«Арабтардың философы» - әл – Кинди

1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім.
• «Арабтардың философы» . әл . Кинди.
• Әл . Фараби.
• Ибн Сина
• Жүсіп Баласағұн.
• Махмұт Қашқари.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланылған әдебиеттер.
Мұсылмандық Шығысты зерттеумен айналысқан тарихи – философиялық және мәдениеттанымдық еңбектерге қарағанда ислам әлемінің данышпандары ерте грек ғылымы, философиясымен қатар Алдыңғы Азия, Орталық Азия және Шығыс мәдениеті мен философиясын қабылдай отырып, филоофиялық дәстүрлерді онан әрі жалғастырған. Егер ортағасырлық Батыс Еуропада христиандық дінді идеологияландыру, философиялық интоксикациялау және негіздеу үдрісі жүріп өтсе, ал мұсылман аймағында, әсіресе VII – X ғасырларда философия мен ғылым өзінің гүлденген кезеңін бастан кешірді. Бұл кезеңде ғылымның мынадай салалары қарқынды дамыды: тригонометрия, алгебра, оптика, психология, астрономия, химия, география, зоология, ботаника, медицина. Арнайы білім салаларының дамуына әл – Хорезми, әл – Бируни, ибн Сина, Омар Хайям және т.б. ойшылдар өздерінің үлкен үлестерін қосты. Мысалы, әл – Бируни Жердің өз осінен айналып қозғалуы туралы болжамды алғаш айтқан данышпанның бірі болды, сондай – ақ, көптеген өзге әлемдердің өмір сүруі туралы идеялар мен бірнеше қызықты математикалық идеяларды ойлап тапты. Омар Хайям алгебрадағы үшінші дәрежеге дейінгі теңдеулердің шешімін жүйелеп, оны тұңғыш рет геометриямен байланыстырды.
Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыстың ғылымы мен философиясы қалыптасуына дүниетанымдық және теориялық зор ықпалын тигізді. Батыс мұсылмандық Шығыс арқылы алғаш рет антик мәдени мұрасымен, сонымен бірге Шығыс мәдениетінің озық жетістіктерімен танысты. Бұл ғылыми, теориялық жетістіктер мен философиялық жаңашылдықтарды, прогресшіл рационалистік философия мен ғылыми шығармаларды мұсылман әлемінің ойшылдары араб тілінде жазғанымен, олардың біразы этникалық шығу тегі жағынан араб емес, түркі және парсылар болды.
Осылай, Батыс әлемі Шығыспен рухани диалогы нәтижесінде ерте грек дүниесімен қатар, шығармашылдық және жаңащылдық идеялар мен концепцияларға толы шығыстық мәдениеттің есігін ашты. Шығу тегі түрік философтар мен ғалымдар әл – Фараби, Баласағұни, Қашқари, тағы басқалармен қатар әл – Хорезми, әл – Бируни, ибн Сина, әл – Кинди, Габари, әл – Газена, әл – Газали сияқты ойшылдар мен философтардың есімдерімен танысты.
1. «Философия» Д.Кішібеков. Алматы, 1991.
2. «Философия тарихы» Ж.Алтай, А.Қасабек, Қ.Мұхамбетәлі. Алматы, 2006.
3. «Философия» Т.Ғабитов. Алматы, 2006.
        
        Кіріспе.
Мұсылмандық Шығысты зерттеумен айналысқан тарихи – философиялық және
мәдениеттанымдық еңбектерге қарағанда ... ... ... ерте ... философиясымен қатар Алдыңғы Азия, Орталық Азия және ... мен ... ... отырып, филоофиялық дәстүрлерді онан
әрі жалғастырған. Егер ортағасырлық ... ... ... ... ... ... және негіздеу үдрісі жүріп
өтсе, ал мұсылман аймағында, әсіресе VII – X ... ... мен ... ... ... ... ... Бұл кезеңде ғылымның мынадай
салалары қарқынды дамыды: тригонометрия, алгебра, оптика, ... ... ... ... ботаника, медицина. Арнайы білім
салаларының дамуына әл – Хорезми, әл – ... ибн ... Омар ... ... ... ... үлкен үлестерін қосты. Мысалы, әл – Бируни ... ... ... ... ... болжамды алғаш айтқан данышпанның бірі
болды, сондай – ақ, көптеген өзге әлемдердің өмір сүруі туралы ... ... ... математикалық идеяларды ойлап тапты. Омар Хайям алгебрадағы
үшінші дәрежеге дейінгі ... ... ... оны тұңғыш рет
геометриямен байланыстырды.
Мұсылман әлемінің философтары мен ... ... ... ... ... ... және теориялық зор ықпалын тигізді.
Батыс мұсылмандық Шығыс арқылы алғаш рет антик мәдени мұрасымен, ... ... ... озық жетістіктерімен танысты. Бұл ... ... мен ... ... ... ... мен ғылыми шығармаларды мұсылман әлемінің ойшылдары
араб тілінде жазғанымен, олардың біразы этникалық шығу тегі ... ... ... және парсылар болды.
Осылай, Батыс әлемі Шығыспен рухани диалогы нәтижесінде ерте ... ... ... және ... ... мен концепцияларға
толы шығыстық мәдениеттің есігін ашты. Шығу тегі ... ... ... әл – ... Баласағұни, Қашқари, тағы басқалармен ... әл ... әл – ... ибн ... әл – ... ... әл – Газена, әл ... ... ... мен философтардың есімдерімен танысты.
«Арабтардың философы» - әл – Кинди.
Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылар қатарына әл – ... әл – ... ... Әл – ... ортағасырлық дәуірде «арабтардың
философы» деп жиі атайтын. Бұл бекер айтылмаған сөз, ... әл – ... ... ... философтары ішінде шығу тегі жөнінен араб. Әбу –
Жүсіп Якуб ибн Исхақ әл – Кинди (800 – 879) ... ... ... жетік
білім алған, тек философ ретінде ғана емес, дәрігер, математик, астроном
ретінде де белгілі, ... ... ... ... ... ... ... жазды. Әл – Кинди еңбектерінен ... ... аз ғана ... жетті. Логикалық – гносеологиялық
мәселелерге арналған жұмыстарымен ... ... ... ... ... саны жөнінде және философияны ... ... ... ... бес мәнділік жайында кітап, пайда болу және
жойылу себептерін түсіндіру туралы трактаттар». Әл – ... ... ... ... оның ... мен ізбасарларының жекелеген
сілтемелері, әр түрлі тақырыптар мен ... ... ... ... осы ... ... X – XI ... діни реакция тұсында
жойылған. Әл – Кинди мынадай мәселелерге зор көңіл қояды: Құдай ... – ой ... мен ... ... ... ... Өзінің шығармаларында әл – Кинди Құдайдың мынадай
түсіндірмелерін ... 1. ... ... ... ... ... ... 2. Құдай мақсатты себеп ретінде; 3. ... ... ... және ... ... ... ... пікірінше,
Құдай материяны, форманы, қозғалысты, кеңістікті және уақытты жаратқан.
Пайда болған ... ... ... ... және ақыры соңында
жойылады, ол ... ... ... оның соңы бар. ... ақыл – ... ол өзін - өзі ... қана қоймай, өзін қоршаған дүниені де
таниды. Ақылдың көмегімен адам ... мен ... ... олардың мәнін ұға алады. Адамның әлемді танудағы ақыл ролін
анықтай отырып, әл – ... ақыл – ... төрт ... және ... үш сатысы
туралы идеяны айтады. Әл – Кинди ақыл ... ... төрт ... ... ... жинақтаушы, жарғылаушы.
Әл - Фараби
Егер әл – Кинди неоплатонизмге жақындау болса, ал әл – Фараби ... ... ... болып саналады. Әбу Насыр Мұхаммед ибн
Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлаг әл – ... – ат – ... 870 жылы ... ... қаласында түрік отбасында дүниеге келді. Фараби жоғары
білімді ... адам еді, ол ... ... ... этиканы,
саясатты, психологияны зерттеуге үлкен ... ... ... ... ... ... Ол ... «Герменевтика», «Аналитика. Софистика. Поэтика» сияқты
шығармаларына түсініктеме берді. ... әл – ... дара ... даңқы басым болды. Ол философия мен жаратылыстану ғылымдары
тарихы бойынша жүзден ... ... ... оның ... ... ... ... қойған жоқ. Фараби ғылыми болжамға, ... ... ... ... ... ... зорлық – зомбылыққа қарсы шықты. ... ... жер ... ... ... ... ... жазып, зорлық – зомбылықсыз, қанаусыз және соғыссыз қоғам
идеалын, жер ... ... ... және ... қатынастарын идеялық,
теориялық тұрғыда ... ... ... қала ... ... ... еңбектерінде Фараби саясат пен мораль
мәселелерін қарастырады, феодалдық ... ... және ... ... мен ... ... қатынастар мәселесін көтеріп, аббасидтер
халифатындағы әлеуметтік қайшылықтарды ... ... оған ... ... Әл – ... ... ... идеялары
батысеуропалық философия идеялары мен концепцияларының қалыптасуына,
дамуына, әсіресе Б.Спинозаның ... ... ... ықпалын
тигізді. Сонымен қатар оның идеялары мұсылман ... ... ... ибн ... ... және тағы ... көзқарастарына да әсер етті.
Кеңінен мәлім екі дерек бар: 1218 жылы монғолдар қаланы қиратты, бұл
«Отырар апаты» деп ... онан соң 1405 ... ... ... Әмір ... болды. Отырар жайында біздің қолымызда Ибн Хаукальдің, Абу Фиданың,
қытай деректемелерінің мәліметтері бар. Отырар ... ... ... ... кітапхана, ел аузындағы аңызға қарағанда, кітабының
саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан соң екінші орында ... ... ... ... – бір ... ... еместі.
Зерттеушілердің қажырлы еңбегі арқасында республиканың археологиялық
картасы басқа да мәдени орталықтармен (Тараз, ... ... ... ... және ... ... ... Демек, осы аумақты
мекендеген тайпалардың сонау арғы заманда қалыптасқан өскелең ... ... ... ... болған. Міне, сондықтан да қазақ топырағынан
шыққан ғалымдар Әбу ... әл – ... ... әл – ... ... әл –
Шаухари, Жемал әл – ... әл – ... әл – ... ... және ... ... еңбектердің белгілі бір мәдени негізде дүниеге
келуі әбден табиғи нәрсе. Осынау саңлақтардың ішінде жалпы әлемге әйгілі
алып ... - әл – ... орны ...... ... Платонның, ерте дүниедегі Грецияның басқа
да философтарының шағармаларымен түпнұсқасынан танысқаны жөнінде деректер
бар. Білімге, ... ... ... ... ол жас ... құбылыс біткеннің бәрі кісіге, сірә, ғажап әрі таңсық көрінетін
кезде ... ... сол ... ... ... көптеген орталықтары:
Хорасанда, Бағдадта, Дамаскіде (Шам), Алеппода, КАирда (Мысыр) болған. ... көп ... ол Араб ... ... және ... орталығы болған
Бағдадта өткізді. Мұнда ол өз білімін әбден тиянақты меңгеріп, ... ... ... ... сөйтіп, өзінің ... ... және ... ... ... көп ... ... үлкен абырой – беделге ие болады. Бірақ өресі тайыз кертартпа
хадисшілер оны жек көріп, күндей ... ... олар әл – ... ... негізгі мәніне қарсы шыққан, өйткені оның дүниеге көзқарасы
шынай болмысты танып – ... адам ... о ... ... бұ дүниеден
іздеп табуға мегзейтін еді. Ақыр соңында әл – Фараби лажсыздан ... ... ... ал – ... ... ... ... деген соңғы шығармасында ол: ... ... ... ... ... кетіп, ғылымы өркен жайған елде тұруға тиіс», - ...... ... ... (мысырлық) ғалымдар, яғни бір кезде
Александриядан ығыстырылған несторианшыл ... ... ... ... ол ... ... ... саяси қайраткері Сейд ад –
Дуаль Хамданиге аса қадірлі болды. Әл – ... 950 жылы 80 ... ... ... ... әл – Фарабидің тек негізгі шығармалары ғана келіп
жетті. Ол ... ... бері – ақ ... танымал болып,
философиялық және ғылыми ойдың одан кейінгі ... ... ... орасан
зор.
Ибн Сина
Философия мен ғылымның дамуына ... ... ...... Әбу - Әли ибн Сина (980 – 1037) өзінің үлкен үлесін
қосты. Ибн Сина әл – Фарабидің кейбір ... ... ... ... ... ... ... ақыл – ой туралы идея және т.б. Шығыста
ибн ... аш – Шейх ар Райс деп ... ... аш Шейх – ... ... ар Райс – ... ... білдіреді), ал Батыста атақты «Медицина ғылымы
канондарының авторы» Авиценна деген ... ... ... Ибн ... ... әл – ... үлкен ықпалын тигізді. Ибн Сина
надандыққа қарсы шығып, ақыл – ой үстемдігі үшін күрескен жан – ... ... ... Әр ... ... салаларындағы қажырлы еңбегі және орасан зор
шағармашылық әдеби, ғылыми – ... ... орай ибн ... ... деп ... ... Ғалымдардың мәліметі бойынша ибн
Сина 450 – ден аса ... ... онан ... ... ... 240 – ... Ибн Синаның тірі кезінде – ақ ... ... ... ... философиясы» және 20 томнан тұратын «Әділеттілік» деп
аталатын философиялық энциклопедиясы жоғалып кеткен ... да, ... да ең ... оның «Медицина канондары» ... ... ... сол ... орай жоғары деңгейде жүйеленген
анатомия, физиология, терапия, хирургия, ... ... ... ... ... ... ибн Сина платондық
ілімнен бас тарта отырып, перипатетизм арқылы құрастырады. Оның жүйесіндегі
ғылымдар классификациясы өз ... ... Әбу Әли ... екі ... ... ... және ... Оның ойынша, егер
теориялық философия ақиқатты игеруге ұмтылса, практикалық философия ... ... ... ... философияға ибн Сина физиканы,
математиканы, ал ... ... ... экономиканы жатқызады.
Бұл ғылымдардың барлығын пысықтайтын логика, сондықтан ол ... ... ... ... ... шыңы метафизика деп санады
(метафизиканы ол бірде философия, бірде теология деп ... ... ... ... ... авиценналық шешім ізгі хабарға ... ... ... ... ... мәселеге толық жауап жоқ.
Газалидің айтуынша ибн Сина «философиялаушы мұсылман» ретінде өзінің
пайымдауларында ... ... ... ... ... барады.
Шындығында, ибн Сина өз жауаптарында мынадай ... ... ... ақыл – ой ... ... негізделген шындық туралы білім
берсе, ал теологиялық білім сенімге негізделеді. Өзінің батыл және ... ... үшін ибн Сина ... ... ұшырап отырды. Ибн Синаның
философиялық позициясы кезіндегі әл – ... ... ... ... ... шығыс перипатетизм бағытын онан әрі дамытқан заңды
жалғасы болды. Сонымен ... ибн ... ... мен ... ... ... ... статусы туралы идеясын онан әрі ибн – Рушд ... ... ... ... жалғастырды.
Ибн Сина жалпы ұғымдар (универсалилер) мәселесін өте қызық түрде
шешкен. Оның ... ... , ... ... үш қдай өмір ... ... ... ақыл – ойында; заттың өзінде, себебі ол сол заттың мәні;
заттан кейін ... ... ... Ибн Сина әл – ... ... ... оны одан ... атсалысады. Дегенмен, кейбір мистикалық тұжырымдарға бай негізгі
тәсілдерінің бірі ... ол ... ... ... ... Жалпы
алғанда, Ибн Сина философиясы – Аристотельді исламның негізгі қағидаларымен
ұштастыра отырып, оларды өзара ... ... ... Оны әл ... кейінгі философия тарихында өзіндік із қалдырған араб ... ... ең ірі ... бірі деп ... Баласағұн
Орталық Азиялық әлемнің келесі бір інжу – маржаны – ... ... ... ... ... («Құтты білім») деп аталатын атақты
шығарманың авторы Жүсіп Баласағұн (XI ғасыр). Өлең ... ... ... 6520 бәйіттен тұрады. Оның негізгі тақырыбы моральдық – этикалық
мәселе. Баласағұн әл – Фарабидің ізгі қала – ... ... ... ... ... формасы билеушінің адамгершілік ... ... ... мен ... ... ізгілікті қарым –
қатынастараға байланысты деп есептеді. Өз ... ... ... ... Қарахандар мемлекеті үшін қажетті (ол сол ... ... ... ... ... ... тырысты. Баласағұн
билеушіге мынадай ақыл – ... ... ... ал: ... ... ... ... бар. Соны орында – күшпен ұзаққа бармассың. Ең алдымен күмістей
тазалықты сақта... Екінщіден – адамдарға әділ заң ... Және ... ... мықта». Баласағұнның түрік тілінде жазылған «Құтты білік» еңбегі
сол заман энциклопедиясын білдіреді. Бұл жұмыс этика, саясат ... қана ... ... ... ертедегі түріктердің діни
наным – сенімдеріне байланысты ... да ... – XI ... аса ... ақыны, есімі бүкіл Шығыс елдеріне мәлім
данышпан ойшыл, философ, энциклопедист ғалым, ... ... ... ... ... ... ... астрономия, тарих, араб – парсы тіл
білімі, т.б. ғылым салаларын ... ... ... ғалым. Оның есімін
әлемге танытқан «Құтты білік» ... – сол ... ... ... ... саналған араб тілінде емес, түрік халықтарының тілінде ... ... ... ... да кез келген аймақ өз тарихына
үңіліп, ондағы бірінші дәрежелі жұлдыздар тізіміне ... яғни ... ... ... ... ... ... тізіміне қосылатын
дүниелерді қайта қарап, саралауға тиісті.
Зерттеушілер, әсіресе, Балаағұн поэмасында ... ... ... әрі өткір, актуальды, әрі эмоционалды ... ... ... ... Жеке ... тілі мен ... жалпы
адамзат мәдениетінің күрделі тұтастығынан, шетсіз – ... ... ... ... ... ... тыс ... болмайды.
Махмұт Қашқари
Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген тағы бір философ
Махмұт Қашқари. Ол ... 1072 – 1083 ... ... ... ... ат ... («Түрік тілінің сөздігі») еңбегінде түрік рулары мен тайпаларының
тілі, әдет – ғұрпымен қатар, ... ... мен ... ... де ... ... Ол ... қоғамдық өміріндегі адамгершіліктің,
тәрбиенің, білімнің маңызына назар аударып қана қоймай, ... ...... ... мен ... ... ... ретінде тілдің роліне
де үлкен көңіл қояды. Қоғамдық өмір мен мемлекетті ... ... ... ер мінезділік, адалдық, патриотизм және т.б.
адамгершілік қадір – қасиеттер маңызды орын ... ... ... ... бір – ... ... мен қатынасуының негізгі құралы
ретінде Қашқари ана тілінің маңызды рөлін баса көрсетеді.
«Диуани лұғат ат – ... тек ...... ... ... ... түркі тілдерін зерттеуде теңдесі жоқ ғылыми еңбек болып ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін, аңыз ... ...... ... ... және халық фольклорын өте
орынды пайдалана ... ... – ақ ... ... ... ...
тіршілігін, болмысын, сана – сезімін бейнелейтін ауыз әдебиетінің тамаша
үлгілері бізге Махмұт ... ... ... ... ... ... ... Қарахан дәуірінде дүниеге келген мұра.
Оның толық аты – жөні – Махмұт ибн ул – Хусаин ибн ... әл ... Ол ... ... ... мәліметтер өте аз. Әкесі
Барсағандық руынан шыққан адам. Кейін Қашқарға көшіп ... ... ... дүниеге келді деп шамалауға болады. О.Прицактың есебі
бойынша, ... ... ... жылдар арасында туған. Қарахан әулетінен
шыққан, өйткені оның әкесі Хусаин бин Мухаммед Мауараннахрды жаулап ... ... ... ... бин ... ... ... математик, астроном, ақын әрі ойшыл Омар Хайям мұылмандық
теологияның діни қағидаларын аямай ... ... жан ... және ол ... өмір сүреді деген жалған түсініктерді теріске шығарды.
Қорыта келгенде, Орта Азияның орта ... ... ... ... және ... – ғылыми көзқарастары Шығыс
пен Батыс философиясының ілгері дамуына зор әсерін тигізеді.
Ұлттық философияны зерттеу не үшін ... Ұлт – ... ... ... ... ұғым. Әр ұлттың тілі бөлек, өнері, мәдениет
өзгеше, алайда осы ұлттық тіл, ... ... бас – ... ... бұлар
бірін бірі құнарландырып, толықтырып, жетілдіріп, жандандырып отырады. Ал
енді осының бәрінен туындайтын ұлттық дүниетанымды ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетті таңдау
барысында халықтық гносеология төңірегінде салиқалы сөздер айтылуға тиісті.
Себебі ұлттық философия дегенде басты проблема ... іс ... ... ... өзінің рухани қазынасының иесі ғана емес, оны ... ... ... ... ата, Асанқайғы, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке ... ... ... ... ... Абай, т.б. дара тұлғалар, халықтың,
елдің тағдырын толғағана кемеңгерлер арқылы дамыды.
Жоспар:
1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім.
... ... - әл – ... Әл – ... Ибн ... ... Баласағұн.
• Махмұт Қашқари.
3. Қорытынды.
4. Пайдаланылған әдебиеттер.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... ... ... ... «Философия тарихы» Ж.Алтай, А.Қасабек, Қ.Мұхамбетәлі. Алматы,
2006.
3. «Философия» Т.Ғабитов. Алматы, 2006.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы және дінмен бірге келген тарихи білім57 бет
Асан қайғының көшпенділер философы, халық арманының жоқтаушысы аталуының себебі6 бет
Жер кіндігі – Байқоңыр!10 бет
Әбу насыр Әл-фараби шығыстандық, педагогы, психологы, философы12 бет
Әл-фараби – ислам философы5 бет
Батыс Еуропадағы ортағасырлық философия9 бет
Антикалық философия туралы13 бет
Антикалық философия. Милет мектебі9 бет
Араб мемлекеті17 бет
Араб мемлекеті туралы41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь