Валюталық реттеу механизмі және оны жетілдіру

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
І тарау. Валюталық реттеудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Валюталық қатынастар мен валюта.қаржылық жүйесі туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Валюталық қатынастардың нарықтық және мемлекеттік реттеу мен валюталық саясат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.3 Әлемдік валюта.қаржылық қатынастар жүйесінің даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22

ІІтарау. Қазақстандағы валюталық реттеуді талдау ... ... ... ... ... ... ..34
2.1 Валюталық реттеудің қазіргі жағдайы және мәселелері ... ... ... .34
2.2 Қазақстандағы валюталық реттеу мен ырықтандыру механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

ІІІ тарау. Валюталық саясатты және валюталық реттеуді жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
Валюта-қаржылық қатынастардың ырықтану мен ғаламдану жағдайындағы қызметі халықаралық еңбек бөлісіне біріккен экономикасы ашық елдерде валюталық реттеу экономикалық саясаттың басты тірегі ретінде қарастырылады. 90-шы жылдардың аяғында болған Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Аргентинадағы валюта-қаржылық дағдарыстар әлемдік валюта-қаржы жүйесінің уақыт талабына жауап бере алмаған кемшіліктерінің бетін ашып берді.
Сондықтан валюталық реттеу ісін құру қажеттігі туындады. Бұл валюталық реттеу, бір жағынан, халықаралық еңбек бөлісіне қатысушы елдерге пайдасы тиетіндей, екіншіден, халықаралық бәсекеде ұлттық өндіруші мен экспортқа шығарушының құқығы сақталатындай дәрежеде жасалуы тиіс.
Соңғы он жылдықтың ішінде қазақстандық экономиканың қайта құрылуы құрылымдық жаңғыртуларды жүзеге асыру процесінде валюталық реттеу стратегиясына түбегейлі басқаша талдама жасау қажеттігін дәлелдеп отыр. Сыртқы экономикалық және валюталық қатынастарды ырықтандыру ісін тым асығыс тәжірибеге енгізу әкімшіл-әміршіл экономика жағдайында мемлекеттің монопольды рөлі рыноктық іс-әрекетке автоматты түрде керісінше ықпал ету арқылы валюталық түсімдердің бастырмалы әкетілімі (шетке шығуы), экономиканың долларлануы, капиталдың тұрақтанбауы, валюта-қаржы рынок саясатындағы жауапсыздық қарыздардың өсуіне әкеп соқты.
Нарықтық экономикасы дамыған елдердің тәжірибесі валюталық реттеудің мүмкіншіліктерін толық ашуға, валюталық қатынастарға әсер етудің әдістері мен түрлерін қолданудағы қателіктерден сақтануға, реттеу процестерін жүзеге асыру арқылы мемлекеттің рөлін анықтауға мүмкіндік туғызады.
1. Международные валютно-кредитные и финансовые отношения. / Под ред. Л.Н.Красавиной. Москва – Финансы и статистика – 2000 г.
2. Сухов М.И. Государственное регулирование валютного рынка в России: актуальные проблемы // Деньги и кредит. 1995 г. №3.
3. Манделл Р.А Эволюция международной валютной системы // Проблемы теории и практики управления– 2000- №1,2.
4. Основы международных валютно-финансовых и кредитных отношений: Учебник./ Под ред. Круглова В.В. Москва – Инфра-М – 1998г.
5. Федоров Б.Г. Современные валютно-кредитные рынки. Москва – Финансы и статистика, 1989.
6. Экономика. Под ред. Булатова А.С. Москва – Бек, 1995.
7. Сухов М.И. Государственное регулирование валютного рынка России: актуальные проблемы // Деньги и кредит. 1996. №12.
8. Манделл Р.А Эволюция международной валютной системы // Проблемы теории и практики управления – 2000г
9. Челекбаев А.. В нынешних условиях необходимо определиться с режимом функционирования национальной валюты // Панорама - № 20, 1995г.
10. Жиленко Г. Экономика Республики Казахстан в годы реформирования // Экономика и статистика - №1, 2000г
11. Коканбаева З.А. Проблема диверсификации золотовалютных резервов: актуально ли золото сегодня? // Саясат, №3, 2001г.
12. Окшантаева Н. Проблемы международной ликвидности и формирование золотовалютного резерва Республики Казахстан // Саясат, № 4, 1999г.
13. Рогачев А., Садыков Е., Тусупбеков Т. Финансово-экономические проблемы рыночного хозяйства: социальный контекст. Алматы – Тулга – 1997.
14. Закон РК «Об амнистии граждан РК в связи с легализацией ими денегң № 173-ІІ ЗРК от 2 апреля 2001 г.
15. Шайынғазы С. Жан бағудан – жасампаздыққа // Егемен Қазақстан. – 2002, 27 қараша.
16. Қазақстан Республикасының «2003 жылға арналған республикалық бюджет туралың Заңы // Егемен Қазақстан. – 2002, 26 қараша.
17. Факторы и механизмы экономического роста. / под ред. Рогачева А.А. – Алматы, 2003г.
18. Экономика Казахстана в контексте индустриально-инновационного развития: труды международной научно-практической конференции. Часть І / под ред. Абишева А.А. 2004г
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қаржы-экономика факультеті
”Экономика және қаржы” кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
Валюталық реттеу механизмі және оны ... ... ... ... 200
Жоспар
Кіріспе………………………………………………………………………………………..3
І тарау. Валюталық реттеудің теориялық негіздері………….…………….6
1. Валюталық қатынастар мен ... ... ... ... ... нарықтық және мемлекеттік реттеу мен валюталық
саясат………………………………………………………….16
3. Әлемдік валюта-қаржылық қатынастар жүйесінің ... ... ... ... ... ... Валюталық реттеудің қазіргі жағдайы және мәселелері………....34
2.2 Қазақстандағы валюталық ... мен ... ... ... ... және валюталық реттеуді жетілдіру
жолдары……………………………………………………………………….54
Қорытынды………………………………………………………………….66
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………………………..72
Кіріспе
Валюта-қаржылық қатынастардың ырықтану мен ... ... ... ... ... ... ... ашық елдерде
валюталық реттеу экономикалық саясаттың басты тірегі ретінде қарастырылады.
90-шы жылдардың аяғында болған Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Аргентинадағы ... ... ... ... ... уақыт талабына жауап
бере алмаған кемшіліктерінің бетін ашып берді.
Сондықтан валюталық реттеу ісін құру ... ... Бұл ... бір ... ... ... бөлісіне қатысушы елдерге пайдасы
тиетіндей, екіншіден, халықаралық бәсекеде ұлттық өндіруші мен ... ... ... ... ... ... он жылдықтың ішінде қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... валюталық реттеу
стратегиясына түбегейлі басқаша талдама жасау қажеттігін дәлелдеп отыр.
Сыртқы ... және ... ... ... ісін тым асығыс
тәжірибеге енгізу әкімшіл-әміршіл ... ... ... рөлі ... ... ... ... керісінше ықпал ету
арқылы валюталық түсімдердің ... ... ... ... ... ... тұрақтанбауы, валюта-қаржы рынок
саясатындағы жауапсыздық қарыздардың өсуіне әкеп ... ... ... ... ... валюталық реттеудің
мүмкіншіліктерін толық ашуға, валюталық қатынастарға әсер етудің әдістері
мен түрлерін қолданудағы қателіктерден сақтануға, реттеу ... ... ... ... рөлін анықтауға мүмкіндік туғызады.
Қазақстандағы валюталық реттеудің экономиканың маңызды ... ... ... ... ... беретін,
капиталдың шетке шығуына жол бермейтін, толықтай механизмі қалыптасып ... ... ... ... ... ... ісін жүйелі түрде
зерттеп, зерделеп отыру ең өзекті ... ... ... ... ... қатынастарға және оларды реттеуге байланысты мәселелер
бұл күндері ресейлік және қазақстандық ... ... мен ... еңбектерінде кеңінен көрініс тапты. Олар – ... ... ... А.Челекбай, А.Есентугелов,
А.А.Рогачев, т.с.с.
Осы ғалымдардың қатарында ... ... ... ... және ... да ... атап ... болады.
Қазақстан экономикасындағы болып жатқан, әлі болуға тиіс құрылымдық
жаңғыртулар валюталық реттеу ... ... ... ... ... әрі ... табуға тиіс қайсыбір өзекжарды мәселелер мен қаржы-
қаражат ... ... ... ... ... ... ... таңдауға, осы саланың ... мен ... игі ... ... ...... экономикаға өту кезеңіндегі әралуан
қаржылық сараланымдар мен ... ... ... ... ... құрылымы процесіндегі валюталық реттеудің мәнін ашу,
сонымен бірге өтпелі ... ... ... ... валюталық
реттеу түрлері мен әдістерін анықтау болып табылады.
Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... және ... ... әдебиеттердегі валюталық
реттеудің түрлері мен мәні туралы ұсыныстарды қорыту, ... ... ... дамуын қарастыру және Қазақстанның өтпелі кезеңіндегі
валюталық реттеу мәселесін қарастыру ... ... ... ... ...... ... және ғаламдану жағдайындағы
қазақстандық және әлемдік валюта нарықтары. Зерттеу пәні ретінде ... ... ... қатынастарды реттеу болып
табылады.
Диплом жұмысын жазу барысында нормативті актілер, ... және ... ... ... ... ... ... ғылыми
конференция материалдары барынша зерделеніп қорытындалынды.
І ТАРАУ. ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. ... ... мен ... ... ... түсінік
Валюталық қатынастар дегеніміз әлемдік шаруашылықта қалыптасатын және
ұлттық шаруашылықтар нәтижелерімен айырбастауды қамтамасыз ететін қоғамдық
қатынастар ... ... ... кейбір элементтері Ежелгі Греция
мен Ежелгі Римде вексельдік және ... іс ... ... Ал ... ... ... ... және Батыс Еуропаның басқа да
орталықтарында “вексельдік жәрмеңкелер” ретінде өткізілген.
Халықаралық валюталық қатынастардың дамуы өндірістік ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің
құрылуымен, шаруашылық қатынастардың жаһанданумен байланысты.
Халықаралық валюталық қатынастар халықаралық экономикалық қатынастардың
бір ... олар ... ... ... яғни алғашқы өндірістік
қатынастарға да, бөлу, айырбастау, тұтыну саласына да ... ... мен ... ... ... тұра және кері байланыс бар. Олардың
объективті негізі тауарлардың, капиталдардың, ... ... ... қатынастар процесі болып табылады.
Халықаралық экономикалық қатынастардың ең ... түрі ... ... болып табылады. Валюта-қаржылық қатынастардың
ұлттық және әлемдік шаруашылықтағы орны ерекше. Өткені бұл жерде саясат пен
экономика, ... мен ... ... ... пен ... ... ... араласып жатыр.
Валюта-қаржылық қатынастар ұдайы өндіріске қарағанда екінші орында
болғанымен, олардың салыстармалы ... ... бар және олар ... кері ықпал етеді. Әлемдік шаруашылықтың интернационалдануы
жағдайында ұдайы өндіріске деген сыртқа факторлардың ... ... ... ... ... өндірістің серпіні, шетелдік ғылым мен техниканың
даму деңгейі, халықаралық сауданың өрістеуі, шетелдік капитал ағыны ... ... ... валюта-қаржылық қатынастардың тұрақсыздығы,
валюталық ... ... ... ... кері ... ... байланыстардың интернационалдануының негізінде халықаралық
валюта-қаржылық қатынастар бірте-бірте ұйымдастырылу қызметінің белгілі ... ... ... ... ... жүзеге асыру кезінде, мысалы, бағам
құрушы саясатта іске ... ... ... ... ... ... жасаушы, шектеуші немесе мүлдем тоқтатушы шара деп
қабылдайды. Ал ... ... ... ... жасау алдында
статистикалық деректер жинау және капиталдың заңсыз түрде ағылуын тоқтату
мақсатында төлемшілердің міндетті түрде ... ... тиіс ... түсінуге
болады. Бірақ та көптеген дамыған елдер мен дамушы ... ... ... сақтап отыр. Ол тек ағымдағы операциялардың іске ... ... ... ... ел мен ел ... ... қозғалысын шектеу
үшін қолданылады. Валюталық бақылаудың қызмет капиталдардың ... ғана ... ... ... импорт әкелушілердің төлемдерін
кідіртпеуге және ... ... ... ... елдегі капиталдың
тұрақтанбауына жағдай жасаған инвестициялық әрекет жағдайындағы экспорттық
түсімдерді уақытында қайтаруға бағытталған.
Сонымен, валюта-қаржылық ... ... ...... ... ... ... анықталған әртүрлі валюта-
қаржылық құндылықтардың орын ауыстыру тәртібін іске ... ... ... ... ... ... ... кідірту немесе мүлдем өз билігіне алу сияқты шаралар ... Ал, бұл өз ... ... шектеуге айналады.
Халықаралық валюта-қаржылық қатынастар шаруашылық байланыстардың
интернацианализациялану негізінде ... ... ... ие ... жүйе — мемлекеттік заңмен немесе халықаралық келісім-шарттармен
бекітілген валюталық қатынастарды ұйымдастыру мен ... ... ... ... (аумақтық) валюталық жүйелер түрлері болып бөлінеді.
Ұлттық валюталық жүйе ... ақша ... ... ... ... шекарадан асып кетеді және әлемдік валюталық жүйемен
тығыз байланысты. Әлемдік ... жүйе ... ... ... ... ... валюталық қатынастарды ұйымдастыру
түрі. Әлемдік валюталық жүйе ХІХ ғ. ортасынан бастап қызмет етуде. Әлемдік
валюталық ... ... етуі мен ... ... ... ... күшті елдердің мұқтаждарына сәйкес болуына
байланысты. Аталмыш жағдайлардың өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... әрі олар ескі ... ... орнына жаңа жүйенің орнығуына әкеп соғады.
Ұлттық және ... ... ... ... ... ... ... олардың міндеттері, қызмет ету және реттеу ... ... ... және ... ... ... тигізер
әсері әртүрлі байланысы мен айырмашылықтары ұлттық және әлемдік валюталық
жүйелердің элементтерінде көрінеді.
Ұлттық валюталық жүйенің айналысында ұлттық ... ... ал ... ...... ... және халықаралық есептік бірліктер.
Халықаралық экономикалық қатынастарда қолданылатын ақша валютаға айналады.
Еркін айырбасталатын ұлттық валютаның ... ... ... резервтік
валюта болып табылады. Ол ... ... және ... құрал
қызметін атқарады, валюталық курсты анықтау үшін негіз ретінде ... ... кең ... ... ... ... ... осындай үстемдікке ие болған.
Ұлттық жүйеде валюталық қатынастарды ... ... ... және басқаратын органдар жүргізеді, ал әлемдік жүйеде — мемлекет
аралық валюталық реттеуді жүзеге асырушы халықаралық ... ... ... ... ... ... ... көрсететін
орталық элементі болып ... ... ... ... ... валюта курсы деген басқа елдердің ақша бірлектеріндегі бір елдің
бірлігінің ... және оны ... мен ... ... ... курс ... ... басқа елдердегі бағалармен салыстырады. Осындай ... алу ... ... ... негізін қалайды.
Валюта бағамдарын болжау үшін сатып алу ... ... ... ... ... алу ... ... болғандықтан өте қиынға
соғады. Валюталардың сатып алу ... ... ... ... ... ғана оны ... экономикалық саясатты
дайындау үшін қолданатын болады.
Біріншіден, сатып алу қабілетінің тепе-теңдігі іс-жүзінде ... ... ... көрсеткіші ретінде қарастырылады. Бұл
әртүрлі ел арасындағы баға деңгейлеріндегі айырмашылықты көрсете алады.
Екіншіден, сатып алу қабілетінің ... ... ... ... ... табыстары мен олардың деңгейлерін өтпелі кезеңдегі
халықаралық жағдайлармен салыстыру кезінде қолданылады.
Сатып алу ... ... ... ... банктер ұлттық
валюталардың тиімді бағамын орнату үшін тұғыр ретінде қолданады. 50-60-шы
жылдары бағалардың тұрақтылығын сақтап қалу үшін ... ... ... ... валюталарға қарағанда марка бағамын жыл сайын 10%
көтеріп отырады.
Әдетте, сатып алу ... ... ... ... ... ... ... не “жоғары” болатынын дәлелдеу үшін
қолданады.
Валюталық бағамды ... ... ... ... ... валюталық
қор 1982 жылы олардың бағамдарының өзгеруінің дәрежесіне ... ... үш ... ... :
1) ... ... ... валютаның шектелген икемді бағамы;
3) валютаның құбылмалы бағамы.
Алғашқыда тіркелген бағам ресми түрде Бреттон Вудс ... еді. Ол 0,75-1% ... ... ... ... ... ... ресми түрде мәлімделген паритеттерге қатысты валюта
бағамдарын бекітуді орнату жолымен жүзеге асқан.
Валюта бағамын ... ... ... орнын сипаттайтын көрсеткіш
ретінде қарастыру және оның пайда болуын тек халықаралық ... ... ... Ол ең ... макроэкономикалық көрсеткіштермен
өзара тығыз байланыста бола тұра, сыртқы факторлардың экономикаға әсерін
тигізе ... оның ... ... шаруашылық байланыстағы елдің орнының
өзгеруін білдіреді деу ... ... ... ... ... тепе-теңдігінің өзгеруіне әсер
ететін бірнеше факторлар бар. Олар ... ... ... әсер ететін)
және жағдаяттық (валюта бағамының қысқа мерзімді ... ... ... ... ... факторлар деп инфляция қарқынын, елдің
төлем теңгерімінің жағдайын, әртүрлі елдердегі ... ... ... ... ... ... деңгейін айтуға
болады. Ал жағдаяттық ... ... ... операциялармен
жалдаптық валюталық операцияларды рыноктар арасындағы капиталдың ағылуын,
саяси болжалдарды, рыноктардағы валютаны ... ... және ... ... ... ... бағамына әсер ету механизмін және валюта
бағамының кейбір макроэкономикалық ... ... ... ... мен ... ... байланысы. Әдетте, инфляция деп
тұтыну және басқа да бағалардың өсуін айтады. ... тең ... ... ... валюта бағамы шамасына кері пропорционалды әсер етеді,
басқаша айтқанда, елдегі инфляция деңгейінің ... ... ... әкеп соғады. Ал егер инфляция қарқынының жоғары деңгейі
шетелде байқалса, онда ... ... ... ... ... теңгерімнің валюта бағамына әсері. Төлем ... ... ... ... әсер ... ... төлем теңгерімі деп белгілі
бір уақыт мерзімінде шет елден түсетін барлық төлемдердің және ... ... ... ақша ... жүйелі жазбаларын айтады.
Төлем теңгерімі мемлекеттің сыртқы экономикалық ... ... және ... ... ... сапалық жағынан көрсетеді.
Осылайша, активті төлем теңгерімі ұлттық валюта бағамының көтерілуіне әсер
етеді. Өйткені, шетел қарызгерлері ... ... ... Ал, пассивті
төлем теңгерімі ұлттық валюта бағамының төмендеуіне беталыс алады, ... ... ... ... ... сыртқы міндеттерін өтеу үшін
шетел валютасына сатуға тырысады. Төлем теңгерімінің валюта ... ... ел ... ашық ... анықталады. Осылайша,
жалпы ұлттық өнімдегі экспорттың үлесі жоғарырақ болған сайын (экономика
ашықтығының деңгейі ... ... ... ... ... өзгеруіне
қатысты валюта бағамының икемділігі ... ұзақ ... ... ағымдағы бағам тепе-теңдік бағам
айналасында ауытқиды деп ұйғарылады, тар мағынада ... ... ... ... ... бағам айналасында және орта
есеппен ... ... ... не оң ... ... ... Бұл кезде елдің алтын-валюта қорларының деңгейі ... ... ... ... ... бағамы арқылы емес, алтын-валюталық
қорлар есебінен болады. Олай ... жиі ... ... ... деп
алтын-валюта қорларын өзгертпейтін аталмыш елдердің төлем теңгерімдерінің
жұмыспен толық қамтамасыз ететін стандартты ... ... ... ... бағамын айтады деген анықтамалармен келісуге болады.
Проценттік мөлшерлемелер өзгерісінің валюта бағамына ... ... ... валюта бағамына екі жақты әсер етеді. Бір
жағынан олардың ел ... ... ... төмендеуі ұлттық валютаға
деген сұраныстың төмендеуіне әкеп соғады, өйткені кәсіпкерлерге несие ... ... Егер де ... алатын болса, кәсіпкерлер өздерінің
өнімдерінің өзіндік құнын көтереді, бұл ел ішіндегі бағалардың өсуіне ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
валютаны құнсыздандырады.
Екінші жағынан нақты проценттік мөлшерлердің (басқаша айтқанда инфляция
қарқынына ... ... ... ... ... қалыпты
жағдайда осы ел ішінде шетелдіктер үшін қаражаттарды орналастыруды
тиімді ... ... да ... ... мөлшерлемелері жоғары елдерге
капиталдар ағылып келіп, сол елдің валютасына ... ... ... ... қатар, валюта бағамына бюджеттік тапшылықтың әсер еткенін де
айта кеткен ... ... ... не ... бар өз ... не ... қаражаттар тарту есебінен қаржыландыруды қажет ... ... ... ... ал ... ықпалы қандай
болатынын жоғарыда айттық.
Тәжірибе көрсеткендей, бюджеттік тапшылық факторы қысқа ... ... ... ... ... ... инвесторлар уақытша
жағдаятты қолданып, бюджеттік ... бар ... ... ... ... ... өз ... осы қағаздарға сала
отырып, пайдаланады. Сонда да, ұзақ мерзімде ... факт ... ... ... ... ... ... қаражаттар елден сыртқа
шығарылғаннан кейін, валютаның ... ... Ал осы ... елде
сақтап қалу үшін мемлекет ... ... ... ... ... ... ... бағамы өзгеруінің жағдаяттық факторлары. ... ... ... ... бағамы мөлшеріне айтарлықтай әсер етеді.
Экономиканың ғаламдану ... ... ... ... рөлі ... Бір ... басқа аймақтың қаржы рыногындағы
валюта ағымдарының ауысуы осы ... ... ... ағымындағы
бағамдарына әсер етеді. Жүйелік сипаттағы ... ... ... ... ... ... операциялар валюта және қаржы рыногындағы
операциялардың тиімділігіне де әсер етуі ... ... ... ... ... ... алыстауы ескеріле отырып, ... ... ... ... ... ... әсер ... болжамдар да маңызды роль атқарады. Дамушы елдердегі кез ... ... ... ... және ... ... әкеп
соғуы мүмкін. Мұндай жағдайлар 90-шы жылдарда орын алған.
Сонымен қысқа мерзімді валюта ... ... ... ... бар. Осындай операциялардың көлемі валюта бағамдары
өзгеруіндегі келешекке қатысты ... ... Ал бұл ... ... ... ... құралатынын ескеру керек. Осы
мәліметтер барлық жағдайларда объективті және жан-жақты бола ... ірі ... ... ... ... ... ... Валютаның бағам деңгейінің өзі тек ұзақ мерзімде және жүйелі түрде
ғана нақты экономикадағы объективті процестерді бейнелей алады. ... ... ... ... ақшалардың сұрапыл қозғалысының
мүмкіншіліктерін кеңейтеді.
Валюта бағамына халықаралық есеп ... және ... ... ... де әсер ... ... ... доллар
бойынша жүргізетін операцияларының 60 %-ті осы валютаға деген сұраныс пен
ұсыныс ... ... 90-шы ... ... есеп ... ... 50 %, сыртқы қарыздарда оның үлесі 70 %-ке жеткен еді.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... есептеулердің өсуі доллардың ... алу ... де оның ... ... әсер ... ... ... халықаралық төлемдердің дамуы не
тежелуі де әсер ... ... ... ... ... ... отырған
агенттер шетел валютасындағы ұлттық валюта бағамының көтерілуінен зардап
шекпеулері үшін ... ... ... ... ... энд ... ... тактика валюта бағамына ғана емес, сонымен бірге төлем теңгеріміне
де әсерін тигізеді.
Сонымен бірге валюта бағамына өкіметтің экономикалық ... да ... ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты
ақша-несие саясатын жүргізуге мүмкіндік береді. Еркін құбылмалы валюта
бағамына сыртқы ... ... ... ... сальдо) валюта
жағдайына әсер ете отырып, оның ... ... әкеп ... ... ... ... ... айналымдағы ұлттық ақшалардың жалпы көлемін
қысқартпайды да, ақша бірлігінің ... ... ... ... оның ... көтеріледі. Ұлттық валютаның бағамына ... ... ... ... ... ... ... құрылымы көп факторлы қиын процесс. Сондықтан
да валюта бағам болжау кезінде жоғарыда аталған факторлар және ... ... ... ... дамуындағы алғашқы валюта
курстары еларалық айырбасқа қызмет етіп, халықаралық саудада болған ара
қатынастармен ... еді. ... ... сайын, экономикалық
байланыстарды әртараптандырған сайын, интеграциялық процестер дамыған ... ... ... есептесу коэффициенті қызметінен айырылып, сыртқы
сауда айналымына қарапайым қызмет ету ... ... Олар ... ... ... ... ... ықпалдаса отырып, сонымен қатар оларға
да әсерін тигізе отырып, әлемдік экономикалық ... ... ... ... ... нарықтық және мемлекеттік реттеу мен
валюталық саясат
Әлемдік тәжирибе көрсеткендей, нарықтық ... ... ... ... ... мемлекеттік пен нарықтық реттеу
жүзеге асады. Валюталық ... ... ... ұсыныс пен сұраныс
қалыптасып, ... ... ... ... ... құн заңы мен ... ... заңы әсер етеді. Құндық механизм және валюталық курс серпіні
арқылы ... ... ... валюталарды сатып ... мен ... ... біле ... ... нарықтың
өзі валюталық операциялардың жағдайы жөнінде мағлұмат бере алады.
Бірақта мемлекет валюталық қатынастарға араласады — ... ... ... ... ... және мемлекеттік реттеу бірін бірі
толықтырып отырады. Біріншісі, бәсекеге ... даму ... ал ... ... ... нарықтық реттеудің кері
әсерлерін жоюға ... ... ... ... ... басты орын валюталық саясатқа
берілген. ... ... ... ... ... және ... ... халықаралық валюталық және басқа да
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаттарына жетуге бағытталған: экономикалық
өсудің тұрақтылығын қамтамасыз ету; жұмыссыздық пен инфляция ... ... ... ... ... ұстану.
Валюталық саясаттың бағыты мен нысаны елдің валюта-экономикалық
жағдайымен, әлемдік шаруашылықтың даму деңгейімен, т.б. ... ... ... ... ... бірінші кезегіне нақты міндеттер
шығады: валюталық дағдарыстан шығу және ... ... ... ... ... ... ... ауысу, валюталық
операцияларды ырықтандыру және ... ... ... ... бір ... ... ... Валюталық
саясат ресми түрде валюталық заңдылықпен бекітіледі. ... ... ... құндылықтарымен жасалынатын операциялардың тәртібін,
валюталық келісім-шарттарды реттейтін құқықтық ... ... ... ... ... ... валюталық реттеу болып
табылады. Валюталық реттеу дегеніміз халықаралық есеп айырысу мен валюталық
операцияларды жүргізу тәртібін ... ... ол ... ... және ... ... жүргізіледі. Тікелей валюталық реттеу
заңдылық актілер және ... ... ... ... ... асады,
ал жанама реттеу — экономикалық агенттердің ... ... ... ... қолдану арқылы. Шаруашылық байланыстардың
жаһандануы мемлекетаралық валюталық реттеудің дамуына әкеп ... ... ... келесі деңгейлерді қамтиды:
• Валюталық ресурстары бар және валюталық операцияларды ... жеке ... ... ұлттық және халықаралық банктер
мен корпорациялар;
• ұлттық мемлекет органдары (қаржы министрлігі, орталық ... ... ... ... ... ... несиелік және қаржылық саясаттарды үлестіруші мемлекет
аралық реттеу келесідей ... ... ... ... ... несиелік, қаржылық қатынастарды
қоса, өзара тәуекелділікті күшейту;
2. Шаруашылық қатынастарды ырықтандыру жағдайында ... ... ... ... ... ... ... күштердің орналасуы; АҚШ-тың көш басшы болғаны қазіргі
кезде үш орталықтардың үстемдігіне ... — АҚШ, ... ... және ... ... ... ... органы Халықаралық валюталық қор
болып табылады, ал 70-шы ... ... ... аз ... ... ... Осы ... өткізуге энергетикалық
дағдарыс себеп болды, ... ... ... және ... ... ... Тұрақты отырыстардың қазіргі кездегі ... ... ... ... елдердің экономикалық және саяси
дамудың тұрақсыздығы, ... ... ... ... және ... ... әзірлеу үшін көптеген мемлекеттердің
басшылары жиналып, бірауыздан ... ... мен ... ... ... саясат құрылымдық және
ағымдағы болып бөлінеді. Құрылымдық валюталық ... ... ... жүйеде құрылымдық өзгерістерді жүзеге асыру үшін бағытталған ұзақ
мерзімді шаралардың жиынтығы. Ол валюталық ... ... ... ... ... ... ... болады. Құрылымдық
валюталық саясат ағымдағы саясатқа әсерін тигізеді. Ағымдағы ... ... ... ... валюталық операция, валюталық нарық және
алтын нарығындағы әрекеттерді күнделікті әрі жедел реттейтін қысқа ... ... ... ... ... ... қолданылады:
дисконттық, девиздік саясат, валюталық резервтерді ... ... ... ... ... ... ... курс
тәртібі, девальвация, ревальвация.
Дисконттық саясат — халықаралық капиталдар қозғалысына әсер ете
отырып, бір ... ішкі ... ақша ... бағалар серпініне, екінші
жағынан жалпы сұранысқа, валюталық курс және ... ... ... ... ... ... ставкасын өзгерту саясаты. ... ... ... ... ... еркін қозғалу жағдайында
есептік ставкасын ... ... ... ... ... ... ынталандырады және ұлттық капиталдардың кетуін тоқтатады, бұл ... ... ... жақсаруына және валюталық курс көтерілуіне әкеп
соғады. Ал, ресми ставканы төмендете отырып, орталық банк ... ... ... төмендету және өз валюта курсын азайту мақсатында ұлттық
және шетелдік капиталдардың ағылуын қамтамасыз ... ... ... саясаттың тиімділігі төмендеуде, бұл сыртқы
және ішкі мақсаттардың үлеспеуіне байланысты. Егер конъюнктураны ... ... ... төмендетсе, капиталдардың ағылу себебімен
төлем балансына кері әсер етеді. Төлем балансын жақсарту мақсатында есептік
ставканы көтеру жалпы ... кері ... ... мүмкін. Дисконттық
саясаттың тиімділігі мемлекетке шетел капиталдың келуіне байланысты, бірақ
қазіргі тұрақсыздық жағдайда капиталдардың қозғалысын ... ... ... ... — мемлекеттік органдармен шетел валюталарын сату-сатып
алу жолымен ұлттық валюта курсына әсер ету ... ... ... ... ... ... банк шетел валютасын (девиз) сатады, ал төмендету
үшін — сатып алады.
Девиздік саясаттың жиі қолданатын түрі — ... ... ... ... ... алу ... ... валюта курсына
әсер ету мақсатында валюталық нарықтар операцияларына орталық банктің
араласуы. Оның ... ... олар ірі ... және қысқа мерзімде
жүргізіледі. Валюталық интервенция елдің ресми ... қор ... банк ... ... ... ... валюталардағы орталық банктердің
өзара қысқа мерзімді несиелер ... ... ... ...... ... қорғану
үшін және валюталық ... ... ... ... ... ету ... ... валюталар құрылымына енгізу
жолымен валюталық резервтер құрылымын реттеуге бағытталған мемлекеттердің,
банктердің, ТҰК (трансұлттық ... ... ... және ... ... ... және ... реттеудің объектісі болып табылады. Бреттон-Вудс келісімі бойынша
мемлекеттер ХВҚ өз ұлттық валюталар курсын алтынның ... ... ... ... ... нарықтық курс негізінде тіркеді. Қорға қатысушы елдер
ұлттық валюталарының ауытқуын Ғ1% көлемінде ... ... ... ... әлемде валюталық курстың оншақты түрі белгілі, өйткені
ХВҚ ... ... ... ... ... ... ... берді. Өткен ғасырдың 90-шы жылдардың аяғында ғана 51 валюта еркін
айналған (АҚШ, Ұлыбритания, Швейцария, Жапония, Канада, т.с.с.).
Қосарлы валюталық ... ... ... және ... валюталық
курстардың арасында орын алатын валюталық саясат түрі; 70-шы жылдардың
басында ... ... ... ... Бұның маңызы келесіде —
валюталық нарықты екіге ... ... ... мен қызметтер
бойынша ресми валюталық курс ... ал ... ... ... ... ... — нарықтық. Коммерциялық
мәмілелер бойынша төмендетілген курс тауарларды экспорттауды ынталандыру
және төлем ... ... үшін ... мен ... ... саясаттың әдістері. Девальвация
— шетел валюталарына немесе халықаралық валюталық бірліктерге қатысты
ұлттық ... ... ... Оның ... ... ресми валюталық
курстың нарықтық курсқа ... ... ... ... ... шетел валюталарына немесе халықаралық ... ... ... ... ... жоғарлату.
Девальвация мен ревальвация деген түсініктердің дамуы экономикадағы,
әсіресе, ақша-несиелік және валюталық ... ... ... ... ... ... даму ... табиғи тұрғыдан ұлттық валюта-қаржылық қатынастар ... ... олар ... ... ережелеріне сай ұлттық заңмен
бекітілген. Ұлттық ... ... ... ... ... және ұлттық шекаралардан шығуына қарамастан, ақша
жүйесінің ... ... ... ... ... ... мен
даму деңгейімен және елдің сыртқы ... ... ... ... жүйесі сыртқы экономикалық қызметті
қамтамасыз ететін ұлттық банктер арқылы ... ... ... ... ... ... ... Және де бұл байланыс
мемлекетаралық валюталық реттеуде және жетекші елдердің ... ... ... өз-өзінен айқындала түседі.
Алғашқы валюта-қаржылық қатынастар жүйесі ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... ... ... түрінде құрылып, 1867 ж. Париж конференциясында заңды түрде
тіркелген еді. Бұл жүйе ... ... ... ... түрі ... Осы ... ақша және ... қатынастар жүйесі —
ұлттық және әлемдік жүйелер бірдей еді, тек әлемдік ... ... ... бойынша төлемдер ретінде қабылданатын.
Алтын үлгі өндірісті, сыртқы ... ... ... ... ... ... есеп айырысуларды бей-берекет
реттеуші рөлін атқарды.
Бұл үлгі дүниежүзілік бірінші соғысқа дейін тиімді болған ... ... ... (алтынтиын түрінде) тиімсіз болғандықтан
жойылды. Өйткені, бұл үлгіде өсіп келе жатқан шаруашылық ... ... ... экономика жағдайына төтеп бере алмады. Алтынтиын
үлгісі ақша және валюта-қаржылық ... ... ... ... ... ... және ... елдердің алтынына айналмалы валюта
негізінде алтын-девиз үлгісі құрылды. Халықаралық есеп ... ... ... ... құралдары девиз деп аталды. ... ... жүйе 1922 жылы ... өткен халықаралық экономикалық
конференцияда мемлекетаралық келісіммен заңды түрде бекітілген.
Бірақ, 30-шы ... ... ... ... төрт ... ... көлденең тартылды: Олар — экономикалық ... ... және ... 30-шы ... ... ... ... бес кезеңге бөлуге болады.
Бірінші кезеңінде (1929-1930 жж.) аграрлық және ... ... ... орын алды, өйткені осы елдерге шығарылатын
тауарлардың бағасы әкелінетін тауарлар бағасынан әлдеқайда (50-70%) ... ... ... ... бұл ... төлем теңгерімінің
тапшылығын жоя алмады, осыдан олардың валюта ... ... ... ... ... ал ... — 80%-ке ... кезеңде (1931ж.) әлемдік валюталық жүйенің әлсіз буыны Германия
мен Астрия болды, өйткені бұл ... ... ... ағып ... ... ... кем болуы және банктердің банкротқа ұшыраулары орын
алды. Іс ... бұл ... ... үлгісі жойылды.
Үшінші кезең 1931 жылдың ... ... ... ... ... келді. Бұның басты себебі төлем балансының нашарлауы
және экспорт пен «көрінбейтінң ... күрт ... ... ресми алтын қорларының азайып кетуі болды. Мұнымен бір ... ... ... мен ... ... ... өткізілген болатын. ... ... ... ... ... ... олар валюталық демпингті
кеңінен іске асырды.
Төртінші кезеңде, экономикалық дағдарыс ... ... ... 1935 ж. ... да алтын үлгісі жойылды.
Бұның негізгі себебі көтерме сауда бағаларының 40%-ке, соның ішінде
шикізатқа — 55%-ке, бидайға — 75%-ке, ... ... ...... ... Бұл 10 ... астам банктерді банкротқа ұшыратып, АҚШ-
тың ақша-несие жүйесіне кері әсерін тигізді де, ... ... ... 1934 жылдың қаңтар айында доллар алтынға қарағанда
40%-ке құнсызданып, 41%-ке ... ... АҚШ ... ... кезеңде валюталық дағдарыстың арасында басқаларға қарағанда
алтын үлгісін ұзағырақ ұстанған Франция түсті.
Экономикалық дағдарыс төлем балагсының ... ... ... ... бұл ... басқа елге ағылуына ұшыратты.
1936ж. Францияда да алтын үлгісі жойылды, ал франк 25%-ке ... ... ... ... ... әлемдік валюталық
жүйесі өзінің икемділік пен ... ... ... ... валюталық блоктарға бөлінді. 1937ж. әлемдік валюталық жүйе
қайтадан ... ... ... ... рет мемлекетаралық
деңгейде АҚШ, Ұлыбритания, Франция ... ... ... ... Бреттон-Вудс қаласында (АҚШ) БҰҰ валюталық қатынастары туралы
конференциясы өтті. Бұл конференцияда экономикалық жүйені қалпына ... ... ... ... ... ... ұсыныстар мен
түбегейлі бастамалар АҚШ пен Ұлыбритания экономистері тарапынан жасалды.
Жүргізілген келіссөздердің ... ... ... ... ... және ... баланстарының қысқа мерзімді қаржы
аспектілері үшін ... ... ... ... қоры (ХВҚ) және ... мен ұзақ ... несие берумен айналысатын халықаралық жаңғыру
және даму банкісі (ХЖДБ) құрылған еді. Бірақ та, алғашқы ... ... ... алға қойылған мақсаттар жүзеге аспады.
Валюталардың курстары қарым-қатынасы және айырбасталу қабілеті
долларда ... ... ... ... ... ... ... 10%-тен жоғары девальвация тек халықаралық валюта қорының
рұқсатымен ғана жасалатын. Тіркелген валюта курстарының ... ... ... ... ... 60-шы ... ... соғысқа ұштаса қабаттасты. Бұл кедейшілікке ұрыну американдық
қаржы саясатын шектен тыс құлдыратты ... ... ... ... ... доллар өзінің басымдылығынан
айырылды. Батыс Еуропаның Америкаға ... және ... ... ... ... ... ... неміс
маркасы, швейцар франкісі, жапон иенасы ... ... ... ... үш ... ... АҚШ пен Жапониямен бақталасатын
Еуропа одағы (ЕО) түрндегі жаңа ... ... ... ... уақыт жүйені жұмыс күйінде ұстауға поллиативтер, әсіресе арнаулы
өзара көмек құқығы (SDR) — ... ... ... ... ... ... ұқсас құралдар тепе-теңдік үшін берік негіз құрайды деп үміттенді.
Мұндай құралдардың ... ... ... ... сұранысты алтынды
үнемдеудің есебінен қысқарту механизмі құрылған болатын.
Валюталық дағдарыстан шығудың амалы 1971 ... 18 ... ... ... ... келісімі (Смитсон институтындағы) болды.
Бұл жерде валюталық ... ... ... ... Іс ... ... қатысты курспен тіркелді, айырмашылығы — АҚШ-тың айырбас курсына
бағынды.
Алтын бағасы ресми түрде бекітілгенімен (уницияға 35 ... ... ... АҚШ ... ... ... жоқ еді.
Соның салдарынан олар доллардың артықшылық мәртебесін сақтап қалды, ... ... ... ... ... ... ... (стандартқа)
негізделді.
Долларлық үлгінің артықшылығы ... ... ... дербес болуы еді. Ал, кемшілігі — жүйеде
доллардың басымдық ықпалының ... және ... ... жоқ ... жж. ... ... ... экономикалық дағдарыспен
ұштаса түсті, бұл 70-ші жылдардың аяғында жыл сайын 20%-ке ... ... ... ... ... ... ... 70-ші жылдары
төмендеуі жыл бойы байқалды.
Түпкі ой ... ... ... ... Бреттон-Вудс жүйесіне
қарағанда төлем балансы мен валюта ... ... ... керек еді. Бірақ, Ямайка жүйесі ... ... ... ... көмек кұкықтарына (СДР) байланысты бірнеше мәселе
туындады: 1) шығару мен бөлу; 2) ... ету; 3) ... ... 4) АӨКҚ ... ... АӨКҚ ... ... икемсіз және
халықаралық есеп айырысулардың қажеттілігі.
Арнайы өзара көмек ... өз ... ... валюта қоры және
басқа да бухгалтерлік кітаптардағы жазулар жолымен қолма-қол ақшасыз есеп
айырысулар түрінде қолданылады. АӨКҚ ... елге ... ... ... айналмалы валюталарды қарызға алуға мүмкіндік ... ... ... аз ғана еді, сондықтан олардың қосымша шығарылуы қажет
еді.
Осындай дағдарыстан шығу ... ... ... ... ... шығып, көптеген комитеттерде талқыланды. ... қоры ... ... ... ... әлемдік валюталық
жүйені қайта құру ... ... бұл ... 1976 жылы ... ... ... валюта қоры мүшелері қол қойды.
Сөйтіп, құбылмалы валюта курстары жағдайында әлемдік валюталық нарықты
қайта реттеуге оңтайлы ... ... ... табуына алғы шарттар
туғызды. Бұл теория нарыққа ... ... ... ... ... ... ... Экономикалық
теория ашық нарықтар үшін тепе-теңдіктің бұзылу жағдайларына жол ашқанымен,
қаржы және ... ... ... ... ... ... оларға
сәуегейлік жасау қиынға түсті.
АӨКҚ (СДР) үлгісі ... ... ... Жетекші халықаралық төлем
және резервтік құрал ретінде ... ... ... ... ... ... ... байқалды. Алтын ресми түрде ақша
міндетін атқарудан қалды, соның өзінде іс ... ... ... ... ... ... Бұрынғы Бреттон-Вудс валюталық жүйеден шектеулі
аяда қолданылады. АӨКҚ тұжырымдамасы 90-шы жылдары өз мәнісінен ... ... ... ... осындай құрылымдық қағидасы өзгертілді.
Ямайка валюталық жүйесі халықаралық валюта қоры мүшелеріне валюталық
курс ... ... ... ... Егер дамыған елдер құбылмалы ... ... ... ... ... ... валюталық курстарды
қолданады. Көптеген жас мемлекеттірдің валюта ... ... ... ... ... байланысты, әдетте, ол — АҚШ доллары. Өз ақша
бірлігін ... ... ... қолданатын дамушы елдердің саны ... ... ... ... ... тобы үшін өз ... валюта саясатын
таңдау мүмкіндігін кеңейте түсті.
Сонымен, Ямайка валюталық жүйесіндегі болып жатқан ... ... ... даму ... ... ... да Еуропа одағы елдері
өзіндік халықаралық (аумақтық) валюта-қаржы ... ... ... жылдар аяғында экономикалық және валюталық одақты құру ... ... Ұзақ ... ... 1979 ... ... ... валюта жүйесі құрылды. Оның мақсаты — экономикалық
біріктіруді қамтамасыз ... ... ... Ямайкалық валюталық
жүйеге қарама-қарсы өзіндік валютасы бар ... ... ... ... ... ... өктемдігіне жол бермеу.
Еуропалық валюта жүйесі ЭКЮ — еуропалық ... ... ЭКЮ — ... құны ... ... 12 ... валюталарынан
тұратын валюталық қоржын әдісі бойынша анықталады. 1993 жылдың қыркүйек
айында ... ... ... ЭКЮ ... ... ... ... Ал «салыстырмалы салмағың валюталардың
бағамдарына қарай тербеліп тұрды.
Еуропалық валюта жүйесі нақты қорға тән ... ... ... ... ЭКЮ ... ішінара алтынмен қамтамасыз етілген
еді.
Екіншіден, осы мақсатпен Еуропалық валюта жүйесі және Еуропа валюталық
ынтымақтастық қоры мүшелерінің ресми алтын ... ... ... ... ... қоры құрылды. Орталық банктер қорға, 2,66 мың
тоннадан алтын аударды. Жарналар жаңғыртылмалы үш ... ... ... ... ол ... алтынға мүлік құқығын сақтап қалуы үшін
әдейі жасалды.
Үшіншіден, ... одақ ... ... ... ... мүшелік жарна
сомасын анықтау үшін және ЭКЮ шығарылуы мен қорлардың ... ... үшін ... құны ... бағаға бағындырылды.
Валюта бағамдарының тәртібі «еуропалық валюталық жыланң түрінде өзара
ауытқулардың бекітілген шектерінде (2,25%-тен 15% ... ... ... ... Еуропалық одақ және Еуропалық валюта-қаржы қатынастар жүйесінде
қиындықтар да, қайшылықтар да, шешімі қиын ... де аз емес ... ... ... ... ... орын алды.
1. Жүйеде дүркін-дүркін валюталық курстардың ресми өзгеруі ... ... ... ... ал күшті ... ... 1992 ... ... ... одақ ... дағдарысқа ұшырады. Итальян лирасы мен фунт ... ... ... валюталық жыланң аймағынан шығуына
мәжбүр болды. 1993 жылы ... ... ... франкісіне шабуыл
күшейді.
2. Еуропалық валюта жүйесінің әлсіздігі мүшелерінің экономикасындағы
аса ірі ... ... ... даму ... ... ... ... төлем балансының тиісті
жағдайымен шарттастырылған. Италия, Ирландия, Греция, Португалияның ... ... ... ... шеңберінде құрылымдық мәселелерді ... ... ... ... ... ... етеді.
3. Экономикалық саясатты үйлестірушілер мүшелердің өздерінің егемендік
құқықтарын ұлт үстіндегі органдарға бергісі келмеді.
4. Жеке ... ЭКЮ ... ... ... ... өзара айырбаспен
байланыссыз болды.
5. 1985 жылдан өзара қарыздарды өтеу үшін ЭКЮ қолдану құқығы 50%-тен
100%-ке дейін ... ... ЭКЮ ... ... ... ... банктері арасындағы өзара операцияларына ықпалы аз еді.
6. Еуропалық валюта жүйесінің қызмет етуі сыртқы мәнбір әсерлерінен
қиындай ... ... ... ... және ... тұрақсыздығы
Еуропалық валюта жүйесіне кері әсерін тигізді. ... ... ... ... ... ал ... жоғарлағанда — әртүрлі
басқа валюталар ... Бұл ... ара ... ... ... ... ... валюта жүйесі доллардың әлі ... ... ... ... ... есеп айырысулардың 60%
американ доллары бойынша жүргізіледі.
80-ші ... орта ... жаңа ... ... болып, экономикалық
өзара тәуелділік пен мемлекетаралық реттеу күшейді.
1991ж. Еуропалық одақ туралы Маастрихт келісім-шарты әзірленді, ... ... 12 елі қол ... ол 1993 ... 1 қараша айында күшіне
енді. ... ... ... ... ... ... қосылды.
Осы келісім-шартқа экономикалық және валюталық одақтасу үш кезеңде
жүзеге асырылады.
Бірінші кезең ішінде (1990 ... 1 ... 1993 ... ... ... ... одақ ... Маастрихт келісім-шартының
ережелері күшіне ену үшін ... ... ... шаралары өткізілді.
Сонымен қатар евроны ... ... ... ... (1994-1998 жж.) ұлттық экономикалық саясаттарды жүргізу
кезінде тығыз үйлестірушілік, елдерде өздерінің ұлттық саясаттарын жүзеге
асыру кезінде белгілі ... ... ... ... Еуропалық валюталық
институттар құру ұйғарылған еді. Ал ... ... ... ... ... ... ... болды.
Үшінші кезең 1999 жылдың 1 қаңтарынан басталды. Бұл кезеңнің басты
оқиғасы — жаңа ... ... ... болды. Бұл шара одақ
мүшелерінің ұлттық валюталарын арнайы орнатылған курс ... ... ... асырылды.
Осы кезеңдегі еуроны енгізу қолма-қол ақшасыз жүргізілді. ... — 2002 ... ... бастап қолма-қол ақшалар жаңа үлгідегі
банкноттарға ауыстырылды. Үшінші кезеңнің ... ... (1999 ... ... одақ мүшелерінің ұлттық орталық банктердегі ақша-несие
және валюталық саясатты өткізу өкілеттігін Еуропалық одақ берді. ... ... ... ... ... құрды.
Макродеңгейдегі ұлттық экономиканың бір-біріне сай маңызды мәселелері
қарастырылды. Бірыңай ... ... ету ... ... пайдалану
үшін экономикалық процестерді сәйкестендіруді, қорлардың (ресурстардың)
еркін қозғалысын және тағы ... ... ... ... құру қажет. Дәл сондай жағдайда ғана бірыңғай орталық банк арқылы
жүргізілетін ақша-несиелік саясат тиімділігі ... және ... ... ... экономикалық ықпалға баламалы қамтылуы туралы сөз
етуге ... ... ... ... ... экономикалық
мүмкіндіктеріндегі айырмашылықтарды ескере отырып, ... ... бас ... тай-таластық тудырды. Әрі сол ... ... ... ... ... ... болған ірі орталықтанудың барлық жаңалықтардың енуіне
себепші болатынына анық көзіміз ... ... ... жаңа ... ... ... бұрынғысынан өзгеше.
Әлемдегі валюталық жағдайға терең үңілер болсақ, сірә, басты ... ... ... ... Еуро ... ... салаларында
американ долларын артта қалдырып, халықаралық есеп айырысулардың сенімді
валютасына ... ... ... ... ... еуро ... нарығының
операцияларында, сыртқы сауда ағындарын қамтамасыз етуде, алтын-валюталық
қорларды құруда маңызды роль ... ... ... еуроның ықпалы да әр ... ... ... Еуро өз қызметіне енгенімен, оның салдары
туралы сөз ету әлі ерте. Өйткені жаңа механизмдерге бейімделуді уақыт ... ... ... ... ... тек ұзақ мерзімде ғана
жетуге болады. Өйткені, өте үлкен аумақтағы жаңа механизмдерге ... ... ... ... іс-әрекетін орнықтыру, әрине, ұзақ мерзімді
қажет етеді.
Мүмкін, осы ... ... ... ... ... ... ... жасар.
Қазіргі әлемдік валюта жүйесі ғасырдың төрттен бір бөлігіне де ... ... ғана ... Бұл ... ... өте аз ... ... жүйедегі көптеген кемшіліктердің бар болуын ... жж. ... ... ... бұл ... Одағының бұрынғы республикаларының
жабық кеңес ... ... ... негізделген және жалпы әлемдік
бағдарлардан бөлек дамыған қаржылық ... ... ... тарау. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ТАЛДАУ
1. Валюталық реттеудің қазіргі ... және ... ... ... ... орай ... ... қайта құруды
жүргізіп жатқан кезеңінде валюталық және экономикалық ... ... Ал ... валюта курсының тәртібінің бірте-
бірте өзгеруі өзін толық ақтайды. Өйткені, ... ... тек ... айқындайтын макроэкономикалық мәнбір ғана емес, оның ... де ... ... серпінінде әлемдік валюта нарығы да
ескеріледі.
Қайта қаржыландыру кезінде халықтың ... ... үшін ... мен ... ... ... ... экономикадағы
жағымсыз салдарын болдырмау мақсатында ... ... ... ... банк ... 1999 жылдың 4 көкегінде шешім қабылдап,
баспасөзде «Теңгенің ... ... ... ... ... ... Онда реттеулі валюталық бағамнан еркін құбылмалы
валюталық бағамға ... көшу ... ... хабарландырылды.
Ұлттық банк жобалағанындай, алғашқы екі күнде (5 және 6 ... ж) ... ... ... ... құбылмалы айрыбас курсы
тәртібінде айрыбас курсының жаңа саясатының ... ... ... ... ... етілмегендіктен халық қатты абыржыды. Оған
нақты нарық доллардың сату курсын ... ... ... ... ... ... ол 130-150 ... шегінде толқыса, жекелеген
аймақтарда АҚШ-тың 1 долларының бағасы 200 теңгеге жетті.
Көптеген айрыбас орындары ... ... ... ... ... ... ықпал етуімен көптеген адамдар АҚШ ... ... ... ... ... ... Бірнеше күннен кейін
бағам 113-116 теңге ... ... ... ... ... ... банк тарапынан еркін ... ... ... ЕҚАБ (СПОК)
тәртібіне ... ... ... үшін ... шаралар
қабылданды:
➢ демпинг жағдайларын қоспағанда, Ресей, Қырғызстан және Өзбекстанға
қатысты импортқа ... ... ... алып ... ... жеке ...... егер депозиттер 9 ай
бойы алынбаған жағдайда, теңгелік депозиттерді ... ... ... ... ... 100 ... конвертациялау мүмкіндігі
берілді. Заңды тұлғалар үшін ... ... 6 ай ... 30 ... ... ... конвертациялау
мүмкіндігі берілді;
➢ жинақтаушы зейнеткерлік ... ... ... ... ... портфелін 5 жылдық валюталық мемлекеттік ... ... ... ... мүмкіндігі берілді;
➢ 1999 жылдың ІІІ ... ... шын ... ... деңгейі
жоспарланғандағыдан асқан ... ... ... ... ... табысы төмен халық тобының табыс ... ... ... ... ... ... ... резервтік талап 10%-тен 5%-ке
дейін уақытша төмендетілді, ... ... да ... ... ... ... ... 50%-тік экспорттық валюталық
түсімді міндетті түрде сату енгізілді;
... ... - ... ... ... ... ... еркін құбылмалы курсын енізудің салдары ... ... алып ... бұл, ... ... да еді. Оның «шарықтау
шыңың 1999 ... 7-8 ... сай ... ... баға біраз
тұрақтанып, төмендеу барлық ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша, 1999 жылың 13-і мен 20 көкегі
аралығындағы тұтыну ... ... ... ... ... үшін әртүрлі шаралар қарастырылды. ... ... ... бір қап ... ... ... ... бір
мезгілде 980 теңгеден 1400 ... ... ... Сауда ықпалын
ұлғайту ... ... ірі ... - бір ... ол ... бір ... 935 ... сата бастады. Соның
нәтижесінде бір қап ұнның ... 935-950 ... ... ... ... ... ҚР ... тарапынан 9 көкекте шығарылған
«Коммуналдық қызмет саласындағы монополист – ... ... мен ... ... ... ... қосымша шаралар
туралың қауылысы айтарлықтай ықпал етті.
Осы қаулыға сәйкес жылу ... ... мен ... ... электрмен қамтамасыз ету жөніндегі қызметтерді, ... ... ... ... ... ... ие және оның бағасы мен тарифтерін ... ... ... ... ... ... мен газды ҚР-сының шегінен тыс жерден сатып алатын
және ... ... ... баламалы жабдықтау ... жоқ ... ... ... және ... ... ... қалмауын қамтамасыз ету ... ҚР ... ... ... үшін ... ... бағамның қозғалысын негізге
ала отырып, газ бен электр энергиясының тарифтерін ай ... ... ... ... ... Облыс пен қала әкімдеріне 1999
жылдың 1 көкегіне дейін белгіленген ... ... ... ... ... жасауға және тұтынушыларға ... ... ... ... ... ... түрінде мәлімет беруге
тыйым салынды.
Теңгенің ... ... ... ... ... ... 1999 жылдың 1 көкегіндегі жағдай бойынша 70%, ... ... ... активтерінің басым бөлігі бағалы
қағаздар жөніндегі Ұлттық ... ... ... доллармен
белгіленген және Үкіметтің халықаралық кепілдігіне ие ... бір ... ... осы ... ... алуға мәжбүрленген
еді, өйткені батыс ... ... ... ... ... ... ... қағаздарға орналастырылған ... ... ... ... ... облигацияларға 5
жыл мерзімге жылдық пайдасы валютамен 6,14%-ті ... ... ... ... ... ... ... айналымы 1999 жылдың 12 көкегінен бастап ... ... ие ... ... тіркеп жазу жолымен орналастырылып, айналымға
түседі.
Ең көп ... ... ... ... ... девальвация
инфляцияның туындауына түрткі болды, ал ол 1999 жылы ... ... ... мен зейнетақыны 20% азайтты.
Қазақстанның ішкі нарығында импорттық ... ... ... көп ... ... ... ... олардың
қымбаттауы пайда болды, ал ол теориялық ... ... ... және ... өзінің теңгерімін оңтайландыруға жағдай жасауы
тиіс. ... 1999 ... ... девальвациялануы елдің экспорттық
салаларына жағымды болса керек-ті. Шын ... бұл ... ... қымбаттауына орай іске аспады, соның салдарынан шикізат
өнімдерінің бәсекелестік қабілеті ... ... ... ... ... импортты құрайтындар қымбаттай ... бұл ... ішкі ... есебінен өзіндік құнның арзандауы
байқалмады, өйткені көптеген ... ... ... шетелдік валютамен төленді (немесе соған теңестірілді).
Осылайша, тәжірибе ... тән ... бар ... девальвация соңынан ... ... ... ... байқалмады.
Мұнымен қатар, шикізат әлемдік нарықта жоғары бағаланатындығы
себепті, алыпсатарлық ... да жоқ ... ... ... де
шикізатты өңдеудің жоғары кезеңдерін Қазақстан аудиториясы шегінде
дамытуға ... ... ... өткендерге экспорттық несиелерді өтеу мен ... ... ... ... ... екендігін қосып
қойған жөн. Сол себепті ... ... ... соның
ішінде валюталық-қаржылық ... ... мен ... ... ... ... ... қолдау жасау үшін
барлық ... ... ... Теңгенің девальвациялануы ... ... ... бермегенімен, бәрібір оның жағымды жақтары
болғанын әсте ... ... ... ... ... тауарларға деген сұранысты арттырды, ал
бұл ... ішкі ... ... ... ... ... ... жағдайына оң септігін тигізді. ... ... ... ... және тағы да ... ішкі ... берушелермен
құнсызданған ұлттық валюта ... есеп ... ... ... ... нығайтып алды. Дәстүрлі экспортың тауарларға
әлемдік баға ... ... ... ... ... шығындары,
әсіресе, еңбекақы бойынша азайды.
Жағымсыз жақтары (олар жайлы біз ... ... ... ... ... ... (бұл мемлекеттік қарызға да, жеке
меншік міндеттемелеріне де ... ... ... қымбаттауы
қазақстандық экономиканың нақты саласының инвестициялық ... ... ... ... мен ... ... тұрмыс-тіршілік деңгейіне өте жағымсыз қырынан әсер ... ... ... мен ... ... тиімді
құралы ретіндегі девальвацияның рөлі ... ... ... қарыздарды өтеу кезінде билік ... ... ... оның өсуіне мүдделі болады. Бұл олардың теңгеге
шаққандағы ақша ... да еш ... ... мұндай мақсатқа
жету үшін ... қор ... ... ... ... жол ... қажеті жоқ. Мемлекеттік бағалы ... салу үшін ... ... ... ... ... ... тұрақтандыруға мемлекеттің мүдделілігін
күшейтетін фактор инвесторлар үшін ... ал ... яғни ... тиімсіз болып табылады. Бюджет тапшылығын ... ... ... ... теңгемен есептелуі тиіс. ... ... ... ... ... шақта Ұлттық банкке доллардың
төмен курсын ұстап тұру онша ... ... ... ... алыпсатарлықтың шабуылы тым күшейе қоймайды. ... ... және ... ... ... ... доллар курсының ауытқуы мүлде басқаша болмақ.
1999 жылы, мысалы, доллар ... ... 132 ... 143 ... ... ... ... өтті. Ал қаржы нарықтарында
инфляциялық өсу басым болған жоқ. ... ... ... ... ... ... берді. Осылайша, экономикалық
дағдарысқа ұшырауы мен бюджет жүйесінің ... ... ... ... ... ... нарыққа килігуге мәжбүр
(негізінен, ақша көлемі мен ... ... ... ... ... ... ... тұрақты курсын ұстап тұру үшін
керемет қолайлы жағдай қалыптасты, ол, негізінен, қазақстандық ... ... ... ... ... баға ... ... Қазақстан экономикасының 2000 жылғы өсуінің ... ТМД ... ең ... бірі ... ... ... шектен тыс күшеюін болдырмау мақсатымен Ұлттық
банк ішкі ... ... ... алу ... ... және ақша
көлемін қысқа мерзімді ... ... 2000 жылы ... шамамен 250 млн. долларды байлады.
Ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... да бюджетте қарастырылған көрсеткіштен біраз
төмен болды. ... өсу ... ... валютаның
девальвациялануы деңгейінен асып түсті. 1999 жылы ол ... ... ... ... ... экономиканың монетизациялық
деңгейі төмендеп, «қымбат ақшаң саясаты жүргізілді.
Сарапшылардың есептеулері ... ... ... ... ... ... 35-50%-ті құрағанда ғана дұрыс
өмір сүре алады.
Әлемдік бағаның тұрақсыздығына ... ... ... үшін ... ... келісімнен келіп түскен (660 млн. АҚШ
доллары) қаражаттан ... Қор ... ... ... Қор ... экономиканы шетел валютасының ... ... ... ... ... ... ... қорғау қызметін
атқармақ.
Елдегі ... ... ... мен оның әрі ... ... жасалған қолайлы болжамдар Қазақстанның экономикалық
саясатына ... ... ... артуына ықпал етті.
2000 жылы инвестицияның көлемі 29%-ке ... ... ... ол ... ... құрады.
Дегенмен, дамыған елдердің монетизациясының орташа ... ... ... ... бұл ... 15%-ке ... ... халықтың қор жинауға бейімділігінің жоғарлылығымен, сондай-ақ
тауарлар мен ... ... ... көтеріңкілігімен түсіндіруге
болатын секілді. Жапония — әлемдегі ең ... ... ... ... ... пайымдауына қарағанда, Қазақстанның
экономикасын жандандыру үшін 16-18% ... ... ... банкноты — теңгені айырбастау 1993 жылғы 15 қарашада
басталып, 20 қарашада сәтті аяқталды. Сөйтіп, айналымнан ... ... ... ... ... тасталды. Оның сомасының жалпы көлемі
950,6 млрд. рубль болды.
Өзінің ұлттық валютасы болуы Қазақстанда ұлттық банк пен ... ... ... және валюталық саясатын ... ... ... ... ... жеделдете түсті. 1993
жылғы 18 қарашадан 21 ... ... ... ... ... ... құны ... 6,31-ге дейін өсіп, 1993 ... ... ... ... ... ... ... несие беру қарқыны қысқартылды.
Орталық банктің қаржымен қамту мөлшерлемесі 1993 жылғы ... ... ... 1993 жылғы 12 желтоқсанда - 240 % көтерілді. Ал, 1994 ... ол ... ең ... ... ... 270% ... алып, ұлттық валюта енгізгеннен кейін ... ... ... ... ... процесі басталды.
Қазақстандағы алтын валюта қорын ... ... ... ... пен ... ... ... үшін белгілі бір шикізат базасы
қажет болды. Ұлттық банк 1997 жылғы ... ... ... ... ... есебінен өзінің валюталық қорын қалыптастырып, экспорт
шығарушыларына оның түсімінің 50%-ін ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық банктың ішкі валюталық сауда-
саттығы ... ... ... ... түсіретін өзге көздері ерікті айырбасталған
валюта болды. Бұл қаржы министрлігінен, әсіресе, ... ... ... ... Ал несиелік қаржы Халықаралық валюта қорынан және Халықаралық
жаңғыру және даму ... өзге ... ... ... ұйымдар
мен шетелдік мемлекеттерден алынды. Сөйтіп, қаржы несие алушыларға ... ... бір ... ... ... ғана ... жылдан бастап Қазақстан Республикасында әлемдік экономикаға
белсене қатысуына орай тұңғыш институтциялық инвесторлар мен қор ... ... ... ... ... жалпы халықаралық қор құрылымындағы бағалы
қағаз сауда-саттығының үлесі мол болды. Еркін айырбасталатын ... ... ... ... оның ... бір бөлігін құрады.
Алтын валюта қорын басқару барысында қазіргі әлемдік ... ... ... ұзақ мерзімді үрдіске айналатынға ұқсайды.
Қазақстан үшін де ... өзге ... ... ... ... ... ... тұрақсыздығын мойындатты.
Жұмсалатын халықаралық қаржы үш түрлі жағдайда қолданылады, ол
жұмсалатын ... ... ... құралы болып табылады. Сондай-ақ,
халықаралық төлем құралы (негізінен төлем балансының тапшылығын жабу ... ... ... ... ... әрі ол ... курсіндегі
ақша бірлігінің ауытқуларын шектеу құралы болып табылады.
Жұмсалатын халықаралық ... ... ... құралдарының 4 негізгі
бөліктерін қамтиды:
□ монетарлық алтын;
□ шетелдік валюталар;
... ... ... ... ... Арнаулы өзара қарыз құқықтары (СДР).
Валюталық және ... ... ... ... ... ... ... мәселелер туындатып, мұның өзі халықаралық
жұмсалатын қаржыны реттеуге жол ашты. Ресми ... ... ... ... ... ... ... факторлармен айқындалады, олардың ішінен
мыналарды бөліп айтуға болады:
• мемлекеттік валюта қорының жеткіліктілігі;
• оның құрылымдарының тиімділігі;
• валюталық жұмыстар ... ... ... ... ... және ... ... бойынша шектелушілік және қаржы
жұмсаушылық мәнбірлер.
Елдің алтын валюта қорының жеткіліктілігін айқындау ... ... ... қор ұсынысына сәйкес, мемлекеттің жалпы қоры мен сыртқы
сауда көрсеткіштерінің орташа деңгейінің сәйкестігін қолданады.
6 Кесте.
1991-2000 жж. ... ... ... ... негізгі бағыттары
| |1. ТМД ... жаңа ... ... ... мен ... ... |
| ... тәуелсіздіктің |
| ... ... |
| |3. ... ... және |
| ... ... ... |1. Кіші ... |
| |2. ... ... холдингке|
| ... |
| ... ... және |
| ... ... ... |
| |4. ... реттеу. |
|1993ж. ... ... және ... |
| ... ... ... |
| ... |
| |2. ... ақша ... |
| ... ... ... ... |
| ... реттеудің |
| ... ... ... несиелік|
| ... ... |
| ... алтын валюта қорын |
| ... |
| |3. Қор ... ... |
| |4. ... ... негізін |
| ... ... ... ... ... |
| |2. ... ... құру, кедендік |
| ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... және ... |
| ... ... қағаздар |
| ... ... және т.б. |
| ... ... ... |
| ... аяқтау, экономиканы |
| ... ... және ... |
| ... теңдестіру, |
| ... ... |
| ... секторларының |
| ... ... және т.б. ... ... ... ... ... ағылуы
көкейкесті мәселелердің біріне айналуда.
Капиталдың ағылуы, егер ... ... ... ... заңдылық нормаларды сақтаған кезде, прогрессивті экономикалық-
саяси құбылыс болып табылады. ... ... бұл ... кең етек жаюда.
Бір елдің ішінде нарықтық экономика тиімді ... ... ... ... ... ... Ал әлемдік экономика
деңгейінде тиімсіз экономикалардың құлдырауын, яғни елдердің. ... ... ... ... дамуын дамыған елдер қолдайды, өйткені бұл аз
дамыған елдерден капиталдарды тартуға мүмкіндік туғызады. Табиғи ресурстары
өңделмеген аз дамыған ... ... ... ірі ... ... мен ... ... арзанға сатып алуға мүмкіндік береді.
Әдетте, капиталдың қозғалуының келесідей әдістер қолданылады:
• әлемдік ... ... ... ... ... ... ... түсімді жасыру;
• жалған импорттық мәмілелер;
• шетелдегі бақылау астындағы заңды тұлғалар алдында ... ... ... ... ... ... қағаздарды сату бойынша операциялар;
• банктерден активтерді шығару мақсатында форвардылық ... және ... ... ... ішіндегі инвестициялық белсенділікті
төмендетеді, сонымен қатар елдің қаржылық қауіпсіздігіне ... ... ... ... ... ... әкеледі.
2. Қазақстандағы валюталық реттеу мен ырықтандыру механизміне
талдау
Еліміздің нарықты экономикаға көшіп, халықаралық еңбек ... ... ... ... ... механизмді қалыптастыру
қажеттігі туындады. Мұның ... бір ... ... ... болып
табылады.
Валюталық реттеудің мәнін қарастырғанда валюталық қатынас ... ... және ... ... ... ... ... туындайды.
Мемлекеттік реттеу мемлекеттік басқару органының саналы ... ... ... және ... сипаттағы іс-шараларды жүзеге
асырады. Бұл қызмет әлеуметтік-экономикалық жүйенің түрлі ... ... ... ... ... ету ... мемлекеттік
мекемелер мен қоғамдық ұйымдардың әрекетін заңды түрде ... ... ... ... ... басқару органдарының негізгі экономикалық
параметрлеріне мақсатты түрде ықпал жасайды. Бұл ... ... ... ... теңестіре отырып, нәтижелерге жету
үшін валюталық ағынның қозғалысын қамтамасыз етеді. Валюталық реттеу ақша,
несие қатынастары ... ... ... ... отырып, нарық
заңдарын қолдану арқылы ... ... ... ішкі және ... ... ... ... береді.
Валюталық реттеу бір жағынан ... ... ... барлық басымдықтарды өте тиімді қолдануға мүмкіндік берсе, ал
екінші жағынан әлемдік нарықта ... ... ... төмендеуіндегі
жағымсыз ықпалдарды шектейді. Сөйтіп ұлттық және шетелдік ... ... ... бәсекелестікте отандық өндірушілер мен
экспорт ... ... ... ... ... нормаларды жасау үшін қолданылады.
Мұндайда валюталық операцияны жетілдіруге қатысатындардың құқықтары ... ... ... құқық нормасы болмақ.
Міне осылай, валюталық реттеу елдің экономикалық ... ... ... ... де, ... ішкі ... де ... қатысуға тиіс. Бұл — валюталық реттеу елдің несие-
ақша саясатымен тығыз байланыста болу тиіс ... ... ... ... бойынша төмендегідей жетістіктерге жетуге
болады:
1. ұлттық валюта бағамының ... мен ... ... ... емес ... ... қамтамасыз ету үшін ұлттық
валютаның тұрақтылығын қолдауға;
3. салалар арасындағы капиталдарды құюға;
4. ... ... ... ... және оның ... үшін жағдай жасауға;
5. елдің алтын-валюта қорын қалыптастыруға;
6. ақшаның шетке ағылуына қарсы күрес жүргізуге мүмкіндік ... ... ... болу үшін оның ... ... ... ерекшелеп, валюталық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... реттеудің макроэкономикалық ... ... ... ... мүддесін өткізуге бағытталуы тиіс. Оның
мақсаты халықаралық еңбек бөлінісіне ... ... ... ... белгілі бір макроэкономикалық тепе-теңдік параметрлерін
анықтауға қол ... ... ... ... ... ... реттеу
валюталық саясатты жүзеге ... бір түрі ... ... да ... ... ... бір ... құрайды.
Валюталық реттеу өндіріс қызметінің тұрақтылығын қамтамасыз етіп қана
қоймай, сонымен қатар қазіргі әлеуметтік талапқа сай өмір ... ... ... ... ... ... үйретеді.
Валюталық реттеудің объектісі ұлттық экономика бола отырып, ол
макросекторлардың ... ... ... ақша және ... ... ... қызмет бірлігін қамтамасыз ететін тұлға орталық банк
пен мемлекеттік билік органдары болып ... ... ... ... интервенцияны, кедендік
саясатын, салық-бюджет ... ... ... ... реттеу саясаты,
орталық банктің ... қою ... ... ... ... тікелей араласуды; халықаралық валюта ұйымдары қызметіне
қатысуды; ... ... ... ... және ... ... кезеңде валюталық реттеу мен ақша-несие саясатының, сыртқы
сауда саясаты мен ... ... ... ... ... ... ... олардың түрлі қырларының өзара байланысатын механизмін
айқындап, соның негізінде валюталық реттеудің ... ... ... ... ... ... экономиканың даму мөлшері
бойынша процестерде көрініс береді, ал нарықтық реттеу егер ... ... ... ... ... ... Нарықтық және мемлекеттік
валюталық ... ... ... ... ... ... ... береді. Өтпелі экономика елдері үшін ... ... ... ... әлі қалыптасып үлгірмегендіктен, валюталық
реттеу ұлттық экономиканың қалыптасуына ықпал етерліктей ... ... ... ... ... бір бөлігіне айландырады.
Сонымен қазіргі заманғы валюталық нарық сипатының өзгеруі мемлекеттің
халықаралық валюта тасқыны ... ... ... ... валюта
нарығының ашық болу мүмкіндігіне жол ашып, оны бүкіләлемдік ... ... ... ... ... ... ... капитал қозғалысын ырықтандыру
саясатын жүргізу сырттан ... ... ... ... ... ... ... ынталандыруды қамтамасыз ету арқылы
жүргізіледі.
Капитал қозғалысын ырықтандыру ... ... ... мен
қаржылық түсімдерді ғаламдандырудың өзекті элементі болып табылады. Ол
нарықтық экономикасы дамыған әрі ... ... ... ... ... шығып кетті. Ал ... ... ... ... ... ... банктерінің іс-әрекетіндегі ақшалай
несие және ... ... ... ... бірі ... ... ... ырықтандырудың негізін қалайтын шарттардың
бірі – төменгі мәндегі ... мен ... ... және валюта
жүйесінің бекемдігі кезінде алынған ... ... ... ... ... ... үшін ең ... қаржы
ашықтығы болуы ... ... ... ... ... ... артады. әрі банк жүйесіндегі қаржы дағдарысын жеңіп ... ұзақ ... ... ... ... көрсетіп отырғандай, өтпелі экономикалық елдерде
капитал қозғалысын ырықтандыру, әдетте, макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... өте күрделі, қарқынды
және ... ... ... Әдеттегі ой-сана деңгейінде
көрінетіндей, шетелдік валютаның үлкен ... ... ел ... ... ... ... ... үшін оның жетіспейтіндігі
тәрізді тым ... де ... мен ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының төл валютасы өз экономикасын дамытуға жол ... Бұл ... ... ... ... ішкі ақша ... ... бірден-бір заңы төлем
құралы ретінде орнығуында орын ... ... ... ... ... ... және ... валютасының ауқымын
айқындайтын заңды жетілдіруге шақырамыз. ... ... ... ... ... қолда бар ақша айналымының ... ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта валюталық құралдардың теңгеге
қарағанда зор беделмен пайдаланылатындығы белгілі. Себебі ... тек ... ... ғана ... ... ... өзгеруінен
де ұтады. Нарықтағы және «челноктікң бизнестегі үлкенді-кішілі есеп
айырысулар ... ... тек ... ғана ... ... Қаржы
делдалдары да (коммерциялық банктер) өздерінің активтерінің басым ... ... ... ... - ... ... салым құралы болып
отыр. Бұл дұрыс емес, ... ... ... ... ... шетел валютасын сатып алуы басқа мемлекеттердің ... ... ... Ол ... ... ... ылғи да
байланысты емес (челноктік саудамен).
Парламенттегі капиталдарды 2001 жылғы 2 ... ... ... ... ... ... туралың
Заң қабылданып, ол өз күшіне енді. Бұл акция бір реттік қана ... ... ... ... қосымша қаржы көздерін тарту
мақсатымен өткізілді .
«Көлеңкелі капиталдардың ресімлендіру ... 2001 ... ... ... ... 21, 512 млр. теңге немесе 147 млн.
жуық АҚШ ... ... ... Үкімет ресімлендіруде күтілген
нәтижелерге ... ... ... ... ... ... ... жасалған азаматтарға тағы бір нақты ... ... ... ... тағы 10 күнге ұзартылды ... 2001 ... ... ... ... ... көлемі 70 млрд. 448 млн.
теңгені немесе 480,2 млн. АҚШ ... ... ... ... ... ... Ресімлендіру салдарынан нарықтағы валюта ... ... ... банк ... ... тыс күшеюін болдырмау
мақсатында шамамен 70 млн. долларды сатып алды.
Қорыта келе, ... ... ... ... әрі ... ... банк пен ... бірлескен мәлімдемелері бір-бірлерімен үндесіп
жатқанда ғана Қазақстанның экономикасы өркендейді. ... ... еш ... ... импорттық тұтыну тауарлары мен дәрі-
дәрмектерді, тағы басқа да көптеген заттарды сатып алуға бюджеттік ... ... ішкі ... ... түсе ме, ... ... ... валюта саясатын жүзеге асыру кезінде міндетті түрде ескерілуі
қажет.
Сөз түйіні – ... ... ... халықтың тұрмыс-
тіршілігін жақсарту үшін осы іске араласатын ... ... ... сауатты болуы тиіс. Сонда ғана ел экономикасы көгеріп, капиталдың
«қазаның толады.
ІІІ тарау. ВАЛЮТАЛЫҚ САЯСАТТЫ ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ РЕТТЕУДІ ЖЕТІЛДІРУ ... ... ... және ... ... ... ... қою болды, және бұл қазіргі кезде көптеген дамушы елдер ... ... ... сақаталып отыр. Қазіргі кезде айтарлытай
дамыған Еуропалық Одақ елдері, Жапония және АҚШ-та ерекше болып ... да өз ... ... бір ... (60-70 жылдары) капитал ағындарын
бақылаудың қандайда бір нысандарын қолданған болатын.
Валюталық режимнің сақталу ... ... оның ... ... Атап ... ... мерзімді капитал ағындарын сезінге
елдерде онық ұлттық валютаның айырбас курсына ... ... ... ... ... ... валюталық есепшоттарға толық не
ішінара есептеу түрінде шекетеу енгізіледі, егер елде инвестиция 1 жылдан
кем ... осы ... ... ... бір процентін алып отырады.
Мұндай жағдайда валюталық режимнің ... ... ұзақ ... тартамдылығын жоғарлату арқылы солардың пайдасына
капиталдың әкеліну құрылымын өзгерту ... ... ... үшін ... ... экономика үшін сипаты мен әлеуетті
әсеріне қарай операциялар жүргізуге ... ... ... ... ... әкетіуін шектеу арқылы, әсірісе, ... ... ... ... ... ... тұрақтылығына қол жеткізу
еді. ... да ... ... ... ... ... алу
талаптарына негізделген валюталық реттеудің мұдай жүйесі ТМД және Шығыс
Еуропа елдерінің көпшілігінде, оның ... ... да тән ... жылы ... ... ... туралы” Қазақстан
Республикасының Заңында капитал ... ... ... (лоардың тізбесі сол заңда қарастырылған) және ... ... ... ... пайдасына өтуін (ауысуын)
көздейтін операцияларды Қазақстан ... ... ... тиіс ... ... ... іс ... шетел капиталын әкелуіне және
шетелдік инвестициялармен байланысты ... ... ... Ал ... әкелуіне келетін болсақ, Заң қабылданған кезден
бастап ... ... ... ... ... ... алу талабы түріндегі
шектелер капитал қозғалысына байланысты операцияларға қолданылады, олардың
қатарына мыналар жатады:
➢ шет елге тікелей және ... ... ... ... 120 ... ... уақытқа несие беруі;
➢ резидент еместерге жылжымайтын мүлік төлеміне аударымдар;
➢ резидент еместердің ... ... ... ... міндеттемелерін орындауды 120 күнне астам мерзімге ұзарту;
➢ шет ... ... ... ... ... ... ... қозғалысына валюталық шектелулер қою қажеттелігі
шетел валюталарын ұсынудың ішкі көздеріне едеуіп ... ... ... ... ... нық ... болмауына байланысты еді, сондықтан да
елден валюта қаражатының кез келген ... ... ... ... ... ... және жалпы алғанда экономиканың дамуына кедергі
келтіру болып ... ... ... ... ... кейбір ерекшеліктері бар
барлық субъектілері үшін, олардың ұйымдық-құқықтық нысанына және ... ... ... ... ... ... ... тәртібі көзделеді.
Қазақстанда валюталық режимді алдағы уақытта да ырықтандыра түсу
идеясы аяқ астынан туындаған жоқ, ол ... ... ... ... ... және әлеуетті сыртқы тәуекелдерді ескере отырып, Қазақстан
экономикасын дамыту болашағына негізделеді.
1999 жылы сәуірде өзгермелі ... курс ... көшу ... ... ... ... оң ... туғызды, ол инфляция қарқынының
төмендеуі мен халықтың банк ... ... ... өсуі есебінен
бүгінгі күнге дейін біршама тұрақты ... ... ... ... 2001 жылдың
екінші жартысында Қазақстан экспорттайтын тауарлардың әлемдік ... ... ... ... үш жылда экономикада ішкі ресурстар мен
республикаға капиталдардың тұрақты ... ... ... сыртқы
факторларды ауыртпалықсыз жұмсарту үшін мол мүмкінік қалыптасты.
Тауардың және қызмет ... ... ... негізгі балансында
көрсетілген төлем балансының ағымдағы есепшотының тапшылығына қарамастан,
капиталдың таза ағыны 2001 жылы ЖІӨ-нің 5% мөлшерінде болып, ... ... ... ... ... теңге құнсызданып, мұнайдың әлемдік
бағалары ... ... ... ... ... кезеңге қарағанда 2 еселен
астам дерлік жақсарды.
Капитал ағынының құрылымы өндірстік мүмкіндікті ... ... әрі ішкі және ... ... икемді портфельдік
инвесторлар күткен ... онша ... ... Атап ... ... ... әсірісе, инвестициялық тауарлар мен аралық
өнекәсіптік тұтыну тауарларының импортын ... ... ... ... яғни шетелдік капиталдың әкелінуі жойылмайды,
тіпті республика кәсіпорындарының негізгі ... ... ... ғана ... сол, ... ... әкелінуі, ең
бастысы, шикізат секорында ... ... ал ... қатар өңдеу
өнеркәсібінде айналым қаржысының жетіспеушілігі аса ... ... ... кен ... алдағы уақытта игере түсу ... ... ... ... ... ... өйткені мұнай
долларларының әкелінуі оларды ... ... ... ... курсының қымбаттауы жағына қарай ауысатын болады.
Мұндай жағдайларда валюталық режимдерді ырықтандырудың негізгі мақсаты
валюта қаражатын пайдалану ... ... және ... оның ... шетелдік активтер есебінен арттыру ... ... ... деген сұрақтарға жауап іздеу — айдан анық: табиғи
ресурстады игеру қарқынын төмендете отырып, жерге ... ... ... ... ... бос қаржы қаражаттарының артығын және
капиталдың әкелінуін ... ... ... ішкі ... түсімділігі
мен тиімділігін төмендету; не экономика үшін ... ... ... кіріс
көздерін алу үшін қаржы ресурстарын инвестициялау.
Қатаң валюталық ... ... ... ... күші ... ... ... қарағанда жоғары болуына емес, оның қосымша
құнмен ... ... ... іс жүзінде қамтамасыз етілуінде
екіндігі айқын болып табылады.
Сонымен бірге әкімшілік шектеулер ... ... ... тиімді болмайтынын
түсіну қажет, өйткені қаржы нарығының ... және ... ... ... күрделуіне байланысты белгіленген шектеулері айналып өту
үшін қасымша мүмкіндіктер пайда ... ... ... ... ... тиімді жүйесін құру үшін және ... ... ... ... ... ... ... төлем балансы мен
ұлттық валютаның тұрлаулығына байланысты макроэкономикалық ... ... шешу үшін ... ... ғана ... ... Шығыс Еуропа елдерінің тәжірибесін алуға болады, олар не валюталық
режимді толық ырықтандырды (Венгрия, Чехия), не осы ... жуық ... ... ... ... ... Сонымен бірге капиталдардың әкелінуіне
қойылатын шектеулер алынып ... ... ... әкетілуін
ырықтандыру ең әуелі ... ... ... ұзақ мерзімді
портфельдік инвестициялар мен несиелерге, дамыған ... ... ... ал ... ... ғана ... мерзімді қаржылық
құралдарға қатысты болады. Осыған ұқсас тәсіл біздегі ... ... да ... ... режимді ырықтандырудың негізгі принциптеру мен ... банк ... ... ... ... ... валюта ағымын
реттеу тәсілдерін өзгертуді ұсынады, мұның ... ... ... ... мен ... ... ... жағдайы кіреді.
Валюталық реттеудің әлдеқайда қолайлы ... ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда,
олардың тартымдылығына қарай; инвестицияны ішінара не толық жоғалтудың
ілеспе тәуекелінің ... ... мен ... ... сыртқы нарықтарға экономикалық кең көлемде қатысуынынң ... ... ... болады.
Сонымен қатар валюталық реттеуді ... ... және ... ... ... ... ол төлем балансының жай-күйіне,
ішкі қаржы нарығының және ... ... даму ... ... айырбас курсының тұрақтылығына қарай бірнеше кезеңге бөліне
отырып, болашақтағы ұзақ ... ... ... ... сыртқы сауда операцияларынан түскен капиталдың
тұрақты әкелінуіне қол жеткізу ... ішкі ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық қызметтің барлық
қатысушыларына бақылау ... ... ... мен ... ... ... болуы үшін барлық алғышарттар жасалғанға
дейін валюталық ... ... ... ... ... алып тастау
мүмкіндігі туралы айту әлі ертерек.
2002-2004 жылдаға ырықтандырудың бірінші ... ... ... ... ... бағытталған, бәрінен бұрын мыналарға
қатысты:
➢ экономикалық жағынан сыналған деп есепетлінетін шет елге ... ... олар ... ... ... ... ... кеңейтуге, жаңа нарықтарға енуге және
тарнсакциялық шығасыларды азайтуға ... ... ... ... ие болған және тәуекелдің төмен деңгейі бар бағалы
қағаздарға резидент еместердің портфельдік инвестициялары;
➢ валюталық реттеу ... ... ... тыс ... жою мақстаында ерекше тауарлардың экспорты ... ... жеке ... шет елде есепшот ашуына қойылатын талаптар.
Сонымен қатар, тәуекелді басқару ... ... ... ал ... ... да қаржылық институттарға енгізумен қатар ... ... ... ... ... ... зейнет ақы қоры үшін
олар ... ... және ... ... ... ... ... бағаланатын болады.
Осындай жағдайларда қаржы институттарының валюталық операцияларын
Ұлттық банк ... ... ... қажеті болмайды, өйткені валюталық,
елдік, несиелік тәуекелдердің және басқалардың орны ... ... ... ... жабылады, ал жетіспеген жағдайда инвестор
мұндай ... ... ... қаржылық институттардың операциялары пруденциалдық реттеу
рәсімдері мен ... ... ... ... қозғалысымен байланысты
операцияларды лицензиялау ... ... ... ... ... валюта қаражатына жоғары ... ... ... ... мен ... институттар қаржылық жағынан
алғанда тұрақты түрде жүргізіп ... ... және ішкі ... ... ... тұрақтандырмауға қабілеті жоқ,
ырықтандырудың ... ... ... валюталық реттеудің жұмсарылатын
талаптарына қатысты операциялар санатына жататын болады.
Ұлттық банк әзірлеген ... ... ... ... ... дамыту және ақша-несие саясатының бағыттары жөніндегі шаралар
кешенінде валюталық режимді алдағы уақытта ... ... ... ... ... ... ... салдарлары. Валюталық
реттеу талаптарын жұмсарту сыртқы ... ... ... ... ... ... ... асыру үшін қосымша
мүмкіндік туғызатындығы сөзсіз. ... ... ... ... ... ... деп күтуге болмайды.
Валюталық режимді ырықтандыруға байланысты негізгі қауіп мыналар:
1. экспорт шығарушылардың валюта түсімінің Қазақстаннан тыс ... ... ... ... ішкі ... ақшаны ішкі экономикаға емес, шетелдік активтерге
инвестициялау;
3. халықтың жинақ ... шет ... ... ... ... ... бар қысқа мерзімді портфельді капиталдың
экономика мен ішкі нарық үшін тұрақтандырмайтын әсері.
Біріншіден, валюта режимін ... ... ... ... ... ... өзгерту, яғни егер Қазақстан ... ... ... ... ... қазақстандық кәсіпорындар
уәкілетті банктердегі есепшоттарға экспрот үшін ... ... ... ... ... ... Республикасында резиденттер арасында ұлттық
валютамен операциялар бойынша төлемдер мен ... ... ... ... да ішкі ... орнын бұрыңғыдай валюталық түсімді
айырбастау есебінен жабу қажет болады.
Сонымен қатар, валюталық қаражаттарың ... ... ... ... ... ... ... шетелдік активтерге еркін
салу үшін валюталық қаражаттың деңгейі кәсіпорындардың ұзақ уақыт ... ие ... ... ... ... ... ... импортына ағымдағы қажеттілігімен айқындалатын болады.
Екіншіден, шетелдік бағалы қағаздарға инвестициялау барынша ... ... ... бұл ... ... инвестициялардың
түсімділігін төмендетеді және сондықтан да өзінің инвестициялық портфелін
барынша түрлендіруге ұмтылатын кәсіби инвесторларға ... ... ... қорларға) тән.
Мысалы, ЗАБК зейнетақы активтерін шетелдік эмитерттердің ... ... & ... және ... жіктуі бойынша) және Аа2
рейтінгінен (“Moody's” жіктеуі бойынша) төмен болмайтын бағалы қағаздарына
15%-тен ... ... және ... қаржы ұйымдарына 10%-тен
аспайтын мөлшерде орналастыруға лимиттері болса,олардың нақты ... ... 1 ... 6,1% және 1,25% ... – 8,75%) болады. Яғни тартылған
зейнетақы активтері есебінен ... ... ... инвестициялар
түріндегі операцияларды жүзеге асыруына Қазақстан Ұлттық банкінің бас
лицензиясы болса, ... ... ... ... ең төмен
белгіленген шектеулерге қарағанда ... аз, яғни ЗАБК ... ... ... қағаздарға инвестициялауды дұрыс санайды.
Бұдан басқа, банктің республикасының ішкі активтеріне орналастыратын
қаражаттардың көлемі ішкі ... ... ... аз ... ... қатысты қолданылып жүрген талап қазақстандық банктердің Қазақстан
экономикасының нақты секторын емес, ... ... ... үшін ... ... ... ... жол
бермеудің тиімді құралы болып табылады.
Үшіншіден, бірінші кезеңде шет елдердегі шетелдік банктерде есепшоттар
ашуды ырықтандыру, егер есепшоттар ... ... және ... ... ... ... рейтингтің жоғары деңгейі бар банктерде
ашылған жағдайда ғана лицензиялау талаптарын өзгерту көзделеді.
Осындай операциялар ... ... ... ... шетелдік банктерге орналастыратын қаражаттардың ... ... ... ... ... шараның мағынасы, бір жағынан,
банктің ... ... ... ... ... ... тәуекелін
төмендетуге мүмкіндік беретіндігінде, ал екінші жағынан, артық әкімшілік
тыйым ... мен ... жою ... шын ... ... ... бақылаудың тиімділігінің артатынында болып отыр. Сонымен ... ... ... ... ... ... қабылдаған шаралары осы
елдерге жарияланбаған капиталдың елеулі бөлігінің кетіп қалу ... ... егер шет ... есепшоттың болу қажеттігі жұмыс, оқу ,
не емделу, шетелдік банктегі ... ... ... ... ... оны ... және ... аударуға жұмсалған шығынды
ескергенде, Қазақстан банктері ұсынатын ... ... ... ақша үшін ... ... ... Мұндай жағдайда
басым міндеттер инфляция қарқынын ... ішкі ... ... және банк жүйесінің тұрақтылығы есебінен ішкі ... ... түсу ... ... ... ... ... қағаздарға қысқа мерзімді
салымдары ... ... ... ... ... ... жою
цырықтандырудың соңғы кезеңінде ғана жүзеге асырылуы ... ... ... ... жеке ... шетелдік активтерге жалпы
инвестициялары 2001 ... ... 1,8 ... АҚШ ... ... Оның 233
млн. доллары резиденттердің тікелей және ... ... ал ... ... ... ... байланысты активтерді
құрайды (дебиторлық ... ... ... ... ... Валюталық режимді ырықтандыру банктерге, ЗАБК-ге,
сақтандыру компаниларына, зейнетақы қорларына пруденциалдық ... ... ... ... ... ... ... әжептеуір көп әкетіледі деп ойлаудың қажеті жоқ. Оның көлемі,
сонымен қатар тәуекелдердің ... ішкі ... ... ... ... ... ... кәсіби тәжірибеге;
сондай-ақ ішкі экономикалық саясатқа деген сенімге де байланысты.
Сонымен бірге капиталдың ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... төлем қабілеттілігіне қауіп
туғызбайды (қысқа мерзімді сыртқы борыштың ... ... ... үлесі
2001 жылы 9%-тен аспады). Әрине, қаржы құралдары нарығының дамуына қарай
шетелдік портфельдік ... үшін оның ... арта ... ... ... ... капиталдың әкелінуінің айтарлықтай өсу
үрдісі тұрақты ... ... ... банк алыпсатарлық капиталдың
тұрақсыздандыратын әсерін ... ... үшін ... және ... қолдан келетін барлық шараларын қабылдайтын болады.
Жалпы алғанда, валюталық операциялар жүргізуде шектелерді жоя ... ... ... ... ... валюта заңдарының талаптарын айланып
өту арқылы валюталық операциялар ... ... ... ... ... ... бұл валюталық операциялардың өте ... әрі ... әкеп ... ... ... шетелдік инвесторлар валюта
операцияларына әкімшілік бақылау ... ... және ... ... ... ... ... климатын жақсартатын
фактор ретінде қарастырады және алдағы ұзақ мерзімге елге шетелдік капитал
әкеуге ... ... ... ету үшін ... ... арасындағы қарым-қатынастарды реттеу біздің ойымызша, ел
ішіндегі ұлттық ақша ағымы қозғалысына ... ... ... бір ... ағымы басқа елдің валютасына айырбасталып, ішкі айналымнан шетелге
шығып кетіп, сол ... ... ... ... Осы ... валюталық реттеуге
жасалынатын теориялық талдау валюта нарығының қаржы ... ... ... ... ... қарастыруды қажет етеді. Сөйтіп бұл
жерде бірінші кезекте ақша ... мен ... ... ... ... ... айқындалады.
Кейбір басқа ... ... ... мен ... ... ақыл-кеңестеріне құлақ асып, тәжірибеде
қолданулары олардың өз ... ... ... ... ... ... ... және халқының әлеуметтік
кедейшілік зардабын шегуіне әкеліп соқтырған еді.
Қазіргі заманның экономикасы өте ... ... ... ... ... реттеу мен мемлекеттік ... ... ... ... Сондай ... ғана бұл ... ... ... болып табылады. Экономиканы валюталық
реттеу барысында өкімет өз ... ... ... ... түзілетін экономикалық өзін өзі реттеу механизмін ... Өзін өзі ... ... ... іс-әрекеттерін
жүзеге асырғанда экономикалық организмнің ... ... ... ... ... ... субъектілер іс-әрекеттерінің ұлттық экономикадан
шығуы валюталық ... ... ... ... ... ... валюталық реттеу стратегиясының теориялық тұрғыдан әзірленуі ... ... ... ... ... жол ашуы тиіс.
Нарықтық экономика жағдайында валюталық реттеу макроэкономикалық
реттеудің ... ... ... ... ... валюталық нарыққа
қатысушылардың өзара ... ... ... ... өндірісті қамтамасыз ету болып табылады.
Макродеңгейде ұлттық экономиканың бір-біріне сай ... ... ... ... ... ету ... ... үшін экономикалық процестерді сәйкестендіруді,
қорлардың (ресурстардың) еркін қозғалысын және тағы ... ... ... ... құру ... Дәл сондай жағдайда ғана
бірыңғай ... банк ... ... ... ... ... және аймақтың барлық аудандарының бірдей экономикалық
ықпалға баламалы қамтылуы туралы сөз ... ... ... валюталық жүйе ғасырдың төрттен бір ... ... ... ... ғана құрылды. Бұл тарихи тұрғыдан өте аз ... да ... ... ... бар ... 1997-1998 ж.ж.
әлемдік дағдарыс дәлелдеді. Әсіресе, бұл Кеңес ... ... ... ... ... ... ... негізделген
және жалпы әлемдік бағдарлардан ... ... ... ... еді. Әсіресе Қазақстанда, мәселенің теориялық әзірлену
дәрежесінің ... ... ашық ... ... біз ... маңызды аспектілерді ескеруіміз қажет. Олар –
біріншіден, қаржы нарықтары ... ... ... болмауы кезінде қаржы ағымдарының қозғалысы дамушы елдердегі
«қапылң ақшалардың жаппай ағылымы үшін ... ... ... валюталық
курсының өзгеруіне күшті ықпал етеді. Дәл осы фактор валюталық бақылауды
күшейтуді және қаржы ... ... ... дайындауды қажет
етеді. Бұл туралы 90-шы ... ... ... ... ... ... және т.б. елдер сөз етті.
Екіншіден, қаржы нарығындағы өзгерулер орталық банктердің ұлттық алтын-
валюта қорларын ... ... ... ... ... нарықтық
бағамын тұрақтандыруға бағытталған шара ретінде ірі ... ... ... ... экономикада нарықтың өзін-өзі реттеуі – табиғи үрдіс. Ол макро
және микро дәрежеде нарықтық тепе-теңдікті сақтауға ... ... ... ... ... процесі елдің экономикасы мен дүниежүзілік
валюта нарығындағы өзгерістерді ескеруге тиіс. Біз мұны ... ... ... ... ... ... валюта нарығындағы, тіпті
тұтас экономикадағы өзгерістерге орай ... ... ... ... жөн ... реттеу механизмі тұтастай алғанда реттеу механизмі секілді
белгілі бір принципке негізделуі тиіс.
Валюталық реттеу мақсаттары бойынша төмендегідей жетістіктерге ... ... ... ... ... мен ... реттеуге;
2. инфляциялық емес экономикалық өсімді қамтамасыз ету үшін ұлттық
валютаның тұрақтылығын қолдауға;
3. ... ... ... ... төлем теңгерімі құрылымын реттеуге және оның ... үшін ... ... ... ... қорын қалыптастыруға;
6. ақшаның шетке ағылуына қарсы ... ... ... ... ... ... үшін валюталық саясаттың маңызды мақсаты
ретінде қаржылық және экономикалық тұрақтылықты ... ... ... ... ... ... мақсатқа жету мүмкін емес. Ондай
жағдайда ... ... ... ... механизмінің бір бөлшегі
болып табылады.
Валюталық реттеудің макроэкономикалық ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Оның
мақсаты халықаралық еңбек бөлінісіне ... ... ... ... ... бір ... ... параметрлерін
анықтауға қол жеткізу болуы тиіс.
Сонымен валюталық реттеу мен оны ... ... ... ... қорытындылар тұжырымдауға мүмкіндік береді.
Біріншіден. Валюталық реттеудің түрлі қырлары бір-бірімен күрделі
байланыста болады. Сөйтіп олар бір-біріне өзара әсер ... ... ... ... қалыптастырады. Осылайша валюталық ... ... ... ... ... ... экономикалық саясатта
жетекші роль атқарады.
Сөйтіп, экономиканы ... ... ... ... ... ... ... түзету құралдарының «нәзік реттеушісің болып, өндірістің
даму қарқынының ... әрі ... ... қамтамасыз етуге бейімделеді.
Валюталық реттеу өндіріс пен ... ... ... ... ... ... ... өндірістік салаға бұрып, экономиканың нақты
секторының түрлі қырлары арасындағы капиталды құюға ықпал ... ... ... ... ... болмауы
ұлттың экономиканың макроэкономикалық жағдайына кері әсер етіп, өндірістің
дағдарысын тездетіп, ... пен ... ... түседі.
Микродәрежедегі валюталық реттеу валюталық нарыққа ... ... ... ... ұлттық валюта бағамын қолдау үшін валюталық
ағымды қайта бөледі және ... ... ... ... өтеу,
елдің алтын валюта қорын қалыптастыру), жүзеге асыруды қаржылай қамтамасыз
ету үшін ... ... ... ... ... ... ... шығынын арттыра отырып, экономиканың ... ... ... ақша ... ... ... ... Ішкі нарықта
шетелдік тауарлардың басым болуы отандық өндірісті шеттетуге ұрындырады.
Үшіншіден. Валюталық реттеу процесінде монетарлық билік ... ... ... ... ... қатысуы шаруашылық механизмін
қайта құру процесінде жүзеге асады.
Сонымен өтпелі экономика елдеріне ... және ... ... ... ... тән. ... олардың валюталық қорларының дамыған
елдердің қорларымен салыстырғандағы шамасы тым мардымсыз екенін ескерсек,
валюталық ... ... ... ... ... баса мән беру ... терең ұғынамыз.
Сыртқы экономикалық ортамен байланыс арқылы Қазақстан өтпелі
экономика ... ... ... ... ... валюталық
нарықты реттеу барысында тепе-теңдікті, ұлттық экономикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ... ... ... қол ... қажет. Ол үшін
халықаралық бәсекелестікке қатысушы отандық ... ... ... ... ... әрі ... барынша қолайлы жағдай жасауға
тиіспіз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Международные валютно-кредитные и ... ... / Под ... ...... и ... – 2000 г.
2. Сухов М.И. Государственное регулирование ... ... в ... ... // ... и ... 1995 г. №3.
3. Манделл Р.А Эволюция международной валютной ... // ... ... ... управления– 2000- №1,2.
4. Основы международных валютно-финансовых и ... ... ... ред. ... В.В. ... – Инфра-М – 1998г.
5. Федоров Б.Г. Современные валютно-кредитные ... ...... ... ... ... Под ред. ... А.С. Москва – Бек, 1995.
7. Сухов М.И. Государственное регулирование валютного рынка ... ... // ... и ... 1996. ... ... Р.А ... международной валютной системы // Проблемы теории и
практики управления – 2000г
9. Челекбаев А.. В нынешних условиях необходимо ... с ... ... ... // ... - № 20, 1995г.
10. Жиленко Г. Экономика Республики Казахстан в годы реформирования ... и ... - №1, ... ... З.А. ... ... золотовалютных резервов:
актуально ли золото сегодня? // Саясат, №3, 2001г.
12. Окшантаева Н. ... ... ... и ... ... ... ... // Саясат, № 4, 1999г.
13. Рогачев А., ... Е., ... Т. ... ... ... ... контекст. Алматы – Тулга – 1997.
14. Закон РК «Об амнистии граждан РК в связи с легализацией ими ... ... ЗРК от 2 ... 2001 ... ... С. Жан ...... // Егемен Қазақстан. – 2002,
27 қараша.
16. Қазақстан ... «2003 ... ... ... ... Заңы // ... ... – 2002, 26 қараша.
17. Факторы и механизмы экономического роста. / под ред. Рогачева А.А. ... ... ... ... в ... индустриально-инновационного развития:
труды международной научно-практической конференции. Часть І / под ред.
Абишева А.А. 2004г

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттің қаржы ресурстарын жұмылдыру мәселелері25 бет
Тасымалдау үдерісін қайта құру жағдайындағы тариф құрылымы48 бет
Қазақстан Республикасындағы монополиялардың іс әрекетін мемлекеттік реттеу68 бет
Қазақстан Республикасының монополияға қарсы жүргізілетін мемлекеттік шаралар жүйесіне және оларды жүзеге асыру әдістерінің негізін қалыптастыру ерекшеліктеріне талдау жасау93 бет
Экономикалық қатынастар жүйесіндегі инфрақұрылымның даму мәселелері115 бет
"Халықаралық валюта жүйесі."28 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Ағымдағы шоттағы шетел валютадағы ақша қаражаттарының есебі43 бет
Ақша жүйесінің қалыптасу негіздері55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь