыз сейіл құрып, серілікпен күн өткізіп ... ... ... нық болмаса да, бұрын патша тұяғына деген ... ... еді ғой. ... бұл ... ... деп ... ба?» - деген сұрағына:
«- Шет жағасын білетін шығар. Бірақ ... ... өз ... осынша қан қақсатудан оған түсер пайда қанша?»- деп еді ғой. Ал, сол
болмашы ... ... соң Ақан ... Сол ... ... ақын Шыңғыс алдына
шақырылғанда да тілін тартпай, отты тілімен қазақтың ... ... ... өтуі заңды да.
«-Халқымыздың тағдырын, күйін айтуға да шен мен шекпен керек пе?
Халқың деп соғар ... ... ... темір шеннен не қайыр. Ал,
елімізді, жұртымызды ойласақ, ол хақында ... ... ... ғана ... ... не ағаттық бар?». /284/
«-Қазақ елі, қазақ жұрты шынында , не көрді? Жан-жағынан андыздаған
Монғолдың, жоңғардың қан ... ... ... ... төре-
сұлтандардың, бүгінгі ояз, болыстардың қиянат-қысастығын, озбыр-зомбылығын
көрді. Одан басқа не жақсылық көріпті. Мен ... ... ... ... ... осы емес пе?! Ал, ... ... ол да рас! Қазақ
халқы не тәрбие, нендей жылы алақан көріп отыр.? Алым-салық, ... ... ... шүйгінді шөбін, құнарлы жерін бергеннен басқа, не
қарымта ... ... ... ... ... ... ... сылдырмақ шен, жылтыраған
шекпен бе? Ертең шынжырын тағып жетелер, алысқанға ... ... ... ма? Одан ... не тәлім, орыс жұртының не ... ... Тым ... ел ... ... көбіңнің қара танитын
білімдерің, қол қоятын сауатын, орыс ұлығымен тілмашсыз сөйлесететін тілің
бар ма? Сендер ... ел не ... ... ... ... Мен осыны
айттым. Патша баласының «тәрбиесіз» ... де осы. Мен өзім ... ... ... ... бар ... бар ... жаздым. Қазақ та орыс
елімен қоян-қолтық қосылып ел болып, тәрбие, шарапат көрсін деп, ел ... ... ала ... деп ... ... оны ... құп алмады. Неге
құп алсын – қазақтың ... ... ... ... нәр ... терезесі тең
сөйлегеннен гөрі, отарлы қойдай айдап, оны ойсыз мақұлдаған, ... ... ... ... ... ... де оңай емес пе?!»
«-Ендеше, Шыңаға, бірінші әміріңізді ... ... егер ... халықтың көргенсіздігі мен тәрбиесіздігін бетіне басқан мұрагердің
өзі кешірім өтінсін жұрт алдында».
«-екінші әміріңізге құлдық, Шыңаға! ... да ... ... ... бар ұлық итше ... өз-өздерің жақ-жақ боп жаға жыртысып
жатқанда, менің қыстырылып бірге жүргенім ... ... ... ... ... ... баласын бір көріп, табағынан бір асаған ет қанша
азық болады ... Енді ... ... ... ... болсын.
Тілсіз маңырап, мұрнынан су ағып бырс-бырс түшкіргеннен басқаны ... ... ... текелермен отыратын патша баласы да ... ...... ... тілің жетсе, айт, айта бар – ертең ол ... ... де ... ... ... ... жақсы қойшыға!» /287/
Романда Құлагер қазасына байланысты ... ... ... ... өте ... шығуы – Құлагер жырын бүгінгі ... жаңа буын ... ... ... ... соңғы
уақыттарда саяси тұтқындардың аузынан шығатын сөз бен Ақан сөзінің ұқсас
шығуы да – ... әр ... ... өз ... ... жаңа қырынан
көрсетудегі ұтымды тәсілдері де көрініс табады.
«-Е, оны ... тағы бір ... тағы бір ... бас ... ... ... ... жылан ордасы, бұзылмайды ғой!..» /242/
Қара басының қамын ойлайтын Нұртаза да ... өз ... ... – деп, кесекөлденеңдей тұрған адам зірк ... ... кім ... білді. – Қазір жоқтауыңды асырып, мына тоғайдағы оппа
қарға тығып кетсем, өлігіңді кім іздеп табар екен. ... ... ... құрт тескенде барып табар тапса. Бірақ, бір жолға тірі ... рет ... ... ... ... ... ... алды-арты осы
болсын. Менің қолым да, құрығым да ұзын, билігім де зор. Мына елді ... Қыңқ етсе ... ... ... дыбысыңды ешкім естімейді. Көр,
көріп ал да, ойлан!».
Ақан отты тілін өзін түтіп жеуге әзір ... ... ... ... ... да тартпағаны кейіпкер бейнесін биіктетіп тұр.
«Көрдім, көрдім, Нұртаза!.. Бірақ ел ... жоқ. ... ел ... ... ... ... ... Ақанның денесіне қамшы тигізіп, оңаша жерде сабакы –
беймезгіл замандағы үстем тап өкілдерінің ... ... - өнер ... жеккөрініш, қара түнек ниетінің жиынтық бейнесі. Автор осы сәтті
терең түсініп, шебер бере білген.
Жалпы, ... ... ... ... ... ел ... ... , саят өнерін көрсетуге баса назар аударған ... ... өз ... ... ... ... ... танытады.
Ақан жаны сұлу, мөп-мөлдір ізгіліктің, адамгершіліктің адамы. ... ... мына ... ... ... ... айтатын: «Ұрлық
еткен басқаны зақымдайды: ұрлық түбі қорлық деген. Өз басым мал ... қыз ... ... деп ... - деуі оның ... ... сипаттаса, кедей Әлтайды Қуандық руынан болғандықтан даттаған
Ғазизді жұрт алдында ұялтып, ұрысуы – үлкен де ... таза ... ... ... тұр.
Патша мұрагерінің алдында сөйлеген сөзі – Ақан күресінің ең шырқау
шыңы ... елді ... ... ... жасап отырған Нұртазаға қарсы
күресі – қалың елді ... ... ... кек ... болып ұмтылуы –
романның үлкен жетістігі. Ақанның Цесаревич алдындағы күресіндей болмаса да
ірі күрескерлік рухын танытып тұр. Абай да ... ... ... ... соңына ертіп, ояз үйін сойыл астына алып, Базаралыны босатып алуы
бар еді ғой. Серінің қалың жұрт ... ... ... ... қарсы
бастап, сөз сөйлеуі өте ұтымды шебер шыққан.
«- Қашанғы бұға бересіңдер? Бұрынғысын айтпағанда күні кеше ... ... ... арасына от тастап екі өзді араздастырып, жауластырып ... емес пе?! ... ... ... ... ... ... бәріне
төлетіп, пйып-айбана салған Нұртаза емес пе? Әй, мына жақта Қантай ауылының
Есенбайлары ... Кеше қыс ішін де тыр ... ... дүре ... ... ... тартып әкеткен, Қанабайдың
стражниктері мен Нұртазаның ... ... емес пе?! Егер ... ... ертең талайыңның көзіңнен қанды жас ағады» /217/- деуі
ақынның тек халқының ... ... ... ... ғана емес,
күрескерлік, әділетсіздікке қарсы шабар жаужүрек ұл ... ... ... өз кейіпкерінің бейнесін жаңа қырынан аша келіп, ақын сөзімен ... ... кек ... ... ... ... ... дейін таптап
кеткенін, стражниктер мылтық атқанда серпілген жұртты серінің мысқылды
өлеңімен көтеріп, дем беруін ... ... ақын ... ... ... да ... бірге деген ойды айтпақ болған.
Ақандай ел еркесінің үстем тап ... отты ... қару ... ... көл ... ... ... урядниктерін ителгіге,
болыстарды көл үстінен күн ... ... ... ... ояз, ... өзін былапыт құладынға, ал ақ патшаны екі ... ... ... аң ... көз ... ... нөсермен ойнайтын
жыртқыш – Самұрық құсқа теңеуі – бас кейіпкердің ... ... ... ... Жүнісов өз романы арқылы кемелденген қазақ ... ... ... бар ... жете ... ... ... кешегі
тарихқа жаңа көзқарас, позиция қалыптасып отырғанда, ақан сері ... ... ... ... ... ... жеткізе білген. Роман
құндылығы сонда – автор кешегі беймезгіл замандағы өнер адамының өмірін,
оның күресін, ... ... ... ... ... ... ... Бір
ақынның басындағы алуан жайды баяндаумен бірге, дәуір тынысые, ... ... ... ... «Ақан сері» романы Ақандай ... өнер ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы ... ... ... ... ... жасауға ұмтылды. Жазушы өз
кейіпкерін әр түрлі драмалық оқиғаларға батыл ... өмір ... ... ... ... ... ... жасады. Қара шекпенділердің
қазақ сахарасына кіре ... ... сол ... сол ... ... ... жай-күйін, беймезгіл заманның сорақылықтарын, өнер ... ... ... ... ... берді. Ақан басына түскен бірінші
кітаптағы Қаратал қойнауы, Сырымбет саласындағы, Ереймен баурайындағы ... ... ... ... даласындағы сапары, ел әкімдерінің момын жұртқа
билік жүргізудегі ... ... ... ... ... ... ... сахараға кең жайылған әділетсіздік, барымта, айып-айбана –
бәрі де автордың көркем тілі арқылы ... ... ... ... ... кең ... суреттері арқылы, «Ақан сері» ... шың ... ... жанрының жүгін көтеріп тұр.
Жазушы З. Ақышевтің «Жаяу Мұса» романында қазақтың аса көрнекті
халық композиторы, ақын, музыка ... ... ... ... ... пен ... қиянатқа қарсы өмірбақи күресіп өткен
Жаяу Мұсаның өмірі арқау болған.
Халқымыздың өнер тарихына мәңгі өлмес атын ... ... ... ... төс ... бетіне арсыздығын басып, тағдырының тарғыл түсті
талапайларына мойымаған, туа өмірдің өгей баласы сияқты теңсіздіктің тезіне
түскен, өз сөзімен айтсақ: ... ... ... ... - ... ... ... семсерін сертке ұстаған азамат ақын, өмірлі өнерпаз,
күрескер тұлға – Жаяу Мұса ... Оның ... жолы ... ... ... зарын, қарашаның халін естисің туындыларынан. Мұса
жайлы кесімді пікірді өзінің құрдасы, ... ... ... кім айта алар
дейсің? «Оның көк етікті көпке ұқсамайтын ... бар. ...... деп ант етіп, оны өзіне бойтұмар еткен ердің әлі де алысқа ұшар,
ұзаққа сілтер тұрқы бар. ... от, ... ... ... қайрат-жігер
табы жатыр. Мойымаған, жасымаған. Баян басына шыққан жас емендей ешкімге
иілмеген. Алдау мен ... ... ... ... ... ... ... жаяудың жанын шығара алмаған. Әділет іздеп, ... ... ... өткен оның шығармаларында ... ... мен ... ... мен соры бар. ... ... Баянның
бауырында жүріп-ақ Жаяу Мұсаның көңілінің кептері алыс-алыс көкжиектерді
шолған. Сол ... ... ... ұлы ... ұлағат сыйлар өнері жыр
болып төгіліп, сыр болып өріліп, ән ... ... ... боп шарықтап
ғасырлар керуенімен келер күндерге көш түзеген.
Профессор Қирабаев: «Бүгінгі қазақ прозасында ... ... ... ... ... мен ... ... проза үлгілері
қатар дамуда. Әншілік пен өлең ... ... бойы ... ... қып ... әдебиетінің сыршылдықтан, жүрек терберлік сезімтал лирикадан алыс
дамуының өзі ... емес ... М. ... ... жолы» толып тұрған ән
ғой. В. С. Иванов кезінде мұны «роман о песне» деп ... ... ... ... және ... Ал. ... б./
Романда алғаш ана құрсағына түспей жатып озбырлық өріс ... ... ... Жаяу Мұса ... ... сойыл басып
ұрлыққа аттанған жан емес, тышқан мұрынын қанатып қан төккен емес, ... ... ... жала ... жан ... автор өз кейіпкерін балалық шағынан бастап суреттейді.
Мұса жастайынан жоқшылықты көріп өседі. Әке ... ... ... ... өгей ... ... жесе де, қан жоса ... да өз ауылынан кете
алмайды. Жастайынан домбыраға әуес болады. Ауыл ... ... ... де ... әнін ... ... ... көз жібертсек: «Мұса
осы жаз он үшке толды. Бірақ осы ауылдың жастары, әсіресе ... ... ... Мұса десе ... суы ... ... ... Жастар бас
қоса қалса, думанның дәл ... ... Ол жоқ ... жиынның өзі де
көңілсіз. Домбырасын бірде тарсылдатып, бірде шертіп, қалжыңы ... ... ... ... ... ... ... ішектері
қатып, қырылып қалатын. Кейде, әнші бала деп те аталып жүр бұл. Мұса ... ... құр ... ... отырған жұрт, бұл келсе біріне-бірі
«тоқтаңдар, Мұсаның әнін тыңдайық!» деп тына қалатын».
Жастайынан жоқшылық көрген, ана ... ... тата ... асқа ... ... ... арманы елден жырақ кетіп, орысша оқу
еді. Осындай мақсатпен бір ... ... ... ... ... ... Кәрім саудагердің жалшысы ... ... ... ... ... ... оқып аз да болса хат тани
бастады. Кәрімнің үйінде Шыңғыстың ұлы ... ... «Осы ... өнер ... деді ... ішінен. «Жетелеп жөнге салса, саулап
кетейін деп тұр».
- Бізбен бірге ... ... ... ... Онда не бар ... ... табылар, мүмкін.
- Орыс оқуы ма?
- Иә.
- Қайда-а-ан?! Орыс оқуы біздейлердің қолына түсетін түрі жоқ. ... ... не ... Осында бір ноғайдың отымен кіріп, күлімен шығып ... ... ... ... не ... ... де.
Еліне барса осы жігіттің бойындағы өнер шаң-тозаңның астында тұншығып
қалатындай көрінді ... ... боп ... де, орыс ... тұяғың іліксе өкінер ме едің?
- Өкінбес едім.
- Ендеше, ... жүр. ... жалт ... ... ... ... ... Ердім соңыңнан». 92/
Мұсаның Шоқанмен достасуы, оның дүниетанымына, әлеуметтік халдің түп-
тамырын ажырата білуіне көп ... ... ... ... өзге ... мен өнеріне жол ашты. Омбыдағы орыс мектебінде сауат аша ... ... тағы ... ірі ... шығатын газет-журналдарға
үңілді. Бұның өзі ... ... тап ... алысқан күреске толы
өмірінде елеулі рол атқарғаны сөзсіз. Шоқанның ... ... ... ... ... ... ... болады.
Елден кеткелі сегіз жылдың өзі Мұсаны бар жағынан ... ... ... соңынан қалмағандай. Әсіресе, Мұсаның Мұстафасынан
көресінін көрді. Жазушы ... ... оның ... жайын
терең суреттейді. Жаяу Мұса бейнесінің күрескерлік ... ... ... ... таяқ жеп, еліне жаяу келе жатқандағы бейнесін алып
қарайықшы:
«Нағыштың құрсағынан жерге ... ... ... ... ... қойған Мұса атынан айырылып, жиырма бірден жиырма екіге жаңа шыққан
жас жігіт – Ащы өзенінен өтіп, ... ... ... Бойын кернеген ыза
мен кек. Бірде аяңдап ойға батады, бірде ... ... Неге ... ... өзі де ... келе жатқан жоқ. Іші-бауыры өртеніп бара
жатқандай, жүрегі тулап келіп, ... ... ... басы ... ... ... төмен түсе беріп, екпінімен жығылап ... Көзі ... ... не ... ... не қалып қойғанын
білмейтін тәрізді. Үсті-басында сау-тамтық жоқ, сонау Омбыдан киіп келген
қызыл шапан ... ... ... ... ... тек ... түсіп
қалмады демесең киімдік сәнінен кеткен. ... ... үш кез ... ... ... ... жоқ, (оны алғаш арбаға қарай сүйрей
жөнелгенде Сәрсен ... ... ... алған да, өзінің қойнына тығып
жіберген), екі етегі делеңдеп келеді. ... бас, ... ... ... да
білмейді. Бүкіл жотасы Мұстафаның қамшысынан әуелде қанталап, білеуленіп
кетіп еді, сіресіп қалыпты, жүргізбей келеді, оқыс ... ... ... көзіне көрсетеді. Бірақ оған да еті үйреніп кетті, өне бойындағы
жараны, көздің ... ... ... елең қылатын емес».185/. Зәбір
шеккен Жаяудың тұлғасын ... ... ... ... ... ... бар көрген қорлығын, шеккен азабын жазушы кейіпкердің отты тілі
арқылы жеткізіп ... Оны ... мына ... ... мекен, ұлан-байтақ туған жер! Сен маған қоныс болар түрің жоқ.
Қайда ... ... ... ... ... ... паналатар ма екен?!
Қайран дүние-ай, мұнша кеңдігіңнен не пайда, ... сая ... ... /185/ Жазушы Жаяудың өз атамекенінен қоныс таппай қиналған сәтін ішкі
толғанысымен қатар алып ... ... ішкі ... ... мына ... ... «Қап! Қорлық-ай! Мұндай қорлықты
көргенше өлген артық! «О-о-һ!» дегенде, даусының қалай шығып кеткенін ... ... ... ... ... ме еді! Ішті кернеген ыза тарқар ма ... ... ... ... Өне бойы ... ... бір күш ілгері алып ұшқандай болады. Кейде гуілдеген, ... ... ... ... га-га-гай, гак-кай...
Бұрын ойында жоқ бір ауыз өлең тіліне орала кетті.
Ақ ... ... ... ... ... жаяу ... қылса.
Шорманның Мұстафасы атымды алып,
Атандым сол себептен Жаяу Мұса...
Ал ... ... ... ... ... өзін Жаяу ... ... отты, ақын жігіттің
өзін бүкіл елге масқаралайтын «Ақ сиса» әнінің шығарын білмеді ғой. ... «Ақ ... әні ... ... келді. Жаяу Мұсаның бұл өлеңі
Шормандарды, феодалдықты мәңгілік бетіне күйе ... ... ... ... ... зорлықшыларға бір үкім құрылып тұрады. «ақ сиса» - жаяу
Мұсаның елге атын кең жайған, ... кең ... ... ... ... ... ... оның озбыр інісі Мұстафа болысқа атқан оқтан кем
тимеген оқиға Жаяудың ... ... ... ... елден кетіп бара
жатқандағы Араптарға айтқан сөзі:
«- Бірі тоғыз болыс дуанның аға сұлтаны, бірі Ақкеліннің болысы. ... ел ... ... ... ... мен Қозғаннан, ақбура –
Тұлпардан өлексе ... ... ... екен ... Осы малдың әрқайсысының
тұяғы мен құлағында қорегінен айрылып, зарлап қалған сорлының көзінің жасы,
табан ақы, ... тері келе ... ... маған. Не болар екен дүние
бара-бара?» /193/
Жаяудың Мұстафа болыстан көрген қиянатына шыдай алмай, әрі ... ... ... кек ... ... ... ... – беймезгіл
замандағы әлділер мен әлсіздер арасындағы әлеуметтік теңсіздікті ... ... жоқ, ... ... да тұрмыс ... ... ... жан ... ... сөзі ... бола алады:
«- Арғысы Толыбай, бергісі Олжабай бабамның заманы өткен. ... ... ... да ... Қасқыр көмектессе алты ай құр жүрген
атты ... да ... Осы күні біз ... ... ... ... күш ... жан жоқ. Батырсынып ... ... ... ... бір ... басқадан қымсынбайды,
шырағым. Бұлардың кеудесі өсіп отыр, оны ешкім де баса ... ... атқа ... қорқады дейсіңдер ме? Қолдарыңа шошаңдатып сойыл
алғандарыңды тілеп отыр Құсайын. Оған ілік керек. Бір күнде күлімізді ... ... ... ... ... жоқ. Арқа сүйейтін кімің бар?
Шорман балалары қол ұшын берер дейсің бе? Жер ... ... ... суға ... ... іздеп отырған жоқ па?» /214/
Романда Жаяу мен ... ... ... қос ... ... де
тартымды берілген. Жаяу өз басының ... ... ... ... өткен бүкіл ауыр хикаясын айтып берген үш күн, үш түннен кейінгі
Біржанға:
«- Он жігіт ... ... ... ... ... ортасына
түсірейін, - деді Жаяу. /252/ Бұл сөз бас кейіпкердің әлі де замана парқын
аңғармай, құр ... ... ... ... - ... батырлық пен өжеттік қана емес, ағаттық пен аңғалдық та
бар екен. Өзің ... өзің ... не ... ... ... ... он жігітім не бітіреді? Арыстан айға шабамын деп мерт болған. Тілің
бар, үнің бар ... Арап пен ... ... ... жар ... ... зорлығын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін сөз қалдыр. Адам
өледі. Сөз өлмейді. Жақсы сөз ... ... ... ... ... деуі Біржандай әнші, парасатты ағаның Жаяуға айтқан таным-тағлысы.
Әнші-ақын Біржанның айтқан сөзі Жаяуды тебірентті. Өзі ес ... ... бері ... ... ... ... өмірге қадам
басқан әрбір жас жігіттің ... ауыр хал, ... ... қасиетті
сезімге жүрекпен ұғысу емес, мал деген құдіретті күш өз үстемдігін жүргізіп
тұрған сәттің бәрі жас әншінің ... ... ... Сол бір сәт ... ... ... ... қыз!..
Көкшетау кейде қарлы, кейде қарсыз.
Ер жігіт кейде малды, кейде малсыз.
Дарияның жарға соққан толқынындай
Көз салған көрінгенге көңіл арсыз.
Әндір-әндір, әндір-ай,
Ішімді ... ... ... ... ... жүрген Сұрша қыз,
Көкшетауда қалдың-ай.
Аха-а-ау, Сұрша қыз,
Енді есен бол а-а-ай... »/235/ деп ... ... ... ... ... ... Арап ... да, Күнбөпе сұлудың да, Әндірей Жақыптың да басына
тау ... ... ... орнатқан екенсің!» деді. /253/.
Арапқа арналған «Сұрша қыз» әні Жаяудай халық ардақтысының сол
тұстағы ... ... мен ... басындағы трагедияға қабырғасы
қайысып, өнерімен оларға деген ыстық ықыласын білдіріп, ... ... - ән ...... ... ... етіп көрсетеді.
«Сұрша қыз» әні Біржан айтқандай бүгінгі күні ... ... ... ең ... ... ... ... кетті.
«Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді» демекші, Мұса ... ... ... ... ... Баян ... аға сұлтаны Мұса
мен оның інісі Мұстафаның елге істеп ... ... ... етіп ... Жаяу ... Мұса, Мұстафаларға қарсы күресінің
шиеленісіп, ең шарықтау шегіне ... тұсы – ... мен ... ... жасап, патша әкімдеріне уыстап ақша беріп, Тобылға жер аудартып,
ақынды кекетіп, табалап мына бір ауыз ... ... ... ... Шорман баласы құдай емес, бірақ құдайдан былай емсе екенін ... ... Айға ... деп ... мерт ... дегенді естіп пе едің?
Естімесең осы. Ха-ха-ха.
Тон киген ... Жаяу ... әне ... ... қу бас.
Көзіңнен мұнан былай бір-бір ұшар,
Мінер ат былай тұрсын, ішетін ас... ха-ха... /264/
Тобылға айдалуға үкім шығарып, он екі жылға ... бара ... ... ... ... сөзі – ... ала ... атып жыққандай, Мұстафа мен Жақыпқа кезек қарады.
Намыс пен қорлыққа үш айдан бері түрме ... ... ... ... ол қанын ішіне тартып алғандай көрінді. Екеуінің алдынан өте
бергенде тұра қалды.
Сәлем айт көп ... ... мен ... ... ... кім мен ... да ... менен аласың да.
Кигенім қысы-жазы өңкей қызыл,
Тартпаймын өле-өлгенше тілім ұзын.
Саған ... ... ... ... ... ерке ... деп ... кетті./264/
Осы өлеңде жүректің оты мен уы бірдей төгіледі. Оның өзі үй-іші, ауыл
арасындағы кикілжіңнен туған жай ... тап ... ... ... ... ... ... еді. «Ел жалмаған екі ... ... ... мінез ұстамы қайран етеді. Шаптығып шырылдау, қорлап,
даттаудан ада. Сөз зердесі, ән ділі ... ... шар ... ... ... мысқыл басым.
Жаяу Мұса – мұнар күнде мұз жастанып, қар кешіп арпалысып ... ... ... ... болған атым Мұса,
Жігіттер шешен болсаң маған ұқса.
Сыртымнан мені қазақ қашқын дейді,
Көрер ем қашқындықты күнім туса.
Осы ... өн ... ... ... ... қайсарлық та,
жасымайтын жігер де, ақындық адуын ... бар. Жаяу Мұса ... ... ... ... ... 12 ... Тобылға жер ауып айдалып кете
барады. Одан әрі ... ... ... ... ... Жат ... дәм-тұзы
бұйырып, өмір көріп, өнер шыңдайды.
Тобылға он екі жыл мен айдалдым,
Артымда ... ... ... ... еш адамға жоқ болса да,
Нақақтан жазаландым көп ... ... ... ... ... ... кезі де осы тұс.
Он екі жылға Тобылға жер ... Жаяу ... ... ... ... әскер қатарына сұрануы – күрес жолында шыныққан сергек жандардың
тәрбиесінде болған көкірек көзі ашық ... ғана ... ... ... ... Жаяу Мұса ... ... Новгород
қалаларында болып, 1853-1856 жылдары патшаның шақыруымен Петербургтен бір-
ақ шықты. ... ... ауа Жаяу ... ... ... аса ... ... патша сарайының алдына келіп жетті. Есік алдына ... ... ... ... ... ... жақындап келе жатыр.
Анау мылтығын кезеп қарсы жүрді.
- Не керек саған?
- Патша ... осы ... Мына бір ... ... сарайына кірем дейді.
- Патшаның сарайына емес, өзінің алдына барам.
- Дәмесін қара! Кімсің өзің?
- Қазақпын. Түсіндің бе? Қазақпын.
- ... ... ... фамилияң кім?
- Байжанов.
- Қазақта Байжанов деген фамилия бола ма?
- Казак емес. Қазақпын. Сендерше қырғызбын.
- Молчать! – деп ... ... ... жетіп келіп. – Ұлы мәртебелі
патшаның қызметкеріне тіл қататын кімсің сен?
- Сен неге ... әй, ақ ... өзі ... ... ... ... орыс ... өмірімен етене танысады. Черняевтің армиясында
болып Литва, Польшадағы халық көтерілісін басуға қатынасады. Қираған қала,
қырылған ел ... ... ... түссе, әр халықтың өнер-
дәстүрі елдің маңдай терімен жасалып, ғасырлар ... ... ... ... сәулетті ескерткіштер, сұлулыққа ... ... ... жер, ... елге деген сағынышын оятады. Жаяу Мұса ... ән, өзі ... ел ... ... ... ... жүрген әскер
қатарындағы көп жұрттың жүрек қылын тербейді. Қайрат жігері мол жанның ... ... ... ... ... өнер отын ... түседі.
Романда Жаяу Черняевтің армиясында болып, Шоқанмен қайта ... ... ... ... ... ... саяхатынан кейін, сегіз
жылдан соң жүздесуі еді.
Жазушының стилінде «аттыдан жаяу жүріп кегін алған, ... ... ... ... ... сан ... образын ашуда ... ... ... ... ... әр ... ... арқылы олардың кім екендігін де таныта алады. ... ... оқ ... болған кезінде екеуінің келіспей қалып, ... ... ... екі адамның қандай жан екендіктерін дәлелдейді.
«Черняев Шоқанға дікеңдеп жетіп келді.
- Сіз кім ... ... ... соны ... ... Мен әділеттілік жағындамын, генерал ... ... ... ... Мен, ең алдымен өз халқым – қазақ халқы жағындамын. Одан ... одан ... ... ... ... ... ... төмпештеп
ұрып жатса, мен орыстарға қарсымын, ал егер француздар орыстарды соққылап
жатса, мен орыстар ... ... ... ...... Отаным. Мен тағы
айтамын сізге! Өздері тиіспесе, оқ шығарушы болмаңыз, генерал мырза, қан
төгіледі. Егер ... ... лап ... бір ... залп ... Бірақ
бастарынан асыра атсын. Бұларда қару жоқ, зеңбірек даусы ... ... ... ... ... ... Мұса әскерден қашып келген соң да күрес жолын тоқтатпады. Замана
тынысын жақсы сезінген, болашақтан сенімді үміт ... ... ел ... ... жырлаудан тынған жоқ.
Сондай-ақ Қараөткел тойына аға сұлтан қолқалап алып ... « ән ... ... ... ... ноқталы балуанын жығып, сирағын сындырған Мұстафаға түйе
бастатқан тоғыз бен үш тай-тұяқтан бір ... ... жоқ. Мен ... ... ... түсіп қалар!» /370/ деуі әлі болса ел
ағаларының теріс іс-қылықтарын, ... ... ... ... аға ... ... елде қаңғырып не табасың? Ауырсаң,
сырқасаң, қия ... ... ... ... де, сүйкенерің де жоқ.
Кісі елінде сұлтан болғанша, өз еліңдң ұлтан бол деген. Өкпелесең ... ... ... бар ма?»- ... ... ... қайта алмаймын
елге. Қалды көңілім Ақкелін мен Ақбеттаудың ... ... ... ... ... ... ... болады.
«Болғанда билер аяр, байлар мекер,
«Жақсылар» ел ториды жаудан бетер.
Қосылған шын көңілмен жақсылар жоқ,
Өтірік ... ... ... бекер»,- 393
деп үстем таптың жәдігөй қылық, жалған пиғылын, ... ... Жаяу ... ... ... ... шарықтап, белең алады. Бұл әнші-
ақынның, дауылпаз композитордың ... ... ... ... шағы ... ... өнер тілімен қосылған кең арна... мұсаның музыканттық
өнерінің басқалардан ерекшелігі қазақ ... ... ... күлкі-
ойнақы әлементтердің көріне бастауы. Айта берсеңіз, оның ... ... ... биге шақырып тұрғандай естіледі. Ол мозурка ырғағынан да
түсінік алған адам деп, ойланбай, батыл айтуға ... деп ой ... өнер ... Ахмет Жұбанов.
Мұса туралы жазған өнер зерттеушісі А. Затаевич оның өз тұсындағы
халық композиторларына ... ... баса ... аударады.
Оның әндеріндегі орыс, татар музыкасының ырғақ, әлементтерінің болуын,
қазақ ән ... ... ... ... қосқанын біздің өнер
зерттеушілеріміз де ... ... Бұл ... ... ... ... ... әлем мен Батыс классикасынан хабары барын танытса,
екіншіден, орыс пен ... ... ... ... ... түрлі
«сапарларының» жемісі деуге болар. Ән мен жырдың ордасы Баянауланың алтын
бесігі қандай жағдайда да оны ... ... ... ... ... ән мен әншіліктің жалғасын тауып келе жатқан ... ... ... кетуі мүмкін де емес еді. Біржан сал мен ақан серінің, Құлтума мен
Жарылғапбердінің нәзік иірімдері, асқақ ... ... ... ... ... ... сезімін ән оятпай қайтеді. «Гаухар қыз» сияқты қазақ ән
өнерінің шедевріне ... ... ... ... ... ... ... «Шолпан» сияқты ойнақы да жеңіл әндері сарказмға,
қалжың мен мысқылға толы. Жаяудың күлкісінен күрсініс туады.
Құлбай байдың тұсағы,
Өткір екен пышағы.
Өзі ... ... ... ... ...
деп өзінің алатын жары Сапарды байдың сезімсіз тірлігінен оқшаулап алғысы
келеді де ән қайырмасында өзіне ғана тән ... ... ... Құлбай бай, Құлбай бай! Әнім менің красивай, Қыпшақский жәрмеңке-ай»-
деп өзінің жүрген жүрісі ... ... ... ... ... ... дәстүрде орындалатын әннің бірі «шолпанда»:
Таң алдында Шолпан туса,
Тартқан ... ... ... алуан ән шырқайды,
Сол сипатты жаяу Мұса –
деп сызылтқанда бір қарағанда ... ... ... ... мұнда
әлемнің әсемдігін, жаратылыстың жарығын, табиғаттың тылсымын аңсаған
көңілдің аңсары, ынтызар жүректің ... ... Жаяу Мұса – сан ... ... иесі, сол кездегі қазақ қауымынан
шыққан қайраткер дәрежесіне көтерілген тұлға. Ол көкірек көзі ерте ... ... тап баса ... ойлы жан.
Романның соңында тоқсан төртті алқымдап қалған, көздің нұры кеткен
қарт Жаяуды көреміз. « - Құдай ... ... ... төрт жыл тіршілік берген
екен, - деп толғанып, толғап кетеді кейде. – Бұл бір адамға аз сыйлық ... бірі ... ... келе ... ... сол ұзақ ... ... он
шақты жылы болмаса, арғы жағы ... ... ... ... ... өткенін ойлап налиды, өкінеді. Енді мына заманның
қызығын біраз көріп ... ... ... тағы бір он жыл деп жалбарынады
құдайына. Бірақ адамға дегенде ... ... он күн ... су шықпас сараң
екенін ойлайды да, буынсыз жерге пышақ салғандай болдым-ау деп өзінен - өзі
күледі. Орнынан тұрып әрі ... ... ... ... ... ... әнші, өнерпаз өрен, арыс азамат Жаяу Мұса
бабамыз ұрпақтарының ... ... ... ... ... ... бар,
Енді жүрек басылар.
Мен жүргелі жатырмын,
Қоштасайық халқым-ау!
Қуанышым заман кең болды,
Еңбегім ... ... орын ... ... батыр баба аманатын орындаған ұрпақ, ақын аруағын да аялайды. Жаяу
Мұса – осы елдің шырқар әні, шырқау ... ... ... бар ... ... қай саласы да әрдайым
өзіндік даму, ... ... ... ... кең ... ... жүрген
халықтың жанына ең жақыны сөз өнері мен саз ... еді. Яғни ... үшін ... ... орны қай ... де аса ... ... Төрт жол өлең
құрастырмайтын, екі ауыз ән ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ғасырдың басында қазақ ... осы екі ... ... ... айрықша бір талант иелері пайда
болды. Оларды бүгінде «әнші-ақындар» деп атап жүрміз. Бұл ... ... ... ... тұр. Олай ... әнші-ақындар тобына
жататындар тек әншілік пен ақындықты ғана меңгерген жандар емес, бойында
сазгерлік те, актерлік те, тағы ... өнер ... де ... ... ... бір ... ... шығармашылығы осы тәрізді сан түрлі өнер салаларын өзара
тығыз сабақтастырған ... мұра ... ... Әнші-ақындардың өзіндік
ерекшелігі мынада: олар өлең жазады, өз өлеңдеріне өздері ән шығарады, ... ... ... ... ... таратады. Өнерпаздардың мұндай шоғыры
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... айналды.
Әрине, ақындық, сазгерлік, әншілік өнердің басын біріктірген әнші-
ақындар шығармашылығы дәл осы ... ... яғни бір ғана ... ... ... ... ... Өлеңге, әуенге, ән мен күйге құштар, бойында
һзгеде жоқ ... ... бар ... ... бұл құбылыстың нышандары
ежелден-ақ бар болатын.
Әріге бармай-ақ, Х!Х ... мен ХХ ... ... ... назар
аударсақ, дәл осы кезеңде Біржан сал ... ... Ақан ... (1843-1913), Сары Батақұлы (1863-1894), Мұхит мераұлы (1841-
1918) тәрізді бірқатар ... мен ... ... кең ... Одан ... ... үкілі ыбырай Сандыбайұлы, Иманжүсіп
Құтпанұлы, Берікбол Көпенұлы, балуан Шолақ ... Әсет ... ... ... ... жаяу Мұса Байжанұлы, Мәди Бәпиұлы,
Уәйіс Шондыбайұлы, Естай беркімбайұлы, сегіз сері ... ... ... дейінгі сал-серілер мен әнші-ақындар дәстүрін
жалғастыра ... ... өз ... ... мен ... ... ... бұрынғы әнші-ақындарға ұқсайтын да, ұқсамайтын да сипаттары
мол еді.
Ортақ, ұқсас сипаттар дегенде ... ... да ... ... ... ... сан ... өнердің тоғысып жатқандығын айтар едік.
Яғни олардың қай-қайсысы да әрі ақын, әрі өз ... әуен ... әрі сол ... домбыраға, сырнайға, өзге де музыкалық аспаптарға
қосып орындайтын өнерпаз ... ... қоса ... ... ... де, ... ... де жиі кездеседі.
Әнші-ақындардың шығармалары ерекше әсерлі ... сол ... ... ... тез ... ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген әнші-ақындардың
бұрынғы сал-серілерден, әнші-сазгер ақындардан өзіндік айырмашылықтары ... ... Ол, ең ... ... ... ұстау, киім кию, жүріп-тұру
ерекшеліктерінен айқын аңғарылады. Бұрынғы сал-серілердің ... ... ... ... ... әдет түрлері оларда толық сақтала
бермеген. Ерекше сән-салтанатпен киіну, көзге оқшаулау көріну, ... ... ... ... ... ... ХІХ ... мен ХХ
ғасыр тоғысында өмір сүрген әнші-ақындарда бола ... ... ... ... сипаты, тұрмыс жағдайы, уақыт пен тағдыр қиындығы
мүмкіндік бермеген де ... ... ... ... де бұл ... әнші-
ақындар өз бойында халықтың арасында ... келе ... ... ... белгі, сипаттарын сақтауға тырысқан.
ХІХ ғасырдың соңы мен мен ХХ ... ... ... ... әрбір өнер иесінің өзіндік ... ... осы ... ... ... ... ... әрқайсысының өзіне тән өнерпаздық
қолтаңбасы бар. Әрбір әнші-ақынның көтерген мәселесі, қозғаған тақырыбы,
көркем ... ... ... ... ... ... ... барлығына ортақ бір мәселе өз шығармалары арқылы
заман шындығын, ... ... ... ... ... болды. Олар өздерінің айналасындағы жағдайды жіті көре
білді, солар туралы түйген ойларын батыл айтып ... Ал сол ... ... ... көркем бейнелеп беру ... ... ... ... ... ... айқын байқалады.
Атап айтқанда, өз дәуіріндегі әлеуметтік теңсіздік пен адамдар
арасындағы әділетсіз қарым-қатынасты, бай, ... ... ... ... ... жырлауға келгенде Жаяу Мұса ... ... ... Ол өз басынан өткен жайттарды негізге ала ... ... ... ... ... пен татулықтың жоқтығы, бірін-бірі
көре алмаушылық, өтірік пен өсек, жалақорлық, болыстыққа таласу, жік-жікке
бөліну ... ... ... ... қатысты келеңсіз құбылыстарды
батыл сынады. Сол үшін қуғынға да түсті, таяққа да ... ... ... ... ... атанды. Бірақ ақынның жыры өзінің күрескерлік
мәнін жоя ... ... ... ... де әйгілі Ақан сері мен Біржан салдардың
шығармашылық мұрасында ... ... ... Олар да ... өз
заманының зорлықшылдарынан таяқ жеп, қысым көрген. Біржанның ауыл
арасындағы ... ... ... жаны ... Ақан сері ... ... әйгілі Құлагерінен айырылып, қартайған ... ... ... Бұл ... ... да ақындардың жүрегінен қуатты ... ... ... ащы да ... жыр жолдары болып төгілді.
Үкілі Ыыбырай Сандыбайұлы өлеңдерінің негізгі тақырыбы да ... ... ... ... да адамның еркін өмір сүруін, яғни бас
бостандығын сөз етті. Оған қоса ... ... ... ... тебіреніске,
тәтті езім күйлеріне толы болып келеді. Бұрынғы сал-серілер ... ол ... пен ... дүниенің барлық қызығынан жоғары қояды. Бірін-
бірі сүйген ғашық жастардың сұлу ... ... ... ... ... тәрізді әндерінде ақын жүрегінен небір бейнелі, сымбатты
сөздер ақтарылады.
Сонымен қатар, Үкілі Ыбырай өлеңдерінде қазақтың ертеден келе ... ... ... ... ... ... ... суреттеледі. Көктем
келіп, жер-дүниенің барлығы жаңарып, табиғаттың жаңғыра түлеп ... ... ... ақындық көзбен, әншілік жүрекпен, сазгерлік сезіммен
қабылдап, сол арқылы әрбір оқушысы мен ... әсем ... ... ... ... бөлейді.
Балуан Шолақ Баймырзаұлының шығармаларынан айрықша асқақтықтың, өршіл
қуаттың лебі сезіледі. Табиғатынан жаны адал ақын өз жырларында да ... пен ... ту етіп ... Балуан Шолақ нені айтса да, белден
басып тура айтуға тырысады. Сондықтан да оның әр ... ... ... ... суарылғандай болып шыққан. Мұның өзі еркін өмір, адамның
бас бостандығы үшін күрескен әнші-ақындар мен ... ... бір ... ... ... бірге оның өлеңдерінен тау қопарарлықтай қуат-күші бар ... ... жаны ... ... әрі ... таза жан ... ... қасиеттердің барлығы сегіз қырлы өнер иесі Балуан Шолақ Баймырзаұлы
шығармаларының өне ... ... ... ... ... ... осы тәрізді шынайы шындығы, ... ... ... пен ... ... ... жағдайлары Мәди
Бәпиұлы, Иманжүсіп Құтпанұлы, Сегіз сері Баһрамұлы ... ... ... батыл сыналады. Отаршыл Ресей патшасының ... мен ... ... тарапынан жасалған қысым-
қиянаттың қандайына болса да ... ... тұра ... бұл ... ... де ... ... рухта сомдалды.
Арғы атам - әулие өткен Ер Қазыбык,
Бекболат - оның ұлы болыпты бек.
Тіленші – одан туған ... ... хан боп ... бәрі асыл ... одан ... Алшынбай-ды,
Аруағынан естіген жан қалшылдайды.
Атағы Алатаудай бабаларым,
Көрдің бе осы күнде біздің жайды.
Сұрасаң, Мәди еді ... ... емес еш ... салтанатым.
Кешегі Бауыр-Бошан арасында,
Жаралған артық болып асыл затым,-
деп ... ... ... ... ... алыс-жақынға сөзі
өткен асылдардың көзі, қаракөктің тұқымы екенін ... ... Мәди – ... ... ... келісті композитор, ғазиз басы отарлықтың озбырлығына
көнбеген күрескер сом тұлға екендігі Ә. ... ... ... ... ... негізгі кейіпкер – Мәди.
Күрескер ақын, композитор Мәди өмірінің соңғы жылдары ... ... ... ... қайшылықтарға толы уақытта ғұмыр кешкен тұлғаның бір
басында бірнеше Мәди ... ... ... тәрізді. Таразының бір
басында озбыр отаршылдарға ... ... ... ... қол ... да
барған Мәди тұрса, екінші жақтан озбырлық көрсеткен әлді ... ... ... ... ... Қараңғы түнді қармай қасыңа келдім,
қамығып келдім. Жауымнан қашып, ... ... ... жоқ, өмірмен
өштесіп, қарғыс отыңды тілей келдім. Саған, сен арқылы жасаған тәңірге арыз
айта келдім. Бүгінгі менің сен арқылы ... ... ... отыз жыл ... бір ұлы ... ... екен, әрі айдаудан саған арнап әкелген
сыйлығым ... соны ... да, ... иемізге жеткізіңіз. Орыстың ол
ұлы перзенті ... ... ... басқаларға өктемдігін жүргізіп
талауына, олардың ең асыл қазынасы – азаттығын тартып алуына апатты право
беретін кім? ... ... үшін ... көңілін сергіту үшін мырзалар құлының
терісін сыдыра ... оны ... сата ... ... ... ... ... оны әкесінен, анасынан, апа-қарындастарынан, аға-
інілерінен, оған қымбаттының ... да өмір бойы ... ... ... ... – мархабатты тәңірім! Жауап бер маған: өзінің жақындарының
етін жеп, ... ... ... олардың қаны мен көз жасын суша
сіміретін осы ... осы ... сен бе ... ... ... ... ... өр мінезді екенін аңғаруға болады. Орыстың
ұлы перзентінің осынау ұлағатты сөздерін ... ... ... лағнат айтып, мәңгі ұйқыда жатқан қажыға ... ... ... ... ... сен бе?» - деп ... кек оты кеудесіне лаулап, лапылдаған шешен тілді, дауыл мінезді
Мәдиді аңғару анық.
«Найзағай… найзағай, - деп ... ... Мәди ... ... Қара ... ... нажағай отын шашпаса, адыра қалсын ақ ... ... қапы ... ... ... ... бас салатын қарақшыларға да
ұқсамай, оятып алып егестіріп шайқасыңдар»/ 31 / Бұл сөз де қажы ... ... Мәди ... Мәди ... елі үшін ... ... өр ... басын ажалға байлап, осы жетіқараңғы түнде ауқаттылардың қыруар
жылқысын барымталап алып, аш-арық ... ... ... – елі үшін ... ... үшін жанын пида ететін қаһарманның ғана қолынан келер іс емес
пе? Әкелген жылқыны ол тек аш-арықтарға ғана ... ... ... ... ғана ... ... ... шамасы келмейтіндер болса,
көмектессін, тым ... ... ... болсын». «Қалғандарың жылқыны
құздан шығармай қарауылда тұрыңыздар. Ал егер ел ... ... ... ... енші ... ... ... елу қамшы дүре соғыңдар
да, қол-аяғын байлап, ессіз қораның біріне тастап кетіңдер». /34-б/ ... жан ... ... ... анығырақ аңғара бастағандаймыз. Өз
жанын шүберекке түйіп жүрсе де аш-жалаңаштардың қамын ойлап, ... ... ... ... кек ... ... байқауымызға
болады.
Шығармада әрбір кейіпкердің сөйлеген сөзі ... ... ... Сонымен бірге кейіпкердің айтқан сөзі арқылы оның ... ... ... ... - Сіз таудың асқар шыңысыз да, даланың шалқар ... ... ол ... ... көз менде жоқ. Жастығым үшін ол ... де, бір ... ... ... Егер ... ... ... бірге ала кетіңіз. Оллаһи, мен сіздің өмір бойы серігіңіз ... тек ... ... бір әперсеңіз болды»./58-б/ Тақсірет татқан
Иманның мұң-зары да Мәдиді жай қалдыра алмайды. «-Өлермін, өлмесем ... ... ... ... ... деген сөзінен Мәдидің жетім-
жесірге пана болатын ағалық мейірімін көруімізге ... ... ... серіктерімен келе жатқанда өзі сәлем берген
мылқау жылқышының кемтарлығына ақынның қинала тебіренуінен ... осы ... ... ... ... бұл ... жауап берген жоқ, өзі құдайынан жауап
күтті. Көзін қадап алып сөйлеп тұр:
-Ей, барша әлемнің иесі, ... Бір ... ... берші. Қасіреттен
басқаның бәріне зар қылғандай ... ... ... не? ... ... ... жоқ қой, осы сұрауға жалтармай жауап берші. Сен онан екі
өлі тілді алып едің, ол ... алар ... ... зар ... Ол ... сөйлеуге зар. Ол өмір бойы естуге зар, ол ... сұлу ... зар. Ол жар ... ... ... зар. Ол адам баласының жылы
лебізі мен жалынды лебізіне зар. Ол соның бәрін ... ... ... сол ... ғана сырласады. Жұдырықтай жалғыз жүрек қайсысына
жетсін, қай ... ... ... сол өзі өмір ... ... ... ... наразы. Ол сол
қоғамға, сол заманның мықтыларына, үстемдеріне өш. Мәди Ақан сері ... ... ... биік ... үндеуден гөрі, сол заманның шүйделерінен
білек ... ... ... кек ... ұнататын жан. Бұған Шомбал
аулындағы, Төкеш қажынікіндегі, Түнекбай ... ... ... ... ... ... бас имейтін, ерлікті, мәрттікті мақсат тұтқан
жан. ... қызы ... ... ... ... ең ... зат ... деп білетін ақын қыздың ұтымды сөзіне риза боп, жомарт жүрегімен
үлкен мерттік жасайды. Жуандардың малына ... ... ... ... ... жүрген Мәди халқына қандай қадірлі болса, ел ... ... ойда ... ... сорғалап түсер найзағадай
көрінеді.
Беймезгіл заманның өнер иесіне деген қысастығы ғой, тағдыр ... ... ... жас ... ... ол ... он жеті жасқа толған
шағында-ақ тастап ... ... ... ... ... ... ақ ту етіп көтерген жас жігіт Назгүлге жасалған қиянатқа шыдай ... ... ... ... ... ... ... алып, ақыры
сонан бірнеше жыл айдауда болады. Әншінің ... ... ... ... нан ... ... ... жамбасыңды тақтай тесіп…
Бит, бүрге, қандаласы қанды сорып,
Қасынып, түнде ұйқы жоқ жанды ... өлең ... ... ... ... ... ... бөлімінде кемелденген ... көре ... тағы да ... ... ... ... әдемі ән келеді.
Ән ... тағы да ән...
Көк жиегі көлкілдеген ... ... ... ... бұл ... ... көреріміз сол сағым, еститініміз сол ән ғана.
Ән сағымға айналып, сағым ән салып келе ... ... ... ... ... ... жұмырлана құлпыра түседі. Ол
кейде – ... ... ... ... ... – сол ... ... толқынына
айналады, бірақ ән үзілмейді. Сол әдемі әнді жұтып алып, есіп өтер ... ... ... ... әйгілі самалы да тына қалыпты. Өзін осы
даланың бұлбұлы көретін боз торғайлар да сол әнге ... ... ... ... ... ... /84/ Бұл шырқай салған әнімен табиғатты
тамсандырып келе жатқан ... ... ... ... Иман мен әнші серігі
Қанаш та бар.
«- Ән... шіркін, ән... асыл, сенен рахат не бар екен ... ... ... ғана сәні бар ... Ей, бауырлар, тыңдасаңдаршы, тыңдап
алып ... ... 145-б. Бұл Мәди ... ... – орыстың Лермонтовы болса, аударған – қазақтың Абайы
болса, сыры неге саяз болсын?» 147-б . Қос ... ... Мәди ...
бұл.
«- Ей, сұм заман! Сен жалмаған менің нем қалды? Ендігі бар ... ... ... еді, ... тағы да сенің қанды бұғауың болғаны
ма? Енді ... ... ... тірі ... еткенім бе? Ондай
перизаттың жас өмірін өксуменен ... ... ... ... ... Жоқ ... бар ... жалғыз тартсам да, өмірден жар қызығын
көрмей өтсем де, оның обалына қалмаймын, бағын байламаймын. Маған ... ... ... тас ... ... тұрған қасиеттің қандай екенін
жасырмастан айтамын да, ризалығын алып қоштасамын». 140-б. Арыстан ... ақын ... ... сөзі ... тек өз ... мұңды ғана айтып
торығып тұрған жоқ. Олай түсінсек, Мәдиді білмегеніміз.
Мәди ойына сағымдай болып ... ... ... ... өзін ... ... тағы да әнді ... етті. Осы сәтте жаңа бір туындады:
Болғанда ашу дұшпан, ... ... ... ажал ... ... бір ... ... қаяу,
Тәніңнің біле алмайсың ауру-сауын /140/
«Сізден тілегім, біреуден менің сәлемімді, сәлемімді емес, өзімнің
арыма берген антымды ... ... ... «орыстардың өгізін ұрлады»
деген жаласы үшін өзін ат қып ... ... ... ... ... ... деген жаласы үшін үш әйелін бірдей тірі жесір етпесем, Мәди атым
өшсін». 146-б.
Серігі Иман айтпақшы, «Мәдиде бәрі де бар, бәрі де ... ... не үшін ... ... бересіз? Елден асқан
даңқыңыз бар, басыңыздан асқан бақ-дәулетіңіз бар, енді не ... ... ... өз ... үшін ... жаужүрек Мәди осы
тұстағысын қырылып жатқан ел үшін бастаған. Оқырман ... ... ... ел үшін ... ... ... үшін қолқасын да суырып берер өжет жан
бейнесі осылай тұлғалана түскен.
Жазушы өз кейіпкерінің әсем әнмен ... ... ... жүрген жаны
жайсаң, көңілі көтеріңкі жүрген тұсынан гөрі оның дауыл-күрестің, тартыс-
қайшылықтың ішінде басымдау көрсетеді. Мәди бар ... бар ... ... маңайын қоршаған жұмбақ әрекеттерге жауап іздейді.
«Мен дәл айтып тұрмын, өйткені, сіздердің барлық қылықтарыңыз ... ... мен үшін ... ... Маған сіздердің кім
екендеріңіз түсініксіз. Сіздер ғана емес, маған өмірдің өзі түсініксіз.
Менің бәріне де ... ... мен ... да, патшаның да барлық заңын
білгім келіп шарқ ұрамын. Ол үшін басымды тауға да, тасқа да ... ... ... неге ... ... Кім бар ... беретін?» деп бар
әлемге айғай салғым да келеді, кейде үнім жеткенше айғай ... ... да ... өз ... жаңғырығы, мен түсінетін жауап жоқ. Бүкіл
әлем жартас ... ... ... ... барлығы жартастың жаңғырығы
секілді түсініксіз ... Мәди ... ... ... ... іздеп, шарқ ұрады. Бұл сөз Мәдидің генерал-губернатордың
қызы Натальяға айтқан ... ... мен ... ... ... ... семсерің болар екенмін.
Жалғыз атты қашқын болмай, қол бастаған қамқорың болсам, жар ... ... өліп ... ... ... Бұл – Мәдидің іштей толғанысы.
Халқының өнер адамына ... ... ... Мәди ... ... ... ... тек әсем әнімен ғана тербетіп қойған жоқ, хал-қадырынша осынау
туған халқының басындағы қара ... ауыр ... ... ... ... ... етті. Мәди - өмір бойы қар жастанып, мұз төсеніп,
өмірін арпалыспен өткізген ... ... ... ... ... ... ... берген, басын өлімге тіккен ержүрек жан. Әрине, Мәдидің
күрес-арпалысы жеке ... дара ... ... сорғалаған найзағайша Мәди
жауын жамсата берді, жамсата берді. Иманның әкесі – марқұм Ноянның тілегін
орындап, Төкеш сияқты арамза ... ... ғып ... ... ... де Мәди басын өлімге байлап, Шайтанкөлдің жағасында ... өзін ... ... ... Атамановтан алған қару-жарағын
өткізгесін, Самалды тұтқыннан босату жайлы шарт-тілегін айтпақшы. Бірақ
оның қолына ... ... қызы ... ... Мәди образының бір қырын
танытатын тұс – ... ... ... ... ... ... мына ... біріншіден, осынау нәзік
қыздың жүрегінің қандай ізгі ... ... ... оның сөзі ... және бір ... ... ... «Егер менің тілегім орындалмай, Самал
түрмеден шықпаса, онда мен ... кек ... ... ... да ... ... Мәди ... қорқып тұрған жоқ Наталья, ол қара тастай мызғымас
әкім әкесінің ... ... ... ... ... Самалды
босаттырмақ, сөйтіп, ізгі жанды қыз өзі «орыстың Дубровский», «ағылшынның
Робин Гуды» атаған Мәдиге берген уәдесін ... ... ... ... ... көрген емес едім ғой, ойланшы. Оның
қандай адам екенін бұрыннан естіп ... ... ... ... ... кешегі айтыста да мен адаспаппын, мен оны дәл ... ... ...... ... мен ... ... сатылған сеніңі
осындағы құзғындарың. Сен олардан гөрі өзіңнің қызыңа сен. Егер өзіңнің
арың мен ... ... ... оны ... ... ... бол. Арсыздар айтса
айта берсін, ондай айуандықтан, халықтың ұлын «қарақшы» ... ... ... бол, сен аман бол. ... бір қазақ үшін саған мұндай ауыз
сөздер айтатын ақылсыз емес едім ғой, ... ... зұм ... үстем тап өкілдері тарапынан неше түрлі зорлы-
зомбылық болғаны мәлім ғой, әйтсе де момын сахараның ... ... ... үшін ... салу – барып тұрған сұрқиялық емес пе? Бұндай сұмдықты
бұрын кім естіп көрген? Сол ... ... ... жынданып, қайғылы
қазаға ұшырағанын көрген Натальяның «Қан ішерлері!» деп айқайлауы да заңды.
Осынау ақ жүректі бикеш өмірінің ... ... ... ... ... де араша түспек болады. Ал, бұл тұста Мәди өз ... ... ... ... түскен еді.
«Жат елдің құрметіне бөленіп тірі ... өз ... ... ... ... ... Сол топырақтың қанды ... ... ... ... ... ... рас». 303-бет.
Мәди - тайсалмайтын, жаны берік жан. ... ... бас ... өжет ... ... ... алып бара ... да ештеңеден қорықпай
«Тұтқын зары» дейтін өзі де жаңа, мұңы да жаңа бір әнді ... кете ... ... ... ... әнші Мәди – ... ... үлкені-
кішісі, дені сауы мен кемтары ақынға бірдей. Ол бәрін суреттеуінде, ... ер, ... ... ... Мәди ... ел ... қашан да болсын
халқымен бірге, оның қуанышы – ... ... ... оның реніші – халық
басына түскен ауыртпалықты, халық қайғысын өз ... деп ... ... ... ... ... да сүйеді, сол кем-кетік,
кедей-кепшік үшін ол жанын үзіп беруге әзір.
Әміре - өз ... әлем ... ... ХІХ ... ... ХХ ... басындағы адамзат баласының қайталанбас ұлы тенор ... ... ... ... сал, Ақан ... ... ... Мәди
сынды замана тұлғаларының әншілік дәстүрін кеңестік кезеңге жалғастыруында
болып ... ... ... ... ... сары ... ... Қожамқұлов пен Жүсіпбек Елебеков, Манарбек Ержановтардың «Әміре
бәрімізге ұстаз болды» ... ... ... тұлпардың тұяғы екенін
дәлелдейді.
Қазақ сахарасында әнімен жұртшылықты тәнті ... өнер ... ... ... прозасында қалам тартқан ... ... ... тұрғыдан ерекшеленетін әңгімесі –
«Әнші» (1925). Оның ең ... ... - ... ... өз ортасымен
алып қарастырып, сол кезеңдегі өнер, ел тағдырынан мағлұмат беру.
Ж. Аймауытовтың ... ... қала ... ... ... елі ... ... ғана емес, әнші
бейнесі, ән өрнегі қоса өріліп ... Қ. ... ... ... ... ... ... тайпалған жорға, бір сөзі бір сөзіне ... ... ... бір ... шуақ ... бір ойы б»р ойды ... ... төгілген ақындық» талантын «Әнші» әңгімесінде анық көреміз.
Әңгімеде ән, әнші ... ... Ән – ... ... әнші ... ... басты тұлға. Оның прототипі - ... ... ән де, әнші де осы ... ... ... ол ... көрінген болатын: «Әзілі жараса алмай, қымыз ұсынуға зорлап
отырғанда ... бір ... ... ... Бұл - ... еді. Ән ... гармонды барылдатып күйледі. Ұшатын құстай қымтанып, қомданып ... ... ... қылмита соқты. Желеңдете, құтырта соқты. ... ... ... ... ... тамырды желпіндірді, бойды шымырлатты». Ән
мен әншінің әсеріннен: «Көңіл бір жадырап ... ... ... ... ала ... ... ... тыңдаушылардың сөзінен де әнге деген
құмарлықты байқаймыз.
Жазушы кейіпкерлердің кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, ... ... ... ... ... ... ... образын шығарады. Осы орайда жазушының ерекшелігін көрсетер айрықша
бір тұсы бар. Ол – жазушының ... әрі ... ... ... ... беруі.
Әмірқанның әні театрда өткен ойын-сауық кешінде де айрықша зор,
асқақ болды. Оның сахнадағы киімі де, ... да: ... ... түсіруші еді ”.
Әннің тегін тану, тамырын білу – тыңдаушының да, айтушының да
жан сарайын кеңейте түсері ... ... мына ... ... ... қиып кете ... ... жете алмай, қош айтысқан жарға ұсап;
жалғызынан айрылып, қанатынан қайырылып, ... ... ... ... ... егілген, көзден жасы төгілген, бейне бір қайғы-зарға ұсап, ... ... ... әнді ... ... ... оянған, қызықты тәтті
түс көрген, қайтарам деп ... ... ... ... тәтті үннің
кеткеніне өкініп, өршелене соғылды».
Жазушы кейіпкер бейнесін сомдауда әнші бойындағы асқақтық рухани
сезімді ерекшелендіріп көрсетеді. Оның ешкімге де ... ... ... аша ... ... Әнші ... ... таланттың құдіреттілігін
ашады. Ән салудағы әнші даусының ерекшелігі фонограф ... ... ... ... ... граф – жазамын» деген сөзінен шықса керек. ... ... ... ... ... ә. ... М. Ланцо, Ф. Шаляпин
тәрізді әншілермен қатар Әміре атамыз да жазылған екен.
Жазушы «Әмірқандай әнді ... сала ... Жай ... ... де ... ... ән ... сонда кім екенін білесің. Ән
салса, ол өзін-өзі ... ... ... ... оның дауысы
көмейінен шықпайды, жүрегінен шығады... ... кісі ... ... деп ... отырып, әншінің өнердегі орны мен ... ... ... әншілік қасиетін ғана емес өжеттік,
қайсарлық мінезін де аша түседі. Абай ... де ... бар, ... ... ... ... бар» ... Әмірқан әнін тыңдаушы болса
шабыттана айтады я құлаққа ... ... ... ... орнынан тұрып
кетеді, ән де айтпайды.
Әмірқанның ән өнері хақындағы ... да ... Оны ... ... ... Әкеден қалған мұра жас Әмірқанға тағылған
тұмардай болып көрінеді. Әнге деген әуестігі әкеден де, әнші ... ... ... Жұмабектей әншіні көрмегенін, тіпті әншінің әнін бір ат
беріп үйренсең де тұратындығын сөз ... ... ... ... ... ғой ... - ... ол. -Әншілердің көбі мақтан үшін не мал табу
үшін ... ... ... де ... ... ... айтқан ән дұрыс
шыға ма? Ән салу көңілден ғой... ... ... ... ме, ... ма? ... ... бұзып жібереді. Қазақтың нағыз өз әнін ... ... ... Бұ ... ... ... соң ... болмайды
ғой...» Мұндай ой-пікірлерді жоққа шығару қиын әрі қиянат болар ... ән ... ... ... мен ... ... көз жүгіртсе, ден қойса шын таланттың бағасын беріп, бағын ашар
еді дейсің...
Г. Пірәлиева: «Кез ... ... ... болуы керек. ... ... ... суреттеп қана қоймай, сол қаракеттердің
бұлтартпай сендіретін психологиялық мотивировкасын көрсете білгені ... ... ... Г. ... ... ... елестетудің адам
психологиясын берудегі ерекше тәсілдердің бірі екені белгілі»,- дегеніндей
Ж. Аймауытов кейіпкерінің бейнесі арқылы олардың ... ... ... ... ... ... ерекше жай күйінен сыр ... ... ... ... (микродиалог) қолданылған. Бұл шағын
әңгіменің арқауында ықшам әрі келісті, ... ... Оны ... байқауға болады.
«Неме қызыққанын білмеймін, ынта көңілі маған ауды да ... ... Мені шын ... алып қаш!- ... ... ... ... кетейік.
Өлерімді білмейтін мен де жындымын ғой. Таңасып тұрған байдың екі
атына екеуміз мініп, қала қайдасың деп, тартқанымыз ғой. Сен қыз алып ... ... ... ... Қызық қой!.. Түні бойы соқтырып отырып, таң ата орданың
тауына келіп ... / 130 ... ... ... ұсталған әншінің өнері арқасында
басына төнген қауіптен құтылу тұсы суреттеледі:
«Көзімді ашып ... ... ақ қос тұр. ... ... ... деді. Қоста Ақтамақ бар екен. Мені көргенде ... ... ... ... ... ... сұрады. Шынымды айттым. Қымыз бергізді. Ірге
жағынан бір шешен домбыраны алып, қолыма берді де: ... ән ... ... лаж бар ... Ән ... бе?
─ Білем,- дедім. Исақ ─ Ермектің, Иманжүсіптің, ... ... ... ... ... Жігіт екенсің, - деді.
─ Әнің болмаса, жаныңа қош айтысатын едің. Жалғыз өзің қыз алып қашып
жүрген сен де бір ер ... ... ... ... деп ... жанымызға екі жігіт қосып, таудан шығарып салды» /131/
Осы әпизодты бейнелеуде қаламгер диалогке иек артады. Бір қарағанда
шығармадағы көп ... ... аз ... ... ... ... ... жүгі орасан. Әрі оны авторлық талдау арқылы тәптіштеп
жатпай шағын диалог ... өте ... ... ... Олар ән ... ... ... Әнші талантының арқасында ән өзегінде жатқан бостандық
сүйген батыр жандардың сезім сырлары толғанады.
«Бұл ... ... ... сырт пішіні негізінен оның
образын жасау процесінде айқындалып отырады. Ол ... ... ... ... ... өрілу, өрбу ерекшелігімен белгілі ... ... ... ... ... Е. Жанпейісов (қазақ
прозасының тілі, 1968).
Жазушы прозасындағы кейіпкерлер портреті кейіпкердің ... ... ... ғана ... ... ... қатар кейіпкердің
мінез ерекшелігін ашып көрсетеді.
Жазушы кейіпкерін өнерпаз ретінде даралай ... оның ... да ... ... үшін бірде авторлық баяндау, мінездеу, бірде
диалогтің түрлерін шығарма композициясына ... ... ... психолог ретінде үңілетін жазушы, авторлық баяндауда лирик болып
төгіледі» / 202 б/ . ... ... ... – кісі ... ... ... ... сондықтан да тез алданғыш, ... ... ... ... жан. ... ... ... түкпірінде
сырт көзден жасырын жатқан жан жарасы бар. Автор осы сырды ашу ... ... ... ... ... өз ... ішкі ... көңіл-күйін, бір-бірімен
астастыра суреттейді. «Мұңаймақ түгіл жылағанын көрдім» дейтін ... да, ... мен ... ... ғашықтық хикаясын бейнелеуде
де кейіпкердің әмоциялық жай-күйін, ... ... ... ... ... ... ... сүрдім. Ой дүние-ай!- деп,
Әмірқан ауыр күрсінді де, дыбыссыз қалды. Бетіне ... ... ... тұр екен.
Жұбатайын деп:
─ Ой, саған ен болды?! – дедім.
... ... ... Бала ... ба? ... іске ... ме екен...
─ Ақтамақтың қылығы бетер еді... – деп, ... ... ... Кәне
уата алсамшы.
─ Армансыз жан бола ма? Қалай айрылдың? – деп қоймаған соң:
─ Дүниеде күліп-ойнап ... ... ... ... екен... Ұры
құрлы болмады. Не де болса, ердің қолынан келеді ғой,- ... /131 ... ... ... әнге ... ... ... білген. Ең негізгісі, өнер адамы, оның ... ... ашу ... ... ... мол ... ... анық
аңғарылып отырады. Ән айтуды ермін деп емес, таза өнерпаздық ... ... ойын ... шеберлікпен жеткізген. Бұл ойды автордың өзі
«Мұндай сөз Әмірқанның ғана ... ... деп ... ... ... ... ... авторлық суреттеумен құлпырта, ... Өзі де ән ... ... ... ... де, ән мен ... тамсанады.
Әдебиетші Г. Бельгердің: «Ж. Аймауытов әлсін-әлсін ... ... ... ... бой ұрып ... деген пайымдауларын осы «Әнші»
әңгімесінен кездестіруге ... ... ... ... ... соқты. Лебізі құлаққа
жағып кетті, жүректі тербетті, тамырды желпіндірді, бойды ... Ойт, ... ... Ой, ... / 12 ... ... ... тоқтамы, көптің пікірі осылай.
Әмірқан туралы бір адамның шектеулі ... ... ... ... ... ... ... берген тоқтам бағасы екенін байқату үшін
солай, жазушы көпшілік атынан айтқызады.
Ж. Аймауытов көптің пікірі ... ... ... талғампаздығы,
сыршыл сезімталдығына қоса адамдық кейпі мен жүріс-тұрысына ... ... ... ... ... етіп ... ... Жүсіпбек оның әніне
еліте жазады. Ол жайында профессор Р. ... ... ... «Жай жүргенде Әмірқанды ешкім де елемейді. Әмірқан ән салса, ... ... ... Ән ... ол, ... ... ... әуеніне
төңкеріледі, оның дауысы көмекейінен шықпайды, жүрегінен шығады. Әмірқан
кісі емес, әнге айналады» /123 б /. ... ... ... өнер ... ... ... саған аманат” әңгімесінің негізгі кейіпкері қазақ
халқының талантты ұлдарының бірі, әнші – Ғарифолла Құрманғалиев. “Ғарифолла
қайда, қандай елде, қай жерде ықса да, оның ... ... әр ... ... ... болады. Ол дауысы шалқып жатқан кең дариядай айта ... ... ... ... ... қара ... ... Ол
халықтың мол ін байлығын, орындаушылық ... жете ... ... ... бір ... ... Ол халық әндері, термелерін,
желдірмелерін бабына келтіріп орындаумен қатар ... ... ... сахнаның да шебері. Ол тек ... бір ... ... ... ғана қуып ... оның әр ... музыкалық
ерекшеліктерін үйреніп баурап алған үлшкен еңбек иесі. Ол ... ... ... ... беруде өзінің білгенін көп алдына ... ... ... ... (З.Қоспақов. Сыр тартсақ тарихынан
әншіліктің). Батыс өңірінде өзіндік қолтаңбасымен ән ... ... ... ... ... әншінің өнер ... ... ... - ... де өнеге. Ол – құдіретті өнердің қамқоршысы,
қорғаушысы. Әз өнердің “ұстағанның ... ... ... кетуіне
қарсы. Ұстаз - әнші өнерге баулыған шәкірттерінен де осыны қалайды, осыны
талап етеді.
“Жазушы өз заманының көзімен ... ғана ... ... ... оның ... ... да. Сондықтан ол өзінің өмірден көзімен көргендері мен құлағымен
естігендерін ақ қағазға мықшындап көшіре бермейді, ең әуелі сол ... ... ең ... ... мен ... толғантқандарын өз ары мен
иманының сүзгісінен өткізіп, таразысына салып безбендейді, миы ... мың ... ... ... (81), деп ... жазушы
С.Мұқанов.
Әңгімеге өзек болған оқиғада да осындай жайттың куәсі боламыз.
Бұрынырақта ... ... ... ...... ... бой ұрған,
халықтан гөрі жоғары лауазымы бар биліктегілердің көңіл-күйінің кілтін
іздеуге ... ... ... ... ... алуға талпынып жүрген
жігіт. Кезінде талантты шәкірттерінің бірі болған осы бір ... ... ... ... ... бей-жай қалдырмады. Автор да
әнші-ұстаздық осы ... ішкі ... ... тебіреніспен жеткізеді:
“Қаны басына шашып шыға келді. Әрең тыңдап ... ... ... санасыз үн барған сайын ... ... ... ... ... ... ... қояды. Сұрамаса да, бірінен кейін
бірін жалғап, ... ән ... ән ... өнер ... ешкімді бетіне
келтіріп көрмеген ыстық жүрек аттай тулап, аласұрды да, адуынды мінез ... ... ... ... ... Өнер. 1988. 84-85 б.).
Осылайша, өмірде кездесетін объективті жағдай шығарма желісінде
проблемалық мәселеге ... ... ... ... Проблема –
күрделі, әлеуметтік маңызы бар мәселе. Бір қарағанда ол оқшауланып тұрған
да жоқ. ... ... ән ... жүргендердің бәрі бірдей киелі өнерге маңдай
терімен келмегенін еңбектеген сәбиден еңкейген қарияға да аян. Бұл ... ... ... ... ... ... деп ... сіңісті болған.
Арзан атақ, жалған абыройдың жетегінде кеткен өнерпаздар – ... ... дегі ... ... ... ғана ойлау - өнер алдындағы
опасыздық. Себебі, шынайы өнер тек таланттылықты ғана емес, ... ... ... ар тазалығын қажет етеді. Автор ұлы әншінің ... да осы ... ... ... ... ... әнін ... адам,
жанын да ұқпайды. Ұқты ғой, ұқты. Өнерді кісіліктен ... ... ... жоқ. ... ... асыл ән ... шығарғаны рас” (90).
Шығармаға өзек болған Ғ. Құрманғалиевтің өнердегі өсу жолы – ... ... Өнер ... құр әнші болу – аз. Терең сезім, ыстық
жүректен ... ән ғана өз ... ... ... ... ... Өнер ... айырбасталса – өшкені. Мұхиттан кейін батыс
аймағында өзіндік үлкен мектеп қалыптастырған ... ... ... үлкен жаңалық, рухани байлық әкелді. Елдің елдігін, өткені
мен өнегесін жырлады. Ұстаз ... ... әнші – ... ... ... ... білдіреді: “Естай ақын:
Сері боп, сайран салып дүние көрдік,
Сал Біржан, Ақан сері қасына ердік, - деп ... ... Сол ... ... ... көзін көрген – Қ.Байжанов, К.Әзірбаев,
М.Толыбаев, М.Ержанов, Ж.Елебеков, Ғ.Құрманғалиев ... ... ... де маңдайыма жазылыпты. Бозбала шағында Әміреге шәкірт болып, әнін
үйреніп, ... ... ... ... ... мен де ... ... тоқып қалдым. 1967 жылдары әстрада өнері студиясында Жүсекең ... ... рет ән ... ... ... ... Бұл күнде сол өнер
иелерінің шәкірттері ... ... ... ... кең таралған. Кезінде
аты аталған әнші ағаларымыз ән өнерін – кәсіптік биік ... ... ... орындауынан өзгеріп, бастапқы қалпынан айрылып, шашырай
бастаған дүниелерді жинақтап, бас-аяғын қалпына ... ... ... әр ... жинақтап бір арнаға түсірді. Соның арқасында
бүгінгі таңда дала ... ... ... ... ... тағы бір ... ... ар алдындағы
адалдықты ардақтайды, өнер рухын қастерлейді. Текті өнердің тамырына маңдай
тер, асқақ дарынымен тамшыдай болса да ... ... ... шәкірт әншіні
биікке көтереді. Оқырманның талғам таразысына екі шәкірттің өнердегі өсау
жолын салыстыра береді. ... ... ән ... кім қалай алып жүрді? Кім
қалай халыққа ... Ой ... ...... ... Бұл – автор
позициясы.
1.2. Ән өнері: тарих пен таным тоғысы
Ұлттық поәзия тарихында бір ... ... ... ... өнерді аса
сәтті тоғыстырған әнші ақындардың, сал-серілердің өрелі өнерпаздық табиғаты
айрықша мәнділігімен ерекшеленеді.
Бұл орайда ... жуан ... ... ... осындай біртұтас
киелі өнердің көрнекті қайраткерлері Біржан сал, Ақан ... ... ... ... Жаяу ... ... ... Ыбырай, Құлтума, Сары, Майра, Естай,
Нартай, Кенен, т.с.с. жөнінде түйдек-түйдек ойлар ... ... ... сүбелі зерттеулері тарихи-әдеби деректерімен, мағыналы
толғамдарымен құнды.[31.3-6.].
Ән - ... ... ... ... шығаруда, адамның табиғи
құралының бірі болды. ... ... ... ... ... қона
қалатыны, олардың баста өнер қуу мақсатында шықпай, табиғилық жағының басым
болуында. Осы күнге дейін музыкалық тәжірибесі мол қүлағымыздың өзі, ... ... ... ... әуен ... ... бір халық әнінің
тақырыбы естіле қалса, ... ... бері ... ... ... ... ... сезім пайда болады. Өйткені сол ән тақырыбы
есіңе сан алуан оқиғаларды түсіреді. Ол ән көркемөнер ... ... ... ... план ... шыққан емес, өмірдің, табиғаттың өз ... ... ... ... ... де осы қасиетінде, сол әндерде халық
өмірінің сәулесі болуында.
Қазақ халқы әнге бай. «Маған бүкіл қазақ даласы ән ... ... ... деп, ... ... ... мен өнерін көп зерттеген,
Ш.Уәлихановтың досы ... ... ... ... өмір жоқ.
«Тойбастар» айтқан жігіт, кешкі ауыл сыртында алтыбақан тепкен ... ... жас, ... ... ... екі топ, елінен еріксіз
алысқа ... бара ... қыз, ... ... ... ... ... мініп
әр үйдің сыртында қақсаған жарапазаншы, ақ киім ... ... ... ... ... «жынын» шақырып, зікір салған бақсы - бәрі де ... де жәй ... ... ... ... тасқынын ән арқылы шығарады.
[19.5-6.].
Табиғатты, ескі уақытты және музыка, ... ... ... ... ... ... қазақ халқы үлкен қолқабыс беруі мүмкін.
Қазақтардың поәзиясы мен музыкасы тығыз ... өлең ... ... ... ол ... әуенді де, ырғақты да өзі береді. Поәзия
мен музыка қолы бос жүретін еркектердің қолында. Бейнелеу ... ... ... ... ... әйелдер шұғылданады. Үй ішінде бәрі де
өрнекті. Тері де, киіз де, шүберек те, ағаш та ... ... ... ... ... ... дөңгелек сызықтар,
хайуанның мүйіздері, шөптің жапырағы, ... уық, ... ... ... арасында ақындық творчество аса дамулы, ақын деген
сахараға сыймайды.
«Қазақтар өздерін музыкантпыз деп есептейді. Ол қабілеттің тууы жөнінде
олардың ... да бар. «Ән ... ... ұшып жер ... ... ... ... ең жақындаған кезін байқаған халық, әнді үстап қалған, ал ... ... ... ... ... ... ... құдіретімен
келген ән қазақ жерінде тіпті төмен ұшқан да қазақ халқы оны есітіп, әнді
жақсы ... ... ... басқа халықтардан әнді жақсы айтатын
себебі осы», - дейді ... ... да ... ... таза,
үні күшті, қүлақтарының естуі тамаша. [19.10-11].
Біздің қарастырып отырған ақындарымыз ән туралы да біраз қалам тартқан.
Мысалы, Қ.Бекхожин ... ... ... ... әсем ... ... ол ... Бұхар жырау жырлап өткенін, Жаяу Мүха ... ... ақын ... жебірлермен осы жерде алысып өткенін
жырлайды. Әнші, ақындарға шабыт беретін де осы Баянауылдың әсем ... айта ... ... соны ... Баян ... ... ... қарағайы домбыра боп,
Еседі көлдерінен шалқып аңыз,[3.119-6.] -
дейді. Жылқышы да шыңнан ән ағызады. Сол әндерге, әншілерге осы ... ... тү_р, - ... «Ән» ... ән құдіретін жырлайды. Ән тыңдағанда
біреуге салмақ болып қосылса, біреу жеңілдеп сала береді.
...Ер тыңдаса - екілене ... ... ... ... -деген егіздеу арқылы ол
музыканың қасиеттерін ашқан.
Бүл жүрекке жолай алмас тосаң-мұң
Ән жанымен тосамын мен дос ... ... ... ... мен ... ... ... қайтед осы әннің? -
деп, әнді сөзбен айтып жеткізудің қиын екенін, одан да ... ... ... ... ... ... туралы М.Мақатаев та өлеңдер жазған. Сонымен қатар поәма да жазған.
«Ақ қайың әні» ... ... ... ... Онда ... сол ... махаббаттан туған «Ақ қайың» әні жырланады.
Иә, жастық-ән, салтанат, күй, өмір,
Жастық дейтін - жанға мирас, ие бүл.
Махаббатқа түрақсыздық - күйе бір,
Махаббатты ... де сүйе ... ... ... ... ... ... Банудың қателігін қайталамауға
шақырады. Бір кездері ақ қайың қасында ... қос ... еді. ... өте
келе Бану ғашық жарын тастап, өз жолымен кетеді. Жар сүйіп, ана ... ... ... «Ақ ... әні хабарланады. Әнді естіп Бану
қатты ... ... ... ... деп ... ... ... баяулап, қалқыды да,
Ән тынды, сөнген шамдай шалқыды да.
Банудың жанарынан жас парлады,
Қолқа, ... ... ... қателігіне өкініп жылайды. Тек бала сәби ... ... неге ... да ... Енді екі ... ... тек ... өзіңсің, дейді. Бүл поәмадан «Ақ қайың» әнінің соншалықты қү-діретті
екендігін көреміз.
«Ән сал, жаным» ... де ... ... сөз ете ... ... ән ... беруін өтінеді. Бабалардың салған әнін салып бер деп
қолқалайды.
Ән сал, жаным!
Әніңмен ... ... ... ... жер-көктегі.
Дала үйысын,
Дамылдап таулар жатсын,
Таулар жатсын мәңгілік жөргектегі,[9.172-6.] -деген ... ... ... та ... аңғарамыз.
Ф.Оңғарсынова «Әніңді ме білмеймін, өзіңді ме...» өлеңінде алыстағы
жақын ... ... жаза ... оның әні ғана ... ... жазады.
Әнін сағынады. Әннен бе, әлде, әншіден бе, бірақ талай әнді естіп жүрсе де,
ол әндей әсер етпегенін жазады.
Сабырлылық күшті ғой деп жүр ... екен ... ... ... әйтеуір жан - жүрегім
Әніңді ме, білмеймін, өзіңді ме... [11.53-6.] -
деп, ... ... ... Бүл ... әнді ... бірдей
бағалағанын көреміз.
Ф.Оңғарсынованың «Ән» өлеңі:
Ән қандай, ән болмысты қыздар қандай -
Тоң жібіп, әуенінен мұз жанғандай.
Сырлы саз Сарыарқадан ескен сайын
Барады ... ... ... -
деп басталады. Өлеңде ән нәрімен жүректі емдеуге болатынын жазады.
Өлеңде ән серкесі Ақанның да аты ... ... ... әнін ... ... өзі де бас ... айтады.
Түн. Жайлау. Әуен жанды арбайды анық,
Тыңдайсың қыз-жігітті таңдай қағып.
Күнгейлі, көлеңкелі кең дүние
Шынымен ... әнге ... пен әнді ... ... ... бүл өлеңі ән болмысын
толықтай аша білген.
М.Айтқожина «Сырлы саз» өлеңінде әннің құдіретін айта ... сол ... ... қалғанын айтып, тамсанады. Сол әнді сағынғанын, ... ... ... Бүл екі ... ... ... бір ... арман,
сағынышы сыйып түр.
«Халық әні» өлеңінде әр үйден бір домбыра табылатынын, оны тартып, ... ... де ... ... айтады. Жүрт әнді түсінген соң
оған табынады. ... ... ... ... ... қазынасы.
Әсем ғой,
Әсерлі-ақ қой, халық әні,
Рахаты,
Көңіл хошы,
Әрі жаны...
Естіген ескі көңіл босай түсіп,
Ақсақалдар ағынан ... ... ... сыры мол, ... сипатына жүрегім де бағынады,-
деп жырлайды.
«Ән шарбаты» өлеңінде досын ән шарбатын ішуге шақырады. Ән ... ... ... ... боп қирасын дейді.
Отыр, достым, жыр жазайық,
Ән төгіп бір көмейден.
Қара шашың мүлде азайып,
Ақ талдары көбейген.[12.76-б.]
Бүл үш шумақ ... ... ... құдіреті адамды да емдеп
жазуға күші ... ... ән ... сөзсіз, қомақты түрде, тек совет тұсында ... ... ... ... ... ... ... Халық ағарту Комиссариаты арқылы елге шығып, бірнеше жыл бойы
музыкалық әтнографиямен шүғылданды. Ол сол ... ... ... ... ... ән-күйін нотаға түсіріп, оның мың жарымын екі том етіп 1925
және 1931 жылдары бастырып шығарды. Ол ... ... ... ... ... ... ... икемдеп, оркестрге түсіріп,
орындау арқылы уағыздады. ... бірі өзі ... ... ... жер жүзіне жайылды. Ол сол ... ... ... ... әнші-күйшілер жайлы аса құнды пікірлер айтып ... ... ... ... ... ... рет сол А.Затаевичтің аузымен
халыққа тарады. Абай, Біржан, Мүхит, Ақан, Жаяу Мүса, Балуан Шолақ, Мәди,
Майра тағы ... ... ... композиторлары жайлы бірінші рет баспасөз
бетінде ... ... ... Олардың творчестволық ерекшеліктерін
баяндады. [19.23-6.] Қ.Бекхожиннің «Әншіге» өлеңі татар ... Нури ... Бүл ... ... ... ... ... білдіреді.
Түсінемін махаббаттың наз әнін,
Сол жырыңа қулашымды жазамын.
Жырла, сырлы ... ... ... ... қазағым, [3.41-6.]-
деп, қазақ елінің ән сүйер халық ... де ... ... Бүл ... ... ... да ... «Бір әнші» өлеңінде бір әншінің таланты жоқ, қү_р ... ... ... ... ... Көпшілік көрермен қол соқпаған
себебі, бәрі де қүлақтарын жауып, қол ... ... ... ... ... не ... жоқ, тамағын қыссаң, көзі шығып кетердей айқайлап
тү_р.
Оу, әнші дос, табиғатты зорлама,
Кеудеңді жап, ол шабытқа ... риза ... едік ... ... бір мықтымыз болмаса, [5.89-6.]-деп, сол әншіні қарғаға
теңейді.
М.Мақатаевтің «Ән» өлеңі Бақыт ... ... Ол ... ... әртісі. Н.Тілендиевтің «Куә бол», «Махаббат мүңы»,
«Күндер-ай», «Жүрегім менің», «Саржайлау», ... әже, ... ... ... ... ... еркем», «Күзде» әндерін алғаш рет
орындап, қалың жүртшылықтың ықыласына ... ... ... бірқатар
халық әндері Б.Әшімова орындауында қайта жаңғырып, қазіргі заманмен үндес
өнер туындысына айналды. [29.27-6.]
Апырай, қайдан шықты, ... ... ... ... ... әлгі бір ... қай ... еді, қай маңда еді?!
Толқытты-ау көңілімнің айран-көлін, -[9.30-6.] -деп, ән ... ... ... ... монологы» өлеңі XIX ғасырда өмір сүрген,
Мү-рат ақынмен замандас әнші, домбырашы, ақын қыз Жантолыны сөйлетеді. Ел
аузында ... бір сөз бар: ... ... ... ... ... ... - дегенде, біреуі: «Е, қайтеміз, байталға бәйге берер біз
бе екен!» - ... ... ... ... ... ... ... ме екем бұған да?
Алтынды, сірә, көлеміне қарап сынар ма?
Тау менен тасты ... бара ... ... құр ... -дей ... ... жүректерің болса жыр атқан,
Шабыттарыңның да шалқарлығын бүгін сынап қал!
Сендер секілді ... ... ... ... [11.169-6.]-
дейді. Ақынның бүл өлеңі Жантолының сөзі ... әйел ... ... ... ... ... ... «Мәди әнін шерткенде» өлеңінде
атақты әнші Мәдидің әнін ... ... ... шері ... сол бір әнді.
Сазымен жас дәурендей сырласамын,
Есіме алып сонау ... ... - ... ... ... болған Мәдидің бүл фәниден жауған бүлттай ... ... Мәди әнін ... жаны ... ... «Тартады бозбаланы магнитім...» поәмасы әнші, ... ... ... ... ... ... ... «Майраның
болыс жездесіне айтқаны», «Ағаларына өкпелеп айтқаны», «Ән сайысынан кейін
айтқаны», «Майраны кінәлаған билерге ... ... ... ... таныстыруы», «Майраның інісіне айтқаны». Бүл поәмадан
Майраның өжет те ... қыз ... ... ... ... ... ... бөлімінде Майра ауылдастарына:
Айыптама, ағайын, ессіз деме,
Жалын кештім, білмеймін, кештім неге...
Қажет емес қалың мал, қысырағы -
Сезімімді сатпаймын ешкімге де![12.28-6.] ... ... әнші ... ... ерекше орын алады. Әнші
ақындар негізінде сал-сері, күлдіргіш өнерпаз ақындар. Бұларды тек ... ... ... ... ... деп ... жөн. Сал, серілерде
ақындықпен қатар, әнші, күйшілік, композиторлық, би, спорт өнерлері де бар.
Артистерше сырттай жарқ - жүрқ ... ... ... ... ... ... ... - түру әнші ақынға тән негізгі салттың бірі.
Қазіргі қария ақындардың айтуына қарағанда ақындық, әншілік, өнерпаздық
дәстүр жағынан сал мен ... ... ... аз ... сыртқы
жүріс- түрысында, киіну, сыпайылық әдетінде бір ... ... ... ... салға қарағанда сыпайылығы, сәнділігі тұрақты. ... ... ерсі бола ... елден ерекше қызыл - жасылды, жарқ - жүрқ
етпе киінгенімен, жалпы елдің ортақ дәстүрлерін көп бүза ... ... ... ... сыпайыгершілік, әдептілік, нәзік сезімділік
мінездерді көбірек білдіріп, ақындық, әншілікті негізгі өнер жолы ... ... ... ... ... ... ортақ салтында жоқ, ерекше, күлкілі, көз ... ... ... жарқылдақ моншақтарды тағынған. Олардың шалбарының
балағы көш қүлаш үзын, ... ... Бас ... ... ... шүберегі ала-қүла, қырық қүрау болады екен. Бөрік, ... неше ... ... ... Сырт ... ... ... ақ, қызыл-
жасылдан, кейде қым - қыйғаш әр шүберектен ... ... ... ... де, ... киіз де қоса тігілген болады. Әнші ... ... Олар ... ... ... ... бір топ ... сияқты, той, жыйын, ойын-сауық бар жерлерге айрықша өнер салтымен
келіп, жүртты үнемі қайран қалдырып отырған. Ойын - ... олар ... ... ... ... ғасырдағы аты шулы Біржан сал, Ақан сері, ... Жаяу ... ... онан ... ... ... сал тағы басқалары әншіліктің,
халық өнерпаздығының дәстүрін ... ... ... ... сал, ... ... түтастық қасиетін бойына жинаған
адамдар. Бүлардың көркем өнерінде көне заманның ... ... ... Ән-күй, өлең, би әуелінде бөлінбей түтас искусство түрінде
жасалғандығы туралы ғылымдық қағида қазақтың сал, ... ... ... де ... ... ... ... өлеңі Жаяу Мүсаға арналады. Күзетші шалдың әнші
екенін бәрі де ... Оны көре сала ... ... оған ... ... де әнін ... қүмар болды. Молада жатқан жақыны ма, туғаны ... ... мола ... ... ... ... Бүл ... аты Сымақ
екен. Жаяу Мүсаның мазарына келіп әндетеді екен. Өр еді ... ... Ән еді ... да, ... да. ... ... ән кетпесін»,-Деген
ол, әнші мендей тумасына. Сол тілегін орындап, Сымақ әнші мазарында ... ән ... ... ... ... ... да ... аламыз. Ол туралы
Ж.Нәжімеденов поәма арнаған. «Ән бүлағы» поәмасы - өнер тақырыбына арналған
трагедиялық дастан. ... ... ... «Хорлан» әнінің авторы, сазгер
әрі ақын, дарын иесі Естай Беркімбаевтің болғаны белгілі. [ҚСҚә. 4-том, 237-
6.].
Естайдың бүл ... әні ... жары ... қызға арналған. Шынайы
махаббат тарихи ән арқылы халық зердесінде сақталса, махаббаттың ғажайып
гимні боп ән де ... ... Үлы ... бен ... қыз ... тағдырды бастан кешірді. Шынайы махаббат нәтижесіндегі аянышты
тағдыр талай ақын шығармаларына арқау болды, қазақ ақыны ... ... атты үзақ ... ... ақын М.Шаханов «Ғашықтық ғаламаты» атты
балладасы арқылы махаббат тарихын, тарихи ... ... ... басты қасиеті деп дәріптейді. Бүл ... ... ... ... тиек етсе де, өзінше жырлады, өзінше, бір-біріне ұқсамайтын
көркемдік шешімдер жасады.
Ж.Нәжімеденов дастаны да осындай табиғаты бар ... ... оған ... ... ... «Ән ... дастанын трагедиялық шығарма деп
анықтаған жөн. Автор туындысын композициялық жүйеге түсірген, яғни ол шағын
бөлімдерден тұрады: «Қара Ертіс ... ... ... ... ... ... ... «Қорытынды». Ақынның әр бөлімге ат беріп,
айдар тағуы оқырманын өзіндік ой өзегіне ... ... ... ... ... ... Ақын ... басындағы қасіретті оқиғаны бүге-
шүгесіне ... ... ... ... ... ғана ... құрады.
Естай мен Хорлан - бір-бірін шексіз сүйген ғашықтар. Ескі ... ... ... ... ... болады. Озбыр өктемдік Хорланды
тоқалдыққа шалға телиді де, Естай сүйген жарына ... ... ... ... ... - ... әні дүниеге келеді.
Дастаннан басты байқалатыны - ақын кейіпкерлерінің жан сезімдерін
табиғат аясында суреттеуі. Ақын ... бір сыры ... ... қай шығармасында болсын өмір шындығы табиғатпен астасып, ... біте ... ... Бүл ... ... дастанда жарқырай
көрінеді. «Қара Ертіс жағасында» деген тарауынан алынған ... ... ... дала ... тау қүлаған,
Сай, жыра қарауытып қалды үзарып.
Жалтақтап жан-жағына қарап жатып,
Қара Ертіс жалыққандай жалғыз ағып.
Дастанның басты кейіпкерлері - Естай мен ... Бүл ... ... ... ... ... ... озбырлықтан зардап шеккен бір
кездегі қазақ жастарының жиынтық бейнелері берілген. Ақын әуелі поәтикалық
өрнектерді қолдана отырып кейіпкерлерін ... Мұны ... ... ... ... тағы да табиғатпен гармонияландыру тәсілі.
Бір қыз бар Хорлан атты Маралдыда,
Деген сөз кетті желдей таралды да.
Сол қыздың ... ... ши - ... таң ... ... қарасақ, ақын қыз шашбауының сыңғырын тура бейнелемей,
тұтастай ... ... ... ... ... ... сал» ... қысырдың тайларын ер балалармен бірдей үйрете алатындай батыл
екендігін суреттей келіп, оның ... көз ... ... ... көзімізге елестетеді.
Дастаннан қызға өліп-өшкендердің мол болғандығын түсінеміз. ... ... ... ... ... ... сүлулық жолындағы
шашылған асыл мен жиһаз, мал-мүлік - бәрі де ештеңеге ... ... ... ... мәңгі қылмайды. Сүлулықты өлтірмей, ... ... да ... өзі. ... ... сүлу да ... ... өзі Хорланға ғашық етті. Нәтижесінде сүлуға сүлу ғашық боп, сүлу
ән тудырған. Ақынның ... ... - осы. ... уа, ... ... ... ... - болды ғашық.
Естайдың ғашық болуы басына сор болса да, өнеріне бақ болғанын керемет
суреттейді. Терең сезім иесі ... ... еш ... ... ... өз ... мойынүсынады, сол қайғыны өз пешенесіне таңдап
алады. Естай - қазақ елін сазымен тербеген сүлу ... ... ... сайран» аңыз дастаны Ақан серінің тебіренісін
суреттейді. ... ... ... ... Ақан ... өмірін аңсайды,
өкінеді. Қүлагер, көкжендеттерінен айрылғанына ... ... ... ... ... ... ... сазды серпіндетеді. Сол кезде
аспаннан жарық түсіп, көл бетінде сексен пері қыз пайда ... ... ... ән салысып, Ақанның соңғы түндері солай өткен деген аңыз бар.
Кей абыздардың айтуына қарағанда ... ... ... рет пері қызы
келіп-кеткенін көрген жандар бар ... ... сері ... циклі Қ.Бекхожин шығармасынан
өзгеше. Цикл жеті тақырыпшадан түрады. Олар: «Шешім», «Жан қуанышын іздеу»,
«Жылқышы жігіт хикаясы», ... ... ... ... ... ... ой. Әр бөлімнің басында өлеңге түсіндірме беріп
отырады. Өлең ... өз сөзі ... ... ... ... жерде» өлеңінде Біржан мен туған ауылының
табиғатын салыстыра ... ... көл ... ... ... ... сүр бұта Ән салатын секілді. [6.70-6.] Біржан осы өңірде
біліп туғандай екен деп келтіреді.
Сөз ... ... ... және сақталуына айрықша қызмет сіңіріп
келген жыршылар еңбегі үлкен ілтипат көрсетуді, арнайы сөз ... ... ... жыр, толғау және басқа түрлі жанрдағы поәзиялық туындыларды
жатқа алып, ... ... ... ... ... ... дарын иелерін
жыршы деп атайды. Елдің көбінің түсінуінше, жыршылар тек ... ... ... жұрт ... ... ... ... болып
саналады. Бірақ жыршының түлғасы да, сөз өнерінің өзге өкілдері секілді сан
қырлы. Жыршылар ертеден келе ... ... ... ... таратушылар ғана
емес, оны, белгілі дәрежеде, дамытушылар да болып ... ... ... ... ... ... төрт ... нәрсені есте
түлуымыз ләзім.
Біріншіден, жыр нұсқаларын көп ... ... ... ... ... сақтай отырып айтушылық. Мәселен, «Қобыланды батыр»
дастанын Біржан Толымбаев пен ... ... осы ... ... ... жыр ... бір ... - Мергенбай жыраудан таралған. Бүл
қатарға бір заманда Майкөт Сандыбаев ... одан ... ... ... ... үйреніп алған «Алпамыс батыр» жырының нүсқасын
қосуға болады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... бүрыннан келе жатқан әпикалық дәстүріне орай, ... ... да ... келеді. Бұны жыршылардың түрлі мектебі арасындағы
ерекшелік деп қараса да болады. Орталық ... ... ... ... Қазақстанда қаһармандық аңыздаулардың басым орын алып келуі
осыдан. ... ... ... да репертуар өзгелігі кездесе береді.
Сырдария ... ... ... қаһармандық та, романдық та әпос
қатар ... ... Оның ... бүл ... ... ... дастандар да кеңінен мәлім болған. Жыршылардың ... ... ... ... ... ... ақын Сүйінбай айтқан
әпикалық аңыздаулар Жамбылға, одан ... ... ... Бұл
дәстүрді қазір Әсімхан Қосбасаров пен Әлімқұл Жамбылов дамытып ... ... ... ... ... өнер ... баласы Рүстембек,
немересі Көшеней жеткізгенін білеміз. Ал ... ... ... ... ... ... ... аз емес.
Әдеби зерттеушісі Қ.Сыдықов «Ақын-жыраулар» деген кітабында жыршыдан
жыршыға ауысып отырған репертуар жалғастығына көп мысал ... ... ... келген үлы әпикалық мүра «Қырық батырды» жырлаушылар
жайына келгенде ол ... ... ... жырау деректеріне қарағанда
«Қырық батыр» жырын әуелі Сыпыра, одан кейінгі ... Абыл ... ... ... Нұрымдарға үластырған. Ал олар арқылы Қашаған мен
Ақтанға, Қазақбай мен Мүрынға, ... пен ... ... ... ... ... ... жырауға байланысты деректер қызғылықты.
Әдетте жыршы өзіне тәлім-үлгіні тек бір үхтаздан алып қоймай, ... ... ... ... ... Бүл турасында Қ.Сыдықов
Мүрын «ақын-жыраулардың ежелгі дәстүрімен өнер қуып, он ... ... ... ... ... Хиуа ... аралайды. Бүл сапарлар
өнерпаздың халыққа ... ету ... ... Ол ... ... ... Қарасай, Қалым, Бегім жыршыларға кездесіп, жыр үйренеді.
Мұрын өнерінің өрбуіне Нүрым жыраумен ... ... ... ел ... әсер ... Ол «Қарадөң үрпақтары» аталатын жырлар циклін Нүрым ... ... деп ... ... ... ... ... болушылығы.
Бүл айтушының дарын қуатына, тәжірибесіне және көрген тәліміне байланысты
нәрсе. Жыршылық мектеп ерекшелігі репретуардан ғана ... ... ... ... де, ... де ... ... еңбегі
орындау қабілетіне, әпосты мол яки шағын білетіндігіне ... ... ... ... үш ... ... ... жатқа айтатындарды
«шоң манасшы», әпостың жекелеген бөлімдерін ғана ... ... деп ... ... ... ... түп ... күрделі өзгеріске
түсіріп айтушылық дәстүрі. Бүл түрлі факторға байланысты болатын құбылыс.
Сахаларда (якут) олонхолардың (жырдың) үлкен ... бір ... ... ... орын ... ... ... фольклоршы И.Пухов өзінің
зерттеулерінде атап көрсеткен еді. ... ... ... ... ... әпосқа әр түрлі жыршылардың «өзгеріс» енгізіп
отырушылығы орын теуіп келген. Бүл, бәрінен ... ... ... ... ... ... ... дастандарының бірқатарында
нұсқалық айырмашылықтар кездесуінің түпкі сыры да осы айтылғанға ... дені ерте ... көп ... ... болғаны да нағыз көңіл
бөлерлік проблема. Кезі келгенде ақын, тағы бірде жыршы сипатында көріну
бұрыннан келе ... ... ... Ал осы ... ... өсу, даму
сатылары туралы қазақ ғалымдары айтқан ... да өте ... ... ... атты ... ... өнерге жетілудің үш сатысы,
кезеңі туралы айтқан пікірлерін, ... ... ... да ... ... ... үйренудің, талантын қалыптастырудың бірнеше
кезеңдері, өсу сатылары бар. Жас ... шүу ... ... ... ... өз үйінде, өзінің ауыл-аймағында үлгілі ... ... ... не ... ... ауылдасы жұртты
таң қалдыратын ақын, әнші, жыршы ... ... ... ... ... жас бала ... домбыраға, өлең-жырға әуестенетіні сөзсіз. Міне,
осы әуестену, қызығу дәуірінде жас ақын естігенін түгел жаттайды, домбыраны
тез үйреніп, ... ... ... ... ... екінші сатыдағы
үйрену дәуірі -белгілі ақынның ... ... өзін ... ... ... дәуірде ақын-жыршылар тек дайын жырларды жаттау, ... ... ... ақындық талантын жарыққа шығарады,
үлкен ақынға сынатады, ол үлкен ақынның төңірегіндегі ... ... ... ... ақындығын өткірлеп, шыңдай береді. Бірақ үйрену
мұнымен тынбайды, ақын үлкен аға ... ... ел ... ... ... оқиғалар, дүниенің жаратылысы, адам өмірі жайынан жаңа білім,
үғымдар алады. Үшінші сатыдағы үйрену дәуірі - ақынның дербес, ірі ... ... ... ... өз ауылында, үстаз ақынның төңірегінде
жеңіл-желпі айтыстарда өзінің ақындық күшін ... ... ақын ... ... ... ... ... сеніммен қараған, ел ... бар ақын ... той, аста ... айтысқа түседі».
Ақын-жыршылар қазақ арасында неғұрлым ... із ... ... екені көптеген мысалдармен дәлелденеді. Халық
поәзиясының алыбы атанған, үлы ақын ... ... ... белгілі жыршы да
болғаны мәлім. Ол бүкіл Орта Азия халықтарына ежелден ... ... ... ... ... ... Жамбыл айтқан нүсқасының қысқа
бір үзіндісі ғана ... ... ... үлы ақын ... ... ... батыр», «Сү-раншы батыр» жырларын жеткізді. Жамбылдың
бүлардан да басқа ... ... ... ... кейінгі кездерде
белгілі болды. Жетісудан шыққан атақты әнші, композитор, ақын ... да ... ... «Ер ... «Манас» жырларының
үзінді нү_сқалары болған.
Жамбыл Жабаевқа арналған Х.Ерғалиевтің «Дауыста, ата, дауыста» өлеңінде
жыршы образы ... ... ... ... ... ... ... қоса
отырып, оның тарыққанның қасынан табылатын жұмсақ мінезін де ... ата, ... ... тауыспа![ 1.23-6.] -деп, қазақ шежіресіне теңейді. Ақын өзін
Жамбылдың үрпақтарының біріне санап, оған ұзақ өмір тілейді.
Қорыта ... ... өнер ... ... да маңызды, мағыналы
шындық бейнеленуге тиіс. Сонда ғана көркемдік таным ... ... ... ... ... мәнді қүбылыс, табиғи нақтылы көрініс ... да ... аты ... ... ... ... ... түлғалар жайында жазылған туындылары тарихи түлғаның
адамдық келбетін, ... ... ... ең ... ... ішкі
жан дүниесін, рухани болмысын танытатын шығармалар болды. Оқырман жүрегіне
жол ... ... ... туындыларға айналды.
ІІ. ӨНЕР МҰРАТЫ ЖӘНЕ ҚАЛАМГЕР ҰСТАНЫМЫ
2.1 Қазақ прозасындағы әнші-ақындар бейнесі
Өнер мен ... ... ... ... ... жазушы еңбегі, ізденіс мұраттары арқылы қалың ... ... ... өнер мен өнерпаздың өткен тарихта да, қазіргі кезеңде де
мәдени-рухани өмірден алар орны айрықша. Өнер ... ... іс ... ... бар саласы, адам өмірі мен еңбегі айрықша нұрланып, жаңа
өріс, өзгеше тыныс алады. Өмірді ... ... ... қиын. Өмір –
өнермен өрнектелгенде ғана тарих тағылымды, адам ... ... ... де ... ... – шығармашылық қызмет, оның барысында шынайы болмысты сипаттайтын
және адамның оған ... ... ... іске ... көркем
бейнелер жасалады. Көркем бейненің айрықша құрылымымен ерекшеленетін
өнердің ... ... бар. ... ... ... ... тікелей
суреттейді (сурет, мүсін, графика, көркем әдебиет, театр, ... ... ... арқылы дүниеге келетін суреткердің идеялық-эмоционалдық жай-
күйін сипаттайды (музыка, хореография, сәулет өнері).
Өнер – адам санасындағы шынайы болмысты көркем бейнелермен ... ... ... ... ... өнер адамдарға оны тануға
көмектеседі, өнегелі әрі көркемдік ... ... ... ... ... ғылымнан айырмашылығы, ол болмысты ұғымда көрсетпейді, нақты
сезім арқылы ұғынылатын нысанда – үлгі ... ... ... Көркем бейнені жасай отырып, болмыстың жалпы ортақ белгілерін
анықтайды. Суреткер осы белгілерді жеке, кейде тіпті қайталанбайтын ... ... ... табиғат және қоғамдық өмір ... ... Бұл ... ... ... жеке қасиеттері неғұрлым жарқын,
сезімтал болуына қарай осы бейненің тартымдылығы ... оның ... ... ... ... ету ... ... эстетикалық сезімдері мен
қажеттіліктері, ... ... және ... ... ... ... ... сұлулықты танып білу, оны жинақтау, үлгі
ретінде ұсыну, көркем ... ... ... ... сол ... ... қанағаттандыру әрі, ... ... мен ... ... ... сөз жоқ тәуелсіздік мұраттары мен тағылымын еске алу абзал.
Әдебиет зерттеушісі, профессор С.Тұрысбектің: ... ... ... бастап қоғам кезеңнің, өмір-тұрмыстың бар саласына енді. Адамзатқа
қызмет, адамға бет бұру айқын. Демократия ... ... ... жарық-нұрын молынан түсіріп келеді…
Қазақ елінің арғы-бергі тарихы мен руханият әлеміндегі басты ... ... мен ... ... ... да ... керісінше ақыл-парасатқа кең жол жаңа өріс-арналар
ашу болып табылатын-ды. Бүгінгі көзқарас, жаңа тарихымыз осы ... ... ... - ... ... ... ұлт мұраты мен руханият
ісіндегі келелі мәселелер айқын көрінеді ... С. ... бен ... ... ... ... 2003. – 221, 224 ... әлемінің басты өлшемдерін өнер тақырыбы құрайды.
Өмірдің өрнекті өрісті өлкесі өнер мұраттарымен тығыз байланысты.
Өнер – ... ... ... ... шығарманы қайта құруға
негіз бола алады.
Өнер – ағарту (тәжірибе, айғақтар алмасу), білім беру (тәжірибе, ... ... ... ... ... беру) құралы болып
табылады. Өнердегі танымдық ақпарат өте ауқымды. Ол ... әлем ... ... Өнер ... тану құралы ғана емес, жеке адамның
өзін-өзі тану тәсілі де бола алады.
Өнердің көркемдік коммуникация және оның ... ... ... бірталай атап өтілді. Коммуникативтік аяда оны ақпарат ... ... ... ... негізделеді, ол қарым-қатынастардың жеке
тәжірибесін жинақтау және ... ... ... етіп ... ... функция – өнердің ештеңемен ауыстыруға болмайтын арнайы
қабілеті:
- ол ... ... ... ... және қажеттіліктерін
қалыптастырып, сол арқылы оны әлемдегі құндылықтарға бағдарлайды.
- шығармашылық рухты, жеке ... ... ... ... геданестикалық функцияға ие. Біріншіден, бұл – суреткердің
күрделі де жан-жақты өмірлік материалды еркін меңгеруі. ... ... ... құбылыстарды адамзатпен міндетті түрде ара-қатынасын
белгілеу, олардың эстетикалық құндылығын анықтау. Үшіншіден, бұл нысан мен
мазмұнның үйлесімі. ... бұл – ... ... ... ... ... құрылған шынайы өмір. Бесіншіден, бұл шығармашылыққа,
шабытқа бейімдеудің басты ... ... өнер ... ... ... түрлерінің бірігуі нәтижесінде
туады және өмір сүреді. ... ... ... ... ... арқылы іске асады. Себебі, музыка бейнелерден тыс өнер
түрі ретінде өмір сүре ... ... ... ... әсер мен
шығармашылық қиял арқасында музыкалық туындыға ұласатын ... ... ... ... бейнені, яғни музыкалық дыбыстардан үйлесім тапқан
өмірлік мағынаны тыңдау музыкалық ... ... ... ... ... ... дәуірлерден бастап-ақ алғашқы жабайы адам ең алдымен өзгермелі,
құбылмалы әрі даму ... ... ... ... мен ... ... арқылы бейімделуге тырысты. Бұл жағдай ежелгі мифтер мен аңыздарда
көрініс тапқан. Тура осы ... ... ... ... ол ... ... өмірінің алғашқы сағаттарынан бастап өзін қалай
сезінетінін, өзін-өзі ұстайтынын байқап қарасақ ... ... ... ... орны ... Біз ... өнерсіз
елестете алмаймыз. Әсіресе, оның екі түрін: музыка мен әдебиетті ерекше
атап өтуге болады. Осы екі өнер түрі ... па? ... ... нәрсе бар ма?
Айырмашылығы қандай? Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ортақ нәрсе – дыбыс екені кішкентай ... ... ... – сөз ... ал ... дыбыстардан құралатыны белгілі
және музыка да дыбыстардан тұратыны айғақ.
Ұлы ұстаз В.А. Сухомлинскийдің айтуынша: “Сөз ... ... ... ... ... ... алмайды, бірақ сөзсіз осы сезімді танудың
нәзік аясына жақындау мүмкін емес”.
Бұған ... ... ... ... ... отырып, адам көз алдына
түрлі суреттер мен бейнелерді елестетеді, ал осы көрген ... ол ... ... ... сияқты біздің өміріміздің серігі іспеттес, ол үйретеді,
онда адам ең жоғары сезімнің көрінісін және нәзік ішкі жан ... ... да бұл екі өнер ... ... әсері үлкен және бұл
әсер оларды жақындастырады. Бұл тұстардан, әрине өнер ... ... ... ... ... ... сынды сипаттар да басты назарда болады.
Әдебиетімізде табиғи таланттар, тума дарындар ... ... ... бірегейі, көпшілікке «Күй аңызы» атты әңгімесімен танымал ... ... ...... ... ... ... Оның қаламынан
туған «Қаһарлы күндер», «Боран», ... ... ... «Махаббат
мұңы» повесі мен «Ант» трагедиясы ұлттық әдебиетіміздің алтын ... ... ... қалың оқырманға жақсы таныс жазушы. Әдебиетке жаны құмар
жандар оның шығармаларынан рухани нәр ... ... ... сырласып,
өмірдің қатпар иірімдерін, күрделі өткелдерін жазушымен бірге бастан
кешіреді. Жазушының «қиыннан ... ... ... ... құлашы
кең байтақтығы мен тереңдігін біледі.
Тахауи туралы халық жазушысы Ә. Сарсенбаев «әдебиеттегі нағыз батыл
қаһарман» деп ... ... Д. ... ... суреткер бүкіл
шығармаларында жасандылық дегенге жастайынан жау болды» дейді.
Бұл туралы жазушының да ағынан жарыла айтатыны бар: ... ... ... ... бар ... бар ... Бірақ менің кейде бұндай пікірлер
естуімнің ... ...... өтірік айта алмайтындығым болса керек
деп білемін. Ондай мінез кісіге ылғи пайда бола бермейді. Оның ... ... ... ... ... ... ... таза пайдасын
тигізді», «Базарым тарқамасын десең, арыңды бағала!» // ... ... 8 ... ... ... ... де, ... де шыншылдықты
қуаттайтынын, жалғандыққа жанының қастығы екендігін растайды.
Оқырман қауым Т. Ахтанов-прозашыны алғаш рет «Күй ... ... ... Әңгімеге зер салсақ: ...Жалғыз үйлі жарлы-жақыбай біреудің
түйесі енді туып тұрғанда ботасы ... ... ... нар ... ... ... ... отырған үйге ел аралап жүрген
екі күйші келеді. Біреуі – кәрі, біреуі – жас. Ел ... аты ... кәрі ... күй ... пәлен күн бойы бедірейіп тұрған нар маяның
байланған емшегіне қайта сүт ... ... қоя ... Бірақ үйдің иесі
түйемді кім иітіп ... ... ... ... ... еді. ... ... қыз кәрі кісіге кеткенше, қатарыма кетейін деп, жас ... ... ... ... сығымдап, сүтін бөгеп тұрады. Домбыраны жас күйші
қолына алғанда барып сауа ... Кәрі ... қыз ... енді ... ... біліп, санын соғып отырып қалады.
Әңгіменің бас-аяғы осы. Бұл ертеден белгілі оқиға.
Жазушы ел арасында бұрыннан белгілі ... ... да, ... соны ... ... ... ... Ол жұрттың бәріне етене
таныс ... ... ... ... сыр аңғартты. Романтикалық сарындағы
оқиға халық арасында бірлі-жарым ерекше адамдардың басында ғана баяндалса,
Т. ... ... ... ... және ... бірі ... ... тұрғыда жазылған. Аңызда ботасы өлген түйені де
иіткен күй ... ... ... баса айтылса, Т. Ахтанов әңгімесінде
кәрі күйші күй ... ... ... ... ... ... әзер ... күйші күй тартқанда ғана, кернеп ... ... ... ... ... басындағы теңіне, қатарына барынша назар аударылыпты.
Осы әңгімеде сан алуан құбылыс, сан қилы көңіл-күйлер байқалады. ... ... келе ... қос ... ... шабытты көңіл-күйі,
даланың сұлу табиғаты іле-шала ... ... ... ... үйдің
қоңырқай көрінісіне, күйші көкірегін күйге бөктірген дала поәзиясы ... ... дәл ... Кенет жалғыз түйесінің емшегіне зар болып қалған
жетім үйдің жоқ-жітілік ... ... сұлу саз, ... ... ... алмасады. Құдіретін көрсетіп, дегеніме жеттім деген күйші тағы ... ... Кәрі ... жас ... ... ару құшсам деген асау
арманын жеңіп кетеді. Күйшінің өнерінен бақыт аңсаған жастың мүддесі ... ... ... ... ... ... ... екі ұдай
сезім мен екі ұдай құштарлық бірімен-бірі бытырамай, ... ... ... аңызында» жазушы өзек күйдірер келеңсіз құбылыстарды дөп басып
ашып, бүгінгі ортаға, яғни ... ... ... ... мәселені шынайы
шындыққа айналдырған. Бұрынғы қоғамда да ... ... «ақ ...... ... – қара» дегендердің де дегеніне жете беруі ешқандай сөлекеттігі
жоқ құбылыс болса, біз одан ... ... ... ... басқан
әлеуметтік теңсіздікті көреміз, «күй аңызындағы» кәрі күйшінің қартайсам да
жас қыз ... ба ... ... сол тұс үшін ... заңды ақысы, орынды
тілек боп көрінсе, ал біздер үшін өзгенің тілегі мен мүддесін таптау ... ... ... ... опасыз адам болып көрінеді. Біз мұндай
оңбағандықты ... күй ... түйе ... ... ерек ... ... ... Сол себепті жазушының шағын әңгімесінде қозғалған адами қасиет
пен безбүйректік арасындағы әлеуметтік тартыс бізге жақын ... «Күй ... кәрі ... орынсыз дәмесінен сол кездегі
әлеуметтік теңсіздікті байқасақ, қыз әрекетінен сол замандағы адамдардың
мұрат-мүддесін, өз ... мен ... ... ... ... ... ... – Т. Ахтановтың суреткерлік құдіретін, ... ... ... ... ... саралап берген құнды
шығарма болды. Ол жазушының аяқ алысын, қалам ... ғана ... ... жаңа бір ... ... ... ... берді.
Т. Ахтанов – өз ісіне үлкен жауапкершілікпен қарайтын, көп жазғаннаи
гөрі дөп ... ... ... ... ұшталған суреткер.
Мына титімдей Ықыласыңызға күй шығартып ...... ... ... ... сарын» күйі дүниеге осылай келген еді.
Алтынбек ақсақал Ықыласқа: – Мен саған қоралы қой, ... ... көк ... ... ... ... ... қалдырмаспын. Ол
анық. Менің барым – ана ... ... ... ... көзім жұмылған күні ол
мына әкеңе, әкеңнен саған көшеді. Менің кием... менің ... ... Бұл тас пен ... ... Жан ... ... Ағашты
сөйлетеді. Ал тартшы, Ықылас! – деді.
Ықылас қобызды алып, қолын ... ... ... басып, ысқышты
тиер-тиместей етіп, сәл дірілдетіп, ... ... ... ... сайрағанын, Аруана ботасын іздеп боздағанын тартты. Ықыластың күйге
деген, күйді орындаудағы өнеріне атасы ... ... ... ... әлі алда ... оның ... ... көзі жетті. Атасы
өзінің ізін ... ... ... Ықыластың өмірінің өнер өнегесімен, өнерпаздар ғибратымен
жақындастыруды көздейді. Әкесі Дүкен Ықыласты он, он екі ... ... ... Жәрмеңке алаңында Дүкен Жанақ, ... ... ... ... ... ... тартады, өзі шаршағанда Ықыласқа
тартқызады. Жәрмеңкеге келген өнер сүйер көпшіліктің алдында қобыз тартып,
күй ойнаған ... Шөже ... ... ... ... ықыласына бөленеді.
Сонда әдбен қартайған Жанақ: «Әй, Шөже, мына бір баланың қолындағы
қобыз үні қайда ... ... – деп ... ... – Ой, ... мен ... көз бар ғой ... бе? Көз
жетпейтін жерге кетіп барады емес пе? – деп жауап беріпті...
Шөженің бата сөзі оны ... ... ... ... ... күй
сарыны бүкіл жұртшылықты сүйсіндіреді, Ықылас өзі тартқан күйдің мазмұның
өзі ғана емес, ... ... ... ... ... өз ... ... таңырқағандай күй кешеді.
Жас қобызшының күй құдіретіне сүйсінген көпшілік сатуға алып келген
қобыздарын тай-тұяққа ... ... ... ... қуаныштары
ұзаққа бармайды: қобыздың құнына келе жатқан үйір ... ... ... ... ... жоқ болады. Ықыластың көңіліндегі қуаныш пен
жұбаныш, үміт пен тілек – бәрі де ... ... ... ... ... ... мен нала басады. Қобыз ... ... ... ... ... ... дыбыстар шығады. Енді бірде, даланың бір үйір аш
бөрісі қосылып ұлығандай ұзақ ... ... ... ... Он екі ... ... ... күйі төгіледі.
Жазушы қобызшы күйінің тууына негіз болған өмір ... ... ... ... ... ... әсерлі бейнелейді. Оның
«Ерден», «Жез киік», «Аққу», ... ... туу ... ... ... жалғаса келіп, шығарманың сюжеттік
желісін түзеді. Сол ... ... ... ... өмірінің жастық
кезеңінің шыңдықтары, оның шығармашылық еңбегінің, өнерінің психологиясы
ашылады.
Ықыластың мұрасы ... ... ... ... зор құрметіне
бөленуде. Қазақ халқы қобыз дәстүрінің негізін салушылардың бірі, күйші
сазгер Ықылас Дүкенұлын бүгін де ... ... ... ... ... күй ... қатысты желілерді
көбірек пайдаланады. Әдебиет тарихында күйге байланысты аңыздарды ... ... ... ... қазақ жазушыларын көптеп
кездестіреміз. Ал М. Әуезов өзінің ... ... ... мен фольклоры”
атты зерттеуінде аңыз-әңгімелерге ерекше назар аударады.
Қазақ аңыздарын екі ... ... ... де, ... ... – “күй-аңыз”
деп анықтама береді. Бұл аңыздар әдетте домбырада, қобызда немесе сыбызғыда
орындалатын күйлердің тарихы, шығу себептері жайындағы ... ... ... Ары ... ойын ... отырып, қазақ халқының арасында
кең жайылған жүздеген күйлердің барлығының міндетті түрде ... ... ... ... аңыз тарихы бар екендігін айтады (М. Әуезов.
Таңдамалы. “Қазақ әнциклопедиясы”, А., 1997, 182-184 ... ... ... ... ... ... ... маңызы мен
мәнін танытуда Ә. Кекілбаевтың “Күй” повесінің орны бөлек. Шығармада ерекше
дараланып көрінетін ... ... ... ... ... өнері
арнасында суреттеледі.
“Күй” повесінде негізінен жеті жұртты ел қылған, “жеті жұртты ... ... ... ... кететін талай өшпенділік оқиғасы сөз
болады. Қазақ пен түрікпенге татулық жетпей, иен ... ... ... ... көресің.
Қазақ күйшісінің түрікпендердің қолына тұтқын болып түсуі, одан өрбіген
оқиғалар желісі, ... ... ... күйінен төгілген күйдің құдыреті,
өмір шындығына негізделген оқиғалар өзегі арқылы терең ашылады.
Повесте ... ... ... ... ... ... ... Құрбан қарттың сол жердің тасын да, құмын да тіпті, ... ... де ... жетік білетін қария ретінде танылады. Жасы жетпістен
асса да, қимылы ширақ, сөзі жүйелі, терең, оның үстіне асқан ... ... ... ... осы Құрбан қарттың дутарда ойнаған күйінің
сарынында жатқан тарихқа негізделген. Күй ... ... пен ... ... ... пен ... ... “Бәрін де көріп,
бәрінен де торығып, бәрінен де сырт айналып, іргеге қарап бүк ... ... кәрі ... үй ... ... ... адам қалмаған бір сәтте көкірегін
кеулеп, жүрегін ... ... бір ... ... ... мен кеткенді, дәл қазір қасында кәрі жүрегін тілімдеп жатқан ... ... не ... ... ен бүлдіретіні белгісіз беймәлім
ертеңді ойлап күрсінгеніндей, ыңылы баяу, лебі ыстық күй сазы ... ... ... ... Күй ... өренкіген сайын түрі жоқ,
тілі жоқ мынау мақау дала бетінде әдемі әшекейі болмаған соң ... ... оқып та ... бір ... ... салған көнетөз сұңғыла кітап
сияқтана ... ... күй ... ... ... даладан таң атқалы бұның
қиялын әр саққа сабылтып жүрген көмескі елестерді ... ... [Ә. ... ... ... барлау әкспедициясының маманы Сырымның көз
алдына иен далада арпалысып, көк ... ... жер ... ... ... ... қалың қол елесі көрініс бергендей болады.
Бірі түрікмен, бірі қазақ екі ... ... ... бірінің аулына
бірінің шабуыл жасауы, ашық далада бетпе-бет кездесуі, кездесудің жекпе-жек
шайқасқа ұласуы, ... ... ... ... ... ... ... тірідей көрге көміп кетуі ыза мен кекті жандандыра түседі.
Бұл оқиға көрші отырған екі ... ... ... ... Қарымта
қайтаруға шыққан түрікмен иесі сайлауыт қолға өзінің күйші баласын басшы
етіп қосады. Сол ... ... ... ... мерт ... ... ... да, кегі де күшейе ... ... ... ... түйенің терісін қаптап, естен тандырады, мәңгүрт етеді,
тұтқынға түскен ару қыздарды күнге айналдырады. Дегенмен де түрікмендерге
орны ... ... ... ... жаза ... баса ... ... өлімі
ауыл иесін қатты қайғыға, азаға салып кетті. Өлген ұлдың ... ... ... ... де күйші болып шықты. Өлеріне көзі жеткен күйші
айналасына ... ... ... ... Домбыраның шанағынан күйшінің
тұтқында отырып көрген қорлығы, азабы мен мазағы, ащы ... мен ... ... ... ... ... ... де, домбыраның сазы да ... ... ... ... де, ... бір ... түсті. “Күй тынды. Күйші домбырасын
сылқ еткізіп тізесіне тастай ... ... ... ... ыршып кеткен
түйжек жасты сүртуге арланды. Екі айғыз жас мұртының шалғайына ілігіп, одан
тамшылап сақалына құйылды.
Қаршығадай шүйліккен күйші де ... ... жоқ. ... ... ... ... [Ә.Қ. 251].
Жазушы күй сазының мазмұны арқылы ашылатын өмір туралы, өмірдің мәні
туралы ... ... ... ... ... теңдессіз жасампаз күш
сыйғызады. Бұған дейін өмірдің, ... ... ... ... ... ... ... үстемділігін сол арқылы жүргізуден тауып
келген, өзінен ... ... да ... ... ... етіп келген,
өмірінің саналы кезеңін түгел осы мақсатқа жұмсап келген Жөнейіт ... ... сыр мен ... ... ... ... Күй сазы
Жөнейіттің көз алдына өзінің батырлық намысқа шапқан тоңмойындығынан өнер
жолын тастап, батырлық ... ... ... сол ... мерт ... ... ... сол қазадан көкірегін шаншып, тұмшалап алған азасын,
баласымен қатар күй жарыстырып келген ... өз ... ... ... й ... жан ... өлімінен алған әсерінің күй
сарынымен тереңдеп, мұның бүкіл жан-дүниесін, жұлын-жүйкесін тұтас баурап,
билеп алған бебеулеген паласын ... ... ... сазы ... көз ... тірі ... ... айналып, санасын
сарылтады, ұйқысын қашырады, еңсесін езеді. Ақыры, өмірінің, ісінің таным
тұрғысының баянсыз, алдамшы, ... ... бола ... ... ... ... ... күйде ол көз жұмады.
Жазушы өнер жолын түрлі деңгейде танытады. Оқиға желісінде білектің
күшіне өнердің күші қарсы ... ... күші жеңе ... ... ... бас иген жайы неше алуан сырға ... Өнер ... ... ... ... ... жалғандығы туралы үлкен ой
түйінделеді.
Ә. Кекілбаев қазақ әдебиетінде күй мен ... ... ... биікке көтеріп, жаңа бір белес танытқандай. Жазушы өзінің қай
шығармасында ... ... ... ... сәулесін іздеп, басын
жауға да, тасқа да ұрып дегендей титтей тапқанын насихаттауынан мұрат етіп,
марапаттауға жанын ... адам ... асыл ... аз ба, көп не таба
білсем деп таусылатын қаламгер.
“Күйшi тыңдаушысын өзiне баурай алатындай құдiретке ие болу үшiн, ... ... күй ... ... ... ... ... болуы
керек. Өйткенi, күйдi үйренiп, оны әсерлi шерту, жеткiзе толғау шеберлiкпен
қоса жан ... ... ... ... ... ... ... өзгеше
сезiмталдықпен түсiнбейiнше, шынайы жүрек сезiмiмен орындамайынша күй
табиғатын ашу қиын. Бұл, әсiресе, ... ... ... ... У. ... ... көкжиегiн. Алматы: Қазақстан, 1975, 20 б.).
Музыка мен әдебиеттің өзара байланысы өте ауқымды тақырып. ... да ... пен ... ... ... ... және ... қажет. Тұлғаның екі өнер түрінің бір-бірімен тығыз байланысты
екенін, ... ... бір өнер ... ... ... өнер түрін тереңірек
түсінуге көмектесетінін сезінуі керек. ... ... ... әрі ... Ролланның айтуынша: “Жекелеген өнерлердің шектері мүлдем ... ... ... түрі ... ... ... өтіп ... өнердің
бір түрі екіншісінде өзінің жалғасын және соңын табады”.
Музыка мен әдебиеттің ... осы ... ... ... ... және ... ... мен көрермендердің ауқымды тобына барынша
түсінікті етеді. Музыкадағы ... ... ... ... ән ... емес), опера (себебі сахнаға ... ... ... ... ... ... сияқты музыкалық жанрлар жоғалып кетер еді, яғни
әдебиет музыкаға, ал музыка әдебиетке қажет, олар бір-бірін байыта түседі.
Ең ... ... ... болмаса, онда ақындар жазған барлық
өлеңдер өлең ... ... еді және әнге ... айналмас еді. Музыкасыз
бұл өлеңдер ... өмір ... ... ... ... айырылады.
Музыка өлеңді әнге айналдыра отырып, әдебиетті байытып қана қоймайды.
Ақын-жазушылар музыка туралы көптеген әдеби ... ... ал ... музыкаға басты орын беріледі.
Әдебиет музыкаға поәтикалық сюжеттер ұсынады, әдебиетсіз опера, балет,
вокалды музыка ... ... өмір сүре ... алғанда, ғасырлар тоғысында композиторлардың шығармашылығында
музыкалық дәстүрлерді қайта қарау орын алғанын, ... ... ... және ... ішкі ... ... ... проблемаларына деген қызығушылықтың артуы болғанын атап ... ... ... М.Ю. ... ... ... былай деп атап
көрсетеді: “Ақынның бүкіл шығармашылығы музыкамен үйлесім тапқан. Лермонтов
музыка туралы не айту ... ... ... арқылы музыкадан алған
әсердің ерекшелігін және тереңдігін қалай ... ... ... ... сирек кездесетін үлгілерді қалдырды”.
Тағы бір орыс зерттеушісі А.А. ... ... және ... еңбегінде: “Әлем әдебиетінде музыка шығармашылығының қуатты ... ... ... ... жазушы бар. Алайда, музыка деген ұғымның
өзі Достоевскийдің шығармашылығына ... ... ... ... музыкалық бейнелер мен сахна жоқ, бірақ оның романдарындағы
іс-әрекетті құрудың қағидаттары ішкі ... ... ... болып
келеді. Достоевский шығармаларында музыка жазушы сипаттайтын қиын да ащы
өмірмен ... ... ... - деп ... ... күй ... ... жазған әңгiмелерiнiң бiрi –
“Сарын”.
Шығарма кейiпкерi – ерекше дарын иесi – ... ... ... сан ... ... бөлеп мекендеген қалың елдiң тыныс-тiршiлiгiн
суреттеген тұстарда қаламгер ... ... ... “Тәттiмбеттiң бiр
кезеңдегi қайратты, қызығы мен қызуы мол өмiр асуы ... ... да, ... деген құштарынан жаңылмайды. Жер, су, тау, көл, ... ... ... келе ... ... ... ... бар сұлулығы мен
сәулетiн көз алдымызға алып ... ... ... ... ... ... “сана ағымын” қаламгер ... ... ... ... ... келiп Тәттiмбеттiң күллi күйшiлiк бiтiм-
болмысын iштен ашады. Жалпылама ашпайды, бейнелi, тартымды ашады (Әбдезұлы
Қ. Әдебиет және ... ... ... ... 2002. 300 ... әр ... ... сыр – сипатын, өзара бітімін танытуға да
елеулі қызмет етеді. Сонымен қатар, портрет адам ... ... де ... отыратын шығармадағы көркемдік компонент. Жазушы
ойының түпкі қазығы, кейіпкерге деген оның негізгі ... ... осы ... ... да ... ... (73,89), деп ой тұжырады
Ә.Нарымбетов.
Қазақтың сайын сахарасын, кең байтақ даласы мен қойнауы жасыл жайлауын
көкiрегiнде күмбiрлеткен, қара ... ... ... ... ... ... ... шағында өткен өмiрiнiң өкiнiштерiн есiне алып,
елден бөлектенiп ... ... ... өз ойымен сырласып, сұлу табиғатпен
мұңдасып үлкен толқыныс үстiнде болады. ... ... ... барша
объективті болмысымен суреттелген күнде де, адам өмірінен алатын рухани
әстетикалық мәнімен бірлікте ... ... ... белең
беретін сан қилы әмоционалдық құбылыстар оны қоршаған әлемге көзқарасы,
нақты бір ... ... ... жан ... ... ... өрнектелетіні дау тудырмаса керек” (60, 34) дейді зерттеуші ғалым
Б.Майтанов.
Кезiнде ... шағы ... ... даланың әрбiр тау-тасына
дейiн күңiрене көз жiбередi. “Оның тiршiлiк қызығын армансыз кешкен жерi
Сарыжайлау, ... ... ... iшқұсалыққа душар еткен де
сол Сарыжайлау”. Күйдiң сазына байланысты аса ... ... ... ... ... айтады: “Күйде жаратылыстың не бiр әдемi суретiн
бейнелеу бар. Сонымен қатар сол әсем суреттi көрiп, үлкен ... ... ... адамның жан қылының үнi бардай. Мүмкiн бұл ... ... ... жайлау болар деген де ойға келесiң. ... ағып ... асыр ... асық ... ... балалар, қосылып әндеткен қыздардың да
үнi бар. Күйде кешкi ауылдың баяу үнде берiлген ... ... ... ендi, мiне, ... ... ... ... тұрған көкорай
шөптiң исi бардай…” (Жұбанов А. Ғасырлар пернесi. Алматы: Өнер. 1975. 89
б.).
Музыканың адамға әсерін және оның ... ... көп ... XIX
ғасырда-ақ жете түсінді. Өз заманының аса білімді адамдарының ... ... ... және ... ... В.Ф. ... ... деп жазды:
“Музыка кескін мен ... ... ... ішкі ... ... шыңы”.
Музыканың адамға ғажайып әсер ететіндігіне ... ... ... Оны ... да ... күштерге қызмет етуге қою әрекеттері
белгілі. Бұған айқын мысал ... ... ... ... ... жарлығын келтіруге болады. Ол жарлық жаулап алынған елдерді ... осы ... ... ... ... ... Жарлыққа сәйкес: “Бағындырылған халықтарға радиомен ... ... ... ... ... тек музыка және тағы да
музыка берілсін”. Неміс генералдарының ойынша, музыка ... ... ... тамырына балта шабатын құрал ретінде пайдаланылды. Әрине,
музыка қарапайым немесе ... ... ... ... бағынған
халықтың ұлттық санасын жоюға Гитлердің арнайы ... ... ... ... ... адам ... стенограммасы деп есептеді, ал
елдің музыкалық мәдениетінің толық ... ... ... ... деп ... ... Әлемнің қандай да болмасын елінде
әлдебір музыкалық жанрдың басым болуы және ... ... ... ... осы мемлекеттің әлеуметтік және саяси өмірінің жан-жақты
сипаттамасын ... ...... ... ... ... болмайтын, тек тыңдаған кезде
ғана сезінуге болатын құдіретті күш.
Қай ұлттың ... ... еш ... ... ... т.б. ... өміршең сипаттары болатынын Т.Шапаев еңбегіндегі мына
сөздер арқылы көз жеткізуге болады. ... ... ... көне ... өзіміз үшін, ең алдымен, рухани ләззат кеніші, санамыздың балаң, жан-
дүниеміздің балғын шағынан әлдилеген үлттық рухымыздың ... ... ... ... ... ... ... бар. Солардың iшiнде шоқтығы биiк,
дара тұрған шығарма – “Сарыжайлау” күйi. Бұл күй ... ... ... туады. “Тәттiмбеттiң дөңгеленген нәркес көзi өзiнiң
көлеңкесiне түседi. Көлеңке бағанағыдай бүркiт пiшiмдi, ... ... ... боп ... ... ... қаз бауыр қоңыр бұлттар қоюланып,
бiрiне-бiрi мiнгесiп, түсiн суыта бастапты. “Өткiншi өмiр осы! – ... ... ... ... ... көлеңкеге, анау сұрланған
бұлтқа ұқсас. Қой, дүниеден көшпей ... ... ... ... ... ... әуенге қосқанша өз басымның кешкенiн сыр
ғып шертейiн” (Әлiмқұлов Т. Кертолғау. Алматы: Өнер, 1988, 12 б.), - ... ... ... мен ... табиғатпен шебер байланыстыра сипаттайды.
Ынтыққан күйшiнiң көңiл-күйiн, жан тебiренiсiн әсерлi жеткiзедi. ... ... ... ... ... ... өзiмшiл
көңiлдiң әмiрiн екi етпей орындады. Күйшiнiң ернi жыбырлап, iштегi ... атып ... – деп ... ... ... ... саусақтар
бұғалық толғаудан сағалыққа қарай секiрiп түскенде, домбыра оқыс сылқылдап,
дәмдi саз төге ... ... ... ... қаға ... ... ... ұласқанда “Сарыжайлаудың” бiрiншi тарауы туды” – деп
суреттейдi.
Жазушы қазақ күйiнiң қадiрiн асқақтатып, ... ... ... өз ... күй табиғатын түсiнуiн өте ұтымды пайдалана бiлген.
“Ел өмiрiнен алынып жазылған қандай шығарма болса да, ... ... ... ... ... бойы ... ... аттап кете алмайды. Ақтаңдақ тақырып болып келген кезеңдер -
ұлттық рухымыздың әлi ... ... ... ... мен ... қалпында тұрған жылдар едi. Сондықтан да әр автордың ... ... ... ... ... барысындағы көркемдiк
шешiмдерi өмiр шындығынан алшақ жатқан жоқ”. (Ақыш Н. ... ... ... және ... ... ... ... кандидаты
ғылыми дәрежесiн алу үшiн жазылған диссертация. Алматы. 2004. 123 ... иесі – ... ... асыл ... өмір ... және ... орын теуіп отыратын дарын иесі.
Өмірде тіршілік болған соң, онда сәнді де, мәнді ... ... ... ...... деп ... жанға жайлы, көңілге
қонымды, ойға сыйымды, бүкіл тұла бойыңды мейірімге бөлейтін күй өнері ... ... күй – ... қар ... ... қарын сейілтіп, яғни,
мыжылған қабақты үтіктеп жазатын, жылаған жүректі жұбататын ... ... ... та ... көркі бола білген күйді ... ... ... ... ... күй ... ... қондыратын, адамның ішкі
жан-дүниесін баурайтын негізгі дүние - ... ... өнер ... мына ... назар аударайық.
“Құнанбайдан бата алатын абақ Керейдің атақты биі, шешені ... кісі ... ... болған екен. Біздің заманымызға жеткен Бейсембі
күйлерінің бірі – “Кеңес ... деп ... ... ... ... екі ... болған, ол сәйгүліктерін бәйгеге кезек қосып отырған.
Күзеті де мықты қойылған. Талай баукеспелер келіп, айлап аңдып ... ... ала ... ... ... кері ... ... Бұл жағдай Алтай
өңірінің бір жаужүрек, баукеспе ұрысының құлағына шалынады. ... ... ... ... атты ... деген не, кісісіне жолықпай жүрген
шығар”, – десе керек әлгі ұры.
Бидің ауылын ұзақ торыған ұры ... бір күні ... ... ... де атты алып ... ... жерде күтіңдер” деп хабар ... ... таң ... ... ... күткендер ұры келмеген соң, оның
қолға ... ... ... ... ... Сол ... ... ұрылары
келіпті, атты шығарып ала алмаған, оның үстіне қолға түскен. Бірақ, абырой
болғанда, Бейсембі оны жазаға ... ... ... ұрының өзін тосқан жігіттерге айтқан әңгімесі мынадай:
аттардың күзетіндегілер күн аралатып ауысады ... ... ... ... әккі қу ... ... бір жас жігіттің ел аяғы басылған
кезде ауылдың шетіндегі қараша үйге кіріп, екі бие ... ... ... Осы ... күткен ұры әбден дайындалып, достарына
хабар берген. Күзетке өз кезегінде ... ... ... ел аяғы ... күтсе, ұры да оның тілеуін тілеп жата береді. Әлден соң,
күзетші бұрынғы ... ... үйге ... де, ұры ... бойын бір
сиқыр басқандай отыра береді. Ал оның бойын билеген сарын үлкен ақ ... ... үні еді. ... ... ... әбден бойы елжіреп, балқыған
баукеспе әуен аяқталғанша бөгеле береді де, әне-міне дегенше, ... ... ... ... ... ... ... музыканы тыңдап, бойы иіген
ұры жігіт көзге ілігіп, қолға түседі.
Күзетшілер әлгі ... ... ... ... алып ... ... кім, неғып жүрген жансың”, – деп жөн сұрағанда ұры:
“Біреумен сөз байласып, Бейсембінің тұлпарының бірін ұрлап ... ... ... ... болып, қолға түстім”, – деп жауап қайтарыпты. Ол не нәрсе
дегенге: “ұрлайтын-ақ едім, әттең осы ... ... ... әсем ... кете ... Басталған күй әне-міне аяқталар деп отырып, таңның
атқанын білмей ... – деп ... ... Ұры болса да жүрегі
нәзік азаматты Бейсекең ешбір жазасыз қоя берген.
Сондағы баукеспені сиқырлаған “Кеңес ... ... еді, ал ... ... өзі еді”.
“Қазақ халқының күйшілік өнері, көп халықтардан ерекше тұрған өнер. Ол,
көбіне ... ... ... ... орай құрылады. Күйлер өзінің
дәстүрлік ерекшелігіне, орындалу мәнеріне, құрылыс ... ... ... екі ... ... ... Оның көбірек зерттелген музыкалық
образы, құрылысы жағынан симфониялық ... ... ... ... ... ... ... Ол күйлер өзінің өлшемі мен ырғағы
жағынан ұстамды болып, ... ... ... ... ... ... жігерлі, екпінді, дауылды болып тыңдаушының көңіл күйін көтереді.
XIX ғасырда өмір сүрген ... ... ... және ... ... Дина ... ... мазмұны жағынан әлеуметтік ... - ... ... қазақ күйлерінің ... ... ... [29, ... бұл – өнердің ұлылығы. Күйшінің шеберлігі мен ... ... ... пен құдіреттілік әдебиет тарландарының бірі
–Т.Әлімқұловтың ... ... ... ... ... сарыны” повесінде де
кездеседі.
“Қазақ халқының күйшілік өнері, көп халықтардан ерекше ... ... ... ... ... ... ... орай құрылады. Күйлер өзінің
дәстүрлік ерекшелігіне, орындалу ... ... ... ... ... екі үлкен мектепке бөлінеді. Оның көбірек зерттелген ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
дәстүрінде орындалатын күйлер жатады. Ол күйлер өзінің өлшемі мен ырғағы
жағынан ұстамды ... ... ... сілтенуімен орындалады. Сондай-
ақ көбіне жігерлі, екпінді, дауылды ... ... ... ... ... ... өмір ... Құрманғазы, Сейтек күйлері және олардың дәстүрін
жалғастырушы Дина күйлері, өзінің ... ... ... өмірді
бейнелейді”. [Бекенов У. Шертпе күй шеберлері. Алматы: Жалын, 1972, 10 б.].
Шығармадағы негізгі кейіпкердің бірі – Дәрмен. Ол – ... ... күй ... ... ... бар ... Оның ... Сеңгір” совхозына
келу мақсаты – Сәрсеннің әкесі, атақты күйші Сәруарды көру еді. ... ... ... ... Неше рет қолқаласа да қарт қолына домбыра
алмады. Домбыраның күмбірлеген үні шықса, кәрі ... беті бері ... те ... Ол да ... ... Кеш бойы дертке ... ... ... ... ... ... ... күйлер, жұмбақ сарындар жүректің
қылын ... Осы ... осы ... сансыз ғасырдың шежіресі, сыры. Жансыз
аспаптың жанын ұғыну – ... ... ... ырыс ... ... ... ... бұның да көкейіне қасірет құйылып, сылқылдаса, күлсе,
бұ да бірге жадырайды. Көзі тірі күйші туралы ... ... деп ... жүруі де сондықтан.
Дәрмен осы кеште домбыраны өзі алып, бір ... ... ... ... ... таңырқаған кейіптер танылады. Осы кезде ғана Сәруар қарт
тәспиғын жерге қойып, құлағын түреді. Күй ... – Уа, ... ... ... Күй өлмейді екен ғой, – деп көзінің жасын ... ұзын ... ... Бұл күй – ... “Заман-айы” еді. Қарт
күйді бірнеше рет тартқызады. Өзі ... ... ұмыт ... әлде нені ... ... тым-тырыс жан-тәнімен беріліп тыңдайды. Күй құдіреттілігі
шал психологиясына әсер еткенде, Дәрмен ойлаған ... ... ... ... қарт пен ақынның кең тұрғыда әңгімелесіп, ой ... жол ... Ол ...... ... еді. ... шығармадағы
шал немересінің атын – Сейтек қоюына да үлкен мән жатыр.
Сәруар – Сейтек туралы, оның ... ... ... ... өмір бойы ... ... ... әңгіме етті. Яғни, оның
өмірі тарихи оқиғамен байланысты. Дәрмен осы әңгімеден кейін де күй ... ... ... ... ... ... күй мен ... туралы
сұрастыруды әдетке айналдырды.
Осы сапардан кейін Дәрмен біраз жинаған деректері негізінде, оқыған-
тоқығанын іріктеп қазақтың ... шалы ... ... ... Сәруардың
баяғыда Сейтекпен ұшырасқан талапты жастық шағы мен шөгіп қалған бүгінгі
қалпын ойып алып ... еді. Осы ... ... ... біткен
бірегей жазушысы М.Әуезовтің мына бір сөзі Дәрменге қаратылып айтылғандай:
“Ой керек... Ойсыздық қатер... Жасқа да, ... де бір ... ... ... (шын) шалғандай, орағандай ойың қайда? Үлкен ... ... ... ... ... Шынында, Дәрменнің ойы – сай-
сүйегіңді сырқырататын, сансыз ғасырдың шежіресі, кейінгіге жалғасқан ... ... ... күй құдіреттілігін паш ету.
Осылай ойланып-толғанып жүрген сәтінде оның көз ... ... толы ... ... де ... бері ... ... екен
ғой” деген ой келеді. Шығармадағы мына бір әпизод ... осы ... аша ... ... радиоқабылдағышта. Көңілдің дүрбісімен бәрін көріп
жатыр. Сәруар қолы қалтылдап, баяғыдан қалған ұзын қара домбырасын толғай
бастады. Дәрмен ... ... ... ... ... ... “Заман-
айын” тартқан болды. Күйдің жиі-жиі оралатын ... ... ... ... аянышты әсер туғызды. Қанша ... өтсе де, ... ... ... шыншыл мұң еді, бұл. Дәрмен елтіп, білгісіз
іңкәрлікке ... ... бір ... ... ақын ... ... алып еді. Бұл – ... шығармадан ұғатынымыз – көңілді тербетер күй әуезін, идеялық
тереңдігі музыкалық үндестігімен саздық сарыны қойындасып, ... ... рухы ... сырлы әуенді қастерлеу, ұмытпау.
Барымызды бағалап, дәл сол ... ... ... ... дәуірдің мұң-сазын кеудеңе ұялатып, күй-құдіретін жүрегіңе жалғап
отырған ... ... ... де ... аңғару қиын емес.
Т.Әлімқұлов күй мен домбыраның сырын ашып, күйші Сейтек, басқа да
шығармаларында ... өнер ... ... ... әнші Ақан ... ... ... толғаныс иесі ретінде есте қаларлықтай ... оқып ... ... ... ... ... суреттелетіндігін байқаймыз. Бұл ерекшелік – жазушыға да тән. Мысалы
М.Әуезов те өз кейіпкерлерінің ішкі ... ... ... ... Мәселен, “Абай жолы”, “Қорғансыздың күні”,
“Қаралы сұлу”, ... ... атты ... кейіпкер
тағдырларын табиғат аясынан көре аламыз. Сондай-ақ, Ә.Нұрпейісовтің “Соңғы
парыз” ... ... ... ... ... ... ... көрсетсе, С.Елубаев “Ақ боз үй” арқылы қоғам,
уақыт ... тап ... ... ... ... ... ... Өмір шындығы, өнер шындығы
дейміз. Сонда суреткер көзіне ілінген бейненің ... ... ... Суреткер сомдаған тұлғаның тұрпатына қарап айтамыз.
Сол тұлға-тұрпатқа лайық характер қитұрқысына, қарекет, мінез, сөз, ... ... ... ... ... қарап айтамыз. Жазушыға
табиғи дарын үстіне оның бүткіл болмысы, тіл байлығы, түйін байлығы ... ... ... сыры ... ғана көзге бірден танық бола қалады.
Мұның бәрі Тәкен бойына сүтпен тарап, сүйек боп біткен қасиет” ... Қос ... ... ... 1981, 252 б.].
“Қара қобыз” әңгімесінде (Т.Әлімқұлов. “Туған ауыл” 1968) автор ... ... ... сезініп терең түсінеді. Ықылас қобызының қыл
шегінен төгілген зарлы күйін көркем тілмен ... ... Күй ... ... алып ... ... да ... Старшындардың жаласымен,
жазықсыз түрмеге түскен баласының ауыр халін естіп, алыс жолдан ... ... ... ... ... ... дуанбасы Ерденнің баласы
қазаға ұшырап қаралы отырған кезіне тап болады. ... екі ... ... бұл арада дөп келіп отыр. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... әке ... боздағынан айрылған Ерденді қатты
толқытады. Бірнеше күн ешкіммен тіл ... ... ... ауыр ... ... ... жатқан Ерден босап жылайды. Ықыласты ... ... ... ... ... ... дәл көңілге қонымды
бейнелейді. “Қара қобыз” Ықыластың өзін әлдилейді. Абақтыдағы ауру ... Осы ... ... ... ... жас шықты. Ыстық жас
сорғалап, бурыл тартқан сақалдан тамшылап жатты. Ерден ... ... де ... Бәрі ... ... үнсіз қалады” (Туған ауыл.
1968).
Жазушы осылайша табысудың сырын ашады. ... ... пен ... ... ... ... Старшын Ықыластың алдынан қаншама бөгет
жасағанмен “іштей табысудан” кейін Ықыластың ... ... ... ... ... ... үміт ... Соның бәрінің кілті –
қарақобызда, қарақобыздың құдіретті үнінде. ... жан ... ... ... ... ... ... құдіретті қуатын ... ...... ... бар. ... такаппар, қайсар жанды еліткен күй
емес пе? Сол сияқты өнердің адам өмірінде ... ... ... осы шығармасымен дәлелдей түседі. Қобыз күйінің күшін көркем
сөзбен жеткізіп, ... ... ... қыл пернесін шертіп толқытқан жазушы
шеберлігі. Қобыз зарлап, оны тыңдаған жұрттың, ... ... ... шыққан сәтте өзіңіздің де қоса жылап отырғаныңызды аңғармайсыз. Әсіресе
аяулысынан, жақынынан айрылған шерлі жүрек мұндайда егіліп ... ... ... ... күйдің аяғында халықтың қандай қасіретке ... ... ... бол”, - деген оптимистік қағиданы ұсынады. “Күй
аяғы созалаңданып, талмаурап, үзіліп бара ... да ... бал ... шыға келді. Қайғы мен қуаныш, өкініш пен қуаныш араласып тіршілік
заңына бас иді. ... ... ... жоқ ... ... Кейде бір
ыстық дауыл, жылы жаңбырдан кейін қоңыр салқын ескендей болды” (Туған ауыл.
1968). Бұл өмірдің диалектикасы, өмірдің ... ... ... ... ... ... беру ... емес. Белинский көркемөнердің әрқайсысына
жеке-жеке тоқтала келіп, сөз өнері – ... ... ... басқа
түрлерінің бәрінің қызметін бір өзі атқара алатындықтан оны бәрінен жоғары
қоюы ... ... ... күйін тыңдамай-ақ, тыңдағандай әсер ... ... ... ... ... сол заман әділетсіздігінің, зорлық-
зомбылықтың айғайындай. Тәкеннің көркем өнерге ... ... саз, ... ... жазып, отырған өмірді терең сезініп бүкіл
жанымен беріліп жазатыны ... осы ... ... ... ... ... берудегі
шеберлік әңгіменің тұтас бойында бір келкі емес. Шығармада шұбалаңқылық,
орынсыз сөз ... тіл ... те бар. ... ... ... арасындағы қақтығыс, төбелес жайы. Кейде ... ... жері де ... “Қара танушы некен саяқ еді. Шетінен бармақ
бастырып жатты. Түйенің табанындай, тайлақтың табанындай ... ... ... ... ... 1968). ... көркем шығармада әсірелеудің
қолданылуы ... ... ... ... өзін ... тауып пайдаланбаса,
жасандылық, өрескелдік туғызады. Бармақтың ... ... ... ... де ... туғызып тұрған секілді.
Т. Әлімқұловтың өнер хақында басқа да бірнеше әңгімесі бар. ...... ... ... ... ... Сәкен Сейфуллин
сезімталдығын бейнелесе, “Жиен” “Уайдай” ... – ән мен ... ... Өнер адамдары, өнердің өмірдегі орны ешқашан ескірмейтін тақырып.
Ертеден ел арасына тараған аңыз ... ... ауыз ... ... ... “Ақсақ құлан” күйі жайындағы аңыздың өзі-ақ өнердің
атқаратын қызметін көрсетеді емес пе? Өнер құдіретін паш ... ... ... Сқақбаевтың “Дұшпан тұсар” атты ... ... ... ... оқиға осы күйдің шығу тарихы жайындағы аңызға негізделген.
Өнердің ел мен ... ... ... ... қызметін көрсетеді.
Бейғам жатқан ауылды шабуға сайланып келген ... ... ... күйшінің өнерін жазушы бейнелі ... ... ... қалған жауды көргендегі күйшінің бар мақсаты қасындағы жолдасы ауылға
хабар беріп үлгергенше жауды мүдірту еді, ... күй ... ... ... ... бар ... ... басқа жаққа бұрып жібереді. Байсүгірдің
сыбызғысынан шыққан сиқырлы әуен олардың сезіміне әсер ... ... ... жан ... ... ... ... кектеніп келе жатқан жігіттердің іштегі мұзын ерітіп,
жанарын сулаған...” “Сағыныш пен назға толы, аусар көңілдің ақ ... сыр ... ... де ... ... тұр. ... жастың
ықыласын паш ететін іңкәр лебіз” (143) – Осындай ... ... да ... ... енді ел шабуға келген жаулық ниеттен өзгеріп,
олардың бойындағы адамгершілік, достық деген ізгі ... бас ... ... ... ... Осы сапарға келген мақсаттары, келдуге
мәжбүр ... не? – ... ... жауабын іздегендей. Қырғыз, қазақ қыз
алысып, қыз беріскен құдандалы, ... ... ... ... ... дүрбелеңі екенін де ұққандай. Сөйтіп, Байсүгірдің өнері қара
күшке төтеп береді. Жазушы осының ... ... ... ... ... өнерімен ғана емес, оның батыл да өжет тұлғасы қиын
ситуацияда ашылады. Оған кездескен жау екі ... ...... ...... ... ... жау – “Тұла бойынан ажал лебі ескен
түсі суық ордалы жылан”. Соңғысы сойылын сайлаған барымташылардан сұсты ... ... күй ... ... ... ... ... да адамға
қастық әрекеттен басқаша күйге түседі. Байсүгір өнері адамдарды ғана ... да ... ... ... Осы ... ... ... әрі әсерлі
бейнелеп реалистік көрініс жасайды.
- “Осынау алапат күйді сол үшін шығарып, сол үшін ... ... ... жанары күйші жанарымен арбасуға шыдамай ... ... ... береді. Адамзаттың мысы басып барады. Әуезді ырғақ кілт үзілсе,
жерге сылқ құлап, ... ... ... ... бар. Бірақ сиқырлы әуен
толастап босатар емес, (147) – дейді. Жазушы Байсүгір тұлғасын ... ... алып ... сәттермен ұштастыра бейнелейді. Оны
қоршаған табиғат тылсымы сыбызғыдан әсем саз болып айналасына тарап жатады.
Жазушы сол ... ... жан ... ... бір ... ... ... қалып еді. Құлағына айналасындағы
тіршілік үні құйылды. Дәл қасында таяқ тастам жерде кішкене тау ... ... ... ... ... ... меруерт моншақтарын аспанға
атып сылқ-сылқ күледі. Ауық-ауық шегіртке шырылдап, арғы ... ... ... – деп ... жан ... жүрек
тербетер сырын әдемі өрнектейді. Айналасына шапағатты нұрын шашып тұрған
тіршілік үндестігі Байсүгірге ... ... ... ... құйғандай.
Сыбызғыны сан алуан ырғақпен құбылтып құйқылжыған сазды әуені сол адам мен
табиғат арасындағы ... ... Оны ... ... ... ... ... сиқырлы сыры жауды матап тастай алмас еді.
Олай болса, табиғат әңгімедегі басты тұлғаны ... бір ... ... әстетикалық қызмет атқарып тұр. Сөйтіп, жазушы табиғатқа терең мән
беріп, реалистік ... ... ... әдебиетте аңыз негізінде туған
шығармалар жиі ұшырасады. Тек оқиға ... ... беру қиын ... ... ... реалистік тұлға шыққанда ғана оқырман жүрегіне жол
таппақ.
“Дұшпан тұсар” әңгімесінде күйші тұлғасы көз ... ... ... ... ... деп ... ... өзін көріп, күйін тыңдап
отырғандай әсер аласыз. ... ел мен ... ... ... ... ... қонымды жеткізген. Шығарманың тіл өрнегі бейнелі.
Басы артық суреттеулер мен ... ... ... ... музыка мен әдебиеттің өзара қарым-қатынасының даму сатыларын
қарастырдық. Сөз өнері мен ... ... ... ... ... ... ... күрделі жолдан өтті. Осы ... ... ... ат ... XIX ғасырда музыка мен әдебиеттің
функцияларын айқын шектеу орын ... ... өнер ... жоғары сатыға
көтерілді. Композиторлар мен музыканттар жазушылармен және суретшілермен
бір қатарға тұрды. Әдебиеттің музыкаға ... ... ... ие ... XIX
ғасыр жазушыларының әдеби туындыларының сюжеттеріне көптеген атақты
музыкалық туындылар ... ... өнер орыс ... ... ... жасауға шабыттандырды, ... ... бір ... айналды.
Жазушылардың екі өнердің өзара іс-әрекеті барысындағы рөлін зерттеуші
Н.И. Воронина “Огарев және музыка” деген еңбегінде былай деп ... ... ... сүйіп, нәзік түсіне ғана қойған жоқ, олар
алдыңғы қатарлы орыс зиялыларының музыкалық талғамын тәрбиелеуде ... рөл ... ... – Қазақ халқының өмірінде бетбұрысты кезең болды, бұл әдебиет
пен музыканың өзара қарым-қатынастарына да ... ... XX ... пен ... ... ... түр ... өзгерді. Екі өнердің
жиынтығы жаңа нысандарды, орындау техникасын, жаңа ... ... ... ... ... авторлардың туындыларында
музыкалық бейнелердің аясы музыка әлемі туралы жай еске алудан бастап әдеби
туындыны музыкалық ... ... ... ... қаламгерлер өздерінің шығармашылықтарында айтарлықтай
орынды ән-күйге, өнер адамдарына береді. Олардың туындыларындағы ән-күй
адамның көңіл-күйін берумен тығыз байланысты. ... ... ... та,
тағылым да бар. Кешеден бүгінге жеткен – шынайы шындық, сыр да мол.
Қаламгерлер ... ... ... ... бар. Тек ... емес, табиғат, сонымен қатар адамды қоршаған заттар да күй шертеді.
Қаламгердің шығармашылығында ырғақ үлкен мәнге ие. ... ... мәні бар, ... ... - ... ғана ... табиғи және қоғамдық
өмірдің маңызды ... ... ... ... және құралдары туралы” деген еңбегінде:
“Ырғақ болмыстың түрлі салаларында байқалады және адам ағзасының тіршілік
етуінде (тыныс алу, ... ... ... ... ... Өнер саласында
ырғақ тек қана музыкаға ғана емес, сондай-ақ поәзия мен биге де ... ... ... ... ... ... ... алмастыру немес
қайталау және соларға негізделген шамаластық деп түсінеді. С.И. Ожегов пен
Н.Ю. Шведованың ... ... ... ... ... ... ... әлементтердің бір қалыпты алмасуы (дыбыста, қозғалыста) ... ... ... да ... бар, алайда олардың бәрі де
ырғақтың әлементтердің алмасуы ... ... ... атап ... байланысты ырғақтың метр арқылы көрінген ұйымдастыру функциясы
туралы айтуға болады.
Ал Ә.Кекілбаев ... ... ... функцияларды атқарады.
Музыка көп жағдайда кейіпкердің ойлары мен ... беру ... ... ... жасайды. Музыка Ә.Кекілбаев шығармаларының әлемін
рухтандырады.
Өзінің шығармашылығында Ә.Кекілбаев кейіпкерлердің жан ... ... ... ... ... береді. Автор пайымдауынша, ... ... ... кейіпкер адамдарға айтарлықтай ... ...... ... үйлесімі мен үндестік әлемі. Біз қарастырған
шығарма кейіпкері осындай ... ... ... ... ... ... ... шығара келе, мынадай тұжырымдар жасауға
болады:
Біріншіден, музыка Т. Әлімқұлов, Ә. ... ... ... игі әсер ... Тарих пен танымға еркін енеді.
Екіншіден, музыка – тамаша әлемге жол. ... өзі де ... ... толы әлем ... ... Ол, ... адам өмірімен байланыста
өріс алады.
Үшіншіден, ... ... өз ... ... ойлануға итермелейді, өмірдің
мәнін іздеуге ұмтылдырады. Ұлт тарихын, белесті кезеңдерін арқау етеді.
Төртіншіден, музыка біз ... ... ... ... ... жауыздыққа қарсы тұратын ақиқат болып табылады.
Бесіншіден, музыка адамды уақытша болса да, ... ... ... ... ... істі ... ... мұрат етеді.
Қарапайым адамдар жоғары қоғамның адамдарына қарағанда музыканы жақсы
түсінеді. Бай, білімді, музыкалық аспапта керемет ойнайтын ... ... ... ... ... ... бұл ... суық, оның нағыз
өмірге тән оты жоқ.
Т.Әлімқұлов, Ә.Кекілбаев, С. Жүнісов, І. ... ... ... ... ... екенін айтуға болады. Қоғамның жоғары
және төмен тобындағы музыка бір-біріне ... ... С. ... І. ... ... ... тіршілік ету ортасына қарамастан қайырымды рухқа
бөлейді. Адам әлемін аялайды, тәлім-тәрбие ісіне көп мән ... ... ... музыкаға деген тұтынушылық көзқарасты
туындатады. ... ... ... ... қоғамның жоғары ортасына
тиесілі музыкалық әлемнің заттары арқылы өзін-өзі дәлелдеуге тырысады.
Жоғарыдағы жазушылардың шығармаларында музыка кейіпкердің ... ... ... ... ... ... жасайды. Өнер
өрісі арқылы тарихқа байлайды. Таным таразыға түседі. Адам мен оның ... ... ... ... кең өріс ашылады.
Яғни, біріншіден, музыка – кейіпкердің жан дүниесін білдіруші; ол
белгілі бір музыкалық желі ... және осы ... ... ... ... музыка туындының әмоционалдық-әкспрессиялық аясын жасап,
дербес тақырып болып табылады.
Үшіншіден, музыка қаламгердің романтикалық әлемімен тығыз байланысты,
ол әлемде ерекше ... бар – онда ... мен ... ... ұғымды
қалыптастырады.
Т.Әлімқұлов шығармашылығы жазушының музыкаға әуестігі, оның музыканы
нәзік сезіну қабілеті туралы куәландырады. Музыканы ... ... оның ... ... ... ... Аты ... жазушылар үшін музыка – ... ... ... ... бастау”. Жазушының шығармаларында музыка болмыстың
қасіретті қайшылығы болып ... ... қолы ... ... ... Құдыретті музыка болмыстың әдепсіздігін жеңеді және
кейіпкерге болмыстан биік тұруға жағдай жасайды.
Қаламгерлер шығармашылығында музыка кейіпкердің ... ... ... ... ... табылады. Сөзбен адам жанының әрең сезілетін
өзгерістерін жеткізу қиын болған кезде ... ... ... ... ішкі үйлесімі бар тамаша кейіпкерлердің бейнесін
жасайды. Осындай адамның ... бір ... ... сұлулық пен үйлесімге
толы музыка болып табылады.
Т.Әлімқұлов әлемінде музыка тек асқан керемет кейіпкерлерінің жанында
ғана емес, қалған ... ... ... да бар. Бұл ... ... адамдар, олар үйлесімді музыканы естіген кезде ызаланады.
Олардың ... ... тек ... ... ... ең ... ... оның шығармашылығы деп
есептейді, ол ең ... ішкі жан ... ... ... ... ... ... өнер туындылары Ақиқат, Сұлулық,
Махаббат, Еркіндік үшін ... ... етуі ... ... тек ... өнер ғана өмір ... құқылы. Музыка өзінің
табиғаты бойынша адамның жеке басының әмоционалдық ... әсер ... ... ... әсер ... бұл туынды мәнсіз болады.
Жазушының ойынша, авангардтық өнер адамдар үшін зиян, себебі ... пен жылу ... ... ... ... ол оркестрдің дыбыс
шығаруы музыканттардың үйлесімді ойынына, ... ... ... ... ... ... ... әуенді ойнай отырып,
ортақ музыканың әдемі дыбысталуына ықпал етеді. ... ... ... ... ... Өз ... әуенін теріс орындау ... ... ... ... ... ... ... негізге алған
басты әуенге жан әлемін бағындыруды автор өз борышы ретінде санайды.
Т.Әлімқұлов музыкалық ырғаққа көп мән береді. Қаламгер ... ... ... тығыз үйлеседі. Осы аспектіде музыка түрлі
ғажайып әлеммен байланысты. ... ... ... ... ... ... ... үйлесім туралы арманын туғызады.
2.2 Өнер өрісі: шындық пен шеберлік
Күй, күйші және күй аспаптары тақырыбының 1960-90 ... ... ... ... ұлт ретінде қалыптастыратын, халықтың атын өшірмей, аман ... ... ... бірі - өнер. Өнер - ... ... ... ... ұрпаққа мирас боп келе жатқан дәстүр. Әрине, өнердің
де түрі көп. Соның ішінде ... ... ... ... ... түр ... артық айтқандық емес.
Қазақтың күй өнерінің, күйшілік өнерінің тарихи тамыры тереңде жатыр.
Кей ғалымдар күйшілік өнердің тарихы күй ... ... ... ... ... «Күй өнерінің тарихы сақ дәуірінен басталады. Оған дәлел, сақ
дәуірінен осы күнге дейін жеткен «Шыңырау», ... ... ... бір тиек, екі ішекпен-ақ аққуды айдынға
қондырып, қыранды көгінде қалықтатып, жаныңа сыр, ... нұр ... ... ... ... екі ... иітетін күй жанрына елеулі
үлес қосқан күйшілеріміз қаншама?!
Музыка - ... ... ... жан ... ... сүлулық пен
жарасымдылықты асқақ сезіммен суреттеп бере алатын күрделі өнер.
Қазақтың дәстүрлі мәдениетіндегі күй жанрының орны ерекше. Өйткені біз
«күй» десе, ... ... еске ... Осы ... ... заманнан бері
халқымыздың жан серігі, оның тарихын, тағдырын, қоғамдық және рухани өмірі
мен ... ... мен ... ... көрсететін үлттық
байлығымыз. Осы үлттық байлығымызды қаншама өнер тарландары өміріне серік
етіп, өз ... ... ... ... ... өнерін төрімізге көтерудің өзі жеткіліксіз, оны үлттық мақтанышымыз
ретінде соқпақ ... ... ... ... ... ... сөздің келесі
үғымы домбыра мен күй өнері ... ... ... ... ... саласында күй, күйші тақырыбына алғаш қалам тартқандардың бірі
ақын-Х.Ерғалиев. Х.Ерғалиев ... ... оның ... ... ... қалам тарту үшін алдын-ала жақсы ... ... ... ... жазылу барысында қолданады. Күрманғазы кім еді?
Ол - ... ... ... ... түрған түтек те дүлей дауылға
еңкеймейтін емендей, ... ... ... ... ... ... өлмес
мүрасын өндірген өр данышпан. Оның не бір ... ... ... ... ... туындаған. Х.Ерғалиев осындай алып түлғаны ү_зақ
жылдар бойы жан-жақты барлап, әр ... ... ... өз күші ... ... келді-ау, даярлықтың илеуі, пісуі жетті-ау деген шақта
Құрманғазы-ның образын ... ... ... ... атты ... ... кітабы қазақ әдебиеті мен көркем
өнерінің Москвадағы он ... ... 1958ж. ... ... Кітапты
қалың оқушы қызу қабылдап, жан-жақты талқыға салды. Баспасөз бетінде пікір,
тілектерін, сын ескертпелерін айтты. Ақын осы ... ... ... ... «Сот ... атты ... ... Бұл бастапқыда «Қазақ
әдебиеті» газетінде жарияланды, 1959ж. ақынның ... ... ... ... ... ... екінші кітабы 1960ж. ... ... ... Ал, 1962ж. поәманың екі кітабы біріктіріліп, дербес
күйінде ... ... ... арнауы мен прологы, әпилогінен өзге ... ... ... ... ... жолы», «Тұтқиыл», «Сот алдында»,
«Бұрқасын», «Айжан қыз», «Құтқару», «Үстаз», «Абақтының ... ... ... қайың қонағы», «Жатақтағы жақсы кеш», «Арман ... ... ... ... ... ... «Көбік шашқан» деп
аталатын жекелеген тараулардан түрады.
Поәманың өнебойында «азасы көп күндер кешкен» ... ... ... өмір ... дәуірдің, өнер мен ерік, ақыл мен
махаббат қуғын-сүргінге үшыраған ауыр ... ... ... ... ... өтеді. Халық өкілі Қүрманғазы поәмада бала кезінен бастап
өмірінің ... ... сол бір ... ... ... ... беймезгіл
тақсіретінің барлық сатысын басынан кешіреді.[ 14.29-6.].
Ақын «Пролог орнына» атты тарауды мезгіл ... ... ... ... екі ... ... ... «Ақсақ киік») оқиға желісі
өріледі, алдағы әрекеттерге әлеуметтік жол тартылады. Бай малының ... ... бар ... ¥зақ күйшінің сазына ұйып берілу болған ... ... ... көдесі мен қурайының ызыңына құлақ тосып, ... бір ... ... ... ... кіріп жүректі құлазытқан желді
күнгі қурай өксігінен өз ... ... ... болады.
Бозбала шағында байдың қозысын қойып, жылқысын бағуға ауысады. ... тиіп ... ... ... ... ... ... тән тағдыр ұқсастығын
көріп, соны жалпы жоқ-жітік жалшы, ... ... ... ... әлгі ... ... ... бейжай қарай алмаған болашақ таланттың
ішкі әмоция, ой арпалысы оны тура туғалы тұрған жаңа бір ... ... ... ... ... бір.
Сен өлмей, жүрегімде шошы да жүр!..
Бұйырсын жайлауыңа менің жаным,
Кел, менің құшағыма күй болып ... ... ... ... ... шығу тарихын айтып өтеді.
«Ерегесте», «Келін жолында», «Түтқиылда» оқиға ... ... ... ... ... ... Ақысын ала алмаған Сағырбай балалары байға
кіріптар болмай күн көруге шыққан жалғыз үй. Қүрманғазы елді зар ... ... ... жары ... ... қалады. Алайда, бір пәледен
қүлылғанымен екінші қырсық кезек күтіп түр екен. ... ... ... Дөңбай қажының дөкір қара дойыры бар топ Құрманғазының үйін
ойрандап кетеді. Бүл түста ... ... ... ... ... ... үйір қысырағын айдап кетіп, жатақтарға таратып береді.
Қолында билік тү-рған үстем тап өкілдері Құрманғазы мен ... ... Біз ... көп ... ... ... ... бара
жатқанын көреміз. Енді бүдан былай оқиға желісі бір сәт босап, ... ... ... жері біздіңше, Қүрманғазының ... ... ... адай ... атақты Мамырайдың Айжан қызы аулында
болып, жастардың мерейіне қанып, ат мініп, шапан киіп қайтатын ... ... ... ... ... жері - елге ... ... інгендей боздап
жалғыз қалған ана қасіреті, анамен жүздесу, алты айлық үлы мен жан ... алып ... ... ... ... ... Ақбаев пен Дөңбай
қажы салған әбігер, ... Олар ... ... ыза мен ... мінген
Қүрманғазының білек сыбанып шын күреске түсер кезі.
Осындай көп қиыншылықтардан күйші өмірге шыңдала түседі. Елдерді ... ... ... ... ... Сыр бойы, Сарыарқа атырабына
апарады. Бүл сапарлары композитордың ... ... ... қүха ... халі мен ... ... жете білуіне септігін тигізген әсерге толы.
...Байқасам, бал ... ... ... қазақ жерін аралаймын;
Бәлкім мен бір ауылдан шалқып өтсем, Бір түста жүрегімді жаралаймын.
Уақа жоқ, оған дағы разымын,
Тыңдаймын сахараның ... ... ... ... базынам мен жүр әзілім... [2.245-246-66.] -
деген сөзінде күйшінің көкейін кернеген терең сезім, үлкен философия
бар. Қүрманғазының рухани өсуіне, ... ... ... ой ... сол ... ... ... түсінуге, топшылауға деген ынтықтығын,
құштарлығын аңғарамыз. Сонымен бірге халық ... ... ... ... ... көз ... және бар. Арқаның аңыраған әні мен
қобыз сазы, Алатау атырабының домбыра, шаңқобыз сазына қосылған ... мен ... ... ... түседі. Өмір бар жерде ... жоқ ... ... ... ... Бүл кез ... ... көпті байқаған шағы еді. Мүны біз, әсіресе, Қазанғаптың үйіндегі ... кең ... ... дала ... ... ... туу ... аңғарамыз.
Поәманың соңғы тарауындағы жасы ұлғайған Қүрманғазының теңіз тасқынына
кездесіп, халық қасіретінің куәсі болуында ... ... ... ... ... образды биіктетуге, оның оқушыға ... ... ... рухани ләззат беретін көркемдігін сомдай түсуге едәуір
салмақтандырып түр. ... ... ... ... ... ... халіне ортақтасасың. Поәманың әпилогінен оқушы композитордың көзі
тірісінде көрмеген игілігінің бүгінгі дәуірде жүзеге ... көп ... ... ... оркестрдің жантебіренткен үніне елітіп, тербеледі.
Оркестр үні даңқты күйші әуенін келешекке, ... алып бара ... ... бірбеткейлігін, сөзіне берік, қайсарлығын, өжеттігін
айту арқылы оның өз айналасындағы басқа адамдардан мүлдем ... ... ... ... пен ... ... ... егес, күрес
шиеленісіне толы болған сот сәтінде «Үкіммен, үреймен де ... жоқ» ... Оның ... алдында жартастай биік, ірі екенін көрсетеді.
Мүндай жүректілік дәл осы ... ... ... ... ... ... өр ... халық үлына тән қасиет пе деп қаласың.
Дала үлдарына тән кейбір қасиеттерден, бала кезден-ақ өмірге бейімді,
икемді болатын өнерліліктен, ... де ... құр ... ... жай ... пе?! Дала ... пенденің о бастан бейімделетін
ата кәсібі десе боларлық. Бірақ, әркімнің қолынан келе бермейтін де ... да бар ... ... ... әркім-ақ құмар болар. Бірақ,
оған да барлығының шамасы келе бермейді. Ақын ... ... ... ... Қүрманғазы образын жасау үшін керек
деталь, қажет штрих.
Демек, ... ... күй ... ... ... ... бас
иетін босбелбеу, болбыр жан түрмайды. Айбарлы, керек ... ... ... ... ... мол, ... батырлық, өрлігіне серілік сәйкес, кесек
бітімді адамды танимыз. Оның өзгеден ерек қасиеттерінің бірі де осында.
Біздің алдымызда асқақ күйлері халық мү-ратына ... ... ... ... ... міне, осындай уақыт сынынан өтіп, халық
көңіліне мәңгі үялаған ғүмырлы күйлер. Олай ... ... ... жоқ. ... ... - кемеңгер адам. Ондай кісі замана қандай лас,
қандай күйелі болса да, өзінің адамгершілік арына ... де кір ... ... ... ... ... ... берген
таңғажайып талант пен өнерпаздықтан ... бақ бар ма?! ... ... да, ... да міне, осындай жайларды қозғауға ... үлы ... ... ... ... философиялық
түйіндер жасауында»[35.144-б.].
Ә.Тәжібаев пен Х.Ерғалиев сынды ақындарымыз күй туралы поәма жазған
болатын. Ал, ... бүл ... ... ... ... біз Лениндік сыйлықтың лауреаты, Литваның көрнекті ақыны әдуардас
Межелайтистің «Кардиограмма» атты кітабы мен ... жас ... «Күй ... ... алып ... ... ... де өнер қүдіреті, өнерпаз тағдыры әсерлі, тебіреністі жыр кілтімен
ашылғанын аңғарамыз». [36.53-6.].
Кітапқа Қүрманғазының, ... ... ... ... ... мен өмір ... негізделіп
жазылған өлеңдер енген. Ж.Нәжімеденов күйшілердің бәрін бірдей ала бермей,
халық ... ... ... шығармалары халық арасына кең ... ... ... ... ... - ... ... Ол өзінің бүл ерекшелігін шығармашылығына
үтымды пайдаланған. Оның күйшілігі қазақ әдебиетінің бағы ... ... ... күй ... ... ... талпынушылық көптен
бар, бірақ дәл ... әр ... ... сезе жазу ... ... ... ... мүңды, жігерлі түрлері болады. Қай
халықтың әуезі болса да оның осы ... ... ... Әр ... ... сөзге айналдыру және жай саз емес, поәтикалық ырғақпен
мазмүндау үлкен жаңалық, батылдық деп түсінген абзал. Ол ... ... ... ... ... ... оқушы саздағы нақты іс-әрекеттерді поәзия
тілімен үғынады. Музыка мазмұнын айқындауда Ж.Нәжімеденов ... ... ... ... Ақын өмір ... заман елестеріне өз дүниетанымы
биігінен қарап, тарихи шындыққа реалистік шешім таба білді. Ол ... ... ... ... тууы туралы азды-көпті аңыздарды
арқау етеді. Алайда ақын күйдің туу тарихын баяндап, оқушыны мезі ... сол ... ... ... ойда үстауды дүрыс деп біледі.
Мысалы, Қүрманғазының «Қайран шешем» күйінің дүниеге келу ... ... ... Қүрманғазының анасы түрмеде ... ... ... ... ... ... осы ... тартыпты-мыс. Анасы : «Неге
жылайсың, не қылған боркемік едің, мен ... көз ... ... ... ... ... - деп ... шапалақпен тартып жіберіпті, дейді
халық аңызы. Мүны ақын үзақ-сонар баяндап жатпайды. Бүлардың бәрін ... ... ... ойда ... да, тек ... өз табиғатын ашуға ғана
мән береді. Кітаптың үлы ... ... ... ... ... ... ... «Адай», «Алатау», «Балқаймақ», «Ақсақ киік»
деген күйлерінің ... мен ... ... әрекеттенген. Өлеңдер Кү-
рманғазының тек өнер адамы емес екенін, заман тағдырына, халық өміріне біте
араласқан алып тұлғалы адам ... ... ашып ... ... ... ... ... анасының алдында бар сырын
тебірене төккен күйші толғанысын ... күн ... ... бір ... ... Әр күн сайын шашыңа бір уыс ақ
қосылды. [5. 230-6.]. Бұл ... көз ... ... ... ... алмай, оның салмағы аяулы анасының иығына түскендігін үғынған азамат
бейнесі елестейді. Кейіпкер заманның ауыртпалығын айта келіп, ... ... да ... бере ... ... ... айтылғандай, көз алдымызға
«жылауық Қүрман» емес, қайыспас, мұқалмас, жігерлі ер түлғасы ... ... ... ... сазын ақын түтқынның күзетшіге арнаған сөзі
қылып сайратқан. Күй ... ... ... ... ... ... ... сеземіз.
Көп қадалма қыр үлына, Көзіңді құр талдырады. Өзім ... ... ... [5.231-6.]
Қандай қиын жағдайда да кейіпкердің ... ... ... ... ... де көмекке келеді. Сен мені ғой
мүсіркейсің, Ал, мен сені аяп ... ... ... ... ... ... ... де биік түрғандығын көрсетсе,
әзілқойлығын: Қану үшін ұйқың бүгін ... ... тағы бір ... ... қой, ... да Бақпай-ақ қой түрме есігін.
жігерлілігін: ... ... ... ... ... - көну керек [5.232-6.], -деген өлең шумақтары дәлелдей
түседі.
«Түрмеден қашқан» ... ... ... ... ... ... ... танимыз. Бір ғажабы күйші түрмеден келе жатса
да, оның ойында әуен бірге жүреді екен. Ақын осыны ... ... ұрды ... ... бірте-бірте еріді үн.
Күйшіге тек кеңдік болса - болады,
...Шөп ызыңы - бостандықтың өлеңі
Мынау жер ме, әлде сансыз перне ме? [5. 233-6.]
Өлеңнің әр ... ... ... өнер ... ... ... ... Күйші қашып келе жатып та өнерімен бірге болып, көңілінде жаңа ... ... ... ... сөз жоқ, ... келе ... ... бір
емес, көп жылқы дүрмегінің көсіле , мақсатты бағытты бетке алған шабытты
шабысын, қазақтың Адай руының адуын да ... ... толы ... ... ... ... ... қым-қуыт қимылды бейнелейді.[20.88-6.]. Екі
ішек: бірі бостау, қатты бірі, Бес ... ... ат ... [5.234-6.],
-
дей келіп, ақын күй атымен аталған осы өлеңді адамды жігерлі әрекетке,
күреске ұмтылдыратындай ... ... ... жібереді. Мұнда күйшінің
қайраты да, мү_ңы да қатар көрінеді.
Секілді қорғасын-сел балқып ... ... арна ... ... селге батып шыққан түбірімен жүлынған бүта, шағала құстың шаңқылдап
аспанға самғауы, мың сүлудың бір ... ... ... ... ... толқынның жойқын күшімен төңкерілген қайық, қоңырайған жартас
- бәрі жүйкені жүлқылаған ... ... ... Ақын оқырманға осы
ғажайып құдіретін өзің ү_қ та, ... ... ... мегзейді.
Кірсе егер қүлағыңа, күй әлемін
Не жек көр, не бір затты аңсап түсін...[5.234-б.]
Өлең мінезінен жаны дүбірлі дүрмек ... ... ... жүрегін түсінеміз. «Алатау» өлеңінде ақын асқақ Алатауды ... ішкі ... ... «Балқаймақ» атты күй-өлеңінде қазақ қызының
бал қаймақтай ... ... ... ... ізеттілігін,
әдептілігін, бір сөзбен айтқанда, қазақ қыздарының ... ... ... ... ... ... ... оғынан жараланған күйші тағдырымен
салыстырады.
«Қү-рманғазының» образын Х.Ерғалиев өмір ... ... ... ... ... мазмүнын бере отырып көрсетеді. Х.Ерғалиевтің «Күй-
дастан» поәмасы да күй, күйші тақырыбына арналған. Бүл ... - ... ... күй және ... ... ... ... арнасы кең, ақынның өмірден қалап алған тынысты тақырыбы.
Қазақтың рухани асыл мү-раларының бірі - күй табиғатын шебер меңгеріп,
үлттық ... ... ... ... оның ... құрап, осы мақсатта
айтарлықтай еңбек сіңірген ғалым, академик - ... ... ... әр ... ден ... ... қарап жүрген, түла
бойына шабыт бітіріп, жыр құйынын дауылдатқан ... ... ... ... ... көрген ақынға бұл тақырыптың мейлінше таныстығы
көп болса керек.
«Күй - дастан» үш бөлімнен түрады. Әр ... ... ... ... ... ... «Көш ... «Бала қашты», «Сапар ... ... ... ... «Ана ... «Тағы бір таң», «Жауынгер оттың
жанында», үшінші бөлім «Интервью сағаты», «Домбыраға қол соқты», ... ит ... ... күйге қарсылық» тақырыпшаларынан түрады.
Ақын поәмасы сюжетке құрылмаса да оның ой желісі мықты, композициялық
түтастығы бар, оқиғаның ... ... ... сәби Ахметтің
дүниеге келген күнінен бастап, балалық шағын ... желі ... өзін ... ... ... ... түрлі оқиғаларға, құбылыстарға
қатысы арқылы өмірге араласқанын, үмтылысын баяндайды. Бір ... ... жыр ... ... Әр пенденің өмірге келуі, өмірден ... ... ... ... жатып бебеу қағуы, санын ... ... ... ... ... мән ... ... Образ жасаудың
алғашқы қадамдары осы жерден-ақ қылаң береді.
... ... бе, ... ... ... екі қолмен сабалайды.
Қос титімдей осы қол жел тіледі;-Жел дүниесін сабалап жетіледі...
Уа, домбыра, сен енді бүны сына!..
Суығы ма, өмірдің ... ... ... ... ... ... ... [2.290-291-66.].
Алғашқы тараудан-ақ зеректі баланың бөлекше қиялшылдығы, әр ... сыр ... ... оқушыны да қызықтырады.
Еліміздің тағдыры сияқты Ахметтің балалық шағы да ескі дүниенің азапты
кезеңінде өткен. Адамның ... ... ... өзі ... ... өмір ... таңбасы түспек. Ахметтің де ерте ... ... ... ... тануына өмір табының, замана дүрбелеңіндегі сан
қилы әлеуметтік оқиғалардың жасаған ықпалы да аз болмаған.
Ақын геройының жылдар белесіндегі әр ... ... ... біраз
жинақтап, оның есейген, білім алу кезеңдерінен шығады. Бұл ... ... ... ... ғана ... ... өткен. Әр елдің күрделі музыкалық
аспаптарының ... ... ... биік ... талпынған өмірге белсенді
араласушы. Күн-түн демей жаңалық таратып, ел аралап, ән тыңдап, күй ... ... нәр алу ... өнер ... ... ... түседі. Алдына жаңа міндеттер, мақсаттар қояды.
«... Шағын жігіт, шашы бүйра қомақты,
Саз ойнайды салбыратып қабақты.
Баба күйін басса темір пернеден
Кемпір-шалдың көзден жасы көп ... ... ... ... ... ... қыл ... толғанса,
Еліктіріп дала жұртын дамылсыз,
Жер түбіне жетектейді ол қанша!» [2.303-30466.].
Бұрын дала әуені күймен ғана тербелген, домбыра және ... ... ауыл енді ... ... ... сырлы аспаптардың жаңа әуендері
сырына құлақ тігеді. Осы кездердегі ... ... ... де ... ... ... ... шарлауы әрі символикалық, әрі
қуанышты құбылыс. Халық өміріндегі жаңа бетбұрыс.
Біз бүгінгі көп үнді, әуені қуатты үлт аспаптары ... ... Оның ... халық қазыналарын, классикалық туындыларды
еліте тыңдаймыз. Міне, сол оркестрдің қүрылуына бар ... ... ... ... ... еңбегі, мазасыз тірлігі дастанда әдемі
шешімін тапқан. Бытыраңқы жүрген ... ... ... ... ортақ бір арнаға салу үлкен жүмыс.
Поәма геройын творчество адамы ретінде суреттеген ... бір таң» ... ... сәл ... ... кеткен схемалық байқалғанмен негізгі ой
әдемі. Москвада өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің алғашқы ... ... ... орын ... ... ... де сақайып, бір елдің үміт
күттірер үлкен ... ... ... шағы да осы кез. ... ... ... ... Одақ көлеміне мәшһүр болып, қүшағы
қуанышқа толы оралған ... ... ... ... өте ... ризалық туғызады. Бұл оқиға тек Ахметтің өмірінде ғана ... ... мен ... ... ... ... ретінде қымбат.
Кейіпкердің өнбойғы өсуі, ел қадірлі азамат болуы халқының алдындағы
азды-көпті ... ... ... ... осы ... тәптіштеп айтып
жатпайды. Үшінші бөлімді интервью алу арқылы ойды айқын жеткізеді. Көз
алдымызда бір ... ... ... ... ... ... жылдар
көрінісінің таныс белгілері. Бүл кезде өнер ... - ... ... - ... ... ... түңғыш шаңырақ көтерген ғылым
академия-сының алғашқы ... ... ... ... ... ... ... диалог-интервью арқылы кейіпкерінің ішкі сырын, рның
табиғатының терең жайларына, сол арқылы тебіренісін, ... ... ... мен ... ... Жай айта салу емес, өмірдің
шуағына марқаю, мәз болу емес, оқушысына ой ... оны өз ... бар. ... ... болашағына деген оның тебіренісі өз ... ... ... ... қүлия сырын, сүлулығын терең түсініп, батыс пен орыс
классикалық музыкасынан, орыс музыкасынан сусындаған А.Жү-бановтың ... ... ... ... ... творчестволық көркем коллектив
басының қалыптасуына тікелей әсер етті». [Ж.Реалдин ... ... ... ... поәмасының кү_рылу формасы жағынан жаңалық
жоқ. Кейіпкердің өсу, кемелдену түлғасын хронологиялық тізбекпен сатылап
баяндау ақынның бүдан ... ... да ... ... поәмасы еңбекқор интеллигенттің үлкен мақсаттағы қызметін
мөлдір де әсерлі баяндайтын, тәрбиелік мәні өсе беретін күрделі туындының
бірі. ... ... ... күй ... ... мән ... ол өзі де ... домбырашы болған. Ол қазақтың даңқты күйшілері
Қүрманғазының, Динаның, Дәулеткерейдің, Түркештің және басқалардың күйлерін
нақышымен орындаған.
А.Жұбанов бейнесін ... ... «Күй ... енгізеді.
«Дирижер» өлеңінде бір оркестрді ... ... ... ... ... ... биік ... үнді бір пернеге түйіп, сарқып.
Дүниенің тарқатылған барлық жібін,
Тұрғандай екі қолға жиып тартып.
Жөнелер әдемі үндер күліп ... ... ... үбектейді пәре-пәре
Әлденені тігердей біріктіріп,
Әлденені түтердей түбіт қылып.[5.302-б.]
«Би күйі» , «Әңгіме», ... ... ... ... ойлы ... ... көз жеткізеді.
Үлкендердің күй күнгі үсақтығын
Жүрміз, әйтеуір, тым жиі үға алмай ғап.
Күшті жандар ... ... ... ... ... ... сондай.
Тереңдік - содан шығар,
Содан шығар Ақаңды түсінбеу де.[5.304-6.]
Ж.Нәжімеденов А.Жүбановтың дарындылығын айтумен қатар, оның өз ... ... ... де ашып ... ... ... ... көрініспен оқушымен
кездесетін Дина бейнесін айтпай кете алмаймыз. Қүрманғазы талантының тарихи
мүрагері болған атақты күйшінің жастық ... өнер ... ... кездесу сәттері өте ажарлы. Бір кездегі «өзінен үлкен
домбырасын ұстап, ер балаша ... ерке қыз» ... ... ... ... жаңа ... оның алдындағы келешегіне ой жүгіртеді.
Қай қыздың бағы ашылып, арманы іске асқан шағы еді ол кезең. Осы ... ... де ... ... өзге оты бар, ... шарпыған
қыз. Сол маңайда сәндене киінген басқа қыздар да жоқ ... ... ... мүлдем өзге, оқшау. Міне, Қү-рманғазы өнерге енді ғана қадам жасаған,
болашақ атақты күйші қыз - ... ... ... ... ... ... күйші Дина Нүрпейісоваға арналады.
«Мінез» және «Ескерткіш ... ... ... ... диптих.
«Мінез» бөлімінде туған жерден нәр ... жас ... ... ол күй ... ... үміт ... жан-күйіңді еріксіз
бағындыратынын жырлайды. «Ескерткіш басында» бөлімінде артына мол мұра
қалдырған дарындарға
үрпақтар басын иіп, қастерлейді, -деп ... ... те өз ... ... 76 ... сахнаға бірінші
рет шыққан Дина бейнесін әсерлі бейнелейді.
Үн төгілді ... - көк ... ... ... ... - ... - ... Ащылығы - шындықтай, тәттілігі - ... - ... ... - ... -
деп күйдің әсерлілігін жырлай келіп:
Келгені ғой шын уақыт тым кештетіп болса да, Кеуделіге бүл бақыт керек
бопты-ау соншама, ... ... ... - жаңылардай екен ғой -Ақтармаса
шерді енді - ... екен ғой -Таң боп ... ... мына ... - ... Көрген түсі ертеде айналғандай шындыққа. -
деп, күйшінің ішкі жан дүниесін, сезімін ... ... ... ... күйін Ж.Нәжімеденов сөйлетеді.
Бүл өлеңге ақынның күйді әбден зерттеп барып келгені байқалады.
Кербездің ата-анадан ерте ... ... да ... ... отыз ... бір қайырымды шалға тигенін, одан да жесір қалғанын,
қиын тағдырын Дина сөзімен жырлайды. Дүние-ау, сөз бердің, Өсірдің ерке
етіп, Қор етпе ... ... ... ... ... ... үшін бар жақсылықты тілеп отырғанын көрсетеді.
«Бірінші өлең», ... ... ... екі ... тұратын өлеңде, күйшінің
нәзік жанды, таза ... ... ... шебер бейнелеп береді.
«Бүлбүл» өлеңінде Динаның ештеңеден қорықпайтын, өжет мінезін көреміз.
Торықпа сен жалғыз қап ойыңды үрей мекендеп, Қорықпа сен ... ... ... екен деп: Үрей ... ... - бір шырқа да соқ бүктеп, ... ... ... үш ... да ... ... Х.Ерғалиев күйшіні Қү-
рманғазы көзімен баға берсе, Ф.Оңғарсынова кейінгі ұрпақтардың бас иіп,
өнерін ... ... ... ... ... ... қырынан
келеді. Ол күйшінің алғаш сахнаға шыққандағы әсерін ... ... ... «1916 ... ... «Әсем қоңыр» күйлерін сөйлетеді.
Ақын Дәулеткерейдің саятшылық өнерін «Топан» өлеңінде жырлайды. Топан -
Дәулеткерейдің бүркіті. Күндердің күнінде ... ... ... ... ашық түндіктің төбесінде қалқып жүрген бүркітті ... осы ... ... ... Бүл ... Дәулеткерейдің мейірімділігін
көреміз. Бүркітті аяп босатады да, соңынан бүркітін сағынып, күйге ... де ... ... күйлерінен сыр шертеді. Ақын «Тартыс -
күй» өлеңінде палуандықты, ... ... ... ... жалған өмірді бейнелейді. «Жеңгем сүйер» өлеңінде қазақ қыздарының
ұяң мінезін дәріптесе, «Жігер» өлеңінде ... ... ... ... Осы ... арқылы Дәулеткерей күйінде не айтқысы
келгенін бағамдаймыз. Күйдің ... ... ... ойдың жемісі
екенін аңғару қиын емес.
Жинақтың елеулі бөлімі - ХҮІІІ ... аяғы мен XIX ... ... ... өмір ... ... үлы скрипкашысы және композиторы,
қазіргі скрипкада ойнау стилінің негізін салушы Паганинидің ... ... ... ... ... Шығармаларда Паганинидің портреті,
қү-діретті таланты, тыңдаушысын баурап аларлық сиқырлы өнері, асқан дарын,
бірақ ... ... ... ер ... өнерпаз көз алдымызға келеді.
Кітаптың «Паганини» атты бөліміндегі ... ... ... ... Көз ... сахнада скрипкада ойнап түрған үлы өнер иесінің
суреті келе қалады. Ойналған шығарманың залға ... ... ... адам ... ... ... ... сөздер оқырманға ерекше әсер
қалдырады.
Тентек үн кетіп елді дауылдап бір... Аңқиып әр жерде бір ауыз ... ... ... тыңдаушылардың музыка басталған кездегі қалпын
бейнелейді. Музыка сазының әр адамға әр қилы әсер еткені шебер ... ... - үн, ... ол өз ... өшін ... сазымен
алады.
Шыңғырта тартады ол
Қырғышпенен
Жауының басын кесіп жатқандай-ақ.[5.249-б.]
Ақын Паганинидің бес монологі арқылы оның тағдырын ... ... ... ... ... ... Ал қалған монологтарының
бәрінде скрипкашы өзін қоршаған дүниедегі әділетсіздіктер ... ... ... өтірік-өсектер, жағымпаздық, азап, қасірет басқа адамдардың
көңіл-күйлері арқылы, табиғат дыбысы арқылы жететіндігін айтып, ... ... ¥лы ... ... ... түмшаланып
ұсталғандығын баяндайды.
Ә.Кекілбаев: «Күй ақын трактовкасында - тек ... ... ... бір ... көп ғасырлық рухани күйі, сезім тілімен шертілген
шежіресі. Әр ... өз ... ... ... ... ... жарқыратып
жайып салған бір терезе. Қүрманғазы - ... асау ... , ... ... сүлулығының, Тәттімбет - ойшылдығының терезесі іспетті. Ж.Нәжімеденов
қазақ күйінің сазы мен сарынына ... тек ... ... ... ... бүгінгі өмірін де көреді. Күй -Ж.Нәжімеденов үшін өз халқы, өз
тарихы, өз ... ... ... көз ... ... ... айнасы
сияқты. Мүлда ақын күй тілімен тебіреніп, күй сазымен сыр шертеді» [34.102-
бет], - деп ақын поәзиясына өте орынды пікір ... ... ақын ... те ... Ол шын ... иесін
қыранға теңеп, ал қарама-қарсысын байғызға теңеп, мынадай ... ... ... талант, дарын қай мүшесінен ... да ... ... Ал ... ... ... ... қаптасаң да
сол күйінде қалады», - дейді.
Ж.Нәжімеденовтің Әбікен Хасеновке арналған «Күй серісі» өлеңінде,
надандықпен ... деп ... ақыр ... қайтыс болған сері күйшіні
бейнелейді. Соңында халықтың күйді ... да, ... жуу үшін ... ... ... ... ... түйіндесек, өнерді күйші тірі
кезінде бағалай білуді үйренуді халыққа насихаттайды.
Ақынның өнер тақырыбындағы шығармаларынан өнердің адам ... ... ... екендігі білінеді. [15.59-6466.]
М.Мақатаевтің әпикалық туындыларының ішінде кең ... ... ... ... ... ... ... жағынан құнды, әрі күрделі
өнер тақырыбындағы шығармасы «Моцарт. Жаназасы ... ... Ақын бүл ... ... ... үлы ... Моцарт
Вольфганг Амадейдің [1756-9 Іжж.] хормен, оркестрмен айтылатын ... атты ... ... ... ... сол ... ... арнап ішкі жан дүниесінің толқынысын, терең сезіммен жыр ... ... ... ... ... жазушысы, кемеңгер ақын, үлкен
ғалым Ә.Тәжібаев былайша ой тербейді: ... ... ... да, ... да іріленген дәуірінде әдебиетімізде
Мүқағалидің «Реквиемі» тумауы мүмкін емес еді. ... ... ... алмаған
қазақ халық та болып жарытпас еді.
Өмір дегенге
Тірлікте сірә, жетер ме ой!
Жарық сәуледен
Басқаның бәрі бекер ғой.
Бекер ғой бәрі,
Бекер ғой, ... ... ... ... бір ... ... екен ... де өзге тілдерде жазылған тамаша Реквиемдерді сан оқығанбыз. Бірақ,
дәл мынадай кереметті кездестірген емеспіз»[Тәжібаев Ә. ... - ... ... М.Мақатаев, «Соғады жүрек», I том, Алматы, 1982, 8-бет] -
деп ағынан жарылады. [17. 104-106].
Небәрі екі жүз ... үш жол ... ... ... ә ... ... адамды үлы музыкант Моцарттың қара киімді әруақ па,
әлде адам ба, ... ... ... ... ... өмір мен ... ... азалы үнімен басталуының өзінде де үлкен қүпия сыр бар
сияқты. Жыр ... ... өте ... ... негізінен алғы бастаушы сөзінен басқа «Табыт үні», ... ... ... ... үні», «Бесік жыры» атты тараулардан түрады. Осы
тараулардың қайсысын оқығанда да ... ... ... ... ... бар өмір мен ... жарық сәуле жайлы бұрын ешкім айтпаған
жаңаша көз ... тың, ... ... ... ... ... оның ... кең серпілісті поәма жанрының дамуына өз үлесін
қосты. Мәселен:
Қомағай көңіл құмартып өткен әр неге,
Тірлікте сонау түскенмін талай ... өмір ... ... та, ... екен ... ... сенің сәулеңе, -
деп тебіренген ақынның жан күйзелісі, тыныс-тіршілігі жарық сәулемен
қоштасар алдындағы оптимистік трагедиясын, ой ... ... ... ... бір күндік немесе бір минуттық жарық ... ... ... ... жыр жолдарының текстік терең ... ... ... ... ... ... бұл ... үндестіп немесе
өнердеп өрен түлғалардың өмірмен қоштасардағы өлі адамның азалы мұң-зарын
жыр кестесіне түсірген ... ... ... ... ... өзі, ол ... тебіренісі, айтқан сөзі арқылы өзінің көркем де әдемі бейнесін
жасап ... Бүл ... ... дүниеге, тіршілікке көзқарасын былайша
сүлу келтіреді:
Бір күндік сәуле...
Бір күндік жарық ... ... ... кетемін.
Келмейді-ау тілім...
Өлгеннен сүра дер едім,
Тірі жандарға
Өмір дегеннің не екенін.
Бүл өмірге деген қимастық ... ... ... ... өлімнен адамның тітіркенуінен пайда болған, аянышты, қайғылы ... бүл ... ақын ... писсимизмге салынып отырған жоқ, керісінше,
өр рухта оптимистік тү-рғыдан өмір, өлім, жарық ... ... ... оның ... жетік жетіп, терең философиялық-психологиялық ойын
нақты ... ... ... ... күн тілеп отырғанын көреміз.
Сонымен бірге ақын әр тарауда өзінің кейіпкерлерінің көркем образын ... ... ... жан тебірентерлік мінез-қүлқын ашуда, ... ... ... шыққан нәзік сезімдерімен дүниеге көзқарасын, ... жай адам ... ... ... ... ... ... поәтикалық кең масштабта жан-жақты шебер суреткерлікпен
бейнелеген. Осы поәманың «Халық үні» ... мына ... ... суық қайғы, суық қайғы,
Көңілін халық бірақ суытпайды.
Егерде халық өзін ұмытпаса,
Бақыл бол, халқың сені ... ... ақын ... ... ... оның халқы барда атының
өшпейтіндігіне, ү_мытылмайтынына сендіреді. Бүл дұрыс, ал осы ... ... ... ... де сом түлғасы мен айтар идеясы
сезіліп түр. ... ... ... ... ... ... ... қиынға соқпайды. Бұдан басқа да «Жесірлер ... ... ... ... жесірлер мен жетімдердің жүрек ... ... ... ... «Бесік жырындағы» жер деген алып бесікті
сан қырынан суреттеп, адамның өмірге деген ... ... ... ... ... қазақ поәзиясында бү-рын-соңды болмаған поәтикалық
тыныста ақ қағазға түсіргенін көреміз. [17.108-110].
М.Мақатаевтің «Бетховен» өлеңі - ... ... ... ... ... ... тегі фламандық Бетховен сарай әншісінің отбасында туған.
Музыкалық шығарма жазуды 12 жасынан бастаған. Ол жеке ... ... ... халықтың арман мүддесіне, жақсы үмітіне жендіріп, ... ... демі ... еңбек еткен. Композитордың фортепьянолық 32
сонатасы пианизм өнерінің әнциклопедиясына айналды. Соның ... ... ... ... шығармалардың ең биігінен саналады. Ол
Венаның классикалық мектебі атты бүкіл бір ағымды ілгері дамытқан.[30.320-
б.]. Ақын:
Жетімек ... жер ауып ... ... қашан бүгінгі және кешегі?
Дауылдың соғар,
Жауынның жауар шақтарын,
Бетховен ғана дыбыстан сезген деседі [9.106-6.], -деп, композитордың
шынайы талантын ... ... ... Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер,
композитор Ғазиза Ахметқызы ... ... ... ... ... ... ... тұратынын дәлелдейді. Поәма мынадай
тақырыпшалардан түрады: ... ... ... ... «Оркестр», «Флейта», «Кларнет», «Адам дауысы», «Оркестр».
Өмірдегі қақтығыс, жаңылыстар, амалсыз күрсіну, жалыныштар, ... ... ... ... қыс, ... гүл ... өкініш,
қателіктер, шаң, былық, заңдар, бағыныштар, пәктік, ерік, ... ... бәрі де сан ... ... ... ... ... қобыз, домбыра, сыбызғы, жетіген, шаңқобыз, сазсырнай
сияқты аспаптар арқылы орындалатын болған. Осы ... ... ... ... ең ... - қобыз. Қобыздан кейінгі музыкалық аспаптың
қатарына домбыра жатады. Домбыра аспабының ... ... ... ... ... ... күй ... жинағында мынадай аңыздың
нүсқасы келтірілген.
«Ертеде бір аңшы жігіт болыпты - деп ... «Қос ... ... ... аңшы ... биік ... қиясын, қалың қарағайдың арасын түрақ еткен бүғы-
маралды аулап, кәсіп етсе ... ... жолы ... биік ... қиын
қиясынан теңбіл марал атып алады да, ... ... ... үшін ... ... алып ... ... арада айлар өткенде, аңшы жігіт аң
атуға ұрымтал жер еді ғой деп, ... ... ... ... ... ... бір ызыңдаған дауыс естіледі дейді. Барлап қараса, өткенде атқан
маралдың ішегін қарға-құзғын іліп ұшқан болу керек, қарағайдың бүтағына ... ... ... ... ... ... дыбыстың сол ішектен шығып
тү_рғанын аңғарады. Оның ... ... ... ... ... енді бірде
сыңсып жылағандай болып, аңшы жігітті алуан ... ... ... Сол ... ... ... мына қос ... тіл бітейін деп тү_р екен, бір ... - деп, ... үйге алып ... де, бір ... жасап, соған қос
ішекті тағады. Бүл үн аңшы ... ғана ... ... ... ... бәрін үйытады. Осылайша домбыра көптің ... ... ... ... ... ... өлең жазуда біз ... ... ... ... ... ... домбыра, қоңыр үнді» деген ... ... ... ... ... ... сол өмір бойғы ішкі
көңілін ақтарып, төңкеріп ... «Не ... ... не беріп
үлгердім, жағымсыз қылықтарым болды ма?» деп, өзіне-өзі ... ... ... ... арылуға әрекет жасайды.
Ақын шабытсыз шағында да мұңаяды. Таланты ... ... ... ... Бүл ой ... кейбір сәттері» деген үзақ
өлеңінде көрінеді.
Ж.Нәжімеденов көңілінің бабы табылмаған кезін- домбыраның күйі келмеді
деп ... ... құм толы ... тіл қатпады, Қүлағы да бітіп қап. [7.240-
6.]
«Домбыра» деген баллададан қаралы қарт кемпірді көреміз. Ол отыз ... ... ... ... қаза ... үлының домбырасына ешкімнің
саусағын тигізбей қастерлейді. Себебі домбыра баласы мен өлген келінінің
көзі. Екі ... ... ... ана ... екі қара ... ... мүлы ... қасиетті қүралға айналдырған. Ананың балаға
деген ... ... ... қақ ... орын ... ... ... түтқан домбыраны ақын Ж.Нәжімеденов ... ... үлы мен ... ... ... ... «Үйден
алыс шыққанда екі аманат қалдырам» деген өлең ... ... ... шыққанда екі аманат қалдырам, Бірі - үлым ... ... ... ... ... еті ... ... көруі біріншіден, ақынның
қасиеттілігі болса, екіншіден, домбыраның киелілігін өлең ... ... ... ... ... түн бойы ... жалғызым, Шертіп жүрем түн бойы
домбырамды алғызып. Әлдекімдер сені үрып ... ылғи ... ... біреу дың еткізіп қүлатып.[5.421-б.] -деп, алысқа кетсе, жатса-тұрса
ойынан баласы мен ... ... ... ... ... бетте үлының
маңдайынан сипамай, домбырасының қос ішегін ... Бүл ... ... ... өз ... кем ... ... де жоғарыдағы идеяны көреміз. Ең керемет сыйлық
-домбыра екенін айтып жеткізеді. Мені ... ... күлу мен ... де ... деп ... «Үршық пен домбыра» өлеңінде осы екі затты салыстыра
келе, философиялық ой айтады.
Барын беред ұршыққа ... мен ... ... ... - ... ... адам ұршыққа барын
береді. Күшін, көз майын тауысады, қартаяды, ... бар әлін ... Ал, ... ... ... өзіне керектіні алатынын, шерін
тарқатып, бойын жазып, тіпті жасаратынын бейнелеп жеткізеді.
Ж.Нәжімеденов «Тағы да ... ... ... бар адамды жаңа
үйленген ... ... ... ... ... да ... жоқ деп
әзілдейді.
Бақыт жайлы толғам көп,
Менің бағым - домбыра.
Майсаңдап күй шертпесе,
Неге керек қол мына!
Күрек ... ... ... білмесем -
Қайғырмас ем,
Ал, бірақ
Домбыра үхтай білмесем,
Күйдің мәнін, сүйсінбесем, әр ұғып,
өлер едім, жүрегім
қасіреттен жарылып! [8.320-6.] -
дейді. Күйді ұқпаған кісілер, сөзді де ... ... ... ... өзі ... ... ұқтырады. Ақын М.Мақатаев та «Дариға,
домбырамды берші маған» өлеңінде:
Домбырам, жүрегіммен үндес едің,
Сенімен сырласымдай тілдесемін.
Бабамнан ... ... сен ... не ... де ... едім ... ... домбыраның құндылығын жырлайды.
Домбыра - қазақтың киелі затының бірі. Домбыра көмейінен төгілген күй
адам жанының нәзік ... ... ... ... ... ... өзімісің» деп жырлауы да сондықтан.[16.19-б.]
«Домбыра» өлеңінде М.Айтқожина да бабалардан мұра боп қалған домбыраны
мадақтайды. ... ... ... әні, сәні, қаны бірге екендігін
жырлайды. Егілген үлды уататын қүдіретін дәріптейді.
Сүлулықты бойына жиып кепті,
Күй ... ... ... кетті.
Сен қазақты, қазағың ал өзінді,
О, домбыра, қашан да биіктетті, -деп, қазақты домбыра, ал, ... ... айта ... Күй тартқан қыздың әсем бейнесін «Күйші қыз» өлеңінде
суреттейді.
Шалып шертер саусағы
Шыдамыңды тауысады:
Өзі - ... ... ... [7.56-6.]
Бүл жерде ақынның айтайын деген ойы, қазақтың әсем сүлу қыздары көркем
мінездерімен қоса ... ... ... нұр ... нұр болады. Қазақ
қыздарына- домбыра ұстаған ... ... ... ... ... мен өзі туралы» өлеңінде ақынды тек
домбыраның үні ғана аурудан ... ... ... ... алып ... түрлі дәрілер арқылы емдемек болған ... ... өте кеш ... ... ... ... болады. Бүл өлеңце
егер науқас домбырасын сүраса, айтқанын орындау керектігін ... ... де ... ... ... Өнер ... үшін ... ештеңеге айырбастамас қүралы екенін көпшілікке мойындатады.
Көріп отырғанымыздай, басқа ақындарға қарағанда ... ... ... ... Оған ... ... айтып кеткендей, ақынның
«күйші-ақын» екендігінде. Домбыраны өте қатты ... ... ... жан ... ... ... туындының өмірге келуі
қаншалықты қиын болса, адамның ішкі ой-сезімін күй ... ... ... де ... ... ... ... көркемдігімен, көптігімен, көнелілігімен ... ... ... ... ... көне ... айғақ болар дерек көзі
бола ... де ... ... ішінен біз музыкалық мүрамызға ден қояр ... ... күй ... алар орны ерекше. [18.26-6.].
Қазақ халқының аузында ертеден келе жатқан «Ақсақ қүлан» ... ... ... бар ... ... Оның ... талай ақын
баллада да, поәма да жазған. Мысалы, ... ... ... ... қүлан» атты поәмасы көпшілікке белгілі. Ал Ж.Нәжімеденов осы ... бір ... екі ... ... ... Бір ... ... ақын қиялы оқушыны әр түрлі шешімдерге жетелейді. Сюжет
ортақ ... да ... ... ... ой, ... идея әр басқа. Бірі 60 -
жылдардың жемісі, ... 70 - ... аяқ ... ... ... мазмүны: ханның сүйікті үлы аңға кетіп, содан ... ... хан ... ... ... ... жариялайды. Әрі кімде-
кім жаманат хабар естіртсе, ... ... ... ... өлтіретінін
айтады. Хан үлының қүланнан қаза болғанын білетін халық оны естірте алмай,
тығырыққа ... ... ... ... ... ... ... Қаһарлы
әміршінің қайнаған қорғасыны оқиғаны баян еткен домбыраға құйылады. Домбыра
қақпағындағы тесік содан қалған екен.
Екі балладаның екеуіндегі сюжеттік желі-осы. ... ... ... ... ... халық даналығынан жеңілген ханды
көрсетеді. Қаталдық кәрі халықтан ... ... ... ... ... ... ... басқаша шешім бар. Ақын бүрынғы сюжетке жаңадан ... ... ... хан ... ... да, ... ... ханның да мүшкіл хәлдерін көрсететін мазмұн үстелген. Ханның бүл
баллададағы ... ... кім ... хабар естіртсе, соның көмейіне
қорғасын құйылады, егер біле ... ... жүз қызы мен жүз ... ... ... ... екі ... ортасында қалады. Мұнымен қоймай
хан үш күн мәулет береді. Балладада үшінші күн ... ... ... ... ... баяндалады. Шығарманың аяқталуы да ... ... ... ... ... қү-йдыртумен қатар, халық
даналығының алдында ... ... бас ... көреміз. Хан
халық алдында тебірене сөйлейді, халықтан күйшіні сүрайды.
Күйшіңді бер бір-ақ айға жылына, ... ... ... ... ... мүны ... ... ханды биікке көтермекші емес, хандардың да
ылғи топас болмайтындығын аңғарта отырып, халық ... ... ... ... да билігі бар адам үшін даналық деп
түйеді.[15.99-101бб.]
Ж.Нәжімеденов «Күй» ... ... бір ... ... түк айта ... қос ғашық, бірде шалқып үшып жүрген жүз мың аққу елестейді, ... ... түяқ ... ... ... Бүл ... ... - күйдің
құдіреттілігі сонша, көз алдыңа түрлі ... ... ... ... да ... ... алу» ... Үнді, күйді бүгін ... ем ... аса, ... ... ... ... ... -
деп, көңілінің түбінде терең ойы болмаса, күйді ... жету ... ... ... Ақын жақын адамын еске алғанда, домбыра
шертетінін көреміз.
М.Мақатаевтің «Күй ... ғой» ... ... ... - өнерді
дәріптеу. Өмірде ескірмейтін мәңгілік тақырыптардың қатарынан ... ... ... ... көреміз. Бүл өмірде барлық нәрсе өткінші, тіптен
адам да, дүние-мүлік пен атақ та. Ал өнер - ... ... ... ... үзеңгі секілді заттардан гөрі бір күй ... ... ... ... ... «Үшқыны отты көздің түрды атылып» деген екі шумақ
өлеңінде күйдің әсерін әсем ... ... ... ... кезде қалың топтың ырғатылып қалғанын, шопанның қосы ... ... ... ... ... ... ... түріп,
Дүрліктірді даланы бүлақ күліп.
Күй қанатын сермеді көктем өзі,
Домбырасын дамылсыз бұрап тұрып, -деп, көктемді ... ... күй ... теңейді.
М.Айтқожинаның «Күй» өлеңінде «Кішкентай», «Жезкиік», «Кісен ашқан»,
«Алатау», «Ақсақ қүлан», «Қайран шешем», «Құдаша», «Келіншек» ... ... Әр ... ... ... бере кетеді.
Көңілді баурап алды күй дегенің,
Күй сырына дәл бүлай күймеп едім.
Күй емес, бүл халқымның ... ... ... ... . -деп ... тарауымызды түжырымдай келе қорытындыласақ, өнер тақырыбында
қалам тартқан ақындардың шығармалары сезім шынайылығын, ... ... пен ... ... адам ... айнытпай түсінетін
қасиетті, ақындық шеберлікті көрсете білді. Сан ... ... ... ... ... ... ... қүбылыстарды
суреттеді. Әдебиетте мүны 1960-90 жылдардағы өмірге ... ... ... туындылардан да аңғаруға болады. Қазақ ақындары өз
шығармаларында үлттық байлығымыз - соның ... күй ... ... жиірек қалам тартқандығын көреміз. Сонау алты алаштың ардақтылары
Қүрманғазының, Дәулеткерейдің, Тәттімбеттің, Динаның, Әбікеннің және тағы
басқа да ... ... ... және де ... Моцарт, Бетховен, Паганинидің образдарын бейнелеуге қазақ
ақындары халқымыздың осы бай дәстүрлі күй, ... өнер ... ... ... үзақ жылдар зерттеп алып ... ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 120 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Тәттімбет Қазанғапұлы4 бет
Абайдың әдеби ортасы және ақындық мектебі34 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь