Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні

Қазақ халқының ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбаев қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы Шығыс тауының баурайындағы Қасбұлақ деген жерде туған. Шыққан ортасы – ауқатты, тобықты руының белгілі ел билеушілері болған. әкесі Құнанбай кезінде болыс, аға сұлтандық қызметтер атқарған. Ал атасы Өскенбай, арғы атасы Ырғызбай - өз заманының атақты билері.
Құнанбайдан – Құдайберді, Тәңіберді (Тәкежан), Абай, Ысқақ, Оспан, Қалиолла (жас кезінде өлген), Ысмағұл деген жеті бала туған. Солардың ішінде Абай жас кезінен-ақ ерекше көзге түсіп, келешегінен үлкен үміт күттірген. Сырт көзге момын және сөзге иланғыш, аңқау Абай жас кезінен өлең, әңгімеге әуес болады, ертегі-аңыздарды құмарта тыңдайды. әжесі Зере мен анасы Ұлжанның аузынан естіген ертегі-аңыздар – Абай сусындаған халық әдебиетінің алғашқы үлгілері.
Кішірек кезінде ауыл молдасынан аздап сауат ашқан Абайдың әкесі он жасында Семейге оқуға жібереді. Әуелі ол Ғабдул-Жапардың, кейін Ахмет-Ризаның медресесінде оқиды. Болашақ ақын өзімен сабақтас шәкірттерден анағұрлым үздік оқыған. Мектепте жүргізілетін дін сабағын жеңіл меңгеріп, араб, парсы тілдерін үйренеді, бос уақыттында кітап оқуға, өз бетімен ізденуге жұмсайды.
Абай (1845-1904) – қазақтың ұлы ақыны, философы. Абайдың философиялық ой-пікірі ХІХ ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Абай әйгілі шығыс классиктері Фердауси, Сағди, Ширази, Низами, Навоилардың шығармаларын және ислам философтарының көзқарастарын жетік білді, сонымен бірге ежелгі гректің атақты классигі Аристотельдің философиялық шығармаларымен және Сократтың еңбектерімен толық танысты, В.Г. Белинскийдің еңбектерін көп оқыды. Абайдың дүниетану жолында өткен замандардың кемеңгер философтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірлерін қорытып, оларды қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданды. Осы кездегі қазақ қауымын толғандырған басты құдірет, жан мен тән, өмір мен өлім туралы болса, солардың барлығына Абай алға басарлық тұрғыдан жауап беруге тырысты.
1. Абайдың қара сөздер жинағы.
2. “Қазақтың көне тарихы”
3. С.Қирабаев, Ұ. Асыл, Г. Құрманбай, “Қазақ әбебиеті” 10-сынып, Алматы “Мектеп” 2006ж.
4. Ж. Ұлмерек “Абайдың қарасөздерінің тәрбиелік мәні” “Ұлт тағылымы” журналы. 2000ж №1
        
        Абай қарасөздерінің  тәрбиелік мәні
Қазақ халқының ұлы ақыны Абай ... ... ... ... ... Абай ... ... тауының баурайындағы Қасбұлақ деген
жерде туған. Шыққан ортасы – ... ... ... ... ... ... ... Құнанбай кезінде болыс, аға сұлтандық қызметтер
атқарған. Ал атасы Өскенбай, арғы атасы ... - өз ... ...... Тәңіберді (Тәкежан), Абай, Ысқақ, Оспан,
Қалиолла (жас кезінде ... ... ... жеті бала ... ... Абай жас ... ... көзге түсіп, келешегінен үлкен үміт
күттірген. Сырт ... ... және ... иланғыш, аңқау Абай жас ... ... әуес ... ... құмарта тыңдайды. әжесі Зере
мен анасы Ұлжанның аузынан естіген ертегі-аңыздар – Абай ... ... ... үлгілері.
Кішірек кезінде ауыл молдасынан аздап сауат ашқан Абайдың әкесі он
жасында ... ... ... ... ол ... кейін Ахмет-
Ризаның медресесінде оқиды. Болашақ ақын өзімен сабақтас шәкірттерден
анағұрлым үздік оқыған. ... ... дін ... ... меңгеріп,
араб, парсы тілдерін үйренеді, бос ... ... ... өз ... ... ...... ұлы ақыны, философы. Абайдың философиялық
ой-пікірі ХІХ ғасырдың екінші жартысында қалыптасты. Абай әйгілі ... ... ... ... Низами, Навоилардың шығармаларын және
ислам философтарының ... ... ... ... ... ... ... классигі Аристотельдің философиялық шығармаларымен және
Сократтың еңбектерімен толық ... В.Г. ... ... ... Абайдың дүниетану жолында өткен замандардың кемеңгер философтарының
шығармаларын оқып, өз ... ... ... ... қорытып,
оларды қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданды. Осы
кездегі қазақ қауымын толғандырған басты ... жан мен тән, өмір ... ... болса, солардың барлығына Абай алға басарлық тұрғыдан ... ... ... Абай ... бір ... ... қара ... Оның қара сөздері көркем шығарма түрінде емес, ... өзі ... ... ... ... ... туындайтын даналық, философлық
түйіндерді жинақтаған ... ... ... Оның ... сөз ... өзгешеліктерін де осы мақсатпен туады. Көлемі шағын,
мазмұны, мағынасы ауқымды, терең болып ... ... ... ... ... ... кеңесу түрінде беріледі.
“Ақыры, ойламадым: осы ойыма келген нәрселер қағазға жаза берейін, ақ
қағаз бен қара ... ... ... кімде-кім ішінен керекті сөз тапса,
жасып алсын, я оқысын, керегі жоқ ... өз ... ... дедім де, ақыры
осыған бел байладым, енді мұан басқа ешбір жұмысым жоқ”.
“Бірінші сөзде”Абай қара сөз ... өз ... ... ... осы ... келген нәрселер” туралы жазуды соңғы ... ... Сол ... ... ... ақыл-өнеге, өсиет, ғибрат қалдыруды
көздейді.
“Сөздерінің” өзінің басты міндеті – ... ... ... кісі
болса, алсын, алмаса, өз сөзім өзімдікі” немесе
Әйтеуір ақсақалдар айтпады деп,
Жүрмесін деп аз ғана сөз ... ... адам ... ... мәні ... бір сөз, іс ... ... Біздіңше әңгімені осы жағынан бастаған дұрыс сияқты. ... ... алу – ... айырмашылығымыз, - дейді. Жан азығын мол жинаған
адам “асау жүрек аяғын шалыс ... да” өз ... ... ... ... қалдырар деген үлкен қортынды жасайды.
Абайдың жалпы қара сөздерінің саны – қырық бес. Олардың ... ... сол ... әулемеииік өмірдің күрделі мәселелерін сөз ... ... ... ... ... жағынан бірін-бір толықтырып
отырады.
Абайдың оқырманға ой тастап, тереңнен толғаған мәселесінің бірі ... адам ... ... ... ұмтылуы, кәсіпке мойынсұнуы, дағдыны
дамыту жайлары.
Абай өзінің философиялық ... ... ... объективтік
заңдылығын мойындайды, дүние мен адамзат қоғамы бірқалыпты тұрмай, бейне
бір ағып жатқан судай әрекеттеніп өзгеріп ... деп ... Бұл ... ... ... “Дүние бірқалыпты тұрмайды, адамның қуаты, өмірі
бірқалыпты тұрмайды”, “Дүние – үлкен көл, заман – соққан ... ...... ... толқын – інілер, ... ... ... ... - ... ол “Он ... сөзінде”, - ата-анадан туғанда есті
болмайды: естіп, көріп, ... ... ... ... жақы, жаманды
таниды дағы. Сондайдан білгені, ... көп ... адам ... ... ... сөздерін ескеріп жүргенін кісі өзі де есті болады. Әрбір
естілік жеке өзі іске ... Сол ... ... ... ... ... жаман дегеннен сақтанса, сонда іске жарайды, сонда адам
десе болады”.
Адамның естіген, көрген нәрселерін есте сақтап, өзіне өмір ... ... ... ақын ... ... ... ... “Естілген нәрсені
ұмытпастыққа төрт түрлі себеп бар: әуелі – ... ... ... болмақ
керек, екінші – сол нәрсені естігенде, я ... ... ... ... ... ұғу керек; үшінші – сол нәрсені, ішінен бірнеше
уақыт қайтарып ойланып, көңілге ... ... ... – ой ... қашық болу керек. Егер ой кез болып қалса, салынбау ... ... ... ... ... – көлкішілдік, я бір қайғыға салыну,
я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді. Бұл төрт нәрсе – ... ақыл ... ... ... ... Абайдың адам тәрбиесіне, оның жас ұрпақты ойлы, білімді,
есті етіп тәрбиелеу мәселесіне айрықша ... ... ... ... ақын адам өмірін мазмұнды ету үшін айтады. Ол үшін ... ... ... ... ... болуына бөгет жасайтын кеселдерді ашып
көрсетеді. Бірлік, тірлік деген сөз ұғымдарының мәнін ... ... ... ... “Бірлік – ақылға бірлік, малға бірлік емес” десе ... ... ... ... алды – ... дейді. “Ол қай тірлік? Ол ... ... ... па? Жоқ, ... ... итте де бар.. ... қорғап,
жаудан қашып, қорқақ атанып, еңбек қылудан, қызмет қылудан қашып, ... ез ... ... әлгі ... ... ... ... Тірлік олар
емес, көкірегі, көңілі тірі болса, соны ... Өзің тірі ... ... өлі болса, ақыл табуға сөз ұға алмайсың. Ал ол еңбекпен ... мал ... ... қыла ... ... ... ... әзір ас.
Сырты пысық, іші нас,
Артын ойлап ұялмас, -
болып жүріп, тірімін деме, онан да өлімнің өзі ... ... Осы ... “Отыз үшінші” және “Он сегізінші” сөздерінді де толықтыра түседі. Ол
адам бойындаға ұнамсыз мінездерге ... мал ... ... ... ... ... адал жолын өнерден іздеуге өсиет қылады. “Егер де мал ... ... ... ... Мал жұтайды, өнер жұтамайды” дейді. ... ... ... ... да Абай өнер – білімін байланыстырады.
“Тегінде адам баласы адам балсынан ақыл, ғылым, ар, мінез ... ... ғой ... бәрі де ... деп ... ... –білім жайын
сөз еткенде, Абайдың, ең алдымен, орыс ... ... ... Күнкөрістің
де, мақсатты тіршіліктің де, мал табудың да жолын ол орыс ... ... оқу ... - деп жазады ол “Жиырма бесінші
сөзінде”,- хикмет те, мал да, өнер де, ... да – бәрі ... ... ... болу, пайдасына ортақ болуға тілін, оқуын, ғылымын білмек
керек... Сен оның тілін білсең, көкрек ... ... ... ғылымы,
өнері – дүниенің кілті”.
Қазақтың ел болуын Абай жас ұрпақты ... ... ... деп ... оқуға ықылассыз халықтың өкіметтің күшімен көндіру, жастарды оқытуға мол
қаражат бөлу ... алға ... ... ... қазақтың ұл-
қыздарын еріксіз түрде мектепке беріп оларды ... әр ... ... ... тәрбиелеп, бұрынғылардан мүлде өзге
психология, өзгеше ... ... ... ... ғана ... ... Сонымен бірге жұрттың бәрін қорқытып, зорлау мүмкін емес. Сондықтан
олардың бір қатарына ақшаның күші арқылы ... ... ... ... ... де көтереді.
Абайдың кезінде бала оқудың өзі де қазақта үлкен даулы мәселе болатын.
Кейбір көзі ашық азаматтар болмаса, ... ... ... орыс мектебіне
беруге қорқатын. Оларды ауыл молдаларынан сауат ... тіл ... Ал Абай өз ... ... ел болуын, мәдениетті
елдер қатарына қосылуын ғылым – біліммен байланыстыра қарады да, жастарды
оқытуға ... ... ... ... оны ... шара ... қара ... қазақтың мақал-мәтелдерін мазмұны мен ... ... ... да орын ... Өмір сабағының түйіні есебінде
мақал-мәтелдің жастарға тәрбиелік, өнегелік мәні барын түсінген ақын ... ... ... ... ... ашып ... Ол: “Мал – адамның
бауыр етті”, “Түстік өмірің болса, күндік мал жи”, “Малдың беті – ... беті – ... ... малы ... ... ... жоқ
болса, әкең де жат”, тағы басқа мақал-мәтелдерді мысалға алады да, олар
жайлы ойын ... ... ... ... не ... ... ... қазақ
тыныштық үшін, ғылым үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді ... ... ... ... бірақ ол малды қалайша табуды білмейді екен, бар білгені
малшыларды алдап алмақ, яки мақтап алмақ ... ... ... ... ... боса, әкесін жаулауды да ұят көрмейді екен. Әйтеуір, ұрлық,
қулық, сұмдық, тіленшілік, ... ... ... қайсысын болсада қылып
жүріп, мал тапса, жазалы демесек ... ... ... ойын ... тоғызыншы сөзде” жалғастырады. “Жарлы болсаң, ... ... ... кеткен соң, тірі болып жүргені құрсын. “Қалауың тапса,
қар жанады”, “Сұрауын тапса, адам ... ... ... ...... тұрған құдай ұрған сөз осы. Сұрауын табамын, қалауын табамын ... ... өмір ... ... не ... ... ... не терден
сұрау керек қой... “Атың жықпаса, жер өрте” ... Жер ... ... несі мұрат?... “Ата-анадан мал тәтті, алтын үйден жан тәтті” дейді.
Ата-анасынан мал тәтті ... ... ... ... не жаны ... ... не қымбат ата-анасын малға сатпақ – ең ... ісі ...... ол. Ақын ... мақалдарының көбінің іске ... ... Өзі де ... көп ... – мәтелдер жазған. “Еңбек етсең
ерінбеі, тойады қарның тіленбей”, “Азат басын болсң құл – қолдн ... ... ... ... Абай сөздері халық арасында мақал боп сініп кетті. ... ... ... етуге, кәсіпке үйретуге шақырды. Елді көтерудің, өзіңнің
қатарға қосылуының жолы ... деп ... ... ... үшін ... ... үшін оттаған хайуанның бірі боласын. Адамдықтың қарызы үшін ... ... ... құлының бірі боласың”, - деген сөздер осындай
ғибрат ... ... өзі ... ... көбі оның ... ... жинақталған. Онда:
Бақпен асқан патшадан,
Мимен асқан қара артық.
Сақалын сатқан кәріден,
Еңбегін сатқан бала артық.
...Жаман дос-көлеңке.
Басыңды күн ... ... ... бұлт ... таба алмайсың.
...Әкесінің баласы – адамның дұшпаны,
Адамның баласы – бауырың, -
деген ... ... ... қара ... ... ... адамгершілік, әділеттілік, т.б.
жөніндегі пікірлер оның ағартушылық, демократтық көз қарасын жан жақты аша
түседі.
Абай өз кезінде ислам дініне ықтиқат қылған ... бірі ... ... құдай жаратқан” деген сенімге шек ... ... ... ... ... қағидаларына ойысып
отырады. Бірақ сопылықты, дәріуіштікті ... ... ... мүлде басқаша болды. Олар дүниенің ісі уақыттық пәни “жалған”,
нағыз бақилық – ... өмір ... адам ... рақатты ақыретте көреді,
сондықтан дүниеден безіп, бұл ... тек ... ... ... ... деп ... Абай адамдарды осы дүниеде игілікті еңбек етіп, өнер-
ғылым тауып, өз тіршілігін оңалтып, рақат көруге насихаттайды. Халықты ... ... ... “Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба”,
“Болмасаң да ұқсап бақ, бір ... ... ... ... ... деп, ... ... дейді. Дүние бір алып құрылыс, оған әрбір адам өз ... ... деп ... ... ... әр ... өнерпаз болсаң
арқалан, Сен де бір кірпіш дүниеге, ... тап та, бар ... ... ... парасатты дәріптеп, ғылым мен ағарту идеяларын насихаттады. Абайдың
философиялық ой-пікірінің әлеуметтік маңызы мен алға ... ... ... ... ... ... ... қатарына жатады. 1900-1904
жылдар арасында ауру меңдеген ақын өндіріп еш ... жаза ... ... ... 23 ... ... ... әдебиеттер
1. Абайдың қара сөздер жинағы.
2. “Қазақтың көне тарихы”
3. С.Қирабаев, Ұ. ... Г. ... ... ... ... Алматы
“Мектеп” 2006ж.
4. Ж. Ұлмерек “Абайдың қарасөздерінің ... ... ... ... 2000ж №1

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі тәржімасы42 бет
Абайдың қара сөздері және оның тәрбиелік мәні65 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абайдың қара сөздері (1-10)13 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
«Жетілген тұлға» халық педагогикасының мақсаты20 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь