«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5

І.тарау. Ислам философиясы және Әл.Ғазали

1.1 Әл.Ғазалидің дүниеге келуі және қысқаша өмір.баяны ... ... ... ... ... .. 6.12
1.2 Мұсылман ғалымдарының философия ғылымымен айналысуы ... ...12.19
1.3 Әл.Ғазалидің өзге мұсылман философтарынан
ерекшелігі және оларды сынға алу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.27

ІІ.тарау. Әл.Ғазалидің діни.философиялық көзқарасы

2.1 Әл.Ғазалидің скептицизмнің арқасында діни ақиқатты тануы ... ...28.34
2.2 Әл.Ғазалидің этикалық философиясы
және бала тәрбиесі жөніндегі тұжырымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.47
2.3 Әл.Ғазалидің кәләм саласына деген көзқарастары ... ... ... ... ... ... .48.53

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54.63
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64.66
Зерттеудің өзектілігі: Әлем жұртшылығына белгілі Әбу Хамид Әл-Ғазали бүкіл Ислам әлеміне танымал болғаны құсап батыс философиясына да өзінің еңбектері арқылы кеңінен тамыл екені мәлім. Меніңше дін ғылымына деген сұраныс арта бастаған өлкемізде ислам философиясының соның ішінде Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастарын тану, оның арап, түркі тілдеріндегі шығармаларын мейлінше аудару ләзім. Сонымен қатар Әл-Ғазалидің заманымен ілгергі ислам философиясының даму деңгейін, сондай-ақ, Әл-Ғазалидің Мұсылман Аристотизммен Жаңаплатоншыл философиялық мектептерге деген сыни позициясын анықтау жұмыстың өзекті арқауы болып отыр.
Иә, бай тарихы бар Ислам мәдениетінің өркендеген сонау ҮІІІ-ХІІІ ғасырлар әлем тарихының ғибратты терең тарауларын қамтиды. Ислам мәдениетінің адамзат үшін әкелгені шаш етектен. Оған мысалды алыстан іздеудің қажеті жоқ. Қарапайым Ислам тарихына көз жүгірткен адам Исламның адамзатты надандықтың қою қараңғылығынан құтқарып алып, бақыттың таңын аттырып, адамшылықтың асыл мұраттарын көрсеткеніне куә болады. Солардың бірі Мұсылман философтары. Олар бүкіл Шығыспен Батысқа адами асыл мұраттардың жаршысы болған. Айталық, Әл-Фараби, Ибн Сина сынды данышпандардың Ежелгі Грециядағы ұмыт қалған философиялық дүниелерді тарих қойнауынан аршып алып, оларға жаңаша өң беріп түсініктемелер жазғаны жаһан тарихына мағлұм.
Cондай-ақ, Әл-Фарабимен Ибн Синаның жасап кеткен шындық іздеу жолын жалықпай сын елегінен өткізген, шынайы сыни көзқарасқа ие мұсылман философтардың да болғанын білеміз. Солардың ең басында Исламның «төл құжаты» деген атқа ие болып, атағы жаһанға жайылған Ислам ойшылы Әбу Хамид Мұхаммед б. Мұхаммед Әл-Ғазали келеді.
Әл-Ғазалидің Ислам философиясының дамуына қосқан үлесі қандай болса, сопылық ғылымының да белгілі бір жүйеге келіп, қалыптасуына еңбегі сондай сіңген. Әһлі-Сүннәт ғалымдарының көпшілігі сопылыққа айтарлықтай көңіл бөлмегеніне қарамастан, Әл-Ғазалидің сопылықты қолдауы, әрине сопылық ғылымының Исламға жат емес екендігін көрсетеді. Сопылық ғылымы оның еңбегі арқасында жаңа дәуірге қайта келді Сөйтіп, сопылық ғылымы Ислам мәдениетінде ресми бір мәртебеге ие болды.
Әл-Ғазалидің Кәләм ғылымындағы алар орнына қысқаша тоқталар болсам. Оның өмір сүрген ХІ.ХІІ.ғғ. кәләм тарихындағы өте маңызды кезең болатын. Бұл дәуірде кәләм ғылымында орын алған пікір-таластар кәләмның ғылыми әдістемесінің қалыптасуына негіз болды. Атақты ұстазы Харамайн Әл-Жүвәйни, ең алғаш болып логика әдісін кәләм ғылымына енгізді. Кейіннен Әл-Ғазали логиканы кәләм ғылымының бір бөлігі деп, Ұстазы әл-Жүвәйнидің логикадағы бастаған еңбегін әрі қарай дамытты. Сонымен қатар, логикада кемшіліктің болмағандығын, бұрынғы өткен кәләмшылардың түрлі жолдарымен логика әдісін қолдағандарын айтқан. Иә,Әл-Ғазали кәләм ғылымына жетік болатын. Ол, бұл салада бір қатар еңбектер жазды. Соның ішінде «Ихиа Ғұлумуддин» нің /Дін ғылымының жандануы/ кейбір бөлімдерінде және басқа кітаптарында кәләм ғылымына қатысты ойлары кеңінен айтылған. Философтың кәләм тарихындағы ең үлкен ерекшелігі методологиялық жаңалықтар енгізуі болып табылады. Ол, жалпы кәләм ғылымын үйрену керектігін айтумен қатар, оның қатерлі тұстарын да ескертіп кеткен. Оның ойынша, фықых, тәпсір ғылымдары азық болса, кәләм ғылымы дәрі сияқты. Ал, азықтың зиянынан қорқуға болмайды. Бірақ та дәрінің адам денесінің кейбір ағзаларына зиян келтіруінен сақтану керектігін еске салады.
[1] Prof.dr.Mehmet,Bairaktar.İslamFelsefesıne ğiriş.Ankara.1997,
[2] Prof.dr.Mehmet,Bairaktar.İslamFelsefesıne ğiriş.Ankara.1997
[3] Prof.dr.Mehmet,Bairaktar.İslamFelsefesıne ğiriş.Ankara.1997
[4] Dr.Prof.Hilmi Ziya Ulken.Islam,Dusuncesi.Istandul-2000
[5] Ғарифолла Есім. Фалсафа тарихы.Алматы 2000.
[6] Ülken;veBursalı;Farabi,Ankara kütüphanesi,хххvııı,Türk.İslam.Filozoflar,ııı,Kanat Kitapevı
[7] Hilmi.Ziya,Islаm dusuncesi.
[8] C.Sunar:Islam Felsefesı Derslerı,Ankara,1967
[9] C.Sunar:Islam Felsefesı Derslerı,Ankara,1967
[10] Hilmi.Ziya,Islаm dusuncesi.
[11] Hilmi.Ziya, Islаm dusuncesi.
[12] Hilmi.Ziya,Islfm dusuncesi.
[13] Prof.Macit Fahri.İslamFelsefesi.Tarıhı.çev:KasımTurhan.Istanbul.1992.
[14] Prof.Macit Fahri.İslamFelsefesi.Tarıhı.çevKasımTurhan.Istanbul.1992.
[15] Prof.Şerefeddin Gölcük.Kelam Tarıhı.İstanbul.2000.
[16] Prof.Şerefeddin Gölcük.Kelam Tarıhı.İstanbul.2000.
[17] Hilmi.Ziya,Islfm dusuncesi.
[18] Ibn.Haldun:Mukaddıme,çev:Z.V.Togan,Istanbul,1954,
[19] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990.
[20] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[21]Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[22] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[23] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[24] Ақжан Машани.Фараби және Абай.Алматы.1994,
[25] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[26] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[27] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990.
[28] Gazzali.Miyarul-İlm.Beyrut.
[29] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990
[30] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[31] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[32] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[33] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[34] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951
[35] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951
[36] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951.
[37] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964
[38] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964.
[39] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III,
[40] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III
[41] A.J .Wensinck,La Pensee de Ghazali,Paris.1940
[42] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[43] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[44] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[45] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[46 Еш-Шемеретул марзия
[47] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990
[48] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIII
[49] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[50] GazzaliçMiyarul-İlm.Beyrut.1990
[51] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufun .meselesı.Istanbul1993
[52] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufununmeselesı.Istanbul1993
[53] Ibn.Haldun:Mukaddıme,çev:Z.V.Togan,Istanbul,1954
[54]Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[55] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964.s62,7
[56]Gazzali.İhya-u-Ulumuddin ІҮ.б,30.Мағрифату-н Нәфси
[57] Gazzali.Mizanul-Amel,Kahira.1990
[58] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III
[59]Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIV,s307.Мүснед,ІІ.б.244, 251, 315;Бухари, «Истизан»,І.б,1;Мүслим, «Бирр»,115
[60] Gazzali..İhya-u-Ulumuddin.
[61] Gazzali.El-İktisad-filİtikad
[62] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[62] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[63] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[64] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[65] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[66] Gazzali.Mizanul-Amal
[67] Gazzali.Mizanul-Amal
[68] Gazzali.Mizanul-Amal
[69] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[70] A.J .Wensinck,La Pensee de Ghazali,Paris.1940.
[71] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[72] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[73] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufununmeselesı.Istanbul1993
[74] Gazzali.Mizanul-Amel,Kahira.1990
[75] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[76] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[76] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[77] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufununmeselesı.Istanbul1993
[78] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufununmeselesı.Istanbul1993
[79] Gazzali.Mizanul-Amel,Kahira.1990
[80] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIII
[81] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIII
[82] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIII
[83] Bekir.Topaloglu,Kelam.ilmine.giriş:İstanbul.1991
[84] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[85] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[86] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[87] Әр-Рисалатул уазғия,Бейрут. 1986
[88] Әл-Ғазали. Файсалул Тефриқа,Дамаска,1986
[89] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[90] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[91] Әл-Ғазали.Қыстасул-Мустақим.Байруит.1986
[92] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[93] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[94] Gazzali.Cevahirul-Kuran.Beyrut.1990
[95] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin
[96] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[97] Şibli enNumani.Islamın.FikirKılıcı.İstanbul.1972
[98] Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[99] .İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[100] Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[101] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[102] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[103] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin
[104 ] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[105] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[106] Халифа Алтай Құран Кәрім. Қазақша мағынасы Мәдина 1991 ж.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Философия және ... ... ... А Г И С Т РЛ І К Д И С С Е Р Т А Ц И ... тақырыбы:
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»
Орындаған: Дінтану бөлімінің 2-курс магистранты Айдаров Ш.Ә.__ ______
Ғылыми жетекшісі: филос.ғ.д., профессор Байтенова Н.Ж. ___ ... ... ... А. ___________
Қорғауға жіберілген күні: “-----“ ----------------2006 ж.
Кафедра меңгерушісі: ... ... ... Н.Ж. ... 2006 ... 3-5
І-тарау. Ислам философиясы және Әл-Ғазали
1.1 ... ... ... және ... ... ... Мұсылман ғалымдарының философия ғылымымен айналысуы.......12-19
1.3 Әл-Ғазалидің өзге мұсылман философтарынан
ерекшелігі және ... ... алу ... ... ... көзқарасы
2.1 Әл-Ғазалидің скептицизмнің арқасында діни ақиқатты тануы.......28-34
2.2 Әл-Ғазалидің этикалық философиясы
және бала ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары
.........................48-53
ІІІ ... ... ... ... Әлем ... ... Әбу ... Әл-Ғазали
бүкіл Ислам әлеміне танымал болғаны құсап батыс философиясына да өзінің
еңбектері арқылы кеңінен ... ... ... ... дін ... деген
сұраныс арта бастаған өлкемізде ислам философиясының соның ішінде Әл-
Ғазалидің діни ... ... ... оның ... ... ... ... аудару ләзім. Сонымен қатар Әл-
Ғазалидің заманымен ілгергі ислам ... даму ... ... ... ... Жаңаплатоншыл философиялық мектептерге
деген сыни позициясын анықтау жұмыстың өзекті арқауы ... ... бай ... бар ... ... ... ... ҮІІІ-ХІІІ
ғасырлар әлем тарихының ғибратты ... ... ... ... адамзат үшін әкелгені шаш етектен. Оған мысалды алыстан
іздеудің қажеті жоқ. Қарапайым Ислам ... көз ... адам ... надандықтың қою қараңғылығынан құтқарып алып, бақыттың таңын
аттырып, адамшылықтың асыл ... ... куә ... Солардың
бірі Мұсылман философтары. Олар бүкіл Шығыспен Батысқа ... ... ... ... ... ... Ибн Сина ... Ежелгі Грециядағы ұмыт қалған философиялық дүниелерді ... ... ... ... ... өң ... түсініктемелер жазғаны жаһан
тарихына мағлұм.
Cондай-ақ, Әл-Фарабимен Ибн Синаның жасап кеткен шындық іздеу ... сын ... ... шынайы сыни көзқарасқа ие мұсылман
философтардың да ... ... ... ең ... ... «төл
құжаты» деген атқа ие болып, ... ... ... ... ... Әбу ... б. ... Әл-Ғазали келеді.
Әл-Ғазалидің Ислам философиясының дамуына қосқан үлесі қандай болса,
сопылық ғылымының да белгілі бір ... ... ... ... ... Әһлі-Сүннәт ғалымдарының көпшілігі сопылыққа айтарлықтай көңіл
бөлмегеніне қарамастан, ... ... ... ... ... ... жат емес ... көрсетеді. Сопылық ғылымы оның еңбегі
арқасында жаңа дәуірге қайта ... ... ... ... ... ... бір ... ие болды.
Әл-Ғазалидің Кәләм ғылымындағы алар орнына қысқаша тоқталар болсам.
Оның өмір сүрген ХІ.ХІІ.ғғ. ... ... өте ... ... ... ... кәләм ғылымында орын алған пікір-таластар кәләмның ғылыми
әдістемесінің қалыптасуына негіз ... ... ... ... ... ... ... логика әдісін кәләм ғылымына енгізді. Кейіннен ... ... ... бір ... деп, ... ... ... еңбегін әрі қарай дамытты. Сонымен қатар, ... ... ... өткен кәләмшылардың түрлі жолдарымен логика әдісін
қолдағандарын айтқан. Иә,Әл-Ғазали кәләм ғылымына ... ... Ол, ... бір ... ... ... ... ішінде «Ихиа Ғұлумуддин» нің /Дін
ғылымының ... ... ... және ... ... ... қатысты ойлары кеңінен айтылған. Философтың кәләм тарихындағы ең
үлкен ерекшелігі методологиялық жаңалықтар енгізуі ... ... ... ... ғылымын үйрену керектігін айтумен қатар, оның қатерлі тұстарын
да ескертіп кеткен. Оның ойынша, ... ... ... азық ... ... дәрі сияқты. Ал, азықтың зиянынан қорқуға болмайды. Бірақ та дәрінің
адам денесінің кейбір ағзаларына зиян келтіруінен ... ... ... ... ... ... танылып,
күдіктен арылу арқылы иманға қол жеткізуімен мәлім болған. Ол, ... ... ... ... ... бос ... философиямен
айналысты.Соның нәтижесінде, небәрі екі жыл ... ... ... ... үш топқа бөлген:
1. Дехриун: (Материалистер) «Бұлар, әлем бұрыннан бар, оны ... жоқ және ... жоқ ... ... ... пен ... мәңгі.
Олар табиғат заңымен әрекет етеді,» - дейді. Бұларға материялист -
десек болады.
2. Табиғиун: (Табиғатшылар) Бір ... ... ... ... бар
екендігін қабылдамаған. Жанның мәңгілік екенін ... ... ... ... Иләһиун: (Теологтар) Ғазали. Бұл топқа Платон, Аристотель сияқты грек
философтарын жатқызады.
Философияның атақты тұлғалары ... ... және ... ... ... ... Ибн Сина сынды ... ... ... ... сын ... Әл-Ғазали екендігі жалпыға белгілі.Әл-
Ғазалидің бұндай іске баруының бірден бір себебі, философтардың Исламның
наным-сеніміне, ... мен ... ... ... ... ... ... «Адасудан арылу» атты еңбегінде, ... ... ... ... бұл істі жетік білмеген дейді. Демек, философияны ... ... ... таққан сындарының айтарлықтай нәтиже
бермеуі де осыдан болар. Шын мәнісінде философияға тағылған бұл ... ... ... гөрі қаралау мен кінәмшілдік басым деп ойлаймын.
Философияны екі жыл ішінде меңгерген Әл-Ғазали, оны сынға ала ... ... ... ... атты ... жазды. Алайда, бұл
еңбектен бұрын философияның мақсатын оның ... ... ... ... ... атты ... ... жазған болатын. Әсілінде,
оның таққан сыны өзінен бұрынғы, ... ... ... ... ... ... ... анағұрлым ой-санаға жатық болды. ... ... ... сын ... ... одан ... Сондықтан да Оның «Тәхәфатул фәләсифә» атты еңбегі ... Бұл ... ... бойы биік ... ... ... жетті
Аталмыш еңбекте, Әл-Ғазали, философтарды терістеу барысында көзқарастарын
жиырма бір ... ... ... ... ... ... ... дәйектер мол
екенін айтуға болады. Әсіресе орта ғасыр Латын ... Ибн ... ... атпен мәлім болған Ибн Синаның ізбасарлары сияқты, Әл-
Ғазалидың ... ... ... бар. Оның ... көпшілігі
(Терістеуді терісту) еңбегінің авторы Ибн Рушдтің ... ... Ибн ... ... қарсы, «Қарсылыққа қарсылық» деген еңбек
жазған.Ол, бүкіл Европа елдеріне тарап зор әсер етті, деп ... ... А. ... дәлел ретінде бір ... ... ... ... Robert d ... бұйрығымен
Calonymos ben Calonymos 1328 жылы Ибн Рушдтың «Тахафатут тахафа»(Терістеуді
терістеу) атты еңбегін Ибрани тіліне аударды. Арада аз ... ... ... ... ... Calоnymos ben Tordos осы еңбекті Латын тіліне аударып
шықты.Сөйтіп, Латын ... ... ... ... атты
еңбегімен осылайша танысты. 1486 жылы дүниеден өткен Bar Hiya Levi ... ... ... ... ... ... ... Қазір бұл
аудармалардың біреуі Голландияда, ... ... және ... ... ... ... қатар Әл-Ғазалидің атақты ... атты ... ХІІ ... Dominik ... басшылығымен Латын
тіліне аударылып, «Logika et philosohuicaina al Gazzalis» деген атпен 1506-
шы жылы басылған. Бұл ... ... ... ... ... Орта
ғасырдағы Батыс ойшылдарының көпшілігіне Әл-Ғазали таныс ... ... Aliqieri ... Орта ғасырда еңбек жазған батыстың елуге жақын ойшылы
Әл-Ғазалидың көзқарасынан сусындап, өз еңбектерінде оның атын ... ... ... да ... ... ... үлкен ықпалы
болғандығын еркін айта аламыз.
Жоғарыда айтқанымыздай, Әл-Ғазали философтарды сынға алғанда
философияның негізгі ... ... ... өте ... бөлген. Ол ақылмен
нақылға бірдей жүгініп,Исламның ортасын ұстанған. Сондай-ақ,Фарабидің
логикасына өзінше өң ... ... ... ... ... бірден-бір
құралына айналдырды.Әл-Ғазали бұндай құндылықты Әһлі-Сүннәт сенімін сақтау
үшін ... ... ... ... түсу үшін болсын қолдан шығармақ
емес. Ол, ... ... ... мен ... ... ғылыми
пікір-таласта, жеңісті Әһли-Сүннәт кәләмшыларының ... ... Ол, ... ... ... негізін қалады.
Зерттеудің мақсат-міндеті: Жұмысқа кірісер ... мына ... ... Әрқандай істің өзіне тән өлшемімен безбені, мақсаты
мен мұраты болатынын білеміз.Өлшеусіз ... ... ... оңбайды.
Сондықтан осы жұмысты жазуда белгілі бір ... ... ... ... Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарасын, философиялық,
этикалық,педогогикалық тұрғыдан талдау;
... ... ... ... оның фиолософиясын
Ислами тұрғыдан қарастыру;
• Әл-Ғазалидің Исламның ойшылдық тарихындағы орнын, оның ... ... ... ... ... ... үлесін анықтау арқылы көрсету;
• Қолданған әдебиеттердің көпшілігін Әл-Ғазалидің өз ... ... ... болу;
• Әл-Ғазалидің санғасыр ... ... ... ... ... ... философия әлеміне
әкелген жаңалықтарын философиялық-этикалық тұрғыдан талдау және
оны қарастыру;
• Қысқаша айтар болсақ Әл-Ғазали сан-саланы меңгерген жан-жақты
философ. Сондықтан оны қай ... ... та ... ... Мен ... осы ... ... барысында Әл-
Ғазалидің философияға, кәләм ғылымына, этикаға, ... ... ... ... оның ... бұрынғы мұсылман
философтарға деген діни философиялық сыни позициясын ... ... оның ... философиясындағы алар орнын анықтауды
мақсатқып қойдым.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:Әл-Ғазалидің әлем ... ... ... ... ... ... тұрғыдан көрсету.
Зерттеудің құрылымы: Зерттеудің әдеттегідей кіріспеден, ... үш ... ... ... үш ... және ... пайдаланған
әдебиеттер тізімінен құралағн.
І тарау. Ислам философиясы және Әл-Ғазали.
1.1. Әл-Ғазалидің дүниеге келуі және қысқаша өмір-баяны
Әл-Ғазали, хижри 450\милади 1059 ... ... ... дүниеге келіп, 505\1111жылдарда туған жерінде дүние салған.Ол
1085\473 ... Тус ... бір топ ... ... ... ... ... оқуға қабылданады. Ол жерде атақты кәләмшы ... ... ... ... ... ... ... кейін, 1092/485
Селжұқ Сұлтаны Мәлікшахтың данышпан уәзірі ... ... ... ... ... ... (Ислам құқығы) кәләм (Ислам теологиясы)
ғылымдарының ғылыми пікірталасына қатысады. Бұл жер ... ... ... Мүліктің небір дүлділдерімен, ғылымның қаймағын қалқып ішкен
ғұламалардың бас қосатын, ғылымның ордасы ... ... ... ... ... ... ... мәртебелі
ректор секілді абыройлы қызметтер атқарды. Ол, көптеген ғылым саласын терең
меңгерген жоғары ғылыми дәрежеге ... ... ... бір туар ... ... ... де Ибн Сина сияқты артында философия, астраномия,
ислам шариғатына қатысты жүздеген еңбек қалдырған ірі ... ... қоса ... ... ... ерен еңбегі үшін “Хужжатул Ислам”
(Ислам айғағы) деген әділ ... ... ... ... ... қосқан үлесі қандай болса,
сопылық ғылымының да белгілі бір жүйеге келіп, қалыптасуына ... ... ... ғалымдарының көпшілігі сопылыққа айтарлықтай көңіл
бөлмегеніне қарамастан, Әл-Ғазалидің сопылықты қолдауы, әрине ... ... жат емес ... ... Сопылық ғылымы оның еңбегі
арқасында жаңа дәуірге қайта келді ... ... ... Ислам
мәдениетінде ресми бір мәртебеге ие болды.
Әл-Ғазалидің Кәләм ғылымындағы алар орнына қысқаша тоқталар ... өмір ... ... ... ... өте ... кезең болатын.
Бұл дәуірде кәләм ... орын ... ... ... ғылыми
әдістемесінің қалыптасуына негіз болды. Атақты ұстазы Харамайн Әл-Жүвәйни,
ең алғаш болып логика әдісін кәләм ... ... ... ... ... ... бір бөлігі деп, Ұстазы әл-Жүвәйнидің логикадағы
бастаған еңбегін әрі қарай дамытты. Сонымен ... ... ... бұрынғы өткен кәләмшылардың түрлі жолдарымен логика әдісін
қолдағандарын айтқан. Иә,Әл-Ғазали кәләм ғылымына жетік ... Ол, ... бір ... ... ... Соның ішінде «Ихиа Ғұлумуддин» нің /Дін
ғылымының жандануы/ кейбір ... және ... ... кәләм
ғылымына қатысты ойлары кеңінен айтылған. Философтың кәләм тарихындағы ең
үлкен ... ... ... ... ... ... Ол,
жалпы кәләм ғылымын үйрену керектігін айтумен қатар, оның қатерлі тұстарын
да ... ... Оның ... ... ... ғылымдары азық болса, кәләм
ғылымы дәрі сияқты. Ал, азықтың зиянынан қорқуға болмайды. Бірақ та ... ... ... ... зиян ... ... ... еске
салады.
Әл-Ғазалидің философиясы-күдікшілдік философиясы ретінде танылып,
күдіктен арылу арқылы иманға қол жеткізуімен мәлім болған. Ол, ... ... ... беріп жүріп, бос уақытында ... ... ... екі жыл ішінде философия ғылымын
меңгерді.
Әл-Ғазали философтарды үш топқа бөлген:
4. Дехриун: ... ... әлем ... бар, оны ... жоқ және ... жоқ ... емес, уақыт пен материя мәңгі.
Олар табиғат заңымен әрекет ... - ... ... ... -
десек болады.
5. Табиғиун: (Табиғатшылар) Бір құдыретке сенеді. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... ақырет
сенімін жоққа шығарады.
6. Иләһиун: (Теологтар) Ғазали. Бұл ... ... ... ... ... ... атақты тұлғалары Платон, Аристотель және ... ... ... ... Ибн Сина ... Ислам фиософтарының
ұстанымдарына ғылыми түрде сын таққан Әл-Ғазали екендігі жалпыға белгілі.Әл-
Ғазалидің бұндай іске баруының ... бір ... ... Исламның
наным-сеніміне, Құран мен хадиске теріс көзқарастар айтуы болып ... ... ... атты ... ... бұрынғы философияны
сынға алғандар бұл істі жетік білмеген дейді. Демек, философияны ... ... ... ... ... ... ... де осыдан болар. Шын мәнісінде философияға тағылған бұл ... ... ... гөрі ... мен ... басым деп ойлаймын.
Философияны екі жыл ішінде меңгерген ... оны ... ала ... фәләсифә» (философияны терістеу) атты еңбек жазды. Алайда, бұл
еңбектен бұрын философияның ... оның ... ... ... ... ... атты ... еңбек жазған болатын. Әсілінде,
оның таққан сыны өзінен бұрынғы, немесе кейінгі сыншылдарда кездеспейтін,
өзіндік ... ... ... ... ... ... болды. Әл-
Ғазалиден кейін философияға сын ... ... одан ... ... да Оның ... фәләсифә» атты еңбегі ерекше
бағаланды. Бұл еңбек, ғасырлар бойы биік ... ... ... ... ... ... философтарды терістеу барысында көзқарастарын
жиырма бір бапта тізбектеген.
Әл-Ғазалидің Батыс пәлсапасына ... ... ... ... ... ... болады. Әсіресе орта ғасыр ... ... Ибн ... астарлы атпен мәлім болған Ибн Синаның ізбасарлары сияқты, ... ... ... ... бар. Оның пікірлерінің көпшілігі
(Терістеуді терісту) еңбегінің авторы Ибн Рушдтің дәнекерлігімен ... Ибн ... ... ... ... ... ... еңбек
жазған.Ол, бүкіл Европа елдеріне тарап зор әсер ... деп ... ... А. ... дәлел ретінде бір ... ... ... патшасы Robert d Anjjouдың бұйрығымен
Calonymos ben ... 1328 жылы Ибн ... ... ... атты ... ... тіліне аударды. Арада аз уақыт өтісімен сол
жан ұядан шыққан Calоnymos ben Tordos осы ... ... ... ... ... ... ... «Тахафатул Фәласифа» атты
еңбегімен осылайша танысты. 1486 жылы дүниеден өткен Bar Hiya Levi ... ... ... ... ... ... аударды. Қазір бұл
аудармалардың біреуі Голландияда, ... ... және ... ... ... ... ... Әл-Ғазалидің атақты «Мақасидул
фәләсифа» атты еңбегі ХІІ ғасырда Dominik Gundissаlviдің ... ... ... «Logika et ... al ... ... ... 1506-
шы жылы басылған. Бұл еңбек ... ... ... ... Орта
ғасырдағы Батыс ойшылдарының көпшілігіне ... ... ... ... Aliqieri ... Орта ... ... жазған батыстың елуге жақын ойшылы
Әл-Ғазалидың көзқарасынан сусындап, өз еңбектерінде оның атын тілге ... ... да ... ... философиясына үлкен ықпалы
болғандығын еркін айта ... ... ... ... сынға алғанда
философияның негізгі саласы логика ғылымына өте көңіл бөлген. Ол ақылмен
нақылға бірдей ... ... ... ... ... өң беріп, логиканы Ислам сенімдерін қорғаудың бірден-бір
құралына айналдырды.Әл-Ғазали бұндай құндылықты Әһлі-Сүннәт ... ... ... ... ... басым түсу үшін болсын қолдан шығармақ
емес. Ол, логиканың арқасында кәләмшылар мен философтар ... ... ... ... ... қанжығасына ілді.
Осылайша, Ол, исламда этика философиясының негізін қалады.
Ислам тарихында, Мұхаммед пайғамбар ... ... ... саяси-
әлеуметтік жағдайлардың нәтижесінде көптеген мәселелер ... ... ... жету ... ... Құран мен
хадистерден жауаптар іздей бастайды. ... сол ... ... ... ... ... ... дүниетанымымен бетпе-
бет келуі секілді мәселелер жиналып келіп, ... ... ... ... түсініктердің пайда болуына негіз болды.
Тіпті, сонау пайғамбардың ... ... мен ... ... ... мәнісі, хашир(қайта тірілу) мен ахирет күніне, ... мен ... ... ... ... ... деген
барынша қызығушылық танытқанын байқауға болады.
Алайда, енді ... ... ... ... келе ... ... қоғамының
ара-жігінің бөлінбеуі үшін Мұхаммед пайғамбар(с.ғ) Құран аяттарын орынсыз
жорамалдауға, талас-тартысқа тиым салды.
Сондай-ақ, халифа Османның өлтірілуінен ... ... үшін ... ... ... ... ... соғыстардағы мұсылмандардың бір-
біріне қол жұмсаған қаралы оқиғалардан кейін, Исламды жаңа қабылдаған
өлкелердегі ... ... ... дін ... ... ... таластарда,
сондай-ақ, исламды жаңа қабыл еткен кісілердің жаңа ... ... ... ... ... ... ислам қоғамында белең алған
діни-саяси толқулар арқасында әртүрлі пікірлер жанданды.
ҮІІІ, ІХ ғасырларда мұсылмандардың Басра қаласы, Куфа ... ... ... сол ... атақты мәдениет ошақтарында, Христиан, Яһуди
көзқарастарымен грек философиясының ықпалынан мұсылмандардың араларына ... ... жаңа ... жаңа мектептер қалыптаса ... ... ... ... және Меймунның халифалық кезінде
жасалған аудармалардың нәтижесінде Аристотел, Платон ... ... ... ... шыға ... ... ... ҮІІІ, ІХ-ғасырларда мұсылмандар арасында
кәләм,сопылық секілді философиялық мәндегі ғылымдармен ... ... ... да ... ... болатын.
Ислам фәлсафасының анықтамасына тоқталар болсам. Ислам фәлсафасы деп,
тар және кең мағынада мұсылман фәлсафашылардың фәлсафалық ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі заман философиясынан ешқандай айырмашылық жағы жоқ.
Алайда кез-келген философия ... ... ... саяси-
әлеуметтік, діни көзқарастың жүгін арқалағандықтан кейбір өзіне тән мінезі,
ерекшелігі болуы ... Осы ... ... ... Ислам
фәлсафасы философиялық жағынан өзгелерден ... ... ... жағынан олардан оқшауланып тұратын тұстары да жоқ емес.
Философия тарихында кезкелген бір философияның аты ... ... ... ... ... жері, өлкесі, немесе философтың этностық
ерекшелігімен ұлтына назар аударылған. Мысалы, «Грек философиясы», «Қытай
философиясы», ... ... ... сай ... ... ... заман философиясы» немесе Философияның діни мәдени ерекшелігіне қарай
да аталып жатады. Кейде философтың атын ескеріп ... ... ... «Ибн Сина ... деп те ... Сол секілді
Ислам фәлсафасын да осындай атаулардың біреуі дей аламыз. Бұл философия
мұсылман ... ... ... өз ... ... ... философиясы» деген атауды қате түсініп, «Қалайша иламда
философия болады?» - деген сын ... да ... ... Себебі, олар
сөйлемдегі «ислам» сөзінің мағынасын «дін» сөзімен алмастырып отыр. ... ... ... де бір ... екен деген ойға келеді, бұл
қате түсінік. Ислам философиясы дегенімізде, ... діні ... ... ... дін ретінде философия дей алмаймыз. Өйткені, Ислам діні адамзаттың
ақылдан ойлап тапқан нәрсесі емес. Сондықтан ... сөзі ... ... «философия» сөзін анықтау үшін, яғни философия кімнің? Ненің?
екендігін анықтау үшін қолданылған анықтауыш ретінде білген дұрыс.
Ислам философиясының ... ... оның ... ... еткен
элементтерге Ислам философиясының негізгі ... ... ... ... ... ... те ... Бұларды өз ара ішкі және сыртқы
негізгі көздер деп қарастырамыз.
Ішкі ... деп ... мен ... ... ... ... ғана емес, сондай-ақ әулиелердің,әсіресе, сопылардың
барлығы Құранның ... нәр ... ... ... бітпес бұлақ
уахиден(Құран) сусындағандары, қалдырған еңбектерінен көрініп-ақ тұр. Әйтсе
де Батыстық ғалым Хенри ... ... ... ... ... Исламдағы философияның, тасаууфтың қалыптасуына Құран мен
хадистің ешқандай әсер етуші факторлық орны жоқ деп ... ... ... ... ... ... баруларының басты
себебі олардың Ислам жайындағы үстірт пікірлері болып табылады.Олардың
ойынша, Құранда адамды ... ... ... ... жоқ, және ... ... ... өзіндік ерекшелігі болмағанын айтқан. Олардың
айтуынша: Ислам философиясы ежелгі грек философиясының қалдығы, ... ... ... ... ... ғана дейді.
Алайда, атын атаған Х.Горбин бастаған қазіргі Исламтанушылардың көпшілігі,
бұрынғы көзқарасты теріске ... ... мен ... ... ... ... көзі ... олар осы көздерден барынша сусындаған деген
ойда.\1.71-75\
Шындығында мұсылман философтардың еңбектерін осы ... ... ... ... аз ... да Құран мен хадиске
сүйенгендіктері анық байқалады. Бұл сөздерді қуаттау үшін ... ... ... ... Ибн Рушд, өзінің «Китабул-фаслил-мақал» еңбегінде
философияны насихаттау мақсатында, мұсылмандарға ... айта ... ... ... ... «Олар көктермен жердегі Алланың
мүліктеріне, және Алланың жаратқан нәрселеріне, ... ... ... ... ... екендігін ойламай ма?»\Ғалия,17-20\;
«Аллаһ көктермен жерлердің нұры. Оның ... ... ... ... бір
қуыс(немесе қуыста жанған жарық) сияқты. Жарық әйнектің ... Ал ... інжу ... бір ... ... болмаған берекетті зейтін майымен
тамызады. Тіпті от тимей-ақ оның майы жарық болады» ... ... ... ... көз ... адам, Құраннан адамды терең ойға
жетелейтін аяттарды көре ... ... ... ... ... Ибн ... «Китаб-фаузул
акбар» атты еңбегінде рухтың өлмейтіндігін мына аятқа негіздеген ... ... ... ... ... ... ... Мінеки, осы секілді ... ... ... ... ... ... көру қиын емес.
Құран мен хадистің ислам философиясының негізгі көзі ... ... ... мұсылман философтардың, бөтен философтардағы кездесетін ... ... ... ... ... ... ... мен Ибн Сина әлемнің жаратылуы жөнінде, жаңаплатоншылдардың эмонация
теориясын құп ... ... әлем ... механикалық функциялардың
нәтижесінде өзінен-өзі пайда болған деген жаңа ... ... ... ... ... ... ұғымымен ұштастыруға дейін
барған. Егер осылай ... ... ... ... еді. ... платоншылдардың эмонация теориясын Исламның жаратылыс пікірі арқылы
түсіндіріп ұйқастық ... ... ... бұл ... мен Ибн Синаның мұсылман
болғандықтарынан, сондай-ақ ... ... өн ... ... ... ... ... философиясының қалыптасуына
ықпалы болған, ... ... ... ... қамтиды.
Сондай-ақ сол философиядағы еңбектердің көпшілігі негізгі әдебиет ... ... діні аз ... ... ... айналасын қоршаған
басқа мемлекеттерге қанат жая бастады. Осылайша, ол жердің тұрғындарымен
мұсылмандар арасында мәдени алмасулар ... ... ҮІІІ ... ... ... ... құнды еңбектерді аудару жұмысы басталды.
Алайда ол кезде, бұл ... ... ... ... ... ... кіргендіктен жанамалы түрде, сол ... ... ... ... дүниесіне аяқ баса ... ... ... философияға да аудармалар жасалады. Аудармалар
нәтижесінде мұсылмандар ескі ... ... мен ... ... ... ... ... философияның келіп
шығуына себеп болады. Олардың қатарына мыналарды ... ... ... Иран ... ... Үнді философиясы. \2.72-76\
Мұсылмандардың бөтен философтардан ... ең ... ...
аударма жолы болды. Екінші жол – Ислам дінін қабыл етіп, оның мәдениетіне,
бұрынғы жасаған ... ... ... ... үлес ... жол ... ... Үндістан секілді ұзақ мемлекеттерге жасалған саяхаттар
болып табылады. Сол ... ... ... зерттеулер жасағандығы.
Мысалы: Бирунидің Үндістанды шарлап жүріп жасаған зерттеулерін, осы үшінші
жолға жатқызуға болады. Аталмыш, әсер ... ... ... ... ... грек философиясы, сондай-ақ оның ... ... ... ... ... деген сұраққа жауапты Мұсылман
философтардың Құран принциптері әсерінде қалғанына олардың еңбектерінде жиі
кездесетін ... мен ... ... болады. Жалпы Ислам
философтарынан уахидің(Құран) лебі сезіледі. Егер ... ... ... ... ... ... ... философтар өз
көзқарастарының Құранға қайшы келмейтіндігін уағыздайды.
Ислам ... ... ... ... ... ... ... Ислам философиясында «жаратылыс» ұғымы бар. Әрине бұл ... ... ... Ислам философиясында болғандай, грек философиясында да
кездесуі ... ... ... ... мүлде басқа; мысалы, Аристотелдің
ойынша, Аллаһ табиғаттың ішіндегі күш-қуат, алатын орны ... ... ... ... ... ... ... бөлек, ұлы бір болмыс.
Ол материяға пішін беру мен шектелмейді, қашанда жаратқандармен ... ... ... Фарабидің Аристотельден мұндай
айырмашылығының болуы оның мұсылман философы ... ... ... Мұсылман ғалымдарының философия ғылымымен айналысуы
Бұл бөлімді Әл-Ғазалиге дейінгі және кейінгі мұсылман философтары
деп ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда
зерттегенде көптеген ғалым зерттеушілер, Әл-Ғазалиге дейінгі және кейінгі
ислам философиясы деп ... ... бұл ... ... және ... ... ... мектептерін және олардың негізін
салушыларды қысқаша көрсетуді дұрыс ... деп ... ... ... ... ... деген мағынаға
келетін философия сөзінің түбі Гректен шығатыны белгілі. Сол үшін «философ»
деп ... ... ... ... «Ислам философиясы» дегенімізде мұсылман
кәләмшылардың, салафиттертердің, сопылардың дүние танымы ... ... ... ... ... ... көзқарастың негізі осылар құрайды.
Алайда Ислам философиясы дегенімізде Құран мен хадиске негізделген ойшылдық
емес, Ежелгі грек ... ... ... жүйе ... ... ... философиясы» деген ұғымның Ислам қоғамындағы
алатын орны болғандықтан, тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... Тасаууфи көзқарасты назарға ала отырып, солармен
болған байланыс тұрғысынан қарастырамыз. Мұсылман философтардың ... ... ... ... ... кәлами, тасаууфи ой-пікірге
көзқарастарының қалай болғанын, оларды ... ... ... Сондықтан Ислам елдерінде дамыған, ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке
тоқталамыз.
Мешшай(Аристотизм) философиясы.
Яхиа б Маскауайх (өн 243/857), Хунейн б Исхақ (өн263/876), Матта б
Юнус (өн 328/939), Яхиа б Ади (өн ... ... б ... (өн ... б ... (өн 220/837), Георг Бухтиши, Ескендір Афрадоси, Яхия б Батрик
және Урфалық ... ... ... ... ... грек
философиясына қатысты еңбектерді арап тіліне аударуы мұсылман жастарын
және сол кездің ... ... ... ... ... ішінде
Александрияда, Антакияда, Харранда, Урфада, Нусайбинде, Жундишапурда басқа
діндегі философ ... ... ... ірі ... ... шыға ... емес философтардан философия үйренген мұсылман философтар аз
уақытта ұстаздарынан озып, ауқымды философиялық ... қол ... ... ... ... ең атақты өкілдерінің бірі Әбул Хукема
және Фейлософул араб атымен танымал Яғқуб б. Исхақ ... ... ... ... ... жоқ десе болғандай. Зерттеушілердің айтуына
қарағанда, оның еңбектерінің ұзын-ырғасы 238-ге жеткен.Әл-Кинди еңбектері,
метафизика, логика, этика, ... ... ... ... ... және ... ... білім-ғылымға арналған.Мұның бәрі ... іс ... ең ... ... ... еңбектерін грек тілінен
арабшаға аударып, оларға түсінік, яғни герменевтикалық талдау беруінде. Ол
Аристотелдің «Метафизикасын», «Поэтикасын», ... және ... ... ... түсінік берген. Ол дін ... ... ... ақыл таразысымен өлшенуінде» деп көрсетті.
\5.11-12\
Әл-Фараби.(870-950) Киндиден кейінгі ... ... ... Кинди толығымен Аристотелшіл болса, Фараби Платонның
идеялистік философиясымен Аристотелдің рационалистік философиясын ұштастыра
жазуға тырысып, ... ... ... ... ... ... ... философиялық энциклопедия мәндегі еңбегі,
оған «Муаллиму-с-Сани» (екінші ұстаз) атануына негіз болды.
Музика туралы еңбек ... ... ... ... ... ... ... ғылымы деген орынды деген. Оның ... ... ... ... Ол ... «Фусус» атты еңбегінде жиі-жиі
философияның шеңберінен асып сопылыққа түсіп отырады.
Фараби пайғамбарлықты ... ... ... ... ... тізбектейді.
1. ) Рухани айнасын тат баспағаны үшін ... ... ... ... ... әлемінен хабар алу;
2. ) Белгілі бір періштелерді( нұрды) көріп, олардан Аллаһтың сөзін есту;
3. ) Табиғат заңдарынан тыс таңғажайып (муғжизалар) нәрселер ... ... рух ... ... мына ... ... рухы ... тұр. Осылайша пайғамбарлық, ... ... ... Бұны ... ой, қалау қуатының кемелденуі деп түсіндіреді.
Осындай дәрежеге жеткен кісіге қасиетті рух иелері делінеді. ... ... көп ... ... қол ... нәрсе деп пайым қылады.
Бұл болатын болса кейбір сопылардың пайғамбар болуға немесе пайғамбарлықтың
жалғасатынына әкеп соғады. ... ... ... сопылардағы «кәміл
адам» ұғымымен сәйкескен еді. Адам ақылының ... ... ... ... ... қасиетті қуаттар арқылы біле алады.
Осындай ... ... ... ... ... ... үлкен
ықпал еткен. Фарабидің ойынша пайғамбар ғамал және ахлақи білімді ... ... ... және теориялық білімді ... ... ... қарағанда жоғары болмақтығын айтқан.\6.29\
Фарабидің пікірінше Құранда кездесетін ... ... ... ... символдық мағыналары бар. Ол дін философиясы жайында,
дін мен философияны, уахи мен ... ... ... ... ... бар ... айтады.
Ибн Сина (980-1037). Ол, шығыс-мұсылман ... ең ... ... ... танылады. Оның «райсул-фалсафа»(фалсафаның басшысы),
«шайхул-фаласифа»(фалсафаның атасы) деген лақабы да бар. Ибн Сина ... ... ... ең ... ... ... ... жазуы және «Әл-Хикматул Мешрикия»(ширак философиясы) атты ... ... ... ... ... ... ... Синаның дін философиясымен қатысы бар еңбектері мыналар:
«Рисала фи маһиятил ашқ»(Ғашықтықтың мәні), «Мақаматул ... ), ... ... сый ), ... ... ), ... фи нәфс»(Жан туралы жыр) сияқты
еңбектерін жатқызамыз.
Ибн Сина өзінің «Хай бин Якзан» атты философиялық еңбегінде діни
көзқарастарды символикамен ... ... ... ... күшіменен
түсінуге болатынын айтқан Ибн Сина адам ... ... ... ... ... Ол ... муғжизаларына, әулиелердің кереметтеріне сене
отырып оларға психологиялық, философиялық ... ... ... ... ... иләһи(құдайы) ақиқаттарды, рационалдық тұрғыда рәміз
немесе мысал арқылы түсіндірген дұрыс. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... керек.\7.25-27\
Шығыс Ислам әлемінен шыққан үш үлкен философ Кинди, Фараби, Ибн
Сина ... ... Енді ... ... ... ... үш ... философқа
тоқталамыз. Олар: Ибн Рушд, Ибн Туфейл,Ибн Бажже.
Ибн Бажже(1070-1138) мықты дәрігер, қабілетті әдебиетші және ... Ол ... ... қатарына жатады. Негізінде, оның сопылықта
да орны ... Ибн ... ... ... атты ... ... ... қалдырған.
Ибн Туфейл(1106-1185).Ол өзінің атақты еңбегі «Хай бин Яқзанда» үш
мәселені шешуді алға қояды:
1. ) Адам ... және ... ... ... және ... ойлау
жолы және оны шешу.
2. ) Таза ақиқатты түсіну, аз болған күшті және ... ... ... ... ) ... ... біріктіре жазу. Олардың араларындағы
қайшылықтарды емес, үйлесімділіктерді көрсету.\8.171\
Бұл ... ... жоқ ... бір аралда туып өскен адамның,
сырттан ешқандай әсер, ескерту болмастан Аллаһтың барлығын қалай ... ... Ибн ... ... ... әлемінің ең үлкен
философтарынан ... ... ... ... ... ол ... ... философ болмаған. Жаратылыстану
ғылымдарынан кең мағлұматқа ие ... ... Ол ... ... сенімдері арасында негіз тұрғысынан сәйкестік
бар екенін дәлелдеуге тырысқан.\9.171\
Ең негізгі Аристотелші философтар және олардың ... ... ... ... ... уақыт өте келе Ишрақилікке өтсе де,
әрқашан өздерінің сипаттарын ... ... ... ... дін ... ... бар. Алайда Мешшай философтарының өз
аралырында, жалпы алғанда көзқарастары ... ... ... болған.
Пайғамбарлардың үйретіп, жеткізген діни және иләһи(құдайы)
ақиқаттарымен ... ... ... ... ... ... ... өзгешелік және қайшылық жоқ. Керісінше араларында
үйлесімділік, сәйкестік бар. ... ... ... ... ... білгеніміз дұрыс. Мән-мағынасы жағынан бірдей болған ... ... ... ... ... түсіндірген. Бұл мәселелер
дінде тек ... ... ... Құран хадистердегі сыртқы мағыналар,
философияда ап-ашық түрде түсіндірген. ... діни ... ... ... ... ... қатар философияны және исламды жақсы
білген адам Құран мен философия арасында үйлесімділіктің бар екенін ... ... ... жоқ ... көзі ... саны аз, ... ... өз құқығын білетін, таңдаулы
кісілерге түсіндірген ... ... ... рәміз және
мысалдармен қарапайым халыққа түсіндірген. Сондықтан дін ... ... ... ... ... ... Соның үшінде бұл мәселеде бірін-
бірі толықтырады. ... ... бұл ... ... ... бар. Бұл ... ... оның бәрін сиғызып жазу мүмкін емес.
Ишрақи(Жаңаплатоншылдық) философиясының өкілдері:
Ишраки ... ... ... ... ... кейін
Александрияда Платинустың бастауымен пайда болған ежелгі ... ... ... ... бар ... ... Ишрақия
аты берілді.\10.11-12\
Мешшай философиясы барлық нәрсені ақылмен ... ... ... ... болса нақты илаһи(құдайы) ... ... ... және ішкі ... ... ... жете алатынына сенетін
еді.
Ишрақи философиясын дамытқан Жамидің еңбегінде: «Машшай мен ... ... мол» деп ... ... ... ... және ... ширақ» деген ... ... ... ... ширақ» деген еңбегінде: « Ежелден бері ... ... үкім ... ... ... ... Біз осы
еңбектерімізде солардан ... ... ... ... деп ... мен Иран арасындағы байланысты айтады.
Ишрақилікті Сухрауардиден кейін Ибн Себин(өл 1270), Садруддин
Ширази(өл 1640), және ... ... ... ... ... жалғастырды. Бұл философия көбінесе сопылар ... ... ... ... ... ... ... мешшай философиясына
сүйенсе, Кәләмшылармен пікір ... ... ... ... ... ... олардан әсер алған.
Бұл дүниелерді төрт негізге байланыстыра түсініндірген дұрыс болар:
1. Таза, теориялық ақыл бүкіл мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... өзгеге мұқтаж емес. Мешшай философиясының жалпы
көзқарасы осындай.
2. Ақыл негізге алынып, бірақ белгілі бір өлшемдерде Құранмен ... ... ... ... көзқарасы осыған саяды.
3. Кәшф(Аллаһтың көкірекке құйған нұры) пен илхам(аян) барлық нәрсені
танып, түсініп, біле алады. Ишрақи ... ... ... Кәшф пен ... ... ... отырып, негізгі өлшемде ... ... ... ... ... ... мешшай философиясына, сопылықтың ишрақи философиясына болған
жақындығының түп себебі олардың танымдық методологиясындағы ... ... ... да, ... ... ... алғандары ақыл және
теория болып табылады. Алайда Мешшайлықта ақыл ... мен ... ... ал, ... ақыл толық болмаса да, Құранмен хадиске ... ... ... ... еркін деуге болмайды.
Ишарақилікте Сопылықтың да негізге алғандары ... ... ... ... ... ... ... Құран мен хадиске тәуелді емес,
толық ерікті.Сопылықтағы илхам болса настарға (Құран мен ... ... Осы ... ... ... ... ... аластатылған және
еркін әрекетпен Мешшайлікке жақындайды. Сопылықты да осыған жатқызсақ
болады. Бұл ... ... ... және ... ... ... ... еткен кәләмшылардың мешшайлікке; Салафиттермен Кәләмшыларға
қарсы болған сопылардың да Ишрақилерге көңіл бөлулеріне ... ... ... ... биік шыңы ... Ибн ... бұл жерде айтып өтудің артықшылығы болмас деп ойлаймын:
Ол, нағыз хәкімдер (философтар) Аллаһты білетін, Аллаһты қабыл еткен
адам дейді. ... «Бір ... ... ... болса оған көп қайыр
берілген» /Бақара сүресі.269аят/.
Хикмет - пайғамбарлықты білу. Дәуіт(с.ғ) жайында «Аллаһ оған ... ... ... сөзі ... ... ... айтылады. Ақылы толық кез-
келген адамның даналықты сүйетіндігі белгілі. Философия сөзіде ... ... сөз. ... хал және ... иесі ... ... сүймеуі,
философия сөзінің түп мағынасын түсінбеулерінен туындауда.
Ибн ... ... ... жайында; «Бір философтың
көзқарасын терістегенде олардың көзқарасын қате деуден сақтаныңдар, өйткені
философтың ... сөзі қате ... ... ... Философтың айтқан
пікірлерінің шындық болуы да мүмкін. Себебі оның айтқан сөзін ... ... ... болса жағдай басқаша болмақ. ... ... ... ... ... толы. Сондықтан бұлардың бәрі
дұрыс әрі шариғатқа сай.
Ибн Араби: Әй достым! Осы ... ... ... қарсылық
білдірмей, біраз салмақтап қара. Философтардың сөзін ойлан, сонда ... ... ... хақ ... және шариғатқа қайшы еместігіне көзің
жетеді. Өйткені бұл сөзді пайғамбарлар мен ғалымдардың бірі ... ... ... осы ... ... ... немесе кітаптарынан
үйренді, деген сөзге келетін болсақ бұл білімсіздік әрі өтірік. Өтірік,
өйткені көрмеген ... бұл ... осы ... ... ... үйренді
немесе оның кітабынан оқыды деу бұл сөзді нақты бір ... ... ... ... белгісі. Өйткені бұл жерде ... ... ... отыр. Бұл қарсылығымен ... ... ... атанады.
Ей, бауыр! Философ және Мутазила ғалымының сөзін ал. Оның ... ... азда ... туралыққа бейімде. Бұл арқылы бәлкім, айтылған
сөз сен үшін ... ... ... ... ... күні ... ғапыл едім, тіпті бұған орынсыз ... ... ... ... бұл ... емес ... ... болғаны үшін жамандалмақ емес. Дінге қатысты
мәселелерде шектен шыққандықтары үшін ... ... ... ... сөз. ... ... толық адамның даналықты сүйетіні рас.
Философтың діні жоқ дегенге келетін болсақ, философтың ... ... әр ... ... болғанына негіз бола алмайтынын саналы
адамның түсінері анық.\12.11-12\
Ислам ... ... ең көп ... ... Мешшай философиясымен
Ишрақи философиясының дінге қатысты дүние танымдары осындай.
Табиғат ... ... ... ... ... табиғат деп білетін философтардың Ислам әлеміндегі
ең үлкен ... Әбу ... ... ... 923). Ол ... ... өзінің
философиялық консепциясын жасаған кезде Сократтан бұрынғы натуралист
философтар, Оклидес, Батламиус, ... ... ... ... ... ... денеге, нәпсіге, уақытқа тәуелді деген түсінікке ие
Разидің философиясы, барлық нәрсені табиғаттан ... ... ... ... іздеу керек дейді. «әл-Хави» атты ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы оқытылып келген ... ... ... ... емес, деистік мәнде болған.
Пайғамбарлармен діндерді терістеген еңбектерінде ... ... ... « ... әдиян» атты еңбектерінде былай дейді: «Бүкіл
адамдар тең жаратылған, пайғамбарлардың ақылы жағынан немесе рухани ... жоқ. ... ... ... ... шындыққа теріс аңыз
әңгімелер. Соғыстардың келіп шығуына, адамдардың қырылуына ... ... ... Дін ... ... ғылымның, өнердің жауы деген.
Адамзат үшін дін тұрғысынан пайдалы деп саналған кітаптары, философтардың
еңбектерінен ... ... ... ... еру, сену,дәстүр, бұйрық,
қорқыныш басшылық етеді.»\13.243\
Ислам әлемінің ең атақты ... ... ... ... Х ... ... болған Мысырдағы Ихуану Сафа және Батинилік
ағымының келіп шығуына ықпал ... ... ... ... тарихында материялистік философиясының ең ірі өкілі Ибн
Рауанди(өл 910). және ... бин ... ... бин Абдулқуддус сияқты
материялист философтар құрайды.
Ибн Рауанди «әт-Таж» атты еңбегінде ... ... ... ... атты ... ол, Хз Пайғамбардың
пайғамбарлығын өте ... ... ... Оның ойынша, пайғамбарлар көз
бояушылық жасап халықтың ақиқаттарды біліуне кедергі болып ... Ол ... атты ... ... және ... ... сенімін
терістеген.\14.243\
Рауандидің бұндай пікірлері Ислам әлемінде ортаға шыққан әртүрлі
ағымдардың пайда болуына ... ... ... ... ... ... одан кейінде мулхид(дінсіз) болған Ибн Рауанди бұл еңбектерді
Яһудилер тарапынан ақшаменен жаздырылғандығы туралы ... ... ... ... ... ... ... шығатын
материялистік уахдетул ужуд түсінігі бар. ... ... ... ... деп ... бұл ... ... өмірде коммунизм ретінде
көрінді. Исламнан бұрын Иранда пайда ... ... ... ... ... қамтыған Симауна Қадысұлы Шейх Бедреддиннің (өл 1420)
Уахдатул ужуд түсінігінде де ... ... ... бар
болған.\15.167\
Ихуану-Сафа (Энциклепедист)ағымы:
Ихуану-Сафа, шамамен 970 жылдары ... ... жас ... ... ... ... ағым болып табылады. Олардың көзқарастары
«Рисалатул Ихуан ... ... де ... деп ... ... ... ... өмірді, философиялық көзқарастармен
діни сенімдерді келісімге әкелу болды. Олардың пікірінше Хз Мухаммед өте
білімсіз адамдарға ... ... ... ... ... осындай қоғамдарға айтылған аяттардың сыртқы, сезімдік және сөздік
мағыналары негізге алынған емес. Құқықтық және діни ... ... ... ... бар екені белгілі. Нағыз ғылым адамдары сезімдік
мағыналардың арқасындағы ақылға сай мағыналарды түсініп сырларды ... ... дін, ... ... пікірлердің
араласуынан ақылдан философиядан алыстап кеткен. Бұндай аңыздармен бұрыс
пікірлерден тазартылса дінмен ... ... ... ... еш ... жоқ ... ... едік деген.
Ихуану-Сафалардың пікірінше Исламның ... ... ... өте көп ... ... Ашуы келсе адамдарды қинаған,
олардан кегін алатын Құдай ұғымы адамдардың ожданына мұң ... ... ... ұсақ істермен шұғылданбайды. Құлына азап бергеннен
рахаттанбайды. Жамандық жасағандар ... бұл ... ... ... ... ... Бұл дүниеде өзін тәрбиелей алмаған
кісілерлардің рухтары бұл дүниеге қайта ... ... ... ... ... ... ұстанған, нұр,
шағылыс ширақ туралы айтқан. ... мен ... ... эзотерикалық
мағына беріп, табиғат философтары арасынан көп орын ... Бұл ... ... ... әлеуметтік философияының өкілі:
Тарих философиясы мен әлеуметтік философияның Исламдағы жалғыз
өкілі Ибн ... ... ... ... ... ... ... алғашқы өкілі болумен ... ... ... ... әкелген кісі. Ол философиядағы метафизикалық мәселелермен
айналысудың орнына тарихи оқиғаларды зерттеуді, әлеуметтік қарым-қатынастар
арасында үстем ... ... ... ... деп білді. Ибн
Халдун еңбегінде былай дейді: «Тарихтың қойнауында жатқан жәдігерлердің
мәнісі, зерттеу, ойлау, іздестіру, себебін ... ... ... ... ... ... ... Сол үшін тарих құрметке лайық. Сондай-ақ тарих
тақырыбы қоғамның материялдық, рухани ... ... ... ... барлық әлеуметтік жүйелердің бәрін өз ішінде қарастырады»,
дейді.\18.5\
1.3 Әл-Ғазалидің өзге ... ... ... ... ... алу ... дүние танымдық тарихында Фәлсафашылармен кәләмшылар
арасындағы пікірталастың басы, Әл-Ғазалимен ... дей ... ... мен ... ... ... ... бұрын 300-жылдық
тарихы бар бұл бәсекенің басы, Ислами білімдермен сырттан енген білімдер
немесе жалпы алғанда жергілікті салт ... ... ... ... ара ... ... алғандығы, соңында бұның ой-пікір бәсекесіне
айналғанын айтуға ... ... ... ... ... деп ... және ... танытқан философияны терең
біліп ұғынбастан, ... бір ... әдіс ... ... ... оған шабуыл жасауына қарсы, өзінің айтқанындай, ең алғаш
Әл-Ғазали өз дәуірінде кең тараған Аристотелшілдік – ... ... ... ... ... оны ... ... дейін түбегейлі
қарастыруға қайрат танытты. Өйткені, Әл-Ғазали, ескі ... ... ... ... кереғарлығымен қатесі ап-анық, таяз,
бас аяқсыз айтылғн сөздер екенін, бұл айтылғандармен ... ... ... қарапайым кезкелген бір адамның өзін сендіре білу, ... ... ... көз ... түрлі ағымдардың көзқарастарымен ұстанымдарын, олардың
өздерінің әдіс-тәсілдерімен ... ... ... ... ... ... және бұның зерттеушіні үлкен қателікке ... ... ... ... ... зерттеу әдісінің арқасында, ... ... ... логика, математика және әртүрлі
тәжірибелік алаңды, әсіресе логикадағы дәлелдеу ... ... ... басшылық қылды.
Әл-Ғазали ұстазы Әл-Жүвайниден сабақ алған кездерінде философияның
бір қатар тақырыптарын оқып ... де, ... ... ... ... х484 ... Бағдат қаласында ұстаздық қылып жүргенінде бастады.
Бұл жерде Әл-Мунқиз еңбегіне ... ... 2 ... ... философияны
жүйелі түрде меңгеруге мүмкіндік тапты. Айрықша, Ислам философиясының
дәстүрлі Ислам ... ... ... яки ара ... ... не ... білуге шамамен 1 жыл уақыт жұмсады.
Кейіннен ол философия жайында оның обьективтік анықтамасы
ретінде «Мақасидуль-фаласифа»(философияның ... ... ... ... ... ... тану керектігін ескерткен еңбегі барынша
шебер жазылған, ІХ ғасырдағы латынша аудармасында еңбектің ... ... бұл ... ... ... ғалымдары біраз жылдар бойы
Ибн Синаның ... ... ... еңбек деп келді.\20.217\
Әл-Ғазали өзінің «Мақасидуль-фаласифа» атты еңбегінде айтқанындай,
осы еңбегінің артынан кейбір мағлұматтарға қарағанда х484 жылда (21 ... жыл) ... ... мен ... ... кезеңінің ең
маңызды жемісі болып табылатын «Таһафатуль-фаласифа» еңбегін ... ... бұл ... ... асыл мақсаты, негізгі жиырма бір мәселеге қатысты
сыни көзқарасын назарға ала ... ... ... ... олардың алар орнын анықтау еді. Қолданған еңбектер өз тілімізде
болмағандықтан аудару барысында түсініксіздеу ... ... ... ... ... (әзәли) бастауы мен(қадим) соңы жоқ»- деп
айтулары теріс, құдайсыздыққа апарады. Ғалам ... ... ол ... және ... болған, дейді.
2. Философтардың, «Аллаһ ... ... ... ... ... түрде біледі. Ғазали бұған да қосылмайды .
3. «Хашир (өлгеннен кейін қайта тірілу) материялды түрде емес, рухани
түрде, яғни рух қана ... ... ... де ... ... ... дейді.
4. Философтардың, «Аллаһ (мүжибун биззат) не қаласаң соны орындаушы,
(фағилы мухтар) яғни өз ... ... ... ... де қате,
дейді.
5. Философтардың, Ғаламның мәңгі ... ... ... ... ... ... ... жасаушысы, мынау ғаламшар оның
өнерінің туындысы» деген сөздері, негізгі көзқарастары мен наным-сенімдерін
жасыру мақсатында айламен ... ... ... саниғын (жасаушысын) және ... ... ... ... ... ... Алланың барлығын
дәлелдеуде жеткілікті емес.
8. Аллаһтың бірлігі жайында философтардың дәлелдері жоқ. ... ... ... ... ... ... дейді.
9.Философтардың, Аллаһтың сипаттарын қабылдамаулары да дұрыс емес,
хақиқатқа еш жанаспайды, -дейді.
10. Философтардың, «Заты-Әууәл» ... жинс ... тән,) ... ... ... ... деген пікірімен келіспейді
11. Философтардың, «Әууәл (алғашқы), маһиетсіз (мәнсіз) саф вужуд
(дене)» деулері де дұрыс емес.
12. ... ... ... ... туралы ойларын дәлелдей
алмайды дейді.
13. Философтардың көзқарастарының нәтижесі, Аллаһты жоққа шығаруға
әкеп соғады .
14. Философтар, ... ... ... ... дәлелдей
алмайды.
15. Аллаһтың өзінен басқаларды білетіндігін дәлелдеуге ... ... ... ... (ғарыш) өз ирадасымен ( қалауымен ) әрекет
етуде» деп айтулары да қате .
17. Философтардың «Аспанның өз ... ... ... бір ... бар» ... ... ... «Сәмәуй (ғарыштың) тіршілік иелері мына ... ... ... біледі» деулері теріс.
19. Философтардың, таңғажайып жағдайларды, яғни ... ... ... ... ... «Адам, өзінен өзі (нәпси) пайда болған бір субстанция (жауһар)»
деген ... ... ... ... ... Философтардың, «Адам мен рухтардың пәнилігі мүмкіндік сыртында»
деген көзқарасын ... ... осы ... бір мәселенің алғашқы үшеуін қабылдаған
философтарды дінсізге теңейді. Қалған он ... ... ... ... бұл ... де ... (мутәкәллимшілерден)-
ның көзқарасындай адасушылыққа жетелейтінін айтады.\22.218\
Әрине, бұл жерде Әл-Ғазалидің Ислам философы екендігін ұмытпауымыз
керек. Оның ... ... ... мен ... ... Фарабитанушы
Ақжан Машани өз еңбегінде, Әл-Фараби мен Әл-Ғазалидің еңбектерін зерттеген
Ш. Марджанидің мынадай қортындыға келгенін айтады. ... ... ... ... ... шындық іздеуде біріне-бірі ұқсас,
бірін-бірі ... ... ... де ... ... бола ... ... ұстаздар. Әл-Ғазалидің Әл-Фарабиге тым қатаң сөздер айтуы, оның жеке
тұлғасына емес, философиясы атына деп білу керек, дейді.\23.220\
Бір ... ... ... ... ... ... ... Дүния өз сөзінде былай деген. « Әл-Ғазали,
еңбектерінде философтардың кейбір пікірлерін жатсынбаған.Оның «Мизану-л
әғмал», «Әл ... атты ... ... ... ... жоғардағы
қатаң пікірлерін жұмсартқанын көруге болады. ... ... ... шапты десек те, ол философияға ... ... ... ... ... ... қызығуларына себеп болған.Міне
соның нәтижесінде философияны барлық нәзік жақтарымен бірге Сүнниттік
ғалымдар ... өте ... ... ... қолға алынған».Әл-Ғазали
философияны сынап, оған қарсы бола отырып философияға зор қызмет көрсеткен,
деп жазды А.Машани.\24.88-89\
Қандай болғанда да Әл-Ғазали «Таһафатуль-фаласифа» және ... ... ... ... және ... ... қате ... себепті күпірлік және бидағатшылдықпен айып
тақса да, бұл жердегі «күпір» ... діни ... ... ... ... ... көзқарастарымен, мұсылман қоғамының шегінен
шыққанын анықтайтын социологиялық бір ... ... ... ... ... ... соңындағы қорытынды
бөлімдерінде айтылғандай, бұл еңбектер ақыл ... ... ... ... қойған, соның үшін Ислам сенім саласында теріс
пікірлерге ұрынған, ... пен ... ... ... санап,
жамандаудан тайынбаған, ермелікті көзқарақтылық деп есептеп, ескі ... ... ... ... ... ... мекен алу
арманына батқан, халық пен қоғамның арасында жүруді қор ... ... ... ар санаған, түйіндеп айтсақ, өз ортасының наным-сенім дәстүр-
салтына мұрнын шүйіріп қарауды өнерлік, өрерлік деп ... ... ... жазылған.
XII ғасырдағы мұсылмандардың әлеуметтік тұрмыс тіршілігі реформаға
мұқтаж екеніне шүбә жоқ. Әл-Ғазалидің ойынша, бұл ... ... ... мен ... ... жоқ ере ... ... сөзін қайталай
берумен бітпейтін еді. Өйткені олардың туып-өскен жері Ислам дінінен шалғай
жатқан қоғамнан болған. Сондықтан бұл ... ... ... шындықты
табудан ұзақтататын, ақылды адастыратын теориялық еңбектерді зерттеумен
аяқталмалмаған болар еді.
Әл-Ғазали Ислам қоғамын ... ... жеке ... ... жалпы алғанда моралдық өмірдің барлық саласында жөндеудің
жолын ... өз ... ... зейін, санасын және мәдиниетін
қалыптастырып келген, тарихтың тартқан мирасында деп тапты. Аталмыш мирасты
және оның ... ... ... ... жазған «Ихияу-Ғұлумуддин» атты
еңбегінде егжей-тегжей баяндаған ... ... ... ... ... «Таһафатуль - Фаласифа»да
фәлсәфышылардың нәрсенің шындығы туралы танымға қатысты ойларын ... ... ... ... ... ... жайып салып,
оларды өздерінің ұстамындары ... ... ... ... ... Ең
атақты жетекшілер Фараби мен Ибн Сина болып ... ... ... ... Әл-Ғазалидің бұл айтқанынан, оның осы екі ... ... қою ... ... ... ... алған еді. Бұл
айтылған дүниелер күн сайын көбейіп келе ... ... ... ... ... қарсы дұшпан болмағандығын білдіру жағынан өте маңызды.
Әл-Ғазали ... ... ... ... аз ... ... ... ... ... ... ... ахирет
күніне сенім мәселесінде түйісетінін, кереғарлықтың тек айырмашылықта
екенін тұжырды.\25.37-39\ Барлық пайғамбарлардың ... ... ... ... сенім мәселесінде түйісетінін, кереғарлықтың ... ... ... философияға жасаған сыни философияның сол кезеңдегі
тәртібі жағынан шектеулі болатын. Өз ... ... ... ... ... ... ... немесе сынға қажетсіз бөлімдерін
былайша анықтайды:
1) Логика және математика дін тұрғысынан толығымен ... ... ... ие ... бір түрі. Дінді ... ... ... жатқызып бұлардың сынға алынуы дінге жасалған жауыздық ... ... ... ... нәтиже де жоқ.
Тегінде, бұл білімдер нақты дәлелдерге сүйенгендіктен, ... ... ... ... ... ... ... кісі, соңында
дінді күдік ішінде қамайды. Жаңылыс жолмен дінге сүйеу боламын дегендердің
дінге тигізген зияны, жөні ... әдіс ... ... ... алғандардың
әкелген зияннынан әлдеқайда зиян болмақ.\26.22-23\
Cонымен қатар Әл-Ғазали философтардың дін тұрғысынан зиянсыз болған
білімдердегі жетістікке иланып, олардың метафизикалық ... да ... ... тиіс ... секілді, қандайда бір жаңылысқа түспеуі
керектігі жөнінде оқушыларына ерекше ... ... бір ... маман
кісінің басқа бір салада да маман болуы қиын іс.
2)Табиғат білімдерінде (жаратылыстану) ... ... ... өсімдіктану секілді позитифтік білімдерді теріске
шығару дұрыс болмайды.\27.21-22\
Себеп-салдар(иллат маьлүл) ... және ... ... ... мен тән ... ... ... және өлімнен кейін қайтып
келмейтіндігі сияқты ... ... ... ... негізінде
қарастырылған метафизикалық мәселелермен ... ... ... айтқан көзқарастары һәм діни һәм ... ... жол ... түп мақсаты, қорғаушысы Низамул Мүліктің, міндеттеген
Әшғариликті ... ... ... Әһлі-Сүннет наным-сенімімен
ұйқаспаған жоғарыдағы мәселелерге қатысты ғылыми теорияларын терістеу еді.
Алайда, Әл-Ғазали философтарды ... ... ... діни
айып, кінә таққанмен де, ... ... ... отырып
философияға қарасты сындарын олардың айғақтарымен, яғни ... ... ... негіздерге сүйене отырып жүргізді.\28.27-28\
Әсіресе, филорсофтарды өздерінің жасаған дәлелдеу әдістемелері логика,
математика сияқты тәртіпке берік бола ... ... ... ... ... қате шешім шығарғандықтары үшін айыптайды.\29.40-53\
Қандай болған күйде де, ... оның осы ... ... тақырыптар төңірегінде осалдық байқатқандығы ... ... ... ... ... да, «таһафатул фалсафа» ның негізгі
ұстанымы, философтар дінтану мәселелерін рационалды дәлелдермен ... ... ... ... Егер, фәлсафашылардың дінтану саласындағы
білімдері матиматикадағыдай нақты ... ... ойша ... аулақ
болғанында араларында кереғарлықтар болмас еді. Демек бұл кереғарлықтардың
түп себебі, логиканың түрлі бөлімдері үшін міндетті қылған рационалды ... ... ... ... келгенде мүмкіндіктері шектеулі
болғаннан деуге ... ... ... ... ... ... жиырма мәселенің кезкелгенінде, олардың дәлелдерін жиі-жиі бос
қиял, теріс, батыл деген секілді ... ... бұл ... ... дәл сол ... ... ... шығатынын айтады; бұл
секілді мәселелер адам ақылымен шешім таба салатын нәрселер емес, ... ... және ... ... ішкі ... ... бар ... еңбегінің негізі ұстанымы дінге қатысты мәселені
шешуге келгенде ақылдың жеткіліксіздігі себепті, бір ... үшін ... бұл ... ... ... діни ... ... қабыл
ету керектігін айтады. Бастауын осындай тұжырымнан бастап, философтардың ең
бірінші дінтану мәселелерін шешуде ұсынған спекулатифтік ұстанымдары ... ... ... айта ... ... әдіс-тәсілін
қолдана отырып Әл-Ғазали рациональдық айғақтармен дәлелдеу мүмкін болмаған
бастаусыз эволюция, бастаусыз уақыт теориясының Исламның ... ... ... ... ... білімін адамзат білімімен алмастырып
өзгерген болмыс атаулы хақындағы білімдердің өзгеруінің оны ... ... ... ... ... ... өзін ... және де жалпы мағынаны немесе барлық нәрсені
жалпылама біліммен білгендігін(Ибн ... айта ... ... ... Платоннан бастап жалғасқан жанның қарапайымдығы және
материя емес деген пікірге ... ... ... ... ... ... ... бақытында ақли немесе қияли(спиртуальный) ләззатқа бату деп
тәнмен тірілуді терістегендерін, сезім мүшелермен алатын ... ... ... Құранның суреттеулерін адамдардың тәрбиесін мақасат қылған
символдар ... ... ... өз ойын түйіндей келіп, барлық, бұл көзқарастың Құрандағы
ашық аяттарға кереғар болғандығын, пайғамбарларды жалғаншы етіп ... ... ... күпірлікпен айыпталуы керектігін
айтады; Бұл мәселеден басқа діни тақырыптардың Ислам мәзһаптар арасында да
пікірталаста ... ... алып ... ... ... бидғат саналуының лайық болатынын алдыға тартқан.\31.254\
Әл-Ғазали, философтардың Аллаһтың барлығы, бірлігі,дене еместігі,
нәпсінің ... ... ... ... етумен қатар, олардың
қолданған әдістерімен бұл қабыл етілгендердең еш ... ... ... баса ... айта ... ... ... «Таһафат фәлсафа» дағы түрлі
айғақтары мен ... ... ... ... қабыл етіп ұнатуда
раиционалдық тұрғыда ешқандай оғаштықтың жоқтығын айтуы. ... ... ... ... ... алмауы олардың ақылға қайшы
болғанына негіз ... ... ... ... ... мен ... ... нақты айырма жасайды.
Қандай болмасын, Құрандағы дінге қатысты түсіндірулердің ақылға теріс
еместігі ... ... ... ... ... қиын еместігін айтады.
Алайда нақты білім ... ... ... ғана ... аз ... ... ... болмағанындай догматик те емес. Сол себепті Ол ... ... ... көргеннен соң сопылыққа бет
бұрған болатын. Сөйтіп сопылардың мұрасын ... ... ... ... ... ... оқумен емес зауық, хәл және
мінездегі сипаттарды өзгерту ... ... ... көз ... ... көзбен көріп қолмен ұстағандай нақты білімнің кілті
екенін,ал, бұл тек ... ... іске ... ... ... ... философиялық жиған тергені өзін бұрынғы сопылардан мүлде ерекше
етті. Осы себепті Николсон ... ... ... ... сопылық үлгісінің
арқасында Исламның тасаууфи ... ... ... ақыл ... ұстанымдарымен жарастық тапты. Бірақ осыған байланысты Әл-Ғазали,
сопылықтың түп ... не ... ... ... үшін ... анағұрлым пайдалырақ». деген тұжырымына қосылған жөн.\33.217\
Осы сияқты Әл-Ғазалидің көзін көрген Әбу Бәкір ... ... ... ... бір рет ... кірген одан кейін одан
шыға алмаған. Бұрынғы тасаууф ... ... ... және жалпы
алғанда барлық еңбектері көптеген мәселеде ... өзін ... ... ... ... ... және даналықтың нәтижесі
іспеттес.».\34.56\
Бір жағынан Әл-Ғазалидің тасаууф ойшылдығына ... ... ... ... айтсақ «философ тасаууфшылардың» алғашқылары
дегізерліктей құнды жазылған.\35.56\
Әл-Ғазлидің ең ... ... ... ... ... ... ... «Мүкәшәфә білімі» нің сырларын ... ... ... ... Алаһтың нұрына ашылған, досына жазған «Мишкатул
Әнуар» атты еңбегі Ибн Синаның мына аятқа ... ... ... ... ... ... Ішінде жарық бар қуыс(немесе қуыста ... ... ... ішінде. Ал әйнек; бейн інжу бір ... ... ... ... ... тамызылады. Тіпті от тимей-ақ
оның майы жарық ... ... деп ... ... ... ... ... еске түсірумен бірге, үлкен
мүмкіндікпен осы ... ... алып ... ... саяды.\36.56\
Аллаһ тағаланы аспан мен жердің нұры ретінде ... ... ... ... болып есептелген еңбек, «Мақасидул Фалсафа» да, ... ... ... ... ... және ... дәлелдеумен қанағат еткен ... және ... ... ... ... да ... әдіс ... қолдана отырып жиі-жиі «Ихия-у-ғулумуддин»
де тоқталған бұл философияға қарағанда; барлық – нұр, ...... ... ... шын ... ... нұр - ... болып табылады;
Аллаһтан басқа нәрселер болса түп негіздері жағынан жоқтық атаулыға жатып,
Аллаһқа телінгенде ғана ... ие ... ... ... басқаның
бәрі пәни,өткінші» /Әл-Қасас 88/ деген аятқа жорамал ... ... ... ... ... зауық(..) хәл жолымен бұл аяттан, Аллаһтан
өзгенің барлығы негіздер ... ... ... дейін жоқтық сипатта
болады деген мағына ... ... ... «әрнәрсе оның нұры
екен; тіпті барлық нәрсе сол дей аламыз; өйткені одан ... ... ... ... қа ие ... ... ... ты еске түсірген бұл түсініктемелерді
негізінде Ибн Синаның «өздігінен ... ... ... ... әдіс ... ... деп айту лайықтырақ. Сондай-ақ Әл-Ғазали «уахдатуль
вужулшылдардың» «Мен ... ... ... ... ... ... өзіменен сүйіктісін
шатастырған ... ... ... ... ... ... ... адамның болмыста бірлесуі, Аллаһты қөзбен ... ... ... мен ... ... ... ... шындықтың бір
бөлігі және қатардағы кезкелген адам үшін зиянды ... ... ... ... ... ... ... нұр,
майшам, шағылысу, сияқты символикалық сөздерді Ихия-у ғулумуддинде де
қолданады. Бір ... мына ... ... ... жаны ... бір
әмір» болумен қатар «Аллаһтың нұрларынан бір нұр» ... ... ... ... да ашып ... ... ... содан тасыған нұрлар тарызындағы Ишрақи дүние танымының Ихияда
да ұнатылғандығы жайында нәтижелер шығаруға болады. Бұған қарағанда, ... ... ... ... ол хақ, одан ... бәрі ... қылатынымызда сол; сүйіктімізде сол; ... ... ... Мына болмыста одан басқаның бәрі жоқ,одан басқаның бәрі жоқ ... ... ... дейінгі заман ішінде жалғаса бермек. Өйткені жаратылыс
атаулының тек қана Аллаһтың себебімен, оның арқасында бар ... ... ... ... ... ... ... болса ап-ашық солай ұғынылады.Субьектінің(кісінің) әртүрлі ақли
дедукция(истидлал) немесе құрылымдар(теркип) дан ... ... ... ... қол ... бұл ... тек қана ... және
жоғары бір ахлақи тазарынған әулиелерге берілген, сезімдік және ақылдың
арғы жағына аса алған ... ... ... ... ... болуы.
Танымды қандайда бір рационалдық ... ... ... бұл ... ... ... айтсақ субъективизм болып
табылды.\41.111\
ІІ-тарау. Әл-Ғазалидің діни-философиялық көзқарасы
2.1 Әл-Ғазалидің скептицизмнің арқасында діни ... ... ... ... ... және кейінгі еңбектердің барлығы
сондай-ақ жалпы зертеулердің дүйім көпшілігі оның фықыһ, кәләм, ... ... ... діни және рационалдық білімдерге жетіктігін,
Исламдағы білім-ғылыммен ойшылдық тарихында теңдесі кездесе бермейтін
ғалымдығы мен ... ой ... ... ... ғалымдығы, жоғары қабілеттілігі,
бір нәрсені оңай қабылдай салмайтын сыншыл мінезі, танымға деген құмарлығы
оны шын, және ... ... ... қызығушылыққа жеткізді. Шындықты табуға,
оны ұғынуға деген құштарлығы табиғатынан бар екенін, осы ... ... бала ... ... ... жетегінен айырылып,
қалыптасқан дәстүрлі сенімнен құтылғанын айтады.
Әл-Ғазали «Мизанул ағмал» еңбегінің соңында еркін ойшылдықпен шындыққа
жетуде күдікшілдіктің маңыздылығын айтқан. ... ... ... ... ... тастай жабысып алғандарды қатты сынап, негізінде
халықты өзіне тартып саяси әлеуметтік билікке деген құмарлықта, қызғанышпен
менмендік сезімі ... ... ... бөлінетін рушылдықпен,
біреуге тәуелдікке теңеп, шәкірттеріне бірін-бірін жамандаған, бір-біріне
орынсыз сөздер айтып айыптаған түрлі жетекшілердің ... ... ... және шындыққа ойшылдық арқылы жетуге шақырады; адам өз мәзһабына
ойшылдық, рационалдық еңбектердің ... ... ... ... ... ... ... Әл-Ғазалидің ойынша шындыққа жетудің
бірден бір жолы күдікшілдік болып саналады.Ол, ... адам ... ... адам шындықты көре алмайды; шындықты көре алмаған ... ... ... \42.23\
Әл--Ғазалидиң атақты еңбегі Мунқиздің айтуына қарағанда,оның жүйелі
түрдегі күдікшілдігі, нәрсенің шын мәнісінің не ... ... ... жолда нақты білімге жететіндігі мен басталған. Алайда бұл негізгі ... ең ... ... не ... ... ... ... жетеледі.Әл-Ғазали бұл сұрақтардың жауабын бұрыннан қалыптасқан
түсінікпен немесе түрлі-түрлі ағымдардың берген жауабынан табымын ... ... ... ... ... жалғыз болудың орнына, бұл ағымдардың
көпшілігі өздерінше ... ... сөз ... ... осы ... ... сұрақтарына әртүрлі жауап
тауып, тәуелсіз өзіндік ақылмен еңбектену арқасында жауап іздеу керек деген
болатын. Оның ... көзі анық ... еді, ... ... әртүрлі
күдік, қате болу мүмкіндігінен барынша таза болу ... еді. ... ... ... ... шын ... бар екендігін және оған күдіктің араласа
алмайтынында байқаған. Математикалық ... ... ... ... ... ... ... сенімділігіне нақты көзі
жетпеген, кез-келген білімді нақты білім қатарына қоспады. Мысалы, біреу
тұрып, «үш саны он ... ... деп, ... ... үшін таяқты жыланға
айналдыру сияқты адам сенгізіс іс қылса да, Әл-Ғазали он ... үш ... ... ... ... бірде бір қылау түспей, өз көзқарасынан
айнымаған қалпында жайғана ... ... ... ... еді. ... ... ... негіздеу мақсатында, осы
секілді ұсыныстардың нақты болып болмағандығына сенімді болуы ... ... ол, ... ... ... ... жатсада, кезкелген
білімдердің байланыстарын қатаң түрде сыннан ... ... шарт ... ... ... ... секем алып күдігі күшейе түседі. ... ... ... ... ... Бұл ... сезімдік мағлұматтардың
қателігін біздерге үнемі ақылымыз ... ... Тек ... қол ... ... берік мағлұмат көзі дей аламыз ба? Ақылдың ... ... ... сезім мүшелері арқылы қол жеткізген
мағлұматтарға деген ... ... ... ... ... бар? Бұл сұраққа Әл-Ғазали ақылдаң сезімдік қабылдауларының
қателігін дәлелдегені құсап, ақылдың ар ... ... нің ... ... жарамсыздығын дәлелдей алатынына ой жүгіртті. Мысалы
ұйқы кезінде түсімізді шын екен деп қаламыз, бірақ оянғанымызда ... ... ... бір елес ... ... әбден жетеді. Құдды
осы секілді өмірдің де осы түс ... ... ... Адам бұл ... ... өмір сүре ... ал, ол ... да қазіргі рационалдық
білімдердің көпшілігінің қате екендігіне ... ... ... ... сопылардың рационалдық өлшемге сай келмейтін нәрселерді ... ... ... ... ... да ... тартылатын өлімнен кейінгі өмір болуы
мүмкін; ол өмірге қарағанда бұл өмір ұйқыға ... бұл ... ... барлығы түспен тең.
Әл-Ғазалиді априорлық және аксиомалық білімдердің сенімділігін
зерттеуге итермелеген, оның ... ... ... ... ... дәлелдеу мүмкін емес еді. Өйткені әрбір дәлел айғақ қажет етеді:
Ал айғақ болатын болса бұрыннан қалыптасқан білімдердің ... ... ... білім болмағанына қарағанда айғақ пен дәлелден ... ... ... өзінің «науқастық», «сафсата» деп атаған күдікшілдік
жарақаты екі ай бойы жалғасқанын, ақыр ... ... ... ... ... ... ... аурудан айыққанын, науқастан арылып шипа
тапқанын, кейіннен рационалдық нақты ... ... ... ашық ... сенімділігіне қайтадан оралғанын нақты көрсетіп тұрған мына
сөйлемдерге қарамастан батыстық ... ... ... кейін ақылдың бар міндеті біздің оған деген сенімізді жоюдан
өзге еш ... ... ... бел ... ... сөздері еріксіз
таңдандырады.\44.88\
Негізінен Әл-Ғазали өзінің күдікшілдігін түсіндіру ... ... ... ... ... дейін іздестіруді тоқтатпау болғандығын
айқындаған соң, аксиомалық білімдердің яғни ақылдың бірінші принциптерінің
іздестірілмеу керектігін айта келіп, онсызда ол ... бар ... ... ... ... ... ... айтылғандар, Фарабидің алғашқы ойлау, алғашқы мойындауға қатысты
айтқан сөздерінің қайталануы сияқты ... ... Бір ... ... ... ... шалдығып жатып іздеуге болмайтын нәрселерден
секем алып, ол нәрселерді іздемекші болағанында, ол нәрселердің көз алдында
ғайып болғанын өз ... ... оның ... ... ... маңызы, философтарды сынға
алған ... ... ... логикаға қатысты жасаған
еңбектеріне қайшы, ... ... ... ... ... ... ойша шешім жасай салған» деген ... ... ... ... ... математикадағы, тіпті
табиғаттану ғылымдарының сынақ алаңындағы ықпалын қабыл етумен ... ... ... ... шешуде шабандығын айта келіп, бұның
шешуін табу үшін «батыни кәшф» көкіректің ашылуы немесе «уахи» дің ... ... ... ой ... ... ... ... білдірген көзқарасын анықтау
үшін, ол кісінің бұл ұғымнан нендей нәрселер ... ашып ... ... еңбектерінде «ақыл» ұғымы әртүрлі көптеген
анықтамалар,классификациялар жасалған.
«Ақылдың қасиеті, ақиқаты және ... ... ... арнайы орын
берген Ихия кітабының бірінші томында бұл ұғымның төрт түрлі мағынасына
ишарат ... ... өзге ... ... теориялық білім
жинауға деген қабілеті.
2. )«Ақыл»—адамның ес жия бастағаннан ... ... ... ... ... ... ... арасын айыратын, бір адамның
бір уақытта екі жерде бол ... ... ... ... бет ... түрі.
3. )«Ақыл»—Өмір бойғы тәжірибелер нәтижесіндегі жинаған білімдердің
барлығы жатады.
4. )«Ақыл»—таным қабілетінің, әртүрлі жағдайдың келешекте әкелетін
нәтижелерінің алдын алу және сезім ... құл ... ... алу, күшіне жету түрі.\48.85-86\
Әл-Ғазалидің аталмыш ақылдардың арасында үшінші ақылдың кезкелген
адамда бір деңгейде болатындығы жөніндегі ... ... ... ... айтар болсақ «қажетті мағлұмат» қа және бұл ... ... ... ... сүйенгенінің анық дәлелі. Тіпті Әл-Ғазали
кейбір кәләмшылардың, «Ақыл ... ... бір ... ... ... түсіргендіктен,бұл кәләмшылардың негізгі таным қабілетін «ғаризе»-ні
танымнан ұзақ қарауларын жаңылушуылық деп есептейді.\49.85\
Қорытыңқырап айтар ... ... ... қарастырғаны, білімнің
ақылдың табиғатында бар екендігі ... оған ... ... бейне бір діни сенімдерінің нәтижесі ретінде, ... ... ... ... салдар байланысын, себептердің түп себебі деп
атандырған ... ... ... ... ... ... сияқты,
барлық дәлелді білімдердің және ... ... ... ... қажет болмайтындай дұрыстығы нақты қабыл етілген аксиомалық
білімдерді де метафизикалық негізге байланыстырған, ... ... ... шешкен.
Шын мәнісінде бұл шешімнің тек діни болуы оның философиялық құнын
түсірседе, философтардың іскер ... ... ... ... ... ... өте ұзақ болғаны айтылады. Тегінде Әл-
Ғазали да «ал ... ... ... ... рационалдық білімдердің
қайнарын қарастырғанда, «Бұл білімдер адам ... ақыл ... ... ... ... деу арқылы философтардың «іскер ақыл»
на ұқсас білім қайнарының болуы мүмкіндігін тұжырымдайды.\50.169-174\
Құранның бір аятынa «нұр» деп ат ... ... ... қарастырған
Әл-Ғазали, Құрандағы «нур үстіне нұр» деген сезімдік білімнің, ... ... яғни « ... ... ес ... жас баладан, жындыдан,
жануардан бөлектендіретін рухани қабілет деп аталатын ақылды» барлық ... ... ... және шын ... яғни Аллаһтан келгендігін айта келіп,
сезімдік танымды да бір ... ... ... ... ... сопы ... ... айтқан кейбір көзқарастарына тоқталуды дұрыс болады деп
ойлаймын.
Сопылық жолы теоретик ... ... ... басқа. Олар
шындығында ғылым үйренумен айналысып, зерттеушілердің нәрсенің ... ... ... ... ... ... әуре болмайды. Олардың
ойынша, сопылық жол тіпті бөлек; ... ... ... ұзақтау, өзін одан
сақтау, дүниемен болған барлық қатынасын үзіп, түгелдей ой-санасын Аллаһ
тағалаға ... ... ... ... көңіл бөліп, соған баса назар
аудару болып табылады. Бұл деңгейге жеткеннен кейін өзін ... ... ... ... ... ... періштелік әлемнің сырлары
аян болады. Сөйтіп шындық айна қатесіз ашыққа шығады. Муридтің ... ... ... ... ... күнәдан тазарту, тек қана рухани істермен
шұғылданып, суға аңқасы кеуіп ... ... ... ... ... күту болмақ. Сонда барып Аллаһ тағала оған өз нұрын жібереді.
Пайғамбарлармен әулиелерге сырлар баян ... ... ... ... күш ... болғандықтан кәміл қабілеттермен бақытқа қол
жеткізген. Бұл, ғылымды үйрену арқылы жететін жол емес. Оған жетудің ... ... ... ... ... барлық ой санасын Аллаһ тағалаға
бағыттаумен іске аспақ. Шын ... өзін ... ... ... ... дейді Әл-Ғазали.
Мен осы жолға түспекші болып жүргенімде сопылардың арасындағы ықыласты
бір сопымен ... ... жөн ... ... ... де одан Құранды
үздіксіз оқып жүрудің жөнін сұрадым. Ол ұстаздың айтқаны менің ойымдағыдай
болмады. Ол ... ... ... Ең ... жол дүниедегі барлық байланыс
атаулының түбінен тамырын кесу; әке-шеше, бала-шаға, ... ... еш ... ... ... ... ... қобалжу сала алмайды. Кейін
сондай бір деңгейге жетесің, жаңағы айтып өткендердің сен үшін барлығымен
жоқтығында еш ... ... ... ... ... ... толығымен тағат-ғибадатқа
бересің. Сол арада жүрегің барлық нәрседен арылып. Көңілің көлдей болып
Аллаһты ... ... ... ... ... ... атын ... болады; мұқият сергек қалпыңмен «Аллаһ, ... деп ... Және бір ... ... тіліңді тоқтатсаң да, дағдының
күшімен ол сөз сенің тіліңнен өзінен өзі ағып жөнеледі. ... ... ... ... оның ... қажет қалмағанға дейін, істі осылай
жалғастырасың, ... ... ... да ... ... ... ... Қалбыңда бұл сөздің мағынасын өзге еш нәрсе
қалмайынша, жүйелі түрде ... ... ... ... , ... өшеді, тек қана таза мағынасы жүрегіңде қалады. Сенің еркің осы
жерге дейін бұдан арғысын ... ... ... ... ... іске асады. Бұның әрісінде өз ... ... ... тек ... шығатын сырлардың болуын күту ғана қалады. Бұл ... ... ... ... пайғамбарларға келген аяндардың жүзден бір,
бөлігі. Бұл бейне бір найзағайдай жарқ ... де ... ... ... бірақ артынша тағы келеді. Оның қалуы, немесе лезде жоқ болуы да
мүмкін. Егер, қалып жатса да ... ... Және ... ашылыстар
бірінен соң бірі жалғаспақ. Бұлар бір түрде болмайды. ... ... ... ... ... ... болғандықтан, Аллаһтың
әулиелерінің саны өте көп. Мінеки сопылардың әдісі осы. ... ... ... бұл ... ... саф ... ... және де
дайындық кезеңі, әрі күту кезеңі болып табылады.
Жалпы теоретик ғалымдар бұл ... ... ... ... Ол ... жеткізетініне әулиелермен әмбиелердің көпшілігінің жолы осы екенін
жоққа шығармайды. Тағы бір қызығы олар, бұл ... ... ... өте ... ... Және ... ... осылайша үзіп тастап кете салудың
мүмкін еместігін білген. Хош, қол үзілді дегеннің ... ... ... жетпейтініне сенеді. Олардың ойынша Ең кішкентай ақылдың ... және ең ... ... өзі барлығын ойран қылуы мүмкін. Бұл
күресті жасау барысында адам ақылынан ауытқуы, ішкі ... ... ... ... ... ... және ... түсуі әбден мүмкін. Егер, адам
нақ, шын дәлелге сүйенген ғылымдармен байланыста болмаса, ... ... ... ... ... деп ... Қаншама сопылар осылайша
ондаған жылдар бойы, құрғақ ... ... шыға ... ... ... бекер өткізген. Ал, егерде ғылыммен берік білімдері бар болса,
әлбетте, ... ... ... еді. ... ең ... білімдерді,
бұлардың өлшемдерімен қоса жүйеленген, бөлек-бөлек дәлелдерін қоса ... Бұл іс, ... ... ... ... жолында да сенімдірек
суретте жеткізу мүмкін. Пайғамбарымыздың ... ... ... ... ... қол жеткізуіне күдік жоқ. Бірақ та, тек ... ... ... бір мәртебеге жетемін деп айту, бос әурешілік
болмақ.Міне, сондықтан да қолдан келген ... ... ... ... ... шынайы ғылымдарды үйрену керек. Ең әуелі, үйрену ... ... ... ... ... ләзім. Одан кейін құдайлық
мәселелердің табыла қоймаған шындықтардың жауабын күтудің еш ... ... ... тапқанынан таппағаны көп екені белгілі ғой. Міне, екі
жақтың ... ... ... ... ... ... арада Әл-Ғазали, бұл ақли шындықтардың санаға ұғынықтырақ болуы
үшін, ерекше нәрселерді ... деп ... ... ... ... және екі ... ... айырмашылықтың маңызын аша түсу үшін мына
мысалды келтіреді. Бұрынырақта ... ... ... ... ... өнері бойынша бір патшаның алдында бәсеке өткен екен. Патша
бұл екеуіне бір бөлме ... ... ... ... деп ... ... ... сурет ссалынған соң перде ... ... ... лайық екенін анықтамақшы еді. Бұларға да дәл осылай жасалды.
Грек өнерпаздары өздерінің ... ... ... ... ... сала ... Қытайлық өнерпаздар бояусыз-ақ тек дауалды
қырып тазартып жалтырата ... ... ... ... ... таңданды. Сөйтіп Гректік өнерпаздар суреттерін
салып болғанда, Қытайлықтар біздерде болдық деді. ... ... ... нақыш салып әуреленбедіңдер, қалайша бітірдік деп отырсыңдар?» ... ... , - ... «Тез ... ... ... ... көресіңдер». Перде ашылып арғы жағы аян болды, сөйтсе
Қытайлық өнерпаздардың жасаған дуалына Гректердің салған кемет суреті ... ... Тегі ... ... бетін жылтыратқаны
соншалық, айнадан кем емес-ті. Олардың айнасының тазалығы сондай аналардың
бейнеттеніп салған суреті ... ... ... ... көріңіз, жан Құдай ғылымың сурет болып салынатын жері
делік. Бұл мына жолдар мен болмақ; гректердің жасағаны ... ... ... беру яки ... ... сырттағы суретті ішіне ... ... ... іске ... Бұл ... сыртқы деп отырғанымыз «Ләухул-
Махфуз», таза нәпсілер болса, періштелердің нәпсілері деп білеміз.
Әл-Ғазалидің осы екі ... ... ... ... ... келетін болсақ. Ол кісі былай дейді: Сендер «алдымыздағы екі ... ... ал енді ... сіздіңше қайсысы жақсы?» деп айтасыңдар.
«Мынаны жақсы білген дұрыс, ... ... ... ... ... ... ... қаперімізде ұстаған дұрыс. Менің ойымша,
істің ең дұрысы бұндайда нақты анау ... ... деп ... айтуды қате
деген болар едім. Жеке кісілермен жағдаяттарға қарап барып, шешім шығарған
дұрыс. Тариқатқа түскеннің шаруасы оңай емес, ауыр ... Ең ... ... жолы мен, яғни тағатпен машықтанып, дүниядан ... ... ғана ... ... ... ... ... тапқан
ғылымдарды игеру нәтижесінде өз нәпсісіне үстемдік ету өте ауыр іс, ... ұзақ ... ... ... ... ... ... басқан таңбадай болғанда,
қарт адамды үйрету балтаны темірге соққанмен тең. Әулиелердің ... ... ... ... ... ... үшін не қылған ... ... ... ... үшін не ... керек болса......
Бұдан мынадай қорытынды шығарамыз, адамдардың көпшілігі үшін, ең
тәуірі ғамал ... ... ... ... ... ... де ... жөн. Кісі балалық шағында өзінің шамасына қараған болса, ақылының
шамасын бақылап анақтап алған дұрыс».Егер өте ... ... ... ... ... ... бірден ғамалға беріліп сонымен
шұғылданған ... Оның ... ... ... ... ... ... тиек етіп отырған кісілердің көпшілігінің жағдайлары
осындай. Егерде ақыл ... ... ... ... болса, ол кезде
теориялық ғылымдарды терең ... ... ... бар ... ... ... артық деп есептеледі. Тегінде ... ... ... қиын ... Жалғыз өзінің жеткені ... ... ұзақ ... мол ... ... ... бар,
бірақ өте сирек. Мысалы медицина ғылымын алайық, егер көптеген ғасырлар
бойы ғалымдар ... ... оны ... ... оны ... ... ... делік, онда ең ақылды адамның өзі, көптеген ауруларды
былай қойсақ, бірғана науқастың шипасын табу ... ... ... ... мәжбүр болар еді. Бұған қоса, жеке ... ие, ... ... ... ... ... беруге мүмкіндік таба беруі ... мына екі ... ... ... ) Жасында ғылым үйренудің қажеттілігін жете түсінген, ... ... ... сай ... ... шын ... оның ... болғандар кемде-кем. Бұлар ілесуші
топтар: олардың жасаған теориялары ... олар ... мен ... сол ... негізін салған
ұстаздары қалай айтқан болса, дәл ... ... ... ... түк пайдасы жоқ.
2. ) Ал, енді бір жас, ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді, алғыр болып ол түрлі ғылымдар мен етене
танысу барысында шындыққа қол жеткізуі мүмкін. Бұндай ... ... ... де ... ... ол үшін ең ... үйренгені. Бұл кісі ... ... ... адам ... ... ... ... көп
еңбекпен тәрбиенің арқасында ғылымды үйрене алады.
Бұл жолдағы ... ... ... ... кісі барлық мүмкіндіктерін қолданып түрлі ғылымды толық игергеннен соң
барып адамдардан ұзақтауы, тәркі дүние қылыуы, өзін ... ... ... бұл жол ана жолды таңдағандарға жабық мәселелерді оған ашуы ... ... ... осы. ... ең дұрысын Аллаһ біледі»,
деген.\52.258\
2.2 Әл-Ғазалидің этикалық философиясы және бала ... ... ... ... ... ... ... этика мәселелерінің, және жалпы алғанда, ... ... ... ... ... өте ... ... Сондай-ақ солардың шешімін
тауып, жасаған өте бай ахлақи тұжырымы.Оның ахлаққа қатысты ... ... ... ... ... ... ... саналады. Иә,
атынан мәлім болғандай бұл еңбек ахлақпен бірге тасаууф(сопылық), кәләм,
фықыһ мәселелерінде өз ішінде ... бұл ... ... ... ... ... ... арасынан; фықыһ(шариғат) методологиясы
саналатын «Әлмустасфа мин ғилмил Усул» атты ... ... ... ... ... қамтиды. Әсіресе «Мизанул-Ағмал»(іс-әрекеттер
өлшемі), «Әл-Мақасидул фи шархи әсма иләһил Хусна»(Аллаһтың ... ... ... ... ... ... әліппесі), «Мишкатул -Әнуар» сияқты тасаууф жағы
ауыр басатын еңбектермен ... ... ... ... ... және логика; «Әл-Иқтисат фил Иғтиқад»,
«Илжамул ғауам ан илмил кәлам» сияқты кәләми ... ... ... жазылған кітаптары да жиі-жиі ахлақ тақырыптарына тоқталып отырады.
Әл-Ғазалиді Құран мен хадиске сүйенген ахлақпен, философиялық және
сопылық ... ... ... ... ... десек болады.Ол
көптеген зерттеушілердің айтуынша бұл тақырыптағы ... ... ... ... орындай білген.\53.1099-1100\
Әл-Ғазалидің ахлақтағы қолданған негізгі әдеби қайнар көзі Құран мен
сүннет болып табылады. Мысалы, айтар болсақ, Ихияның барлық бөлімінде ... ... ... мен ... ... ... Әһли-Сүннет наным
сеніміне тиісті сопылардан және мұсылман ғалымдарынан нақылдар ... ... рух, ... ... ... ... ... Аристотел, Жаңаплатоншылдық, сол замандағы қалыптасқан
Эклектикалық Ислам ... ... та бұл ... ... ... ... болатын. Жорамал бойынша ол Рағип Әл-Исфаһанидің
«Еззериа ила мекаримул шерийа» еңбегін пайдалана ... ... ... ... аят және хадис пен дәлелдендіреді;Әсіресе «нұр үстіне
нұр» деген аяттадінмен ақыл негізіндегі өлшемдерде тасаууф ... ... ... ... ... негіз болған, шариғаттың білдіргендерін тек
қана түрмен жасау емес;ең жоғары ахлақи идеал болған Аллаһты тану тек ... ... ... ... этик ... ... құндылығы мен мәніне
қатысты мәселеге өте мән ... ... ... ... ... мағынасындағы аятқа Ишрақи түсінік пен ... ... ... ... адамның «рахманның суретінде» жаратылғанын
меңзеген хадисті де кеңінен қарастырған.Өйткені бұл хадис, адамның барлық
жаратылғандар арасындағы ең ... ... ... ... ... ... таға адамзат баласына білу,сену секілді екі негізгі
сипат беруі арқылы, оны ... ... ... ... қылып, таңдаулы
еткен. Білімнің ең үлкені, және білімдердің түп мақсаты Аллаһты тану,
Адамның осы ... жету үшін ... өзін ... ... дамып отыратын
ахлақи тазалыққа ден қоюуы керек. Өзін өзі тану мәселесі ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Әл-Ғазали осы
мәселенің маңыздылығын аят, хадиспен нықтап кетеді. «Құранның ... ... ... ... және ... ... жедел
көрсетеміз» /Фуссилат,53/
Мағынасындағы аятпен адамның жаратылуына қатысты басқа аяттар да
бар,Хз Пайғамбардың сөзі ... ... ... ... таниды»
мағынасында хадистерден ... ... ... ап-анық
көрсетеді.\56.30\
Адамның өзін-өзін тану дегеніміз, тәніміздің арғы жағын яғни ... ... және ... ... тану деген сөз. Өйткені адам
рухани жағынан қарапайым табиғаттан жоғары, ... ... ... ... «Сол ... ... ... «Мен балшықтан бір адам
жаратамын» деген, Қашан оны ... оған ... ... ... ... ... табиғатқа, рухты өзіне бағындырып,
адамның бұл артықшылығы жағына назар аударады.\57.21-22\
Әл-Ғазали ... мәні ... болу үшін рух ... ... ... нәпсі, ақыл ұғымдарымен қатынасын терең зерттеген «Ихия»
еңбегінің жүректің ғажайыптары ... ... бұл төрт ... ... ... тұрғыдан бірдей мағынаға
келетінін ортаға салған.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... байқалады.Ол адамның болмыс бітімін зерттегенде салмақ салып
отырған ең маңызды ... оның бұл ... ... жақтары болып
табылады.Өйткені Құдайдың сөзін тыңдаған, міндет арқалаған, ақыл мен білім
иесі болған, сезім мүшелерінен тыс әлем ... ой ... білу ... ... өмірін бұл дүниенің арғы жағында да жалғастыратын адам бұл
айырмашылықтарды ... ... ... ... адамды өз суретінде жаратты» мағынасындағы хадистің
байланысымен адамның эволюциядағы таңдаулылығын жиі-жиі айту мен қатар, оны
тәңірілік мәртебесіне жеткізген, сөйтіп шектен ... ... да ... ... ... сыни көзқарасымен пантейзмнің кезкелген түріне
қарсылығын білдірді. Бұның этика тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... мойындамайтын, Ислами
терминологиямен айтсақ Ибаһилікті терістеген болды.\59.244\
Әл-Ғазали рух пен бірге ... де ... ... ... ... ... ... деп есептеуі, өмірде адамның денесіне баға ... ... ... назарға алып осы ... оның ... ... болады. Тіпті Әл-Ғазали, адамның тәндік ... ... ... ... Сондықтан адам бұл өмірге бір емтихан үшін келген,
шүбәсіз бұл емтиханның ... ... ... рух ... табылады.Ал,
егерде рух денеден ажыраған болса жамандық болмас еді.Алайда емтихан ахлақи
өмір ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда,
жалпы алғанда ахлақи өмір адамның рухпен ... ... ... ... Ислам философиясымен тасаууфында қабылданған және ... ... ... Құранның айтуымен байланысқан көзқарасқа
қосылып, ... ... ... және де тағы ... оралатынын
айтады.Тек қана Кинди, Фараби және Ибн ... ... ... ... ... және ... қабілет мүмкіндіктеріне маңыз
беруі көбіне Ибн Мискиуйһті еске түсіреді. Мысалы Мискиуйһ ... ... де тек қана ... өмірге бағыт алып денені, оның ... ... ... ... ойға ... Тегінде Рухтың Аллаһқа тура жүрген
жолында дене оның тасушысы, байлық және басқа мүмкіндіктер болса дененің
міндетті ... ) ... ... ... тәннің құқығы және деннің
саулыққа қатысты қажеттіліктерін ... ... және ... сияқты
ғылымдар бұл тұрғыдан құнды және бастарлық жұмыс емес.\60.16-18\
Дүниетаным тарихының ең ... ... ... бірі ... жайында Әл-Ғазали де көп жұмыстарында ерекше ... ... ... ... ... ... ... қандайда бір іске
белгілі бір мақсат үшін және саналы түрде ... ... ... ... ... және ... іс-әрекекттердің ерікті іс-әрекет болғанын
қабыл етсе де, ... ерік ... ... ... ... ерік пен ... жайында, әсіресе кәләм ғылымында адамның
іс-әрекеті, Аллаһпен құлдың ... ... ... дау ... ... ... ой, ерікті іс-әрекеттердің идеялдық қалаумен таңдалып
жасалған шара ... ... ... ... Әл-Ғазали еріктің таңдау
мүмкіндігіне ерекше көңіл бөледі. Тегінде, таңдауға мүмкіндік ... ... те ... Бір ... ... шындығында «Біздің ісіміз» болуы
үшін, ол істің бізден шығуы жеткіліксіз, ... ... сол істі ... ... ... Әсіресе, «ерік» терминінен «белгілінің талап
етілуі» ұғынылады. Бұл ... ерік ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, Әл-Ғазали нағыз мағынасында
ерікті бір іс-әрекетті қалаумен ... ... ... ... ... ... шара деп ... осы үш елементті арқалаған
ерік бостандығын,бар деуге болады ма? ... ... ... ... ... ... ... сұрақтары осы болмақ.
Белгілі бір өлшем шеңберінде еркін ... ... ... мәзһабын ұнатқандығы белгілі. Әл-Ғазалидің өзі ... ... еркі ... сөз ... ... ... ... сақтанады. Муғтазилиттерге ұқсамағанындай,
тағдырға сену мен ... ... ... ... жоққа шығарған
Жәбриеліктерге де қосылмайды. ... ... ... ... Бірақта бұл жарату, адамның өз күшімен іс-әрекеттерін іске асырған
ойын жоққа шығарып мүмкіндіксіз ... ... ... тұрғыда
адамдағы құдырет және таңдау еркі деген сипаттарды да Аллаһ ... ... күш және ... ... өз ... ... ... іс-құлдың ісі болып табылады. Әл-Ғазали «Сізді де және
сіздердің жасағандарыңызды да ... ... ... ... жасау және жасамау еркіндігінің болғандығын мен әр ... ... ... ... ... ... қайшы келмейтіндігін,
шындығында таңдау еркіндігін Аллаһтың жаратқандығын, адам үшін жасалған ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлікпен түсініктеме берген және ... ... ... нәтижесі болған бұл түсініктеме бір жорамал
болып рациональдық дәлелден ұзақ. Бұдан хабардар Әл-Ғазали ... ... ... ... ... зиян ... ерік бостандығын
ақли дәлелдерге бекіту үшін, өте ұсақ мәселелерге кіріп ерік бостандығы
тақырыбындағы айырмашылықты, зағиптардың ... ... ... ... ... және осы түрде мәселенің спекулативтік даумен шешімге
жетудің мүмкін ... ... ... ... ... ... Әл-Ғазали, оған
былайша анықтама береді: «Адам ақыл мен бір істің аяғын, оның жақсы ... де ғана бұл ... ... ... және оның алғы ... орындауға
деген өз бойында қызығушылығы ... ... ерік ... ... бұл ... ... Әл-Фарабидің ерік жайындағы көзқарасымен
бірдей. Тек қана ... бұл ... ... ... ... ... ... ақылдың талабы түрінде түсінген. Әсіресе
Әл-Ғазали этикалық өмір иесі болу үшін ... ... болу ... ... Егер Аллаһ іс-әрекетіміздің нәтижелерін білуіміз үшін
көмекші ақылды жаратуымен қатар ... ... ... ... бұл
нәтижелердің қамтамассыз етілуі жағында органдарды іске ... ... бұл ... ... ... ... ... қалар еді. Сол
себепті адам этикалық өмірде ақыл қабілетін пайдалануы, текқана жануарлық
еріктен ұзақ болып, ... ... үшін ... және ... ... ... қызметіндегі басқа бір ерік саясында мүмкін.\65.8\
Ақылға жасаған анықтамаларының бірінде, Әл-Ғазали бұл ... ... ... алдынан білумен қатар, сезімдік қалауларға қарсы
тұру түрінде түсіндіруде. Аристотизм түсінігіне еріп білім қабілеті болған
ақылға ... ... ... қабілеті болған ақылға да «Тәжірибелік ақыл»
деп атауда. Ол ерікке қатысты түсініктемелерін тәжірибелік ақыл үшін ... және ... Кант ... ... ... ... бірдей
деп есептеген. Адамдағы бұл ғамали ақыл немесе ерік хайуани(жануарлар)
еріктен мүлдем ... Осы ... ... ... тек ... ... қалауларын орындауға бет алған ... ... аса ... ойша ... Тек қана ... өзіндік өмір
тәжірибелік ақылды, яғни ерікті теориялық ақылдың айтқанына ... ... ... ... ... ие болу үшін ... ерік ... бар. Сондай-ақ басқа тасаууфшылар сияқты Әл-Ғазалидің ойынша бұл
тәрбие,тақуалық және ... ... ... ... ... бір ... ... адамның өз нәпсісіне қарсы бір күрестен тұрады. Фазилет(даңқ)
айғақ(статик) емес; өмір ұзаған сайын абырой ... ... ... Өмір бұл ... ... кең, ... даңққа қол жеткізудің
күрес сахнасы болмақ. Әртүрлі құмарлықтың тізгінін ... ... ... қолынан аман сақтап, осылайша ... ... ... ... «ең ... ... ... жетеді. Бойында бұндай
қасиет болмаған адам ... ... аман ... кепілдік бере
алмайды.Сондықтан Хасан Басри өзінен,шайтан ұйықтайды ма? Деп сұрағандарға
«Егер шайтан ... ... біз де ... ... едік қой» ... екен.
Шаһуат, өшпенділік, ашкөздік, тамақсаулық секілді адамзат бойындағы қалау
және ... адам ... ... ... ... ... жамандыққа жетелейтін жайлар. Адамдағы нағыз ерік бостандығы ... ... ... ... ғана іске ... ... ... кәләмші ойшыл ретінде басқа философ ... ... ... мәселесіне ерекше көңіл бөліп, осы
себепті ислам әдебиеттерінде әдетте Ибахие деп ... ... ... ... ... ... алады.
Бұлардың алғашқысы саналатын Батинилер болып ... ... ... ... ішкі ... ... ... баудай шешіліп, ғамали жауапкершіліктер(ғибадат, намаз, ораза,
қажылық мойнынан түседі» деген көзқарастан ... ... ... ... ... ... ... жәннат пен жәһәннәмді
жорамалдау арқылы(тәуил) жоққа шығарған. Бұл пікірлерді арадағы жаңылыстары
ап-ашық болған Құдайсыз ... ... ... ... ... Бұларды рационалдық дәлелдермен сынға ала ... ... ... ... ... Әл-
Ғазалидің сынға алған шектен шыққан ағым ... (..) ... ... ... ашу және ... ... ... халал мен харамды
бірдей көруге тырысқан. Бұлардың ішінен кейбіреулері, этикалық ... шығу ... ... бос ... екендігін, кейбіреулері де барлық
міндеткерліктің негізгі мақсаты болған мағрифатқа ... соң, ... ... ... ахлақ секілділерге ... ... ... ... ... қауіпті деп тапқан ағым,
Жәбрие ... ... Бұл ... соншалықты жауапкершілікті жоққа шығару
секілді мақсаты болмаса да ... ... ... ... ... ... місе ... нәтижесі
болғандықтан сақсынады.Өйткені Жәбриенің мәжбүрлік көзқарасының қабылдануы
тұрғысында,бұның сылтауы ... ... ... ... ... деп ... ... емес.
Адам ақылында жауапкерлік және құндылықтарды анықтау қуаты бар ма, жоқ
па? Деген тақырыптағы жалғасып келе жатқан Мутазилиттермен ... ... ... Әһлі Суннеттің көзқарасын құптаған. Оның ... ... ... ... ... болса, ақылдың жауапкершілік
бұлағы болмайтын көзқарасын мына себепке байланыстырғаны ... ... ... ... ... да ... бір беделге байланбаса тұрақты абсолютті
сипатынан айырылады. Негізінде мен-мен кісілер, өздерінің және басқаларының
шараларын міндетті ... ... ... тұрғысынан бағалайды. Бұл жағдайда
пайда субьективті қатысты болғандықтан құндылықтар да ... ... ... ... ... ... арғы ... жоғары бір беделдің қабыл етілмеуі тұрғысында, беделдің қажеттілігі
(бошлұғұ) үкімшілік анархиясының ... ... ... ... ... ... ... адамның адамнан жоғарылығы болмағандығынан әрбір
адам басқа біреуге, өзінің ... ... ... ... бұл ... ... ... жарату билігі өзіне тиісті
болған Аллаһқа ғана тән.Пайғамбар, ата-ана, мемлекет сияқты беделдер міндет
жүктесе де, ... ... ... ... ... ... ... ақылдың тапсырма жауапкершілігі
танымымен қатар, бұл ... ... ... ... ... ... ... көзқараста: Әрине бұл жерде міндет ... ... ... ақыл ... ... ... ... адамның толып жатқан сезімдік қалауы, құмарлығына
моральдық ... ... ... ... оны ... ақылдың
жетекшілігіне байланысты және жалпы алғанда, психологиялық ... есі ... ... да ... ... осы себептен.\72.83\
Барлық Әһлі-Сүннет ғалымдары сияқты Әл-Ғазалидің ахлақ түсінігі
антиуталитаристік,(пайда көздемейтін) болғандығын айтуға болады. Тегінде ... ... ... ... ... ... сол ... ахиреттік
нығыметтер де ахлақи өмірдің міндетті нәтижесі емес, Аллаһтың ... ... ... ... ... пайда күнемдіктен айырылмайтынын,
дінге негізделген этикада болса мақсаттың емес, ... ... ... ... Канттың зерттеген түйінді мәселесінің, яғни
толығымен нормативтік ... ... ... да ... және бұл
мәселені шариғаттағы рұхсат мүмкіндігі «ғазимет рухсат» методологиясымен
шешуге тырысқан.Сондықтан ахлақта ... ... ... ... Оның ... ... бір ... бір залымнан
қашып бізге тығылғанын және оны іздеген залымның бізден бұл кісіні көріп,
көрмегендігімізді мойындайық. Бұл жағдайда екі ... ... ... ... мазлұмды қорғаңдар.Бір бірімен қайшы келетін бұл
міндеттердің ... ... ... бұл ... ... екі істен тағыда зияндыны жасау міндет және ... ... ... бір ... ... бұл зияндардың қайсысының аз немесе өте көп болғанының нақты,
обьективті өлшемі жоқ. Ол бұны білгендіктен ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктен емес
өзінің көңіл күйіне, жағдайына қарай жасаған болады. Неткен ... ... бұл ... тұрған жаман қалаулардың қармағына қағылмасына
кепілі жоқ. ... ... ... ... ... ... ... жалқаулығы адамды дінде теріс әрекет жасауына әкеп соғады. Бұл
тенденциялар, ... ... ... ... ... ... ... шеңберінен шықпау және орынды шешім беру, тек
қана дамыған ождандардың істей алатын жұмысы.
Мұсылман философтары әдетте жақсы мен жаманның ... ... ... және «шер»(жамандық)-ді Аристотелдің ықпалында қалып
көбіне ахлақи ... ... ... ... туындаған
нәтижелердің сипаттары ретінде пайымдаған. Осы себепті, көбінесе ... ... шер мен ... бір ... да ... Әрине
бұндай қолданыс Әл-Ғазалиде де кездеседі. Бірақта ӘлҒазали кейде хайыр және
шерді,көбінесе «хүсін», «құбұһ» синонимдік терминдерімен ... ... ... ... ... ... алған.
Әл-Ғазали Муғтазиланың «Этикалық құндылықтар ... ... және де ақыл бұл ... ... ... ... білуге ие»
деп қорытындылауға болатын теорияларын терістеп, дінге бағынбаған ахлақтың
мен-меншілдік, ... және ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің өзгермейтін сипаттары
болып, болмағандығын «жалғандық» тақырыбында қарастырған. Жалған өздігінен
жаман болғанда бұл сипатының жағдайларға қарай ... ... ... ... қолынан бір пайғамбарды қорғау секілді кейбір мәжбүрліктің
себебімен жалған айту үлкен жақсылық ... ... ... ... ... анализ жасағанда адамның мендік және
прагматикалық ыңғайына қарай байланыстырған ... ... ... ахлақи мендік сезімрердің әзірлеген жағдай ... ... ... бұл ... ... ... ... дұрыс,егер Әл-Ғазали осы деңгейде ... ... ... еді. ... ... ... айтқан көзқарастарымен
тек қана дінге сүйенбеген ахлақтың қиындықтарын көрсеткісі ... ... ... ... ... өзінде емес, алған бағыт
мақсатында жатқандай. Бұл мақсат дүниелік ... ... ... ... ... және ... бұл ... этикалық
құндылықтарға бағынбастан қол жеткізуде, ал этикалық құндылықтардың мақсаты
ахиреттік болу керек. Алайда бұл ... ... ... анықтауға
болмайды.
Өйткені, өлімнен кейінгі өмір жайында біздер пайғамбарлармен
нәбилердің ... ... ... этиканың негізі бұйрықтан, іс-
әрекеттің жақсы ... ... ... ... берілсе немесе тиым салынсы
ғана анықталады.Осылайша Әл-Ғазали, ... ... ... ... түсінігінің тірелген тығырықтан оңай құтылған.Өйткені оның ойынша
негізі «уахи» болмаған этикадан, абсолюттік ... яки ... ... емес.Әрине бұл айтқан сөздермен ... ... ... ... ... ... ... теориялардыңдың діннен ... ... ... ... өз ... ... ... көзқарсын тек солар айтты деп терістеудің орнына, ... ... ... ... теріс деген өлшеммен бағалау керек екендігіне баса
назар ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі түсінікті жалғастырған. Ол, ... ... ... ... ... ... ... пен хадистерге, Ислам ғұламаларының сөздеріне сүйене ... ... бір әдіс ... Осылайша оқушысының діни санасын жандандырғысы
келген. Айта кететін тағы бір мәселе таза этиалық саналарлықтай ... ... әм ... әм діни ... ізгіліктерге бұрынғы ахлақшылармен
сопылардан да ауқымды орын берген болып табылады.
Әл-Ғазалидің Ихия ... ... ... ... ... ... ... жайында сөз қылынған. Сондықтан Әл-
Ғазали бұл бөлімде «Рубғул муһликат» (Һалақ қылатын ... ... ... Бұл ... ... ... ғажайыптарын, оның сипаттары ... ... ... ... ішкі ... жалпы тануға
мүмкіндік жасаған ... ... ... ... ... ... ... жайындағы тақырыпқа ойысады. Ахлаққа қатысты түрлі-түрлі
анықтамалардан, кейін ... өз ... ... тану ... ... томы сопылық этикалық ізгіліктерге толы. Әл-Ғазали
«Рубғул мунжиат» деп ат берген бұл ... ... ... ... ... ... ... таухид, тәуекел, махаббат, ... ... ... ... ... өзін ... есеп-хисап,
ойлау, өлім ұғымы, өлімнен кейінгіні ойлану секілді он негізгі ... бұл ... ең ... қаламға алған тек Әл-Ғазали десек
қателесеміз. Өйткені оған дейін де Құраннан және ... ... ... бай ... әдебиет негіздері болғантын: Әл-Ғазали бұл негізгі
бұлақтардан кеңінен сусындады. Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... ... танушысы ол сияқты ғылыми тереңдікпен
жеріне жете терең зерттемеген.Батыстық ... Carre de ... ... ... ... ... ... аса
алмаған».\78.258\
Бұдан кейін жүректің науқастары болып саналатын жамандықтар кеңінен
айтылады.Бұл жерде ішіп-жеу, ... ... ... ... ... қызғаныш, сараңдық, мал құмарлық, билік ... ... ... ... ... жамандықтар айтылады.Әл-
Ғазали жамандық мәселесін ... ... ... түсінікті сақтай
отырып, бұны рухани науқастық, ахлақи мағнауй эпидемия ретінде қарастырған.
Барынша педагогикалық ... ... ... бұл ... және социологиялық себептерін және бұл науқастан жазылудың
жолдарын көрсеткен. Оның бұл зерттеулерді жасау барысынды қолданған ... ... десе ... ... ... ... ... болса теңдессіз әдіс-тәсілі және ғылыми ... ... ... ... ... бейнебір прожектор жарығын түсіргендей
рухының барлық түпкірін тануына, этикалық санасының ... іске ... үлес ... Ихия ... бұл тұрғыда Исламдағы этика жайында жазылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... адам үшін ... болып табылатын
физиологиялық, психологиялық, материялдық және моральдық, жеке бас және ... ... ... ... ... ... ... тыс
қалдырмаған. Бұларды қарастырған кезде негізі бірлесетін нүкте адам; оның
ниеті, мақсаты, қылығы, діни және ахлақи санасы.
Сондықтанда мақтаумен ... ... мен ... ... пен ... ... пен ... жалғыздық пен көпшілдік
сияқты антонимдік жағдайлар, мүмкіндікпен мүмкіндік сыртындағылар не ... не ... ... ... ... ... ... қылатын ниет, қалау
болып табылады. «Ихия» да бұзылған бір қоғамды түзеу үшін ... ... ... ... және оның ... ... ізгіліктерді қалыптастыру
секілді мақсаттарды нысанаға алғаны көрініп тұр.\80.60-64\
Әл-Ғазали антиуталитарист ахлақ түсінігін ұнатпаумен қатар, ... ... ... ... ... Канттың ахлақында кездесетін қатты
формализм және ішкі ... ... ... ... ... ... бұйрықты тек бұйрық болғаны үшін орындайтын жақсы адам, осы тұста
істің белгілі бір мақсатты ... ... ... ... ... ... бір іс, әбес болғандығын білгендіктен, діни ахлақи
негіздермен жарасым ... ... ... ... Осы ... ... ... ұғымын әртүрлі өлшемдермен қарастырған. Бұл мәселедегі
көзқарасын дамытқан кезде, Ислами қағидаларға шыншыл болу ... ... ... пайдаланған. Мысалы, әрнәрсенің ләззаты
өзінің табиғатына лайықты мүмкіндікте екендігін ... ... ... ... қолданғандығы көрінеді.
Айрықша, шынайы кәмілдіктің шарттарын өзгермейтін мәңгілік болмыспен
табиғат ... ... ... бұл ... қол ... ... қалаудың
құмарлыққа құл болмай еркін болу түрінде көрсетуінде философияның ықпалын
байқау қиын емес.\81.281\
Сондай-ақ ... бұл ... ... Ислами элементтермен
толықтырып, байытуымен қатар, ең ... ... ... ... ... қол жеткізген Аллаһты сүюді, Аллаһқа
жақын болуды ең үлкен мақсат екенін, мақамдардың биігі ... ... ... ... ... ... физиологиялық, психологиялық,
социологиялық, мүмкіндікпен шарттардың бұл ... ... үлес ... ... ... құны бар. Аллаһқа жақындауға, яғни ең биік бақытқа
таным, жақсылық, ізгілік, жомарттық, мейірімділік, шыншылдық сияқты ... ... ие болу және ... ... мінезбен қол
жеткізетінін айтады.\82.407\
Әл-Ғазалидің бақыттылық философиясын қарастыру барысында қолға
алған, пайда, ләззат, және ... ... ... ... ... ... ең ... жемісі деп айтарлық тай құнды
дүниелер. Әсіресе, ... ... ... ... жасаған этика
жайындағы анализінде, Платонның «жақсылық ... ... ... ... ... ойшылдық тарихының ... ... ... ... ... Батыстың ғалымы Carre de Vaux: ... ... ... ... озған жоқ, қалайша медицина саласында Ибн
Синаның қалдырған еңбегіне тең ... ... ... ... этика
философиясында да Әл-Ғазалиден артық еңбек жазған адам ... ... ... қол ... ... сол ... ... биік тұғырынан жарты қадам кері басқан емес»,- десе. Әл-
Ғазали жайлы ... ... ... ғалымы, Oberman: «Мәдениет тарихында,
заманының барлық білімдерін ... ... ... ... ... ... рет келсе керек» дейді, Мінеки көріп ... ... ... мен ... терең зерттеген. Тіпті, қазіргі
Европадағы көзқарасқа, жаңашыл философтарға да оның әсері мол болған.
Ал енді ... ... бала ... ... ... арасында бала тәрбиесіне қатысты ең көп ... ... ... ... Әл-Ғазали орта ғасыр ислам философы,
кәламшысы. Оның ең ... ... ... ... «Кимйа-и
саадет», «Йа әййуһә-л уәлад» және т.б. Әл-Ғазалидің бала ... ең ... ... «Йа ... ... атты еңбегі болып табылады.
Әл-Ғазали баланың жеке тұлғалық тәрбиесі, діни және ... ... ... арқылы түсіндіруге тырысқан. Ол өзінің еңбектерінде
қазіргі заманауи бала тәрбиесіне әрең ... ... жете ... ... ... мен ... ... өтеді.
Жалпы этика және тәрбие философиясында болғаны сияқты ... ... ... ... ... және ... сонымен қатар,
ақыл және тәжірибеге сүйенген күрделі өмір шындықтарынан алады. ... ... ... ... ғалым, мүршид және ... ... ... бала ... жанұядағы бала тәрбиесі және
мектептегі бала ... деп ... ... қарастырады.
1) Жанұядағы бала тәрбиесі.
Әл-Ғазали бала тәрбиесін Құдай тағала ... ... ... ... ... және бұл ... ең ... түрде
тәрбиелеуге, балалардың білім алуларына көмектесуге жауапкер екендігін
айтады. Ия, тәрбие ... ... ... ... ... ... ... жақсы тәрбиелеу, балаға ... есім қойу ... ... ... бала ... жаман болып туылмайды.
Ол жүрегі таза, барлық ... ... ... бар ... ... ... ... баланың жеке тұлғалық қоғамдық
және діни ... өз ... ... Жеке ... ... ... тәрбие.
Бұл тәрбие баланы материалдық себептерге байламастан, оларға
қасиеттілік, әділеттілік, сүйіспеншілік, жаны ашу, жақсылық пен ... пен ... не ... ... ... осы секілді
рухани сезімдерді балада қалыптастыру ... ... ... көрсетіп сүйу мен сүйілуді үйретуі тиіс. Әл-Ғазали
балаларды ... ... ... ... ... ... ... жақсы іс-әрекеттерін бойында көрген ... ... ... ... ... мен ... ... Бұл баланы жақсылыққа
ынталандырады. Әл-Ғазалидің пікірінше, жалпы бала алты ... мен ... ... ... ... ... жас кезден ақ
шектен тыс жан тыныштығына үйретпеуі ... Егер ... ... ... ... қолы ... үмітсіздікке түседі.
Балаға жастайынан ... ... ... ... сақтандыруы керек. Ақшаға болған сүйіспеншілік балаларда
такаппарлық, ... ... ... ... ... қалыптастыруына себеп болады. Сондықтан ақша еңбектің
мақсатына айналмауы ... ... үшін ... да ... ... ... бар. ... мақсаттың ең басында Аллаһтың ризалығын
алу, жаннат, өзгелерге мұқтаж ... және ... ... ... өз ... бәлкім үйленгенден кейін дұрысталар деп
жауапкершіліктен қашу үлкен зұлымдық жасау ... ... ... пікірлермен уланған адамды оңайғана ... қиын ... ... бұрыс пікірлі, қате идеалогияның жетегінде ... ... ... біреулері мұның қате екендігін түсінсе де, ... ... шыға ... ... ... іздемейақ қарапайым темекі
шегуді алып қарайтын ... ... ... ден ... ... ... адамның өмірінің сөнуіне әкеліп ... ... ... ... ... біле тұра ... оны тәрік етуі
өте қиын.
2. Дене және ... ... ... ... ... ... мән ... сияқты,оның
физиологиялық дене тәрбиесіне де мән береді. Ол бұл ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір уақытта дене ... ... мен ... ... ... балада жалқаулық пайда
болады.
ә. Баланы жұмсақ ... ... ... керек. Әйтпесе
баланың ... және дене ... ... ... май ... алып келуі ... Бұл ... ... ... ... айта ... бала үшін дене ... түсіндіреді.
б. Баланы күндізгі уақытта емес түнде ұйықтауға ... ... ... ... ... ... мүмкін.
с. Балаға сабақтарынан ... ... ... ... ... ... Бір ... бала дене және ми ... ... ... ойын ойнауға арманы орындалып ... ... ... ... болып есептеледі. Қазіргі таңдағы жаңа тәрбие
жүйесі балаға ойынның ... ... ... ... ... ... баланы қоғамдық өмірге сай ... ... ... ... бұл ... ... ... басында
отырудан бастап, адамдар мен қарым-қатынас ... ... ... өз ... ... ... бала ... ең маңызды нәрсе әке-
шешенің балаларымен ... бір ... ... бірге тамақ ішуі.
Өйткені бұл бір жағынан Пайғамбарымыздың сүннеті ... ... ... өмірге үйренуіне, әлеуметтенуіне өз көмегін тигізеді.
Бұл жайында кей бір ... ... ... Діни ... ... діни тәрбие басқа да педагогтардікі
сияқты жанұядан ... ... Бала алты ... ... ... қарапайым білімдер үйретіледі. Намаз, ... ... ... ... ... жасына жеткенге дейін ... ... ... ... ... да парыз және үәжіптері, ақыл
және ... ... ... пайдалары үйретіледі.
Әл-Ғазали бай болу және кедей болу туралы ... ... ... болу ұсынылып оған ... ... ... тыс ақша ... ақша сүйіспеншілігін қалыптастырмауы ... ... ... ... ішінде кедейлік үйретілуі керек. Еш бір уақытта ... болу ... ... бала ... ... төмендегілерді
айтады.:
- Егер бала ... ... оны ... сияқты болуы және жасырын
кемшіліктерін жарияламауы ... ... ... қателерін жасырғысы
келеді. Егер де бала ... ... ... қателерін еш көрмеген
сияқты әрекет ету керек.
- Баланың кемшілігін ... деп әр бір ... ... қарсы
келсе, бала кемшіліктеріне қырсықтанып қайтадан ... ... ... де дәл осы ... ... Ол «баланы жазаландыру,
мәжбурлеу оны тәрбиелей алмайтын ... ... ... дейді.
- Жаман қылықтарды басқалардың да ... ... ... сездірмеуі
керек. Әйтпесе, бұл балаға өнеге ретінде қабылданады.
- Егер ... ... ... оған ... түрде ескертіліп
зияндары аз-аздан түсіндіру ... ... ... сақтану
керек. Бұл баланың сөзді тыңдамайтын дәрежеге ... ... ... ... істер жасауға алып баратын кезкелген қылықтардан
аулақ болу ... Оған ... іс ... ... іс ... ашық ... мүмкіндік беру керек. Бала жасырын іс-әрекеттердің ... ... оған ашық ... жасауға мүмкіндік ... ... ... ... әдеттенеді.
- Балаға айтылатын ескертулер көпшілік алдында ... ... бұл ... ... және ... ... қасиеттердің
қалыптасуына мүмкіндік тудыруы мүмкін.
2.3 Әл-Ғазалидің Кәләм ғылымындағы көзқарасы
Кәләм ғылымындағы көз ... ... өмір ... ХІ-ші ғасыр
кәләм ғылымының маңызды мәресіне таяған кезең болатын. Бұл ... ... ... болсын немесе методология жағынан болсын аяғын әзер басса да
даму бар болатын. Оның үлкен көрінісі,Имам ... ... ... ... саласында еркін қолданысқа түсуіне орын әзір ... ... ... ... Абдул Қаһир Әл-Бағдадидің бұл ғылымға қарсы
айтқан сөздерін, ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу әдістемесінің жаршысы атанған.
Әл-Ғазалиден бұрынырақта, географиялық орталықтан шалғай жатқан ... бұл ... ... ... «Ал-Фасылат» еңбегінде, логика
қағидаларына ... ... ... Ол ... ... ... ... ғылыми абырой атағы жағынан, ... ... ... логика ғылымы Әл-Ғазалидің арқасында еркін жайылды. Әл-
Ғазалидің логикаға көңіл ... оны іске ... ... ... ... ... ... жүйесінен туып отыр. Тегінде ... ... ... ... ... ... көпшілгі шашыраңқы қалып, қайсысының ... ... ... ... ... арасында терістеуге болатын нәрсенің
болмағандығын, логиканың бұрынғы кәләм ғалымдарының дәлелдерінде ... ... ... терминдермен кездесетіндігін көрсеткен Әл-Ғазали,
еңбектердегі бұл құралдарды: « ... ... ... болмайды» деу
арқылы, кәләм ғылымында сондай-ақ басқа да ... ... Осы ... ... ... ғылымындағы Мутазила, Әбу
Хасан Әл-Ашғари, Матруди, Бақыллани секілді Әһлі-Сүннет кәләмшыларымен
бірлесе классикалық ... ... ... ... есік ашқан
соңғылардың бет-бейнесін жасағандардың ... ... ... ... ... ... тарихындағы методологиялық жаңалықтар әкелуі болып
саналады.\83.28-29\
Әл-Ғазали Кәләм ғылымын үйрену фарыз кифая екендігін айтады. ... ... ... ... ... ... тек қана бидғатшылырмен
тура жолдан адасқандарды жөнге салу үшін, ... ... ... ... өлкеде осы ғылымды үйреніп, үйрететін кісілердің болу
керектігін, және ... ... ... бұл ... ... Бірақта Әл-Ғазали бұл ғылымды тафсір, фықыһ, ... ... ... ... ... оның ... фықыһ – тамақ, кәләм - дәрі
секілді; азықтың зиянынан қорықпасада болар, бірақ дәрінің кейбір ... тиу ... бар. ... одан қорқуға болады.[83]Бұл жерде
кәләмшылардың діни ... ... ... ... ... қызметіне ұқсас. Егер хажылар қарақшылырға өздері төтеп бере
алса онда сақшыларға қажет ... ... ... ... үшін арнап жазған « Қауайдул-
Ғақайд»(сенім жүйесі) еңбегінен ... ... ... қол ... қоймаған
бидғатшыл көзқрастарға жауап ... ... фил ... тің ... екендігін айтқан Әл-Ғазали, ... ... ... ... ғылымының үйретілу керектігін айтады.
Әсіресе бұрынғы өткен мазһаптардың даулы мәселелерін орынсыз, талқыға сала
берудің нәтижесіздігін айта ... ... ... болып жатқан бидғатшыл
даулармен шұғылданудың қажет екенін ерекшке ... ... ... ... ... оның бастан бастап
кәләмды интеллектуалдық ... деп ... ... ... аса
пайдалы болмасын ойлағандығы байқалады. ... ... ... болсақ,
алғашқы кәләм еңбегі саналатын «Иқтисад фил Иғтиқад» тің кіріспе бөлімінде
адамдарды төрт топқа айырып, қарапайым халық үшін жалпылай ... ... ... ... ... жарақаттанбаулары үшін олардың кәләми
мәселеге қызықтырмаған абзал деп түйген. Сондай-ақ Ихия ... ... ... ... айта ... ... науқас кісінің ауруына
лайық ем жасайтын білімді дәрігерге ұқсатады.\86.113\
Кейінгі еңбектерінде халықтың жаппай ... ... ... ... суға ... кетуінен қауыптеніп кішкене балаларды өзен
жағасына жақындатпауға ұқасатады.\87.54\
Бірақта күдіктері енді сейілмейтін жандардың, сенім ... ... ... ... сөзі ... ғалымдарды бұған қоспайды.
Сондықтан бұл салада терең маман болғысы келгендерге мына үш ... шарт деп ... ... ... тек ... арнап, барлық жан тәнімен еңбекқор
болуы.
2. ) ... ... ... ... ... ... ... керек.
3. ) Мінез құлықы жақсы, діндар, тақуа болуы,нәпсінің ... ... ... Әл-Ғазалидің Нишапурға
оралғансоң жазған шариғат методологиясы есептелетін еңбегі
«Мустасфа»(499\1106),оның кәләм ғылымына ... ... Бұл ... діни ... принциптерін
дәлелдегендіктен, кәләмның ауқымды ғылым ... ... ... секілді басқа ғылымдар болса, кәләм ғылымымен
салыстырсақ кішігірім саналатынын, сондықтан кәләм ... ... ... биігіне лайық екенін ұстанады.
Өмірінің ақырғы кезінде жазған «Әл-Имла фи ишкәләтил ихия» да ... ... ... ... да ... ... жеткіліксіздігін
айтуын жан дүниесіндегі өзгерістерге байланыстыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... Ислам ғылымдарында
реформа жасалғанға дейін өз кезеңіндегі ғалымдардың сынына ұшырамау үшін
ұсынған «тақия», ... деп ... ... ... ғылыми пікір-таластың халыққа жайылмауы үшін мұқияттылық
танытып жатса да, бұл оның ... ... ... ... ... сөз ... ... мінезін, психологиясын, қанағаттандыралмаса ол шындыққа қол
жеткізуде ойлаумен дәлелдің маңызды бір жүйе болғандығын, кейбір кісілердің
тек осы жолмен ... ... ... теріске шығармаған.\90.40\
Әл-Ғазалидің жиі-жиі кәләм ғылымына қарсы қатаң ... ... ... ... ... ... диалектикаға деген қарсылығы
болып саналады. Даудың құралы саналатын диалектика, мазһапшылдықтың асқынып
тұрған сол кезде, оның ойынша бар ... бас ... ... ... ... Аллаһ бір қауымды жойғысы келсе, оларға диалектикалық
санаға деген ... ... ... басқа адамдардан
айырмашылығы жан дүниелері ... ... ... ... ... сезімдерге толы болмақ. Сондықтанда адамдарды ... ... ... ... ... ... ... халықты бидғаттан аз уақыт ішінде,
оңай жолмен сақтап қалу мүмкін ... ... ... ... қалыптасқан мемлекетте, халық арасындағы бидғатты алыптастау өте
қиын жұмыс.Көздерін ... ... ... пікір-талас,дау,
диалектиктердің шындықты түсінулеріне үлкен ... Олар ... ... төзе ... ... рет ... қарсылықтарын білдірді.\92.133\
Әл-Ғзали кәләмшылардың үлкен кемшіліктерін жасырмаған. Пайғамбар
ғасырынан кейін қалыптасқан бөтен ... ... ... ... ... жақсы орындағандарын,бірақта бұны жасағаған кезде теріс
ойлардан алған деректерге сүйенетінін айтады. ... ең көп ... ... осал ... ... ... өз дәлелдерімен жеңу
болғандықтан ең қажетті білімдерден ... ... ... ... ... ... ... кәләмшылардың әдетте өздеріне тиісті
болмаған субстанция секілді ... ... ... бұл
тақырыпта әсерлі сөзді айта алмағандықтан, әртүрлі ... ... бір ... ... ... ... көбінесе бұл сөздерімен өзінің жеке жағдайын көрсеткенін
ерекше айтады және бір ... ... ... ... ... ... ... жақсы біледі.\93.39-40\
Негізгі тақырыптардағы көзқарастары
Ең біріншіден Әл-Ғазалидің ... ... ... ... бұны оның атақты еңбектерінен бастаған дұрыс болады деп ойлаймын.
Әсіресе, оның ерекше көзқарастарымен өзіне тән жаңа ... ... ... көзқарасы: Бүкіл ғылым атаулының ұлысы, ең абыройлысы
саналатын мағрифатулллаһты өз ... ... ... ... ... деп ... бөлген Әл-Ғазали, Құранда бұл мәселе төңірегінде
адам ақылының аясына сыярлық межеде ғана көрсетілгенін ... ... ... ... ол жайында сөз қозғау ең қиын тақырып
болғандықтан, бар ... ... ... еске ... және тағзим(ұлықтау) сөздері айтылады.
Сипаттар басқалармен салыстырғанда жеңіл ұғынылғандықтан бірқатар аят;
ғылым, құдырет, хаят,кәләм, хикмат, самиғ, басир ... ... ... ... ауқымы кең болғандыққтан, Аллаһтан ... ... ... ... Құранда да ашық түрде көк-аспан, жер, және
тіршілік иесі саналатын физикалық ... ... ... ... ... элементтеріне көптеп орын береді.\94.10-11\
Әл-Ғазали, Аллаһтың барлығын дәлелдеу үшін ... ... ... ... логикалық әдіс қолданумен қатар, Құран тәсілін
қолдану ең жақсы жол ... ... ... ... ... ... болмағандығын көрсетіп, мақсатпен өлшем дәлеліне көңіл аудартады.
Құранға терең үңіліп, ... ... ... ... тіршілік
иелеріндегі әдеміліктерге зер салған ... ... ... ... әр ... ... ... жаратушысын, осылайша әлемнің
тақдир еткен жасаушысыз болмайтындығын оңай ... ... ... ... ... ... ... Адам табиғаты және Құранда
айтылған ... ... ... дәлел іздеуді қажет еттірмейді.\95.143-144\
Құран Кәрімде Аллаһтың барлығы жайында 500-ге жақын жерде аят ишарат
еткенін және өзінің ... ... ... ... ... ... ... Аллаһты білу, тану, осылармен ... ... ... ... ... ... ... Құран аяттарының адамға қанағат беретінін айтады. Бұл көзқарасын
дәлелдей түсу үшін, Құранның испат ... ... ... ... ... ... ... дәлелдерді болса, тек үлкендердің қолдана
алатынын, бірақ жас нәрестенің жеуіне болмайтын ... ... ... ... ... кітабы) атты бөлімінде, сондай-
ақ «Әл-Хикмат фил махлуқатиллаһ» атты еңбегінде Аллаһтың барлығына дәлелін
өлшемдік дәлелінің негізінде, ... үшін ең ... оның ... ... хикметті түсіну керектігін айтады.Бұл еңбегінде автор аспан
әлемінен бастап, махлұқаттағы кәміл тәртіпті ... мен сан ... ... ... түсіндіре отырып, оқушының санасын бұлардың
барлығын өлшеммен, асқан сәйкестілікпен ... ұлы ... ... ... ... ғалым Шибли Ән-Нуғман, Аллаһтың барлығын ... бұл ... ... кірмей, азғана мысалдар арқылы
түсіндіргенін жазады.\97.144\
Настардағы ... ... ... ... ... ... теңеулердің, атрибуттардың лайықты мағынасымен
жорамалдану керектігін айтқан Әл-Ғазали, осы ... ... ... ... жауаптар қайтарған. Сондай-ақ,истуа,
нузул, яд, исбағ, ямин секілді ... ... ... дұрыс
екендігін, өйткені бұлар сүрелердің ... ... ... ... белгісіз мүташабиһ аяттардың қатарына
жатпайтынын, әрбіреуінің арап ... ... ... қатар ішкі
мағынасының болатынын айтады.\98.35-40\
Наспен нақтыланған ... ... ... ... ... ... ... ойынша ташбиһ араласқан хадистердің
көпшілігі сахих емес, ... ... ... ... ... қатар, Аллаһтың атрибуттары мәселесінде теңеудің индефиксін
емдеу, «тағтил» ауруын емдеуден ... ... ... ... (тежсим)
пішіндеуге тиым салған ашық аят, хадистер бар. ... ... ... теориялары болмысты бір жақты түсіндіргендіктен түсіну қиынға
соғады.
Әл-Ғазали, ерекшеліктерін жеті ... ... ... ... ... ... ауам халыққа ұсынғанын ерекше ескертеді
Әсіресе Әл-Ғазалидің жасаған көптеген ескертулерінен, барлық ... ... тек қана ... аяттар немесе (хабери сифаттар)
секілді ұғынылуы қиын мәселелерде салаф әрекетін алдыға тартады. Мысалы;
Илжамул ... бас ... ... ... ... ... қате пікірін Салаф көзқарасы деу қауіпіне ... осы ... ... ... ... үшін білінуі керек Аллаһтың
субути сипаттарын, Әһлі-Сүннет кәләмшылары ... ... ... және қадим, құдрет, ғылым, хаят, ираде, самиғ, ... ... ... ... жаратушының барлығын дәлелдеуге қолданған ... де ... ... ... ... ... бастап,
бұларды жаратушының бұндай ерекшеліктен, сипаттардан кенде болуын ойлау
мүмкін емес екенін ... ... ... көру ... ... ... ... көзқарасын қазқалпында қолдайды. Аллаһтың атрибуттарын ... ... ... ... тек ... ... ... есімдер; қадим,
бақи, уахид, және ғани секілді жеті сипат, бұларға қатысты; әмір, наһи,
хабир, секілді ... және оған ... бір ... ... ... ... ... муғиз, музил, секілді біреуге іс-әрекеттерінің
біреуі мен байланысты болып дәлел болатын есімдер.Әл-Ғазали, ... атты ... осы ... арнаған.
Тауил(жорамал жасау)жайындағы көзқарасы: Әл-Ғазалидің сипаттарға
қатысты көзқарасын анықтау үшін ... ... ... ... ... «Бір ... сыртқы мағынасының сыртында мағына беру»
түрінде түсіндіріп, Ол, «тауил» мәселесіндегі ... ... ... ... сүйенгендер, текқана ақылға сүйенгендер, ақылды негізге алып
нақылға сүйенгендер, нақылды негізге алып ақылға ... ... ... сүйенгендер, деп бес сыныпқа айырады. Сондай-ақ бұлардың ең
лайықты дұрысы қиын ... ... ... ... ... ... көбіне кереғарлыққа, ал екінші
топтың ланкестікке, қалған екеуі болса қателікке ұрынатынын ашық ... ... ... ... ... ... соңынан сабыла бермеуін, ақылдың
қолжеткізген нақты шешімдерге қарсы ... ... ... ... ... ... жобалаумен таңдау жасаудан қашық болу
керектігін айтады.\102.48-49\
Оның Кейбіреудің ... ... ... ... ... ... жорамалдар жасағандықтан, тіпті ахиретке қатысты аяттардың өзін
осы шеңберге кіргізгендіктен, кейбіреулерінің жорамалдаудың есігін тарс
жапқандықтарынан жаны ... ... ... бұл ... ең ... үстанып сипаттарды түсіну үшін жорамалдау болатындығын айтқан,
бірақта ахиретке қатысты ... тек ... ... ... ... ... болып табылады.\103.141-142\
Тәуилді қолданғандары үшін мұсылмандарды күпірлікпен кінәлауға
болмайтынын, тәуилде мұқият ... ... ... ... ... ... айтқан Әл-Ғазалидің ойынша, дұрыс жорамал жасай білу
үшін тіл білімінде ... ... ... арап ... ... ... ... білу керектігін айтады.
Қарапайым адамдардың арасынан өз бетімен жорамал жасамақшы болуын,
жал ... ... ... сүңгуіне ұқсатады.Негізі бұндай істі дін
тұрғысынан харам деп есептейді. Ғалымдардың құзырында ... ... ... ... ... керек; жүзу білген кісі жал ... ... ... теңізде қолында ұстауы, аман сақтауы екіталай.\104.37-
66\
Пайғамбарлық жайындағы көзқарасы: ... ... ... ... ... ... табылу мүмкіндігі жайындағы дәлелді екі
тұжырымға сыйғызған. Бұлардың біреуі ұйқы кезіндегі сезу түрі ... ... да ... ... ... бар ... ... арасында медицинамен астрономияның шығу көзі ақыл болып табылатын
кейбір білімдердің болғандығы. Құдай тағала ... ұйқы ... ... жайларын сездірген. Қалайша өз бойымыздағы сезіп біле
алмайтын дүниелерді біздер ұйықтаған кезде түсімізде сезіп біліп ... ... ... әлеміне ашылған, ақылдың сезе алмаған нәрселерін
сезіп білуге мүмкіндік бар. Пайғамдарлармен әулиелерге немесе ... ... ... ... ... ... осы ... іске
аспақ. «Сонда олардың бергі жағынан шымылдық ұстап қойған еді. ... ... ол, оған ... адам ... Пайғамбарлық жөнінде дұрыс білімді ... ... ... оның ... ... кейіннен Құранмен сүннетке терең зерттеу жасау
керектігін айта келіп, сезімдік мұғжизаларды негізге ... ... Оның ... ... ... ... ... айдың екіге
бөлінуі секілді ... ... ... ... ... пайғамбарлықты
түсіндіру барысында осындай таңғажайып нәрселермен ... ... яки ... нәрсе екен деген ой келуі әбден мүмкін.\105.74-75\
Әсіресе, сезімге жақын мұғжизалармен үйретілсе иман ... ... ... Әл-Ғазали мұғжизаның пайғамбарлыққа дәлел болатынын
және сиқырмен алмасу мүмкіндігінің болмағандығын, сиқырдың өлікті тірілту
немесе ... тыс ... ... алмайтындығын,әсіресе пайғамбарлығы
нақты анықталған кісінің ... ... ... ... ... айтады.
Демек, Х.з.Мұхаммедтың пайғамбарлығының ең үлкен айғағы
Құранның мұғжизалығы болмақ.Оның өн бойындағы ... да ... ... тілмен, өзіне тән сөйлеу стилінде, арап тілінде ... ... ... ... сай ... Әсіресе
дұшпандардың оған ұқсас сөз жаза алмаулары екі бастан үлкен мұғжиза болмақ.
Оның келесі дәлелдері болса, пайғамбар әкрамның әртүрлі ... ... ... бұлтартпас деңгейге көтерілген сезімге жақын мұғжизалар
болып табылады.
Қорытынды
Қазақта ... ауыз ... ... ... ... демекші, көп күндік
жасаған жұмыстың мәресіне келгендіктен көкейдегі толғамды ойдың тобықтай
түйінін көрсететінде кезкелген сияқты.
Әл-Ғазалидің ... ... ... ... үшін әрине оған
дейінгі немесе оның ... ... ... даму ... өте алмаймыз. Сондықтан жұмыс барысында ең ... ... ... ... оның ... ... себептердің нәтижесінде
пайда болғанын зерттеуге тура келді.
Яғни,ҮІІІ, ІХ ғасырларда мұсылмандардың Басра қаласы, Куфа ... ... ... сол ... атақты мәдениет ошақтарында, Христиан,
Яһуди көзқарастарымен грек философиясының ықпалынан ... жік ... ... жаңа пікірлер, жаңа мектептер қалыптаса
бастап, әсіресе, ҮІІІ.ІХ ... ... және ... ... ... аудармалардың нәтижесінде Аристотел, Платон секілді
философтардың тақылеттестері мұсылмандар арасынан ... ... ... ... ... кәләм,сопылық секілді философиялық мәндегі
ғылымдармен қатар жүйелі философиялық ... да ... ... ... ... бір ... аты ... түрі
түстелген кезде, пайда болған жері, өлкесі, немесе философтың этностық
ерекшелігімен ұлтына назар аударылған. ... ... ... ... немесе кезеңіне дәуіріне сай «Антикалық дәуірдегі философия»,
«Жаңа заман философиясы» немесе Философияның діни мәдени ... ... ... ... ... философтың атын ескеріп «Аристотел философиясы»,
«Конфуци философиясы», «Ибн Сина ... деп те ... Сол ... фәлсафасын да осындай атаулардың біреуі дей аламыз. Бұл философия
мұсылман ойшылдардың дүние танымын өз ... ... ... ... ... қате ... «Қалайша иламда
философия болады?» - деген сын айтушылар да табылып жатады. Себебі, ... ... ... ... «дін» сөзімен алмастырып отыр. Сөйтіп
,Исламның, Құранның, сүннеттің де бір философия екен ... ойға ... ... ... ... ... дегенімізде, Ислам діні мақсұт емес. Әрине,
Исламға дін ретінде философия дей алмаймыз. Өйткені, Ислам діні ... ... ... ... ... ... «Ислам» сөзі жоғарыда атап
өткеніміздей «философия» ... ... ... яғни ... кімнің? Ненің?
екендігін анықтау үшін қолданылған анықтауыш ретінде білген дұрыс.
Ислам философиясының ... ... оның ... ... ... ... ... негізгі көздері немесе Исламда
ойшылдықтың негізгі бұлағы десек те болады. ... өз ара ішкі және ... ... деп ... ... деп ... мен ... хадистерін айтамыз.
Мұсылман философтары ғана емес, сондай-ақ әулиелердің,әсіресе, сопылардың
барлығы Құранның аятынан нәр ... ... ... ... бұлақ
уахиден(Құран) сусындағандары, қалдырған еңбектерінен көрініп-ақ тұр. Әйтсе
де ... ... ... ... ... «бертінге дейінгі көптеген
шығыстанушылар Исламдағы философияның, тасаууфтың қалыптасуына Құран ... ... әсер ... ... орны жоқ деп ... ... шығыстанушылардың толығымен осындай қателікке баруларының басты
себебі олардың Ислам жайындағы ... ... ... табылады.Олардың
ойынша, Құранда адамды философияға бейімдейтін ешқандай нәрсе жоқ, және ... ... ... ... ... болмағанын айтқан. Олардың
айтуынша: Ислам философиясы ежелгі грек философиясының қалдығы, мұсылман
философтардың ... ... ... ... ғана ... атын ... ... бастаған қазіргі Исламтанушылардың көпшілігі,
бұрынғы көзқарасты теріске шығарып, Құран мен хадистің мұсылман философтары
үшін илхам көзі болғанын, олар осы ... ... ... ... ... мұсылман философтардың еңбектерін осы тұрғыдан қарастыратын
болсақ, сопыларға қарағанда аз ... да ... мен ... анық ... Бұл ... ... үшін ... келтдік:
Атақты мұсылман философы Ибн Рушд, өзінің «Китабул-фаслил-мақал» еңбегінде
философияны насихаттау мақсатында, мұсылмандарға ... айта ... ... ... ... ... көктермен жердегі Алланың
мүліктеріне, және ... ... ... ... өздерінің
ажалдарының жақын болуының мүмкін екендігін ... ма?» ... ... ... жерлердің нұры. Оның нұрының мысалы: Ішінде жарық бір
қуыс(немесе қуыста жанған жарық) сияқты. Жарық ... ... Ал ... інжу ... бір ... ... ... берекетті зейтін майымен
тамызады. Тіпті от ... оның майы ... ... ... ... көз ... ... Құраннан адамды терең ойға
жетелейтін аяттарды көре алады екен.
Мұсылмандардың бөтен философтардан ... ең ... ... ... жолы ... Екінші жол – Ислам дінін қабыл етіп, оның мәдениетіне,
бұрынғы жасаған ғылымдағы үлесін қайта жалғастырып үлес ... жол ... ... Үндістан секілді ұзақ мемлекеттерге жасалған ... ... Сол ... ... ... зерттеулер жасағандығы.
Мысалы: Бирунидің Үндістанды шарлап жүріп жасаған зерттеулерін, осы ... ... ... ... әсер ... ... ... ең
құндысы Антикалық грек философиясы, сондай-ақ оның жаңаплатоншылдар
дәуіріндегі көрінісі.
Ислам философиясының ... ... ... ... жауапты Мұсылман
философтардың Құран принциптері әсерінде қалғанына олардың еңбектерінде жиі
кездесетін Құран мен ... ... ... ... ... ... лебі ... Егер біреулер, Ислам
философтарының Құран аяттарына қайшы тұстарын ... ... ... ... ... ... ... философиясы материалистік философия емес. Мәселе түсінікті болуы
үшін; Ислам философиясында «жаратылыс» ұғымы бар. Әрине бұл ұғымның түбі
Исламнан ... ... ... ... грек ... да
кездесуі мүмкін, алайда олардың түр-түсі мүлде басқа; мысалы, Аристотелдің
ойынша, ... ... ... күш-қуат, алатын орны материяның алғашқы
қозғаушысы ғана. Ал, Фарабидің философиясында, ... ... ... ұлы
бір болмыс. Ол материяға пішін беру мен шектелмейді, қашанда жаратқандармен
қоян-қолтық араласып отырады. Мінеки, Фарабидің ... ... ... оның ... ... ... екенін дәлелдей
алатынымызды айтттық.
Исламның дүние танымдық тарихында Фәлсафашылармен ... ... ... Әл-Ғазалимен бастады дей алмаймыз. ... мен ... ... ... ... бұрын 300-жылдық
тарихы бар бұл бәсекенің басы, ... ... ... ... ... жалпы алғанда жергілікті салт дәстүрмен, сырттан енген дәстүрлердің
өз ара ... ... ... ... ... ... ... айтуға болады.Тек қана, бұрынғы ... ... деп ... және ... ... философияны терең
біліп ұғынбастан, белгілі бір деңгейде әдіс ... ... ... оған ... ... ... өзінің айтқанындай, ең алғаш
Әл-Ғазали өз дәуірінде кең тараған Аристотелшілдік – жаңаплотоншыл ... ... ... жасап, оны басынан соңына дейін түбегейлі
қарастыруға қайрат танытты. ... ... ескі ... ... ... ... ... қатесі ап-анық, таяз,
бас аяқсыз айтылғн сөздер екенін, бұл айтылғандармен ... ... ... қарапайым кезкелген бір адамның өзін сендіре білу, ... ... ... көз ... ол ... ... оның ... анықтамасы
ретінде «Мақасидуль-фаласифа»(философияның мақсаттары) еңбегін ... ... ... дұрыс тану керектігін ескерткен еңбегі барынша
шебер жазылған, ІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... бұл ... ... схолостик ғалымдары біраз жылдар бойы
Ибн Синаның шәкірттерінің қаламынан туған еңбек деп келді. ... ... ... атты еңбегінде айтқанындай,
осы еңбегінің артынан кейбір мағлұматтарға қарағанда 1095 жылдары аяқталған
кәләмшылар мен ... ... ... ең ... жемісі болып
табылатын «Таһафатуль-фаласифа» еңбегін жазып ... Оның бұл ... асыл ... негізгі жиырма бір мәселеге қатысты сыни көзқарасын
назарға ала отырып, фәлсәфалашыларды Ислам сенімдері тұрғысынан ... ... ... ... бұл ... Әл-Ғазалидің Ислам философы екендігін ұмытпауымыз
керек. Оның барлық ... ... мен ... ... ... ... өз ... Әл-Фараби мен Әл-Ғазалидің еңбектерін зерттеген
Ш. Марджанидің мынадай қортындыға келгенін айтады. ... ... ... жолында, ғадалатта, шындық іздеуде біріне-бірі ұқсас,
бірін-бірі толықтыратын ғұламалар. Екеуі де бағыттары басқа бола ... ... ... ... ... тым ... сөздер айтуы, оның жеке
тұлғасына емес, философиясы атына деп білу керек, дейді.
Бір ғажабы,Әл-Ғазалидің ... ... ... кіріспе жазған Сүлеймен Дүния өз сөзінде былай деген. « ... ... ... ... жатсынбаған.Оның «Мизану-л
әғмал», «Әл мазнүн» атты еңбектерінен дінсіздікке апарады деген жоғардағы
қатаң пікірлерін жұмсартқанын ... ... ... ... балта шапты десек те, ол ... ... ... ... философияға ынталы түрде қызығуларына себеп болған.Міне
соның нәтижесінде философияны ... ... ... ... Сүнниттік
ғалымдар тарапынан өте қарқынды түрде ... ... ... сынап, оған қарсы бола отырып философияға зор қызмет көрсеткен,
деп жазды А.Машани.
Қандай болғанда да Әл-Ғазали «Таһафатуль-фаласифа» және ... ... ... дінтану және метофизикаға қарасты
тақырыптарға қате ... ... ... және бидағатшылдықпен айып
тақса да, бұл жердегі «күпір» ұғымы діни ... ... ... ... ... ... ... қоғамының шегінен
шыққанын анықтайтын социологиялық бір мағынаны білдіреді.
XII ғасырдағы мұсылмандардың әлеуметтік тұрмыс тіршілігі реформаға
мұқтаж екеніне шүбә жоқ. ... ... бұл ... ... ... мен ... ... жоқ ере берумен, солардың сөзін қайталай
берумен бітпейтін еді. Өйткені ... ... жері ... ... ... ... болған. Сондықтан бұл жөндеудің жөні, зерттеушіні шындықты
табудан ұзақтататын, ... ... ... ... зерттеумен
аяқталмалмаған болар еді.
Әл-Ғазали Ислам қоғамын наным-сенімде, итағат-құлшылықта жеке ... ... ... ... моралдық өмірдің барлық саласында жөндеудің
жолын мұсылмандардың өз білімін, ... ... ... және мәдиниетін
қалыптастырып келген, тарихтың тартқан мирасында деп тапты. Аталмыш мирасты
және оның қамтыған жөндеу жолдарын ... ... ... ... ... ... ... түп мақсаты, қорғаушысы Низамул Мүліктің, міндеттеген
Әшғариликті қуаттандырумен бірге, философтардың Әһлі-Сүннет наным-сенімімен
ұйқаспаған ... ... ... ... ... ... ... Әл-Ғазали философтарды дінсіздік, бидғатшылық ... ... кінә ... де, ... ... өзгешелене отырып
философияға қарасты сындарын олардың айғақтарымен, яғни логикадағы жасаған
өлшемдермен философиялық негіздерге ... ... ... ... ... жасаған дәлелдеу әдістемелері логика,
математика сияқты тәртіпке берік бола тұра, дінтану мәселелерінде ... ... қате ... ... үшін ... ... ... ұстанымы дінге қатысты мәселені
шешуге келгенде ақылдың жеткіліксіздігі себепті, бір ... үшін ... бұл ... ... ... діни ... анықтамаларды қабыл
ету керектігін айтады. Бастауын осындай тұжырымнан бастап, философтардың ... ... ... шешуде ұсынған спекулатифтік ұстанымдары нақты
қанағаттанарлық дәлелдерге сүйенбегендігін айта келіп, олардың әдіс-тәсілін
қолдана отырып Әл-Ғазали рациональдық айғақтармен дәлелдеу ... ... ... бастаусыз уақыт теориясының Исламның еркін жаратушы
Тәңір сенімінен ұзақтағанын; Құдайдың білімін адамзат білімімен алмастырып
өзгерген ... ... ... ... ... оны білгенге де
өзгешелік әкелетінінен ... ... ... өзін ... және де жалпы мағынаны немесе барлық нәрсені
жалпылама біліммен білгендігін(Ибн Сина) айта ... ... ... Платоннан бастап жалғасқан жанның қарапайымдығы және
материя емес ... ... ... ахирет өмірінің текқана рухани бір
өмір, ахирет бақытында ақли немесе қияли(спиртуальный) ләззатқа бату ... ... ... сезім мүшелермен алатын ... ... ... ... ... ... тәрбиесін мақасат қылған
символдар түрінде қолданғандығын пайымдаған.
Әл-Ғазали өз ойын ... ... ... бұл ... ... аяттарға кереғар болғандығын, пайғамбарларды жалғаншы етіп ... ... ... ... айыпталуы керектігін
айтады; Бұл мәселеден басқа діни тақырыптардың Ислам мәзһаптар арасында да
пікірталаста ... ... алып ... ... ... ... саналуының лайық болатынын алдыға тартқан.
Қандай болмасын, Құрандағы дінге қатысты түсіндірулердің ақылға теріс
еместігі олардың текқана қабыл ... ... қиын ... ... нақты білім іздеген адамға бұлармен ғана шектелу аз болмақ .Әл-
Ғазали скептик болмағанындай догматик те ... Сол ... Ол ... ... жеткіліксіздігін көргеннен соң сопылыққа ... ... ... ... мұрасын зерттеу арқылы, іздеген
қанағаттандырушы білімге жетудің ... ... емес ... хәл ... ... өзгерту арқылы мүмкін болатынына көз жеткізді.
Осы сияқты Әл-Ғазалидің көзін көрген Әбу Бәкір ... ... ... ... бір рет ... ... одан ... одан
шыға алмаған. Бұрынғы тасаууф кітаптарының барлығынан бөлек және жалпы
алғанда ... ... ... ... философтардың өзін шаңына
жуытпайтындай қуатты ... ... ... және ... нәтижесі
іспеттес.».
Әл-Ғазалидің осынау жан-жақтылығы, ғалымдығы, жоғары қабілеттілігі,
бір нәрсені оңай қабылдай салмайтын сыншыл мінезі, танымға ... ... шын, және ... ... ... ... жеткізді. Шындықты табуға,
оны ұғынуға деген құштарлығы табиғатынан бар екенін, осы себепті ... бала ... ... ... жетегінен айырылып,
қалыптасқан дәстүрлі сенімнен құтылғанын айтады.
Әл-Ғазали «Мизанул ағмал» ... ... ... ойшылдықпен шындыққа
жетуде күдікшілдіктің маңыздылығын айтқан. Сондай-ақ, ұстаздарының немесе
ұлтының ұстанған мазһабына тастай жабысып алғандарды қатты сынап, ... ... ... ... әлеуметтік билікке деген құмарлықта, қызғанышпен
менмендік сезімі жататын мәзһапшылдықты, ... ... ... ... ... шәкірттеріне бірін-бірін жамандаған, бір-біріне
орынсыз сөздер айтып айыптаған түрлі жетекшілердің соңынан ... ... және ... ойшылдық арқылы жетуге шақырады; адам өз ... ... ... ... ... керек деген көзқарас
ұстанады.
Мінеки көріп ... ... ... ... ... бір жолы күдікшілдік болып саналады.Ол, «күдіктенбеген адам ойлана
алмайды; ойланбаған адам шындықты көре алмайды; ... көре ... ... ... ... Осылайша, Әл-Ғазали, өз-дүние танымында
сенімділігіне нақты көзі жетпеген, кез-келген білімді нақты ... ... ... ... ... деп атаған күдікшілдік
жарақаты екі ай бойы жалғасқанын, ақыр аяғында «Аллаһтың көкірегіне құйған
нұрдың арқасында» оның аталмыш ... ... ... арылып шипа
тапқанын, кейіннен рационалдық нақты білімдерді қабыл ... ашық ... оның ... ... берген маңызы, философтарды сынға
алған кезде, «философтардың ... ... ... жасаған
еңбектеріне қайшы, Құдайтаным ... ... ... ... ... ойша ... жасай салған» деген сөзінен анық аңғарылады.
Қорытыңқырап айтар болсақ Әл-Ғазалидің ... ... ... ... бар ... ... оған сырттан келетіндігі
мәселелері.Тегінде Әл-Ғазали да «ал ... ... ... ... ... ... қарастырғанда, «Бұл ... ... ақыл ... ... ... ... келеді» деу арқылы
философтардың «іскер ақыл» на ... ... ... ... ... Құранның бір аятынa «нұр» деп ат қойып білімнің түрлерін
қарастырған Әл-Ғазали, Құрандағы «нур үстіне нұр» ... ... ... ... ... яғни « ... кісіні ес кірмеген жас баладан,
жындыдан, жануардан бөлектендіретін рухани қабілет деп ... ... ... көзі ... ... және шын ... яғни Аллаһтан
келгендігін айта келіп, сезімдік танымды да бір арнаға қосады.
Әл-Ғазалидің жан-жақты тұлғасының маңызды, ... ... ... ... және жалпы алғанда, Ислам қоғамының ... ... ... өте ... ... ... ... шешімін
тауып, жасаған өте бай ахлақи тұжырымы.Оның ахлаққа қатысты жазған атақты
еңбегі «Ихия-у Ғулумуддин»(дін ... ... ... ... Иә,
атынан мәлім болғандай бұл еңбек ахлақпен бірге тасаууф(сопылық), кәләм,
фықыһ мәселелерінде өз ... ... бұл ... жаңаша көзқарастармен
тың жорамалдар жасаған.
Әл-Ғазалиді Құран мен хадиске ... ... ... ... ... ... ... тіпті бірлестірген десек болады.Ол
көптеген зерттеушілердің айтуынша бұл тақырыптағы қолға ... ... ... ... білген. Әл-Ғазалидің ахлақтағы қолданған негізгі әдеби
қайнар көзі Құран мен ... ... ... ... ... болсақ, Ихияның
барлық бөлімінде әуелі тақырыпқа қатысты аяттар мен ... ... ... ... ... ... ... және мұсылман
ғалымдарынан нақылдар айтылады.
Сондай-ақ Әл-Ғазали рух, ... ... ... ... Платон, Аристотел, Жаңаплатоншылдық, сол замандағы қалыптасқан
Эклектикалық Ислам ... ... та бұл Ұлы ... ... адамзат баласына білу,сену секілді екі ... ... ... оны ... ... ... абыройлы қылып, таңдаулы еткен.
Білімнің ең үлкені, және білімдердің түп ... ... ... Адамның осы
идеалға жету үшін Әуелі өзін тануы,және әрдайым дамып отыратын ахлақи
тазалыққа ден ... ... Өзін өзі тану ... ... бері ... ... ... мәселе екені белгілі. Әл-Ғазали осы ... аят, ... ... кетеді. «Құранның мүлдем шындыққа
айналғанға дейін әлемдегі және өздеріндегі белгілерімізді жедел көрсетеміз»
/Фуссилат,53/
Мағынасындағы аятпен ... ... ... басқа аяттар да
бар,Хз ... сөзі ... ... ... ... таниды»
мағынасында хадистерден өзін-өзі танудың маңыздылығын ап-анық көрсетеді.
Дүниетаным тарихының ең ... ... ... бірі ... ... ... де көп ... ерекше тоқталған. Ескі
Мұсылман философтар жалпы алғанда ерікті «нәпсінің қандайда бір ... бір ... үшін және ... ... ... немесе құмарлық сезінуі»
деп түсіндірген және этикалық іс-әрекекттердің ерікті іс-әрекет болғанын
қабыл етсе де, ... ерік ... ... салуға араласпаған.Ислам
философиясында ерік пен еркіндік жайында, әсіресе кәләм ғылымында адамның
іс-әрекеті, Аллаһпен құлдың арасындағы ... ... дау ... ... ... ... ... мойындаған Әл-Ғазали, оған
былайша анықтама береді: ... ақыл мен бір ... ... оның ... ... де ғана бұл ... ... қалау және оның алғы шарттарын орындауға
деген өз бойында қызығушылығы артады. Мінеки ерік дегеніміз осы ... бұл ... ... ... ерік ... ... бірдей. Тек
қана Әл-Ғазали бұл көзқарасты ілгерлетіп этикалық ерікті, ... ... ... ... ... ... ... Бірақта
бұндай этикалық ықпалға ие болу үшін мықты ерік тәрбиесіне қажеттілік ... ... ... сияқты Әл-Ғазалидің ойынша бұл тәрбие,тақуалық
және еңбек, күрес болып саналады. ... бір ... ... ... ... нәпсісіне қарсы бір күрестен тұрады.
Адам ақылында жауапкерлік және ... ... ... бар ма, жоқ
па? Деген тақырыптағы жалғасып келе жатқан Мутазилиттермен Ашариттердің
арасындағы ... ... Әһлі ... ... ... Оның ... ... еңбектері мұқият зерттелетін болса, ақылдың жауапкершілік
бұлағы болмайтын көзқарасын мына себепке байланыстырғаны ... ... ... Егер ... ... да ... бір беделге байланбаса тұрақты абсолютті
сипатынан айырылады. Негізінде ... ... ... және ... міндетті түрде өзінің пайдасы тұрғысынан бағалайды. Бұл жағдайда
пайда субьективті қатысты болғандықтан ... да ... ... ... ... ... міндеткерліктің арғы жағында
адамнан жоғары бір ... ... ... тұрғысында, беделдің қажеттілігі
(бошлұғұ) үкімшілік анархиясының пайда болуы мүмкін.Егер үкімдік ықпал
шексіз беделде ... ... ... ... болмағандығынан әрбір
адам басқа біреуге, ... ... ... ... ... бұл ... жүргізуге ықпалы, жарату билігі өзіне тиісті
болған Аллаһқа ғана тән.Пайғамбар, ата-ана, мемлекет сияқты беделдер міндет
жүктесе де, ... ... ... ... Аллаһтың бұйрығына бағынады.[71]
Әл-Ғазали, шүбәсіз, ақылдың тапсырма жауапкершілігі танымымен қатар, бұл
танымға ... ... ... сырттан бағындырылуы болады деген
көзқараста: Әрине бұл жерде міндет жүктеуші Аллаһ; пайғамбар ... ... ... ... көзі.Мынадай жағдайда адамның толып
жатқан сезімдік қалауы, құмарлығына моральдық ... ... ... оны ... ... ... байланысты және жалпы
алғанда, психологиялық жетіспейтін адаммен есі кірмеген балаға да ... осы ... ... ... ... ... негізгі
сипаттары және де ақыл бұл құндылықтарды діннің ... ... ... ... ... ... ... терістеп, дінге бағынбаған ахлақтың
мен-меншілдік, пайдакүнемдік және ... ... ... ... ... ұғымында болсын, негізгі қайырымдылық тақырыбында
болсын дәстүрлі ... ... Ол, ... ... этика
педагогикасының мүмкіндіктерімен методологиясында философтардан ерекшелене,
аят пен хадистерге, Ислам ғұламаларының сөздеріне сүйене отырып ... бір әдіс ... ... оқушысының діни санасын жандандырғысы
келген. Айта ... тағы бір ... таза ... ... ізгілік пен
қатар, әм ахлақи әм діни тасаууфтық ... ... ... да ... орын ... ... ... Ихия еңбегінің үшінші кітабында толығымен этикалық
принциптермен жағымсыз жамандықтар ... сөз ... ... ... бұл ... ... муһликат» (Һалақ қылатын нәрселер) бөлімі деп
атаған. Бұл бөлім; жүрек, ... ... оның ... ... ... ... өзінің ішкі жандүниесін жалпы тануға
мүмкіндік жасаған ... ... ... кейін, нәпсінің тәрбиесі,
этиканың жақсылығы ... ... ... Ахлаққа қатысты түрлі-түрлі
анықтамалардан, кейін адамның өз кемшіліктерін білу, тану мәселелеріне
тоқталады.
Әрине бұл ... ең ... ... ... тек ... ... Өйткені оған дейін де Құраннан және хадис жинақтарынан бастап
өте бай этикалық әдебиет негіздері ... ... бұл ... ... сусындады. Алайда, бұл тақырыпты Әл-Ғазалиден бұрын
немесе кейін ешқандай мұсылман этика танушысы ол сияқты ... ... жете ... ... ... Carre de ... «Шығыста ахлақ философиясында ешкім Ғазалиден аса алмаған».
Кәләм ғылымындағы көз ... ... өмір ... ... ... ғылымының маңызды мәресіне таяған кезең болатын. Бұл ғасыр кәләмның
мән ... ... ... ... жағынан болсын аяғын әзер басса да
даму бар болатын. Оның үлкен ... ... ... ... кәләм саласында еркін қолданысқа түсуіне орын әзір ... ... ... ... ... ... Әл-Бағдадидің бұл ғылымға қарсы
айтқан сөздерін, ... ... ... ... ... жүйелі
түрде рационалді дәлелдеу әдістемесінің жаршысы атанған.
Логика ... ... ... ... ... ... көңіл бөлуі, оны іске асыруға тырысқан дәлелді түрде алып келген
методологиялық жүйесінен туып отыр. Тегінде ... ... ... ... жүйелілік байқалмағандықтан ұсыныстарының көпшілгі
шашыраңқы қалып, қайсысының бұрын келгендігі байқалмайтын еді.
Логикалық қағида құралдардың ... ... ... ... ... ... кәләм ғалымдарының дәлелдерінде түрлі сөз
үлгісімен, әртүрлі терминдермен кездесетіндігін ... ... бұл ... « ... ... ... болмайды» деу
арқылы, кәләм ғылымында ... ... да ... ... Осы себепті Әл-Ғазали, кәләм ғылымындағы Мутазила, Әбу
Хасан Әл-Ашғари, Матруди, Бақыллани ... ... ... ... ... ... философияға, логикаға есік ашқан
соңғылардың бет-бейнесін жасағандардың қатарына жатады. ... ... ... ... тарихындағы методологиялық жаңалықтар әкелуі болып
саналады.
Ең біріншіден ... ... ... ... ... бұны оның ... еңбектерінен бастап әсіресе, оның ... ... тән жаңа ... ... жайындағы көзқарасы: Бүкіл ғылым атаулының ұлысы, ең абыройлысы
саналатын мағрифатуллаһты өз кезегінде аллаһтың өзін, атрибуттары, ... деп ... ... ... ... бұл ... ... ақылының аясына сыярлық межеде ғана көрсетілгенін айтады.
Әл-Ғазали, Аллаһтың барлығын дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... әдіс қолданумен қатар, Құран ... ең ... жол ... ... Аллаһтың өзінен асатын басқа
сөздің болмағандығын көрсетіп, мақсатпен өлшем дәлеліне көңіл ... ... ... ... ... жаратылыстардың таңғажайып тіршілік
иелеріндегі әдеміліктерге зер ... ... ... ... ... әр нәрсені бағындырып тұрған жаратушысын, осылайша әлемнің
тақдир еткен жасаушысыз болмайтындығын оңай ... ... ... ... ... ... ... Адам табиғаты және Құранда
айтылған дәлелдер бөтен ... ... ... қажет еттірмейді.
Құран Кәрімде Аллаһтың барлығы жайында 500-ге жақын жерде аят ишарат
еткенін және ... ... ... жауаһирул Құранда жинағандығын айта
келіп ... ... ... тану, осылармен болатынын, ... ... ... адамдардың жүрегін бұзатындығын,
керсінше Құран аяттарының адамға қанағат беретінін ... Бұл ... түсу ... ... ... дәлелдерін, үлкен-кішінің еркін қолдана
алатын суға, басқа ғылыми дәлелдерді болса, тек ... ... ... жас нәрестенің жеуіне болмайтын тамаққа ұқсатады. Аллаһтың
барлығына дәлелін өлшемдік дәлелінің негізінде, дәлелдеу үшін ең ... ... ... ондағы хикметті түсіну керектігін айтады.Бұл
еңбегінде автор ... ... ... ... ... ... суреттеу
мен сан құбылған дүниені табиғат ғылымымен түсіндіре отырып, оқушының
санасын ... ... ... ... ... жасаған ұлы
жаратушыға аударуға тырысып бағатынын көрсеттік.
Кәләм сипаты, Аллаһты көру ... ... ... ... ... ... қолдайды. Аллаһтың атрибуттарын былайша
төртке бөледі: маужуд, секілді тек өзіне дәлел болатын ... ... ... және ғани ... жеті ... бұларға қатысты; әмір, наһи,
хабир, секілді затқа және оған қосымша бір ... ... ... ... ... муғиз, музил, секілді біреуге ... мен ... ... дәлел болатын есімдер.Әл-Ғазали, «мақасидул
әсна» атты еңбегін осы тақырыпқа арнаған.
Пайғамбарлық жайындағы көзқарасы: Әл-Ғазали, пайғамбарлықты ... ... ... ... табылу мүмкіндігі жайындағы дәлелді екі
тұжырымға сыйғызғанын. Бұлардың ... ұйқы ... сезу түрі ... ... да ... ... ... бар екендігі; келесісі,
адамдар арасында медицинамен астрономияның шығу көзі ақыл болып табылатын
кейбір білімдердің болғандығын ... ... ... ... ... үйрену үшін, ең әуелі
оның ... ... ... ... ... ... зерттеу жасау
керектігін айта келіп, сезімдік мұғжизаларды негізге алудың ... ... ... ... ... ... ... екіге бөлінуі
секілді жолмен үйретілмеуі керектігін. ... ... ... ... ... ... шектесек, пайғамбарлық сиқыр яки
қияли нәрсе екен деген ой келуі әбден мүмкін деген ойымен түйіндейміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
[1] Prof.dr.Mehmet,Bairaktar.İslamFelsefesıne ... ... ... ... ... ... Ziya Ulken.Islam,Dusuncesi.Istandul-2000
[5] Ғарифолла Есім. Фалсафа тарихы.Алматы 2000.
[6] Ülken;veBursalı;Farabi,Ankara
kütüphanesi,хххvııı,Türk.İslam.Filozoflar,ııı,Kanat Kitapevı
[7] Hilmi.Ziya,Islаm dusuncesi.
[8] C.Sunar:Islam Felsefesı Derslerı,Ankara,1967
[9] C.Sunar:Islam Felsefesı Derslerı,Ankara,1967
[10] ... ... ... Islаm ... ... dusuncesi.
[13] Prof.Macit Fahri.İslamFelsefesi.Tarıhı.çev:KasımTurhan.Istanbul.1992.
[14] Prof.Macit Fahri.İslamFelsefesi.Tarıhı.çevKasımTurhan.Istanbul.1992.
[15] Prof.Şerefeddin Gölcük.Kelam Tarıhı.İstanbul.2000.
[16] Prof.Şerefeddin Gölcük.Kelam Tarıhı.İstanbul.2000.
[17] Hilmi.Ziya,Islfm dusuncesi.
[18] ... ... Sulaiman ... ... Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[23] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[24] Ақжан Машани.Фараби және Абай.Алматы.1994,
[25] ... ... ... ... ... Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[31] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990.
[32] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[33] Sulaiman Uludag.İslamDüşünncesınınYapısı.İstanbul.
[34] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951
[35] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951
[36] İbnTeymiye.Nakzul-mantık,Kahira,1951.
[37] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964
[38] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964.
[39] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III,
[40] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III
[41] A.J ... Pensee de ... ... İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[44] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[45] Gazzali.eL-Münkız-mined-delal.Dimaşk1990
[46 Еш-Шемеретул марзия
[47] Gazzali.Tehafatül-Felasife.Beyrut.1990
[48] ... ... ... ... ... ... Ibn.Haldun:Mukaddıme,çev:Z.V.Togan,Istanbul,1954
[54]Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[55] Gazzali.Mişketul-Envar.Kahira.1964.s62,7
[56]Gazzali.İhya-u-Ulumuddin ІҮ.б,30.Мағрифату-н Нәфси
[57] Gazzali.Mizanul-Amel,Kahira.1990
[58] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.c.III
[59]Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIV,s307.Мүснед,ІІ.б.244, 251, 315;Бухари,
«Истизан»,І.б,1;Мүслим, «Бирр»,115
[60] Gazzali..İhya-u-Ulumuddin.
[61] Gazzali.El-İktisad-filİtikad
[62] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[62] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[63] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[64] ... ... ... ... Gazzali.Mizanul-Amal
[69] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[70] A.J .Wensinck,La Pensee de Ghazali,Paris.1940.
[71] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[72] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[73] Prof.ErolGüngor.IslamTasaufununmeselesı.Istanbul1993
[74] Gazzali.Mizanul-Amel,Kahira.1990
[75] Gazzali.El-Mustafa.Dımaşk.1990
[76] ... ... ... ... ... ... ... Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.cIII
[83] Bekir.Topaloglu,Kelam.ilmine.giriş:İstanbul.1991
[84] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[85] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[86] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin.
[87] Әр-Рисалатул уазғия,Бейрут. 1986
[88] Әл-Ғазали. Файсалул ... ... ... ... ... ... Gazzali.Cevahirul-Kuran.Beyrut.1990
[95] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin
[96] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[97] Şibli enNumani.Islamın.FikirKılıcı.İstanbul.1972
[98] Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[99] .İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[100] Gazzali.El-İktisad-filİtikad,Dımaşk.1990
[101] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[102] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[103] Gazzali.İhya-u-Ulumuddin
[104 ] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[105] İlcamul-Avam-an-İlmil-Kelam.Beyrut1985
[106] Халифа Алтай ... ... ... ... ... 1991 ... ... қайшы ағым.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орта ғасыр философиясы14 бет
Ислам филасофиясы әл –Ғазалимен Ибн Рушд пікір таласы13 бет
Ислам философиясы және Әл-Ғазали51 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь