Журналистикаға барар жолдағы алғашқы ізденістер

КІРІСПЕ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1

І тарау. Журналистикаға барар жолдағы алғашқы ізденістер ... ... ... ... 4

ІІ тарау. Жас журналистің шығармашылығындағы жанрлық, стильдік, тақырыптық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ..23


ҚОРЫТЫНДЫ: Журналист . өмір тамыршысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49

Сілтемелер көрсеткіші ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Ең алғашқы мақалам Тараз қалалық «Жамбыл-Тараз» газетінде «Керімбай баба кім болған?» (18.02.99) деген атпен жарық көрді. Мақалада ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бастапқы кезінде өмір сүрген, оңтүстік аймағына аты шыққан болыс Керімбай Бұралқыұлына қатысты тарихи әділетсіздіктің күні бүгінге дейін түзеле қоймағаны туралы жазылған. Кеңес үкіметі жылдарында Керімбай болыстың есімі, ел-жұртына сіңірген ерен еңбегі бүгінгі ұрпақтарынан қасақана жасырылып келген. Ал ол кісінің қазақ балаларына арнап ашқан мектебіне Карл Маркстың есімі берілген. Тек еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін Тараз қаласындағы № 12 орта мектебі Керімбай болыстың есімімен атала бастаған. Алайда Керімбай Бұралқыұлы туралы түсінік жұмыстарын жүргізу деңгейінің өте төмен болғандықтан баба тұлғасынының жас ұрпақ зердесінде, тіпті қылаяғы ол кісінің есімі берілген білім ұясының шәкіртерінің жадында да сомдалып, даралана қоймаған. Бұған әрі мектеп алдында сол кезде Керімбай Бұралқыұлының емес, пролетариат көсемі Карл Маркстың ескерткіші тұрғаны да кері әсерін тигізді. Сол кезде аталған мектептің 7-сынып оқушысы ретінде бұл әділетсіздік мені де жиі толғандыратын. Міне, осы мәселе қалалық баспасөз бетінде көтеріліп, нақты іс-шараның қабылдануына, яғни 125 жылдық тарихы бар мептептің негізін қалаған балыстың есімін ұрпақ жадында қалыптастыруға, тарихи әділеттілікті, ақиқатты қалпына келтіруге үлкен септігін тигізді. Яғни, мақала әу бастағы мақсатына жетті. Бір атап өтерлігі, газет бетіндегі жарияланым облыстық, қалалық әкімшілікті, мектеп басшылығын бей-жай қалдырмады. Яғни, резонанс тудыру, ой салу, кемшілікті түзету қызметін толық атқарды деуге болады. Журналистің ең басты жеңісі, әрі міндеті – жазылған жайдың, проблеманың аяқсыз қалмауы. Демек, ол мақала жариялап қана қоймай, сол мәселенің түйіні шешілгенге дейін қадағалап, керек болса қал-қадарынша оған өз үлесін қосқаны жөн. Мақаланың басты мақсаты – сынау, мінеу емес, сол сыннан нәтиже шығару. Бұл тұрғыдан алғанда мен өз мақсатыма жеттім деп айтуға болады. Біріншіден, мектеп алдындағы Карл Маркс ескерткіші алынып, Керімбай Бұралқыұлының мүсіні қойылды. Екіншіден, мектепте баба есімін жаңғыртуға, шәкірттерге танытуға бағытталған көптеген шаралар қолға алынды. Үшіншіден, «Керімбай Бұралқыұлы» атындағы арнайы қор құрылды. Төртіншіден, жыл сайын 1-желтоқсанда Керімбай болыстың туған күнін атап өту туралы шешім қабылданды. Мақалада сөз болған проблеманың өзекті екені сөзсіз. Өйткені, Кеңес дәуірі тұсындағы тоталитарлық жүйенің кесірінен қазақтың талай-талай марқасқа перзенттерінің есімдері көмескіленіп, ұмыт бола жаздағаны жасырын емес.
1. Н.О. Омашев, Р.Ш. Бегімбаев «Қазіргі шетел журналистикасы» (Алматы қазақ/қ университеті 2000ж), 98-69 беттер,
2. «Хабаршы» Раушан Әлімжанқызы, жу/а сериясы №12. 2002 ж. Қытайдағы қаз/қ тіліндегі телебағдарламалар (50-52 бет)
3. «Хабаршы». (53-58 бет) №12 . 2002 ж Б.Әбдіразық《Қытайдағы бүгінгі Қазақ баспасөзі》
4. «Хатаршы» ҚХР Қазақтарының тіліндегі радиосы. №8 (16-18 бет) Базан Құдайбердіұлы
5. Төрегелді Бекниязов. Алматы, Қазақ университеті. 2003 ж. «Халықаралық журналистиканың дамуы» (90-91 бет)
6. Намазалы Омашев. «Ақпарат әлемі» таңдамалы шығармалардың көп тамдығы. (І-том), (12-бет, 91-бет), (92, 95, 104 бет)
7. Қосылған Абжанов. «Телевидиялық фильмдер», Алматы Қазақ университеті. 2003ж. 1-бет, 53-бет.
8. Словарь русского языка в четырех томах. Москва, русский язык. 1986ж, 450-бет.
9. Құдайберген Тұрсынов. «көгілдір экран құпиясы» 4 тарау (130-132 беттер)
10. Мың бір мақал. алматы, Ана-тілі, 1993 ж.
11. «Хабаршы» 2001ж. №10, 3-бет. Әбілфайыз Ыдырысов. «Қазақ журналистикасының өткені, бүгіні, ертеңі жайында»
12. Т.Амандосов. «публистика – дәуір үні». Қазақстан баспасы. Алматы 1974 ж.
13. «Хабаршы» журналы, 1999ж. №6 сериясы, 22-бет. Оқан Әбіразақұлы, «Қытайда қазақша шығатын газеттерге шолу».
14. Шиңжаң әйелдері журналы 2003ж. №2, 4-бет. Луй шу жиң «Сөз дөңгелек дәулетті қоғам құру қарқында»
15. «Көрші» журналы, 2006 ж. №9 13 бет.
16. «Жүрек даусы» Шиңжаң халық баспасы, 1999 ж.
17. «Оқырман өресі» журналы, Үрімжі 279 бет. 2002ж. №2 30 бет. И.Миң «Тіршілікте мынандай үш қуаныш, үш қуаныш болады».
18.《Қытайдағы аз ұлт тіліндегі радиолар》1998 ж пекин.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ: ………………………………………………………………........1
І тарау. Журналистикаға барар жолдағы алғашқы ізденістер……….......4
ІІ тарау. Жас журналистің шығармашылығындағы ... ... ... Журналист - өмір
тамыршысы....................................49
Сілтемелер
көрсеткіші..................................................................
..51
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
...55
І ТАРАУ
Журналистикаға барар жолдағы алғашқы ізденістер
Теория ... Ең ... ... ... ... ... ... баба кім болған?» (18.02.99) деген атпен жарық ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... өмір ... аймағына аты шыққан болыс Керімбай Бұралқыұлына қатысты ... күні ... ... ... ... ... жазылған. Кеңес
үкіметі жылдарында Керімбай болыстың есімі, ел-жұртына сіңірген ерен еңбегі
бүгінгі ұрпақтарынан қасақана ... ... Ал ол ... ... ... ашқан мектебіне Карл Маркстың есімі берілген. Тек еліміз
тәуелсіздік алғаннан кейін Тараз қаласындағы № 12 орта ... ... ... ... ... ... ... Бұралқыұлы туралы түсінік
жұмыстарын жүргізу деңгейінің өте төмен болғандықтан баба тұлғасынының ... ... ... ... ол ... есімі берілген білім ұясының
шәкіртерінің жадында да сомдалып, даралана ... ... әрі ... сол ... ... Бұралқыұлының емес, пролетариат көсемі Карл
Маркстың ... ... да кері ... ... Сол кезде аталған
мектептің 7-сынып оқушысы ретінде бұл ... мені де ... ... осы мәселе қалалық баспасөз бетінде ... ... ... яғни 125 ... ... бар мептептің негізін
қалаған балыстың есімін ұрпақ жадында қалыптастыруға, тарихи әділеттілікті,
ақиқатты қалпына келтіруге үлкен септігін тигізді. Яғни, ... әу ... ... Бір атап ... ... ... ... облыстық,
қалалық әкімшілікті, мектеп басшылығын бей-жай қалдырмады. ... ... ой ... ... ... ... толық атқарды деуге болады.
Журналистің ең басты жеңісі, әрі ...... ... ... қалмауы. Демек, ол мақала жариялап қана қоймай, сол мәселенің түйіні
шешілгенге ... ... ... болса қал-қадарынша оған өз үлесін
қосқаны жөн. ... ... ...... ... ... сол сыннан нәтиже
шығару. Бұл тұрғыдан алғанда мен өз мақсатыма жеттім деп ... ... ... алдындағы Карл Маркс ескерткіші алынып, ... ... ... ... ... баба есімін жаңғыртуға,
шәкірттерге танытуға бағытталған көптеген ... ... ... ... ... ... ... қор құрылды. Төртіншіден, жыл сайын 1-
желтоқсанда Керімбай болыстың туған күнін атап өту туралы шешім қабылданды.
Мақалада сөз ... ... ... ... сөзсіз. Өйткені, Кеңес дәуірі
тұсындағы тоталитарлық жүйенің кесірінен ... ... ... ... көмескіленіп, ұмыт бола жаздағаны жасырын емес. ... ... ... ... ... жаңғырту бүгінгі ұрпақтың
негізгі міндеті ... де ... ... бір ... насихаттық қызмет
атқарса, енді бір жағынан ой ... ... ... ... ... тұр.
Мақала сонысымен құнды.
Тауман Амандосов мақала жанры ... ... деп ... ... баспасөздегі орны мен рөліне қарай оны үлкен екі салаға бөлген
жөн. Оның біріншісі – ... жай ... ...... ... бас мақалалары. Баспасөзде жарияланатын жай ... ... не ... не ... бермейді. Жай мақалалар белгілі
бір идеяның негізінде туып, соны ... ... ... ... ... ... ... жай мақалалар проблемалық,
публицистикалық, насихаттық болып үшке бөлінеді». /Т.Амандосов «Қазақ ... ... 112 ... ... әрі ... ... ... деп «Ұлттық
тағамдарымызды ұлықтасақ ұтамыз немесе ішімдік ... ... ... ... ... ... жазылған мақаланы атауға болады.
Мақаланың көтеріп отырған проблемасы – ... ... ... ... мәселесі. Әрине, бұл мәселе жазылудан кенде ... ... жиі ... ... ... ... ... қозғауымызға тепсе темір
үзетін қазақ жігітінің мас болып, тапа-тал түсте ... ... ... ... болды. Мақаладан үзінді келтірейік:
«Намысымызды қамшылағаны да сол, оның ұлты. «Ішу бізден қалған» деп
көкитін ... ... өзге ұлт ... ... жоқ бірен-
сарандары болмаса, көшенің қақ ортасында дәл осылай «дамылдап жатқанын
көрмейсің. ... ... өз ... от ... ... ... ... шоқ
болып бықсып, мұншалық пұшайман күй кешуіне не себеп болды ... ... үзер ... ... ... ... ... мақала жанрының өзіндік белгілерін топтастыра келе:
«Мақала ойды жалпыдан жалқыға қарай өрбітеді» /Т.Қожакеев «Жас тілшілер
серігі». 102 бет/ - деп ... ... ... ... ... ... мынау:
«Толғағы жеткен осынау мәселенің күрмеуін шешуге биылғы ... ... деп ... Елбасымыздың жарлығының да себі тиері анық.
Алтынға бергісіз «зор ... ... ... қашанда ауруға шипа,
дертке дауа болар ұлттық тағамдарымызды да жаңғыртқан жөн-ақ. ... ... ... ... ... Серік Үмбетовтың өзі де дөп басып, салиқалы сөз
айтқан болатын. Яғни, әкімнің айтуынша, үстіміздегі жылы қаламыздағы бірен-
саран ... саны ... ... ... ... ... ... ақбоз үйлердің көптеп бой көтеруі ұлттық ... ... көне ... ... ... ... даусыз». /C/
Мақаланың насихаттық мақсаты мына жолдардан аңғарылады:
«Бұған қосарымыз, ұлттық сусындарымыз – қымыз бен ... ... ғана ... сондай-ақ мектеп пен жоғары оқу орындарының
асханаларында, жалпы ... ... ... да арзан бағамен
сатылса игі еді».
Мақаланың эмоциямен, ... ... ... ... оны ... ... отырғанын ескерер болсақ, мұны кемшілікке телуге де болмас.
Баспасөз – кемшілік атаулыға ... ... ... ғана ... ол сондай-
ақ жақсы істердің жаршысы да. Газет сөзіне имандай иланатын оқырмандарды
жақсы, жағымды жаңалықтардан да ... етіп ... ... ... ... ... ... жазылған мақалалар оқуға да оңай,
әрі жанға да жағымды келеді. Балалар мен жасөспірімдердің ... ... ... көрген «Көне Тараз жасара түсті» (23.07.02. №30)
атты мақалада 2000 ... ... ... атап ... ... ... ... игі іс-шаралар жайлы сөз болған. Мақала тақырыбына қойылатын
талаптардың бірі – оның мазмұнды әрі ... ... ... ... ... ... ... ләзім. Жоғарыда көрсетілген тақырып
бұл талаптардың үдесінен шыға білген. Яғни, көне ... ... ... ... де енжар қалдырмасы анық. Әрі мақалада қолданылған
тұрақты тіркестер, теңеулер оның ... ... ... ... тарихтың мұзбалағы, тарлан қала Тараздың мерейлі мерекесінің
жоғары деңгейде өтуіне тарихшы-ғалымдар, әдебиетші-драматургтер, сондай-ақ,
сәулетшілер барын салып, тау-тау құмнан ... ... ... ... ... ... - ... сөйлемде «тарихтың мұзбалағы», «тарлан қала»,
«тау-тау құмнан түйір-түйір алтынды аршып алғандай» деген ... ... ... ... ... өн ... осы ... көркем сөздер
орайымен, орнымен пайдаланылған. Мысалы мынадай:
• «көз тігіп, құлақ түріп»,
• «пышақтың қырындай»,
• «тамырына қайта қан ... ... ... қолы ... ... ... тоты ... таранып» т.б.
Сайып келгенде, мақаланың тілі жеңіл. Сөйлем құрылыстары жинақы, жұп-
жұмыр. Балалар газетіне лайықталып ... Сөз, ой ... ... жоқ деуге болады. Сауатты ... ... ... Жалпы, журналист сөздің құрамын, тілдің байлығын, ... ... ... ... ... өз ... өз ... болатынын да ескеруі
керек. Әрі ... ... ... ықшам болғаны жөн. Мұндай
талаптарды әсіресе, балалар басылымдарына мақала жазатын қаламгерлер қатаң
сақтағаны абзал. ... ... ... шыға білу оңай ... ... - ... ... әрі не нәрсені де жылдам қабылдағыш келеді.
Сондықтан балаларға ... ... ... ... ... жоғары деңгейде болуы тиіс. Бүгінде балаларға арналған ... ... ... ... ... ... жайт. Кешегі Кеңес
заманында да ... ... ... ... ... ... болды. Өйткені ұрпақ тәрбиесі ұлт ертеңінің қандай болатынына
байланысты ... ... ... «Балдырған», «Ақ желкен» секілді газет-
журналдарды ұрпақ санасын сәулелендіріп, ойын озық ететін, ұлттық тәрбиеде
тәрбиелейтін «ұлы мектеп» ... ... ... есімдері елге белгілі ақын-
жазушылардың барлығы дерлік осы ... ... Бір ... ... ... ... жалғасын тауып келеді.
Құпия жазу» /«Ұлан», 23.07.02. №30/ атты мақала жас оқырмандарды
жамандықтан ... тек ... ... ... ... ... үндейді. Дегенмен, ол ақыл айту мақсатында жазылмаған. Онда нақты
дерек, дәйекке сүйене отырып, қызықты, ... ... ... ... ... бұрын үзінді келтірейік:
«Осыдан екі ай бұрын Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы, Сызған
ауылында ... ... ... ... қорасында қой төлдеді. Қозының оң
жақ бүйірінде «Мұхаммед», сол жақ ... ... ... ... ... ... тайға таңба басқандай анық оқылатыны жайлы ақпарат құралдары жарыса
хабарлады. Жұрт «ойпырымай-ә» десіп үлгермейінше, осы жайт ... ... ... ... ... Ахметовтың қорасында да қайталанды. Алланың
құдыреті шексіз екеніне куә болдық». /С/
Мақалада сөз ... ... ... ... да, ... де ой ... ой салып қана қоймай, игі істерге жетелейді. Оның актуальдылығы сонда.
Ол әрі ақпараттық функцияны да қоса ... тұр. Оны мына ... ... ... айтуынша, Түркістан-Мағыстау-Әулиеата-Жетісу киелі
белдеуінде мұндай көріністер жиі байқалған екен. ... бір ... ... айт ... Павлодардағы зәулім мешіттің түнгі көрінісінен
түсірілген сурет. Фотосуретші ... ... алты ... бірінде
мешіт үстіндегі айдың ту сыртынан жарықтар тізбегі анық көрінеді. Жұлдыз
тәрізді жарықтар тізбегінің арасын ... ... араб ... «Алла» және
«Мұхаммед» жазулары шыққан. Мұндай таңқаларлық деректер көрші өзбек, қырғыз
елдеріне де ... ... ... ... әрі ... ... етіп жазылған. Баспасөздің тілі ... ... ... ... ... ықшамдылық секілді талаптар
сақталынған.
Тәуелсіз Қазақстанның баспасөзінде жиі-жиі көтеріліп жүрген ұлтқа,
елге ... ... ... ... ... ... жарық көрген
баспасөзде де кең көрініс тапқаны белгілі. Мәселен, «Азаттық рухының күміс
қоңырауы» атанған «Қазақ» газетінің 102 ... ... ... ... ... мақаласы жарияланған болатын. Мақалада адамның тегіне
қосақталып жүрген ... ... «ин» ... ... ... ... деп жазу ... деген ұсыныс айтылған. Бұл мәселе күні бүгінге ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген «Біздің кім болғанымыз?» атты мақалаға тап осы ... ... ... Осы ... ... ... кетсек:
«Елбасымыз 1996 жылдың 2 сәуірінде «Ұлты қазақ азаматтарының тегі
мен әкесінің атын ... ... ... шешу ... ... жарлық
шығарған болатын. Яғни, бұл құжат бойынша әрбір қазақ азаматы байырғыдан
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... алған-ды. Осы заң қабылданғалы 5 жыл, нәтижесі – мардымсыз». /
«Жамбыл-Тараз», 20.11.01/
Ал 1915 жылы ... ... ... ... ... ... ... айтылған:
«Шын қазақша айтқанда, Оразалының Ыдырысы деп жазу керек еді, бірақ біз
өзге ... ... ... атымызды, онан кейін фамилия жазып жүрміз.
Сондықтан бұл үйреністі бұзбай-ақ ... ... ... «ин», «ина»-ны тастап,
мұнан кейін «ұғлы», «қызы», «қатыны» деп ... ... ... ... да ... ... /C/
Егемендік алғалы еліміз арғы-бергі тарихын түгендеуге кірісіп, ... ояну ... ... ... ... ... жымысқы
саясатының кесірінен теперіш көрген тілімізді, ... ... ... ... жолында азап көріп, тәуелсіздік үшін тәуекелге барған
небір біртуар перзенттеріміздің ... ... ... ... жаңғырту
мақсатында көптеген игі іс-шаралар жасалды. Мұндай игілікті шаруадан қазақ
баспасөзі де тыс қалған жоқ. Баспасөз ... ... ... ... ... ... ... мақалалар жарық көрді. Соның
бірі «Ескіні есіңе ... жаңа ... ... ... ... / ... 24.08.01/ атты мақала. Онда Тараз қаласындағы теміржол бекетінің
алдында әлі күнге дейін ... ... ... жайлы айтылған. Сол
кезде 2000 жылдық мерейтойын атап өткелі ... көне ... ... алдында пролетариат көсемінің асқақтап тұрғаны көзге шыққан сүйелдей
болғаны рас. Мақала ой білдіру, пікір қосу ... ... ... тұста, егеменді еліміздің биік тұғырларында кешегі
күн көсемдер емес, қазақтың өр рухын айқындап ... ... ... тұрғаны жөн-ау». /C/
Бір қуаныштысы, бұл тілегіміз орындалып, ... ... ... ... ... қаласының орталық алаңында ондаған жыл асқақтап тұрған ... ... ... ... ескерткіші қойылды. Бір
өкініштісі, қуанышымыз ұзаққа бармай, ... ... ... ... Бұл ... жергілікті басылымдар күйіне отырып жазды.
Солардың бірі «Бәйдібек баба ескерткішіне ... ... ... тақырыппен
қалалық «Жамбыл-Тараз» газетінде жарық көрген мақала. Онда ... ... ... ... де ... «дерт» дерт өршіп келеді. Ол ... ... ... ақырзаман орнағандай ескерткіштер былай
тұрсын, қорымдардың тонала бастағаны Адамдықтың қай арнасына сыйған?! ... екеш ... да ... ... ... //
Журналистің мақсаты – бір келеңсіз жағдай жайлы жаза отырып, ... ... жол ... ... алу. ... болса, сол іске
журналистің өзі де ... ... жөн. ... ... ... адамы ғана емес, ол халықтың жоқшысы, ол – теріс пиғылдыларды
тузеуші, ол – қоғамдық ... ... да бола ... ... Сайып
келгенде, журналистің портретін сомдағанда оған «қоғамға қолғабыс етуші
шығармашылық адамы» деген анықтама беруге болады.
Г.Лазутина: ... ... ... ... шынайы әрі нақты дәлелдерден тұруы тиіс. ... ... ... мен ... ... түседі» - деп жазады.
/«Профессиональная этика журналиста», Москва. Аспект-пресс баспасы 2000
жыл, 29 бет / ... ... ... ... маңызды роль атқарады. Ол
қай кезде де халықтың мүддесімен үндес болуы керек. Дегенмен, өз ... ... деп ... ... ... құқына қол салып, оның ар-
намысына нұқсан келтіріп алмауы тиіс. Біреуді ... деп ... ... ... Журналист пікірі - қашан да обьективті пікір. Ол әлдебір
оқиғаға баға берерде фактілердің бұрмаланбауына жіті ... ... ... жазушысы Герберт Уэльс: «Мен түзу ... тек түзу ... ... бұл ... ... ... жолы» - деп жазады.
/Рендальдың кітабынан ... ... ... ... ... ұстанған
журналист те өз ісінің шебері бола алады.
Журналист әрі билік пен халық ... ... ... ... медиа-магнат Уильям Херст айтпақшы: «Журналистер - өркениет
дамуының орасан зор ... Олар ... та ... ... ... және ... қызметінен алып тастай алады». /C/ Демократиялық
қоғамда журналистің пәнменділігі ... ... рас. ... төртінші тармағы ретінде қарастыратыны сондықтан. «Газеттерді жеке
адамдар, ірі ... ... ... ... бостандығы халыққа
қызмет етеді» / Д.Рендаль, «Универсальный журналист», 13 бет /.
«Қара қытай қаптаса, сары ... ... ... («Жамбыл-Тараз»,
25.01.02) атты мақалада саяси, әлеуметтік, жалпы қоғамдық ... ... баға ... ... ... тізгінді тартып ұстағанымыз жөн»
деген пікір айтылады. Жұрттың «Тараз қаласында қытай базарының ашылуына жол
берілмеуі тиіс» деген талап-тілегін ... ... ... жеткізу
мақсаты да көзделген. Нәтижесінде облыс, қала әкімшіліктері бұл ... ... ... ... ... қала ... базар ашуына
жол бермеді. Мақаладан үзінді келтірейік:
«Абырой болғанда, жұртты сабыр сақтауға шақырған облыс әкімі ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеп,
біраздан бері ел мазасын кетірген қауесетке соңғы нүкте қойды». ... ... ... ... іргедегі көршіміз қытайлардың
қазақ жеріне көптеп келуі шын мәнісінде қауіпті фактор. Сондықтан ... ... ... ... тыс қалмауы тиіс. Мақаланың салмағын
арттырып тұрған деталь – онда ... ... әрі ... ... Шерхан Мұртазаның пікірі берілгендігінде. Шерхан Мұртаза – ... әрі ... ... ... жазушысы. Оның пікірі кім-кімді
де қызықтыратыны, иландыратыны әрі ... ... рас. ... оқушы
пікірінен гөрі, аузы дуалы, сөзі уәлі тұлғаның пікірі халыққа да, ... де ... ... Шерхан Мұртазаның бір ауыз пікірі былай
берілген:
«Қазақстанға қытайдың келуін қауіп көрген бірқыдыру халық қалаулыларын
да бұл жайт ... ... ... ... ... ... ... халық жазушысы Шерхан Мұртаза бұл мәселеге өзінің қарсы екенін:
«Қара қытай қаптаса, сары орысты досым дерсің» - деп ... ... ... ... осы ... авторы өз тарапынан да пікір қосып,
жоғарыда айтылған ойды әрі ... ... ... түседі:
«Дуалы ауыз Шерағаңның бұл сөзінде жан бар-ау, ертең қытай келіп қылық
ашса, бұрыннан қоян-қолтық аралас орекеңді ... ... ... ... ... ... жайымыз бар-ау. Өз жерінде сыйыспай, құмырсқадай
қаптаған көршіміздің кетпенін бассақ, ертең сабы ... ... ... ... ... да тістерінде тісін көрсетпейді емес пе?»
Мақалада пайдаланған теңеу сөздер мен ... ... ... әрі ... ... ... ... Мәселен мынадай:
• «Жаймашуақ күнде күркіреген найзағайдай»;
• «Желдей ескен сыбыстың желқайығында жүрген ел»;
• «Мұрнының ұшындағы батпанқұйрықтан ауыз тию»;
• «Құмырсқадай ... ... тар ... «Санасы санға, ойы онға бөліну»;
Сөйлемдерді ойнақы әрі ... ... ... үшін ... ... нақыл сөздер де орнымен қолданылған:
• «Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды»;
• «Кетпеннің ұшын бассаң, сабы басыңа тиеді»;
... да ... ... ... орын ... қалай болуы керектігі журналистің, жазушының
еркіндегі мәселе емес. Дұрыс ... ... ... да жеңіл. Әрі
оқырманға ... де ... ... Лев ... «Сөз суреткерлерінің
шеберлігі – керекті сөзді тауып қолдана білуінде» /C/ деген. Сөйлем құрауда
сөзді ... ... ... деп тану үшін де, ... орын
тәртібін дұрыс сақтап жазу үшін де қазақ тілінің ... мен ... ... жетік білу шарт.
Мақаланың сәтті шығуы оның тақырыбына да ... ... өз ... ... ең ... көз ... ... аударатын
нәрсесі – оның тақырыбы. ... ... ... ... ... ... сөздің 2 мәні бар:
1. Кең көлемде, орысша «тема» ... ... ... ... ... ... тақырыпқа десек, онда белгілі бір
аумақты мәселені түсінеміз.
2. Бір ғана хабардың, мақаланың, ... ... ... ... ... «Мына фельетонның тақырыбы жақсы екен» десек, мұнда сөз
соның аталуы, сол фельетонға қойылатын ат жайлы болып отыр. Яғни ... ... ... ... ... ... айтайын деп отырғанымыз – осының соңғысы, яғни мақаланың атына
байланысты. Жалпы тақырып – газет материалының аты ғана емес, оның ... да бола ... Бұл ... ... ... ... ... қаптаса, сары орысты досым дерсің» деген ... ... ... оны ... оқып ... сеп болатыны рас. Тақырыпқа
қойылатын талаптардың негізгілері мынау:
• Қысқа әрі нұсқа;
• Сауатты;
• Өткір;
• Нақты әрі ... ... ... әрі ... болу үшін ... ... ... әзілмен, әжуамен
қойған жөн. Бір сөз бір ... ... ... ... ... артып, материалға көз тоқтатып оқуы мүмкін. Мәселен,
«Оқулықсыз оқудың олқы ... ... / ... ... ... «о» әрпінен басталатын «оқулық», «оқу», «олқы» сөздері бірінен
соң бірі жазылып, бір-бірімен үндесіп тұр. Бұл ... ... ... ... ... ... сөз ... Оқулық жеткіліксіз болса,
оқулықсыз оқудың олқы соғатыны әмбеге аян. Қазақ мектептеріне оқулықтың
жетіспейтіні жай ғана ... ... ... ... ол ... ... Демек, мақалада көтерілген мәселенің актуальды екені
сөзсіз.
«Көрмейін десем, көзім бар» /«Дүние-думан», 20.12.2000/ деген тақырып ... ... ... тартымды тақырып деуге болады. Мұнда ... ... ... ... ... жолдар мақалаға тақырып болған. Ол
сөздер біріншіден, көпшілікке жақсы таныс. Екіншіден, ... ... мен әзіл бар. ... ... ... ұйқасып (айдары: «Сіздерге
айтар сөзім бар») тұр. Әзіл, әжуа мақаланың мына жолдарынан байқалады:
«Ішімдік пен темекіні ... ... ... ... ... ... ... не арақ көрмеді деп ойлай ма, әйтеуір ... ... ... ... ... де көп ... ... «Оны
қойшы, қазір көшеде жалаңаш қыздар «мода» көрсететін болыпты. Қалай дейсіз
ғой? Көшедегі әрбір ... ... ... бе?» деп ... ... суреті бар газет-журналдар қаптап тұр». /c/
Расында да, порнографиялық газеттердің қала көшелерінде ашықтан-ашық
сатылуы ұрпақ ... кері ... ... қоймайды. Проблема – шешуді,
зерттеуді, тексеруді, іске ... ... ... Бұл ... ... ... проблема көрсетілгенмен, оны шешу, іске ... ... Әрі ... ... ... ... ... мынандай жерде мынандай деген порнографиялық бағыттағы басылым
ашықтан-ашық ... ... ... ... ... ... өрескел бұзып
жатыр деген нақты дәлел, дәйек жоқ. Мақаланың өн ... ... ... ... ... ... ... бұлтартпас дәлелдер болса,
материалдың ... әрі ... ... ... де, журналистикада да әрбір шығармада ... ... ... ... ... ... ... позиция – айқындаушы күш
болып табылады. Менің азаматтық позициям қоғамдағы барлық құбылыстарға сани
көзбен қарап, оның жақсы, ... ... ... ... ... ... ... Таяқтың екі ұшы болатыны секілді қандай нәрсенің де, ... да екі жағы ... ... жоғарыда талданған мақалалардың
басым бөлігі сыни ... ... бір ... төңірегінде пікір
білдіріліп, одан шығу жолдары, жүзеге ... ... ... ... Сынның шын болуы, әділ болуы, айтылған пікірлердің ... ... ... ... ... ... – ой ... Қай уақытта да
сын, сыни көзқарас жоқ жерде тоқырау, ... ... ... ... ой,
сыни көзқарас, сын және өзара сын барда қоғамдық ой дамиды, әлеуметтік ... Бұл ... ашық ... тән ... ... ... жоқ
жерде, әділ сын да болмайды. Мұндай қоғамда ілгерілеушілік те болмайды.
Белгілі әдебиет сыншысы Сағат ... сын ... ... ... «Сын тек
эстетикалық құбылыс қана емес, оның қоғамдық-әлеуметтік рухани мәні ерекше
тәрбие құралы, ой ... мен ... ... ... ... естен шығаруға тиіс емеспіз. Сондықтан да ол ... ... ... ... қашанда тең ұстау керек. біздің ... ... ... ... орын алып келгендігіне
қоғамдық ой дамуының философиялық аккумуляциясы болуға тиіс әдебиет пен ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік», «Жазушы»
1993ж. 346 бет ... ... ... ... ... тартымды телеарна да, радио
да қажет-ақ» атты мақалада аталған ... ... ... ... ... ... ... халықтың сұранысын қамтамасыз ете
алмай келе жатқаны ... сыни ... ... бүгінде жергілікті теле-радио арналардың мәнді де мағыналы әрі
қызықты ... зәру ... ... ... бар. Көрермен ретінде
көңілім жар дегенде жалғыз радио және ... ... ... ... несі бар, ... ... ... құралдары «қысқа жіп күрмеуге
келмейдінің» кебін киіп отырған тәрізді». /C/
Сын жанрына қойылатын басты талап – сын садағына ілігіп ... ... сыни ... ... хабары мол болуы керек. Яғни, сын жалпылама
емес, дәлелдермен, нақты ... ... ... Сын ... ... жоғарыдағы мақала сай келе ме, жоқ па, оған жауап беру үшін
алдымен мақаладан үзінді ... ... ... ... ресейлік арналарды
ретронсляциялаумен айналысса, бүгінде күндіз «Қазақстан» ұлттық ... ... ... ... ... ... ... күн, той-
томалақтарымен құттықтап, содан кейін ... ... ... ... ары
аса алмай отыр. Ал оның заман өзгерсе де «Ақ тілек» атты құттықтау ... мезі ... ... радио жайлы төмендегідей пікір айтылған:
«Күніне бар-жоғы бір-ақ сағат хабар тарататын ... ... ... сөз ... өзі ... Оған деген тыңдарманның алғысынан ... қара ... Енді ше, ... «Қазақ радиосының» тәп-тәуір
хабарларына жадырап сала беретін көңіліңіз ... ... ескі ... ... ... шыға ... су ... басылып жатса, ренжімей
көріңіз. Онысы алғашқысынан кем түспейтін бағдарлама ... ... ... радиосының» жанында жіп есуге жарамайтын жергілікті радиоарнаның
принципі – шығу керек болды, шықтық ... ... ... телеарнаға өзгеріс қажет екені анық. ... ... ... ... болған емес деуге болмайды. Мақалада
бұл жайт та ескеріліп, бұрынырақта болған, кейіннен ... ... ... тоқталып кетуді де жөн көрдік:
«ЖТД»-ның шекпенінен шыққан дарынды журналист Қуат Бораштың «Ой
талқысы» ... ... ... Оның да көзден ұшқанына біраз болды.
«Әттең-ай, әттең-ай, сол кездер неткен ... ... - деп ... болған
көңілмен әндету ғана қалды бізге». /C/
Айтылған сын орынды, оны кейіннен ... ... ... өзі де мойындаған. Мақала жарияланған соң оған жауап та келді.
Демек, мақала ... ... ой ... ... келесі санында «Жазылған
жайдың жаңғырығы» айдарымен теле-радио компанияның басшысы Әлмұқан Исақтың
жауап хаты жарияланды. Онда былай делінген:
«Техникалық құрал-жабдықтардың ... ... ... ... ... ... сай кері әсер етіп ... рас.Биыл ол қиындықтан
шыға бастаймыз ба деген үмітіміз ... ... ... ... ксерокөшірмесі берілді)
Мақалада қолданылған бейнелі сөздер көрсеткіші:
• «Қысқа жіп күрмеуге келмейді»;
• «Пышақтың сабындай қысқа»;
• «Өкпесі қара ... ... ... су ... басылу»;
• «Жіп есуге жарамау»;
Мұндағы кемшілік, теле-радиоарнаның нақты қай бағдарламасының
көркемдігі ... ... ... ... шықпай жатқаны жайлы
көрсетілмеген. Яғни сын орынды ... ... ... ... ... зертеу жоқ. Дегенмен, оны журналистиканың қыр-сырына әлі
қаныға қоймаған, небары мектеп ... ... ... ... ... ... қарауға болар.
Еліміз егемендік алып, Қазақстан тәуелсіз даму ... ... ... ... ... таба ... келе ... мәселелердің бірі
– мемлекеттік тіл мәселесі. Рас, көп талас-тартыстың нәтижесінде Республика
Параламенті қабылдаған «Тіл ... ... ... тілі – ... тіл» деп
жазылған еді. Бірақ, содан бері ... тілі шын ... ... ... жете ... келе ... ... болмайды. Қазақ тілінің
мемлекеттік тіл деңгейіне іс ... қол ... ... ... өзара байланысты бірнеше себептері бар. Солардың ... ... ... ...... ... аумағында өмір сүретін
тұрғын халықтың барлығы болмаса да, ... ... ... тілінде сөйлей
алмауы болып отыр. Өйткені, қоғам ... ... іске ... даму ... ... ... және ... қарым-қатынастарға араласуы
үшін мемлекеттік тілде сөйлеуі қажет екенін арғы-бергі қоғам тарихы ... Ал ... ... ... ... ... қойғанда, көптеген
қазақтардың өзі ана тілінде сөйлей алмайды. Осынау өзекті ... ... ... жиі ... те жүр. Мәселен, «Ұят-ай» деген айдармен
жарық көрген «Жерлесіміз жер шұқып ... ... ... атты
мақалада Ресейдің қоғамдық телеарнасының «Таңғажайыптар алаңы» («Поле
чудес») бағдарламасына ... ... ... өз ... ... сөз
айта алмай, күллі қазақ елін жерге қаратқаны жайлы ... ... ... ... ... қаны бар» деп отырған әлгі
жерлесіміз өз ана ... ... ... қыз тойда бүлдіредінің» керін
келтіріп, жер шұқып қалғанын қайтерсіз?! Өкінішті-ақ.Ойыншының пұшайман
болған күйін ... ... те ... ... ... ... ... осыншама ақша ұсынып тұрса, мен де орыс тілін әп-сәтте-ақ ұмытып
қалар едім» - деп ... ... ... да, ... ... ... ... елін қамшылайтындай сөз. Басқаны ... әлгі ... ... ... біздің бастапқы көңіл-күйіміз астан-кестең болып, ұялғаннан
қызарып, қызанақтай болдық. Осыдан кейін ана тілін білмегендердің өз елінде
ұялмаса да, өзге елде ... ... ... ... ... көзі ... де болар». /C/
Мақаланың бір ұтымды тұсы, ол тіл ... ... ... ... ... яки, ... негізделіп жазылған. Яғни, бөтен елде өз ана
тілін білмей ұятқа қалған қандасымызды сынай отырып, өзге де тіл ... ой салу ... ... өз ана ... білмеуден асқан қасірет жоқ. Француз да, ... ... та ең ... өз тілін құрметтейді.Өз тілін асқақтатады.
Және оларға соның тілінде сөйлемесең, сенен ... ... Ал ... ... мен ... бар ... соң, оның өзіндік сипаты, әдет-
ғұрпы, тілі болады. Мәселе соны сақтап, дамыта білуде. Өз ұлтыңның тілін,
музыкасын, ... ... ... ол – өз ... ... ... ... жұрдай, қол үзу болып табылады. Өзінің
халқымен рухани байланысы жоқ адам ол ... ... ... сияқты, қуыс
кеуде болып қалады. Өзінің тілін, мәдениетін білмейтін адам өз ... ... ... ете ... ... ... ... оның
жүріс-тұрысынан, ойлау жүйесінен, дүниені рухани бейімдеп, көз ... т.б. ... ... ... ... де ... ... тұрады». /Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін,
ертең. Алматы: Ғылым, 1991. – 200 б. (45) /.
Мақалада ... тіл ... ... ... ... ... жайлы,
үкімет басында отырған шенеуніктердің тұсында тіл ... ... ... да ... өткенді жөн санадық. Мәселен:
«Қазір үкіметте абыр-сабыр, ауыс-түйіс. ... ... ... ... ... Тоқаевтың орнына Иманғали Тасмағамбетовтың келгені
белгілі. Имаш көкеміздің қазақшасы тәуір ... ... осы ... ... ... ... көгеріп қалар. Неде болса күтейік,
ағайын»! /C/
Мақала осылай оптимистік көңіл-күймен аяқталады. Бұл соңғы жолдарда
билік ... ... ... ... ... ... үміт арту,
келешекте тіл проблемасының күрмеуі шешілетінін оқырмандарды иландыру
мақсаты көзделген.
«Тақырыпты дамыту ...... ... ... бір ізге келтіру дейтін болсақ, мазмұны нәрлі, дәлелді, оқушыны
белгілі бір мақсатқа, келелі іске ... ... ... болуы
парыз». /Д.Баялиева, «Қазіргі қазақ баспасөзіндегі ұлттық мсәдениет, салт-
дәстүр және тіл мен ... ... ... жыл. 58 бет./
Баспасөзде қолданылатын жанрлар негізінен 3 топқа бөлінеді:
• хабарламалық-информациялық жанрлар (заметка, есеп, сұхбат, репортаж);
• талдамалы жанрлар (корреспонденция, мақала, баспасөзге ... ... ... ... ... ... ... көркем
публицистика) /Т.Қожакеев, «Жас тілшілер серігі», 27 бет/
Міне, осы ... ... де ... ... ... талаптары мен жазылу ерекшеліктері мен белгілері, талаптары ... ... бар. ... жанрда қалам тербеу үшін әдеби
тілдік қор мен сөйлеуші сөзін түрлендіру, оқиғаны құбылту, ойнату ... беру ... ... ... ... ... ... жанрына қалам сілтейтіндер қатары аз. Памфлет – ... ... ... ... жеке адам мәселесін сөз етеді, сөз етіп қана ... ... ... ... ... ... жазған тұңғыш саяси памфлетім
«Саясаттағы футбол» деген тақырыппен жарық ... ... ... ... ... ... салыстырып, ортақ ұқсастықтар
мысқылмен бейнеленген. ... ... ... ... ... сіз ... ... туралы ойыны туралы естіп пе ... ... ала ... ... арам ... ағызып жатпайды. Негізгі жүк аяққа
емес, басқа түседі. Онда сенің мамандығың тек қана футболист емес, ... да, ... ... та, ең бастысы, шебер ... ... ... ... футболда осындай «бесаспап» ойыншылар ғана жеңіске жетеді».
/«Жамбыл-Тараз», 10.02.03/
Американдық ... ... ... ... адам ... әрі ... сол саясаттың құрбанына айналады. Саясат дегеніміз – шарты ... ... - ... ... /C/ ... саясатты ойынмен салыстыруымызда
сөкеттік жоқ.
«Бүгінде саясаттағы футбол «біріншілігінің» ... АҚШ пен ... шаң ... ... кейін АҚШ, Ресей, Қытай секілді алып державалардың саясатына ... ... шолу ... ... ... №1 жауы Усаманы іздеймін деп күллі ... ... ... қан ... ... олай да, ... да сермеді
кеп. Сонан соң АҚШ-тың алапат ұшақтары адасып ... жыл ... ... ... ... бастады. Американдық әріптесімен бірге террормен
күресемін деп жүріп, епетейсіз аюдай аңқаулық ... ... ... өз ... гол ... ... де, ... де осал ма еді? Бүкіл тайлы-таяғымен енді ... Ол да ... құс ... ... ... ... ... орналастырып, бес қаруын сайлап-ақ қойды. Міне,
таразы басы енді теңескен ... ... мына ... Америкаң сонда да
қоймайтын түрі бар, бәтшағар. Тыныш ... ... ... қояды».
Ал Қытайдың «ойыны» былай сипатталады:
«Ал айдаһардай алып көршіміз Қытай болса, ақылды ат қып ... ... ғып ... ... Бар ... ... қарап, барлап
отыр».
Памфлетте үш бірдей алып мемлекеттің саяси портреттерін суреттеп, олардың
саяси ... ... ... ... мейлінше әжуамен, мысқылмен
бейнелеуге тырыстым.
Сайып келгенде, бұл тарауда талданған мақалалар ... ... ... ... ... ... ... тұстар баршылық. Мәселен,
алыстан орағыту, ойды жалпылама айту, дәлел-фактілердің ... ... ... ... құрылуы т.б. Сондықтан онда кәсіби журналиске
қойылатын жанрлық, тілдік, стильдік, тақырыптық, теориялық ... ... ... ... ... студенттік кезеңде жазылған
мақалаларға қоятын боламыз. Оны келесі тараудан оқи аласыздар.
Ескерту: І ... ... ... ... ... ксерокөшірмеде
көрсетіледі.
ІІ ТАРАУ
Жас журналистің шығармашылығындағы жанрлық, стильдік, ... - өз ... ... өзі ... қалдыратын мамандық иесі.
Журналистің әрбір хабар-ошарынан ... ... ... ... бетінде жариялануы арқылы газет-журнал тігінділері негізінде
мұрағаттарда ... ... ... ... ... Ал оның ... шынайы бағасын беру – ... күн ... ... ... ... тарихынан» ғылыми-зерттеу
журналы /
Мектеп оқушысы мен жоғары оқу орнының студентінің жазу стилінде, ойлау
қабілетінде ... ... бар? ... көп. ... ... ... ... да толысады, ойлау дәрежең де ... ... ... де
қалыптаса бастайды. Ендеше студенттік жылдарда жазылған публикацияларымды
стильдік, жанрлық, теориялық, ... ... ... ... мол. ... төрт жыл ... журналистік шығармашылығыма қандай
өзгеріс алып келді? Міне осыған ... Ең ... мен ... ... емес, республикалық саяси-қоғамдық, ұлттық басылымдарға
мақала жаза бастадым. Ондағы ... да ... ... ... ... ... мыңдаған оқырман оқиды. Мыңдаған адам сынайды. Ал сол
жазғаның ... ... сай ... ... ... ... ... туралы басталған соң, ... ... өз ... ... өту де ... ... «журналистика факультетінің білім деңгейі төмен» деген пікірлер
оқтын-оқтын ... ... ... ... ... ... ... қалып қойғанының себебі де сол» деген негізсіз
пікірлерге үнқосуды осы факультеттің ... ... ... ... ... мақсатпен «Ана тілі» ұлт ... ... ... ... факультеті – зауыт емес» (23.06.05) атты сұхбат жарияланды.
Сұхбаттың кіріспе сөзінде былай ... ... ... ... сөз бола қалса, жапа-тармағай сын айтуға етіміз үйренген. ... ... оқу ... ... орынды-орынсыз пікірлер
айтылып жатады. «31-арнаның» «Дода» бағдарламасының бір хабарында ... ... неге ... ... өзі ... ... деген
тақырыпта пікрталас өтті. Бағдарламаға қатысқан кейбір басылым редакторлары
«журналистер ұстаханасы бізге ешқандай жөні түзу ... ... бере ... ... ... ... білдірді. Осыған орай, ҚазҰУ-дың
журналистика ... ... бюро ... ... ... ... ... едік». /C/
Сұхбат беруші жоғарыда «Дода» бағдарламасында айтылған пікірлердің бірі
орынды болса, енді бірі ... ... ... ... ... берді.
Соның арқасында бұл өте сауатты ... ... ... Кәкен Қамзиннің
айтуынша: ... ... ... ... ... ... ... зауыт, фабрика емес. Бұл адаммен жұмыс істейтін жер,
үлкен шығармашылық құбылыс. Мәселен журфакты бітірген 100 студенттің ... ... ... шықса, мен оған разымын. Бірақ халықтың арасында
дарын деген сирек қой. Абай айтқандай «Сөз ... ... ... ... ... келісуге болады. Расында да, ел арасында дарындылар аз.
Оның ішінде сөз суреткері бола ... ... ... ... ғана. Әрі
бүгінгідей нарықтық заманда, ... ... ... қайда барып
оқығысы келсе, өз еркі. Журналистика факультетінде оқығысы ... ... тиым ... ... төлейді де оқи береді. Бұл қазіргі ... ... ... ... ... ... деңгейі төмен» деген де пікір айтылып, тіпті бір ... ... ... ... жаза ... жайлы сөз болған еді.
Бұл пікірдің қаншалықты шындыққа жанасатындығы ... ... ... ... редактор ол мұғалімнің кім екенін айтпады ғой, ол жайында мен де
хабарсызбын. ... ... ... біреу пәлен екен деп айта салуға
болмайды. Өз басым факультетте ондай адамдарды көрген емеспін», - деп ... ... ... ... ... дәлел, фактісіз, қаралау
мақсатында айтыла салғаны көрініп тұр. ... ... ... ... ... ... ... келетін құбылыс. Ағылшын журналисті
Дэвид Рендалл журналист этикасы жайлы ... ... ... ... – оның ... таза, мінсіз болуы. Сондықтан қайсыбір іске кірісер
алдында әрбір журналист ар-намысына нұқсан ... ... етуі ... ... 139 бет, ... ОрталықАзия жас журналистерінің мектебі,
1996жыл/ Яғни, ... ... ... жеке ... ... қауіп төнген
тұста да, өз ар-ожданына кір келтіріп алмауды ойлауы тиіс.
Журналист этикасына кереғар жағдаяттар бұқаралық ақпарат ... орын алып ... ... КТК ... ... ... әріптестерін «сектанттар» деп айыптап, жерден
алып жерге ... ... ... көп ... Біреу оларды қолдап, ... ... ... Ал «Ана ... ... бұл ... ұлттық тұрғыдан
келіп, әріптестерді сабырға шақырды. Оның дәлелі – ... сөз ... ... ... «БАҚ және ... есеп ... қазақты қазаққа айдап
салу саясаты кімге пайдалы?» /С/ атты ... Оны ... ... ... ... ... – газет-журналдардың идеялық-саяси деңгейін аңғартатын жанр. Оның
міндеті – белгілі бір проблема жөнінде кең ... ... ... ... ... мәселе қойып, оны саяси жағынан қарастыру, талдау, ... ... ... бір ... ... ... факті, деректермен
дәлелдеу, жинақталған ойлар айту». /Т.Қожакеев «Жас тілшілер серігі», 103 б
/
Журналистің мақсаты – елді ... ... ... ... ... қазақты айдап салушылардың қолтығына су бүркіп жүрген өзіміздің
қазақ журналистерін сабырға шақырып ... ... ... ... ... ... мәселесі көтерілген. Оны мына жолдардан байқауға
болады:
«Көптен бері дауы ... келе ... «БАҚ ... заңның кейбір
солқылдақ тұстарын пайдаланып, көпшілік ақпарт құралдары қарапайым ... өзін ... ... ... таяқ ... көрмейтін кей тәуелсіз
ақпарат құралдары, тіпті ұлттық мүддеміз үшін шыбық та ... ... ... ... Олар үшін ұлт ... гөрі жеке біреудің бақай есебі
қымбат, пендеуи принциптері заң». /С/
Немесе:
«Мұндай жымысқы ... ... ... жаңалығы емес, атақты
«орыстандыру ... ... ... бір ру басшылары мен екінші ... ... ... ... ... ... ... шыққаны
тарихтан белгілі. Елімізге, жерімізге көз сұғын қадағандар үшін ... ... ... ... ... ғана ... ... ымырашылдыққа үндейтін БАҚ біріне
бірі шоқпар ала жүгіріп, қырық пышақ болып ... ... ... ... ... елде ... ... есебінен ұлт мүддесі жоғары тұра алмас,
нағыз қасірет сол». /C/
Мақалада оның салмағын арттырып ... ... ... нақты санды
деректер те жеткілікті. Мәселен мынадай:
«Қазір ... 1754 ... ... ... ... ... ... соның 80 пайызы мемлекеттік емес».
Профессор Тауман Амандосов: «Мақаланың ... ... ... ... ... да, маңызды, мақсаты мен ... ... ... ... ... деп ... /Т.Қ ... 29бет / Бұл тұрғыдан
алғанда, жоғарыда сөз болған мақаланың тақырыбы да тартымды, ... ... Әрі ... байыптауы да ауқымды. Қорытындысы да – ... ... ... ... ... мақалада тұрақты тіркестер, мақал-
мәтелдер, теңеулер орынды қолданылып, проблеманың нақты әрі ... сеп ... Енді ... ... ... бірқыдыруына тоқтала
кетсек:
• Аяқ асты ету;
• Әліпті таяқ деп танымау;
• Шыбық та ... ... ... ... ... ... Бетке шіркеу қылып таңу;
• Көз сұғын қадау;
• Ат төбеліндей;
• Шоқпар ала жүгіру;
• Қырық пышақ болу;
Міне, осындай көркем сөз, ... ... ... ... ... Ал тақырыптық ерекшеліктеріне келсек «БАҚ және бақай ... ... ... ... әрі мақаланың маңызын, мағынасын ашып тұр.
Журналистің көзқарасы қашанда ұлттың мүддесімен сай болуы тиіс. Яғни,
журналист не ... да, оны ... бір ... тиеді-ау деген ниетпен жазуы
керек. Мақаланың ... ... идея ... сол ... темірқазығы ұлттық
идея болуы ләзім. Міне, осы қағиданы берік ... ... кіл ... екі ... бір күре ... жұмыссыздардың өздері кінәлі ... ... ... ең өзекті проблемалары жұмыссыздық мәселесіне
арналған. Оны талдамас бұрын, ... ... ... ... ... қалай топтастырғанына тоқталсақ:
• Ойды жалпыдан жалқыға қарай өрбіту;
• Фактілік материалдар ... ... ... ... ... ... ... қағидаларға нұсқау, директиваларға, жалпы ағым-бағдарға
байланысты жазылады;
• Авторға мақала жазу үшін теориялық ... ... ... ... Мақала жинақталған ойдың молдығымен, терең ойлар айтумен
ерекшеленеді; /Т.Қ ... 103б ... осы ... ... отырып, жоғарыда аты аталған мақаланы
талдап көрелік. Бірінші талап ... ойды ... ... ... ... мақаланың мына жолдарынан аңғарылады:
«Сейфуллин көшесі. Қым-қуыт тіршілік, қыз-қыз қайнаған ... ... нан ... ... Қызы ... ... ұлы екі ... бір жұмыс іздеп,
сенделіп жүрген осы көшеде бір алаң бар. Күллі қазақтың алаңы. Соған өреміз
жеткенше үңіліп көрелік». ... бұл ... ... ... ... ... Енді жалқыға
көшу тұсын келтіре кетейік:
«Сейфуллин көшесінде тұрған ... мың ... көбі – ... агентігінің деректеріне сенсек, жастар арасындағы (15-24)
жұмыссыздық деңгейі 12,6 пайыз екен. ... ... ... ... ... есе ... /C/
Фактілер мен қорытындыларға, мысалдарға ... ... ... ... да осы ... ... көрелік. Бұл проблемалық мақала болғандықтан,
онда санды мәліметтер, нақтылы аргументтер ... Әрі ... аша түсу үшін ... жүрген жастардың өз пікірлері беріліп,
олардың бастан кешкен қиындықтары ... да сөз ... ... ... ... арттырып тұрғаны сөзсіз. Олар оқырманның назарын бірден
аударуы үшін, мақаланың өзектілігін аңғарту үшін ірі ... ... ... ... ... ... елімізде 620,8 мың жұмыссыз
бар».
Немесе:
«Биыл квота бойынша елімізге шетелдерден 20 мыңға жуық ... ... ... ... көрінеді».
Сондай-ақ:
«Биыл республикамызға көршілес елдерден 50 201 ... ... ... - ... азаматтары. Ал Ресейден келгендердің саны - 10 778.
Бір қызығы, Қырғызстаннан ... 2016 адам ... ... ... ... ... шетелдерде жүргенін ескерсек (негізінен Қазақстан мен
Ресейде), жоғарыда келтірілген деректерге күмән келтіруіміз ... ... ... мақаланың өн бойына «қан жүгіртіп» тұрғаны
сөзсіз. ... ... ... ... талабына орай төмендегі
жолдарды мысалға келтіре ... ... ең ... өз ... жұмыспен қамту мәселесі
көрсетілген. Әйткенмен, азаматтық алу шетелдіктер үшін көп ... ... ... ... Қазақстанның «Азаматтық туралы» заңына сәйкес,
шетелдлік сирек мамандарға ешқандай талапсыз-ақ азаматтық ... күле ... ... шығатын көлденең көк аттыларға үлестіре
беретіндей азаматтығымыздың соншалық ... ... ма ... ... ... бесінші талаптарды жоғарыда келтірілген үзінділерден-ақ
байқауға болады. Мұндағы бір ... бұл ... әрі ... мақала.
Яғни, жұмыссыздар көшесінде 2-3 күн жүріп, олармен бірге қара ... ... ... ... үшін ... ... әрі ... күнін бастан кешіре отырып жазылуы проблеманың шынайы суреттемесін
көрсете алғандай. Мұнда журналистік зерттеудің де ... ... ... ... ... ... ... бұрын, оның нақты қалай аталуы
керектігін анықтап алған дұрыс. Орыстың «журналисткое расследование» сөзін
қазақ ... ... ... деп ... ... ... ... бұл саланың нақты мағынасын бере ала ма? Бүгінде бұл туралы пікір ... ... ... ... ... ... нұсқаларын келтіре
кетейік. «Журналистік зерттеу», «Журналистік тексеріс»,«Айғақтама» т.б. Бұл
сөздерді қолдану журналист еңбегінің қай ... ... ... ... ... «журналистік зерттеу» сөзін орыс тіліне аударсақ, ол
«журналисткое исследование» деген ... ... Ал ... ... «проверка» болады. Белгілі журналист, ғылым кандидаты, доцент Сағатбек
Медеубекұлы мұны «Айғақтама» деп аударуды ұсынып жүр. ... ... ... жұмыс істейді, сол айғақтардың негізінде ... Бұл ... ... ... ... ... сөзі
«Журналисткое расследование» атауының толық мағынасын бере алмайды. Кейде
жаңа сөз жасаймын деп ... ... ... ... ... ... оны ... құлағына сіңісті болған «журналистік ... ... атай ... де жөн болар. Бүгінде қазақ баспасөзінде
журналистік зерттеу ... тән. Бұл өте ... қиын да ... ... ... ... ... қауіп-қатерден қорыққан журналисті халық
мұраты үшін қызмет ... деу ... ... ... ... қоймаған өткен ғасырдың өзінде-ақ «Қазақ» газетінде газеттің,
онда қызмет ... ... ... ... ... ... ... «Газет – ... ... ... деп ... ... зарын зарлап, намысын жоқтайтын азаматтары газет арқылы ... ... ... қорғап, зарарына қарсы тұрып, ... ... ... ... газеті, 1913ж/
1913 жылы «Қазақ» газетінің алғашқы санында басылған осынау сөздердің
құны әлі күнге төмендеген ... ...... ... Тауып айтылған
сөз. Биліктен әбден көңілі шайлығып, барар жері, басар тауы қалмаған кезде
ел-жұрт ... ... ... артып, газеттен араша сұрап ... ... ... ... ... ... ... қасиетті Талғар
жері немесе аудан әкімін тезге салар жан жоқ па?» (№7, ... ... да ... ... ... ... жазылған еді. Мақаланы талдамас
бұрын, оның не туралы екеніне тоқталып, ... ... ... ... ... – Іле ... ... орналасқан,табиғаты
көркем, шөбі шүйгінді аймақ. ... ... аса ірі ... ... ... осы ... жер дауы ушығып тұр. Жергілікті әкім-
қаралар, бай-шонжарлар Талғардың әрбір ұлтарақтай жерін өзара бөліске салып
жатқан көрінеді. Осыдан ... ... ... Талдыбұлақтағы алып жотаны
қытайлар жаулап алып, өз шаруаларын дөңгелетіп жатқаны ... ... ... 2005) жазғанбыз. Енді міне, Талғар ауданының әкімі Кенжебек Омарбаев
қызметін асыра пайдаланып, өзі ... ... ... ... ... салып отырғандығын айтып, редакциямызға Талғардың бір топ тұрғыны
келді. ... ... қара ... ... ақ-қарасын анықтамақ болып Талғар ... ... ... ... ... ... сөйлестік, тұрғындар кінәлап
отырған жергілікті әкімшілік өкілдерімен тілдестік. Тиісті ... ... ... ... 70 га жер кезекте тұрған
тұрғындарға емес, ... көк ... яғни ... ... ... ... көз жеткіздік. Оны дәлелдейтін заңды ... ... осы сын ... ... Мақала бүгінгі күннің ең өзекті
проблемасына арналғандықтан оған үн қатқандардың ... тым көп ... ... ... ... ... ... көбейді.
Қарапайым халық тап бір ұзақ жылдан бері ала алмай, зарығып жүрген ... ... ... алып ... ... ... мақала облыс көлемінде үлкен
резонанс тудырды. Тіпті, «аудан әкімінің әмірі күшті, ... ... ... атып ... деп ... ... ... де болды.
Сонымен, осы мақаланың жазылуына тиісті мағлұматтар жеткілікті болды ма,
соған ... ... ... ... мен ... мыналар:
• Талғар ауданының әкімі К.Омарбаевтың кезете жоқ адамдарға жер беру
туралы бұйрығы.
• Талғар қаласының әкімі С.Исаевтың оны ... ... ... ... ... ... осы мәселеге қатысты
жауабы.
• Аудан ... аға ... ... ... қала
тұрғындарының шағымына берген түсініксіз жауабы.
• Осы мәселені зертеу үшін Алматы облысының әкімдігінен ... ... ... ... ... ... ... 5 қабатты №9 ... ... беру ... аудан әкімінің бұйрығы т.б.
Мұндай құжаттарға қол жеткізуде «Талғарым – ... атты ... ... жүгіндік. Құжаттармен жұмыс істеудің барлық талаптарын
сақтай отырып осы мақаланы ... бел ... Бір айта ... ... ... ... бар ... өте сақ болуы керек. Журналистің
құр аттанға еріп, арандап қалатын ... да көп ... ... ... хабары болуы тиіс. Мақаланың салмағын артырып тұрған тағы
бір нәрсе, онда ... ... және сол ... оңды-солды саудалап,
жұртшылықтың заңды наразылығын тудырып отырған аудан әкімінің суреттері
беріліп, оның астына ... ... әкім осы» ... ... ... оның ... ... түсінікті болу үшін аудан прокурорының Талғар
жұршылығына берген түсіксіз жауабының көшірмесінің берілуі де өте ... ... ... ... бір ... ... ... билік өкілін
қаралау емес, орынды сын айту, проблеманың ушығып кеткенін ... ... ... ... ... Талғар жері немесе аудан ... ... жан жоқ па?» ... ... ұзақ болғанмен, проблеманың
актуальдылығын айқындау үшін тауып қойылған ... ... ... жер дауы ... ... ... бергі өзекті мәселесі болып
келеді. Бұл туралы өткен ғасырдың баспасөзінде де көп жазылған. 1914 ... ... ... ... ... һәм жер мәселесі» атты мақалада былай
делінген: «Қазақ туралы мәселелердің ең зоры – жер, ... ... ... ... бұл ... ... күнде де актуальдылығы арта
түспесе, кеміген емес.
* * *
Жасыратыны жоқ, ... ... ... ... талдау
мақалалар сирек жарияланады. Қазақ журналистикасының бір осал тұсы ... ... ...... зерттеуді, зерделеуді қажет ететін сала.
Қазақстан мұнайға, уранға, басқа да түрлі-түсті металдарға бай ... ... ... экономикамыздың тұрақты дамуының кепілі бола алады.
Ал енді осы салаға қалам тербеу үшін де ... ... ... ... саласына арнаған мақалам өзім қызмет еткен халықаралық
«Қазақстан-Zaman» газетінде «Қазақтың қара алтынын тауыспайынша қытай тыным
таппайды» деген тақырыппен ... ... ... көтерілген проблеманың
маңыздылығы неде, онда қандай дәлелдер мен дәйектер ... ... шешу ... көрсетілген бе, міне соған тоқтала кетейік. Ол үшін ең
алдымен проблеманың өзектілігіне жан-жақты талдау ... оны ... ... ... ... ... ... «СNРС»
компаниясына сатылған болатын. Биыл қазақтың мұнайы тағы бір қытайлық
компанияның мұртын майлайтын болды. Дәлірек айтсақ, «СІТІР» ... ... ... кенішін игеру құқына ие болды».
• «Ресейдің стратегиялық зерттеулер институтының мәліметтеріне сүйенсек,
еліміздегі қытайлардың саны 300 мың адам ... «Бір ғана ... ... қытайлықтардың үлесі 40 пайыз екен. Яғни,
қазақтың қара алтынының үштен бір бөлігін ... ... ... «2005 жылы ... елімізде мұнай өндірісі жөнінен үшінші орынды
алатын ірі компания «ПетроҚазақстанды» сатып алғаны ... Ал ... ... ... ... ... ... (ШНОС) да кіретін.
Яғни, елімізді жанар-жағар маймен қамтамасыз етіп ... ... ... да ... ... ... АҚШ пен ОПЕК сынды мұнай монополистерімен бәсекелесуді көздейтін Қытай
Қазақстанды толықтай өз ... ... отыр ... ... ... ... диктаторлық жолмен емес, шығыстық әдіспен, яғни ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеп оқыту, жұмыс күнін қытай елінің әнұранымен бастау
сияқта заң бұзушылықтар орын алғаны ... ... Одан ... ... ... тигізіп отырған зардаптары
шашетектен. Қазақстандық мамандардың айтуынша, мұнай өңдеуден шығатын
улы газдың ауаға таралуы шектеулі ... 5-6 есе ... ... ... айту ... ... компаниялардың елімізге ... ... ... көп ... ... ... «СNРС-Ақтөбемұнайгаз»
2006 жылы төлеуге тиісті салықтың 6 миллиард теңгесін әлі төлемеген.
Осы жолы әлемдегі қара алтын құны 55 ... жуық ... ... ... ... мұнайының әр баррелін 48,4 доллардан сатып алған».
• «Қытайда ресми емес деректер бойынша, 250 миллион жұмыссыз бар, ... мен ... ... ... 300 ... ... ... мен жақын шет елдерге көшіру және оған қарастырылыпа жатыр. Ең
бірінші болып бұның зардабын ... ... ... саны ... көбі ... ... ... бай мемлекеттер тартатыны
айдан анық».
• Қысқасы, қытай қазақтың қара алтынын монополиялауға ... ... 15 ... ... ... ... ... осыншалық
ықпал ететіндей деңгейге жетті. Енді 15 жылдың ішінде не ... өзі үрей ... ... ... ... төнген қауіп-қатердің 10 аргументін
келтірдік. 10-ы да негізсіз құр байбалам емес, нақты болған оқиғамен, нақты
санды мәліметтермен ... ... ... ... қара ... ... тыным таппайды» деген тақырыбы жан-жақты ашылған. Мұнда
мен проблеманың бүгінгі ... ... зор ... ... ... түрде
дәлелдеуге тырыстым. Мақаланың «шырайын» келтіріп ... тағы бір ... ... ... ... ... қара ... жұтып жатқан айдарһардың
суреті мақаланың ... ашып ... рас. ... мақаланың салмағын
арттыруда суреттің атқаратын рөлі ерекше. Кейде бір абзацпен ... ... бір ғана ... бейнелеп береді. Яғни, кейде сөз
суреткерінің құдыреті жетпеген жерге бейне ... ... ... ... біз ... барынша ашып көрсеттік,
енді содан шығу, шешу жолдарына тоқтала кетейік:
• «Екі ел ... ... ... өз ... ... ... ел ретінде талабымызды батыл қоя ... ... ... тым еркінсіп, Конституциямызды мойындамайтын
деңгейге жеткені Қазақстан Үкіметін ойландыруы тиіс».
• «Экономикалық, ... ... ... ... мемлекеттің, ұлттың,
халықтың мүддесін бір сәтке де ... ... ... ... ... ... орасан зор. Бұл құр байбалам ... ... ... ... ... ... қауіптің алдын алуға әрекеттенбесек, қара қытай
қаптайтын кез жақындап қалған сияқты».
Темірбек Қожакеевтің: «Авторға мақала жазу үшін теориялық ... ... ... деген талабын ескерер болсақ, осы мақаланы жазу үшін
біраз ізденуге, мәліметтер ... ... ... ... тура ... ... ... мәліметтерді, санды деректерді
мейлінше көп беруге тырыстым. Мәселен:
• «Сарапшылардың ... ... ... ... ... ... ... құрайды».
• «Қытайлық компаниялар өндіретін мұнайдың көлемі 235 мың ... ... ... ... ... ... компаниясы (СNРС) келген
еді. Көп ұзамай ол шетелдік компаниялардың ішінде алғашқы болып
Жаңажол мен ... ... ... құқығына ие болды. Бұл
кеніштердің қойнауында 121 миллион тоннаға жуық ... ... «2000 жылы ... «Ақтөбемұнайгаз» компаниясының 85,3 пайыз
акциясына ие ... ... ... ... салықтан бөлек
мөлшеріне толықтай Қытай ие болып отырды. Соның нәтижесінде «СNРС»
елімізде «Шевроннан» кейінгі алпауыт компанияға айналды».
• «Деректерге ... ... әлем ... мұнай экспорттаушы
елдерде өндірілген қара алтынның 66 ... және Орта ... ... ... 20 пайызын ҚХР өз қажетіне жаратқан
екен».
Міне, осындай мәлімметтер ... ... ... ... жеткізілген. Қазір жасырары жоқ, экономикалық мақалалардың басым
бөлігі ғылыми стильде жазылып қарапайым оқырманға ... ... ... ... экономикалық терминдерді көп қолданбай,
оларды барынша қазақы, түсінікті тілде жеткізуге тырыстым.
Бір байқағаным менің ... ... ... ... ... ... ... очеркі, фельетон, реценция секілді
бірнеше жанрда жазылған публикацияларым бар. Яғни, түрлі жанрда қалам
тербеп, сол ... ... ... өз ... ... ... ... оқып жүргенде редакция тапсырмасымен белгілі
балалар жазушысы Құрманбай ... ... ... атты ... жаздым. Ол «Тіл қатады табиғат» деген тақырыппен республикалық
«Жас Алаш» газетінде жарық ... Оны ... ... ... ... жанрына берген анықтамасына тоқтала кетейік.
«Республикамызда қазір мыңдаған дана кітаптар мен кітапшалар ... ... ... ... ... ... сахналарында
қойылып, көркемөнер коллективтері немесе жеке орындаушылар көпшілік
алдында өз өнерлерін көрсетіп ... Бұл ... мен ... ... ... ... ... тигізерлік
әсерлері жөнінде белгілі бір формада ашық пікір білдіріледі. Олардың
кемістік жағын сынап ... ал ... ... ... баға ... баспасөздегі мұндай жанрды – рецензия деп атайды». /CТ.А. «Қазақ
баспасөзінің жанрлары» 189бет 1968ж. «Мектеп» баспасы/
Балаларға ... ... ... жазу оңай ... емес екеніне осы
жолы көз жеткіздім. Кітап балаларға арналғандықтан, оны бүлдіршіндердің
талғам-таразысы тұрғысынан талдап, кемістігі мен ... ашып ... ... ... кемістігінен гөрі, оның ерекшеліктері мен
артықшылықтарына көп тоқталуды жөн санадым. Әрі әрбір ... ... оған ... ... Оны мына жолдардан байқауға болады: «Аппақ
бұлттар әңгімесін алайықшы. «Осы бір жас бұлттар Солтүстік мұзды мұхиттың
төсінде ... еді» деп ... бұл ... Одан әрі бала ... ... жер ... саяхат жасап, жерге өз танымы жететін өз танымы жететін
биіктен қарап келе жатады да...бір кезде Орал ... ... ... ... бір-ақ аңғарады. Бала санасына жүк боларлық ештеңе жоқ.
Қайта автор Сарыарқаға, одан ... ... ... ... ... ... тамшы тамбайтынын оқиға тілімен ... ... ... – жан ... ... ... бұл кітапты оқырмандарға
насихаттау, таныстыру мақсатында жазылды. Бір айта кетерлігі, ... ... ... ... жайлы жазылған мақалалар, естеліктер
жинағына ( «Толған-ай» баспасынан шыққан) енгізілді.
***
Жолсапар очеркі туралы теория керек!
Қытай тақырыбы – ... ... үшін ... ... ... ... Біріншіден, Қытай шығыстағы алпауыт көршіміз ... ол ... ... ... ... көп ... ... Үшіншіден, Қытайда 2 миллионға жуық қазақ тұрады. Олардың
тағдыры біздің елдің ... де, ... де ... ... ... ... ... біз олардың тұрмыс-тіршілігі
жайынан бейхабармыз. Екі арада мәдени байланыс жоқтың қасы. ... ... да ... ... ... ... жасырын емес.
Десек те, іргедегі елде түтін түтетіп отырған бауырларымыздан хабар-ошар
ала аламай отырсақ, ... ... ... өзге емес, өзіміз кінәліміз.
Алтайдың ар ... ... ... ... болып «аспан асты
империясы» аталатын алып мемлекетке арнайы іссапармен барып қайтқан едік.
Осы ... ... ... ... кету ... ... тұр!» атты
жолсапар очеркін жазған едім. Қытайдың ... ... ... аралап,
Алтайдың ар жағында өткізген 17 күнде көрген-білгендерім ... аз ... жоқ. Оны ... ... ... ... ... бөлімдерге бөліп, оған жеке-жеке тақырып қойдым.
Мәселен, «Квота алу ... ... ... ... бару ... ... елшілігіне пара беріп виза алғанымыз, Қорғас ... ... өту үшін ... ... пара ... ... ... қандастарымыздың Қазақстанға келу үшін көптеген
қиындықтарды басынан өткеретіні, оған Қазақ елі мен Қытай арасындағы көші-
қонға байланысты ... ... көп ... ... ... ... ... бұдан басқа қазақтарға елшіліктен виза алу - ... ... ... ... ... көтерілген. Оның себебін де
көрсеттік. Мұны мақаланың мына жолдарынан оқуға болады:
«Шығыстағы көршіміз қанша ... ... ... ... ... да, қазақтарды атамекенінен жіберуге келгенде тізгінді
тартып ұстғанды жөн көреді. Сірә, ... ... ... бьайлық
Қазақстанға осы арқылы ықпал жүргізгісі ... ... ... - ... ... ... бардым дегенің бекер» деп
аталады. Бұл бөлімде Шыңжаң ұйғыр автономиялы ауданының орталығы Үрімжі
қаласы жайлы, ондағы көрген-білгеніміз туралы сөз ... ... ... ... мына жолдардан аңғаруға болады:
«Үрімжі – сауда-саттық қаласы. Сол себепті де, онда бара қалсаңыз,
базарларын араламай тұру ... ... ... айтқан Эрдаочао да
(қазақшасы «доғал көпір» деген мағына береді) мұндағы ең үлкен ... ... ... ... бармай, Үрімжіге бардым дегенің
бекер». /C/
Тауман Амандосов: «Журналист ... ... ... ол ... ол – ... ол – ... /C/- деп жазады. Біздің бір
байқағанымыз, Үрімжідегі ұйғыр диаспорасына ... ... өзі ... ... ... ... оларды үнемі бақылауда ұстайтын көрінеді.
Бұл ... ... ... былай көрсеттім:
«Онда (Эрдаочао базарында) негізінен ұйғырлар сауданың құлағын ұстап
тұр. Базарды автомат асынған ... ... ... күзетіп жүреді.
Шамасы, қызуқанды қалың ұйғырдың ішінде дау-жанжал көп болатын секілді».
/С/
Тағы бір ... ... таза ... ... ... ... ... хабар тарататын телеарна тарайды екен. Бір қызығы, ... да, ... да ... ал ол ... ... бірде-бір
телеарнамыз көрсетпейді екен. Бұл мәселе менің жолсапар очеркімнің үшінші
бөліміне арқау болған. Үшінші бөлімге «Отарлаудың қытайлық үлгісі» ... ... Оның ...... ... жайттарға байланысты.
Мұндай тақырып «Қытайдың телеарналары көрші елдерге, сол ... ... ... ... ... отарлау жатқан жоқ па ... ... ... ... ... Қытайда жарық көретін «Көрші» атты
журналдың таралатыны жайлы да сөз болған. ... ... да, ... ... ... қалаларын, табиғатын, халқының тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... ... ... үлгісі осы
болар. Үрімжіден соң қазағы ... ... мен ... ... Бұл ... ... ... тартып алып жатыр» атты
бөлімде кеңірек баяндалады. Жолсапар очеркіндегі негізгі бөлім ... ... ... осы ... сөз ... Аспан асты
империясында түтін түтетіп ... ... ... ... шама-шарқынша өз очеркімде көрсетуге тырыстым. Оны мына
жолдардан оқуға болады:
• «Соңғы кезде ... мал ... ... ала ... үкіметі онда өндіріс, демалыс орындарын салмақшы екен. Қазір
әрбір сүйем жерді өлшеп, темір тормен қоршап жатыр». ... ... ... ... малдың бағасы күрт құлдырап кеткен. Мәселен,
бір семіз ... ... 100 ... ... ... «Жергілікті тұрғындар мұны қолдан жасалған шара деп отыр. Оның да
жаны бар сияқты. Бұл – қазақтарды дәстүр-салтынан, ата ... ... ... күнкөріс көзінен айыруға бағытталған
әрекет болуы бек мүмкін».
• «Ең қорқыныштысы, таяу ... ... ... ... ... кету ... ... тұр. Қазақ мектептері
жаппай қытай мектептеріне қосылуда».
• «Қазақтар Қытай халқының небары 0,1 пайызын ... Ал ... ... ахуалы ушығып жатқан елде 0,1 ... ... ... процесс екендігі ащы болса да
шындық».
Әрине, ... ... да ... ... ... ... ... болу
үшін мақаланы басынан-аяқ оқып шыққан жөн.
Сапарымыз Алтай қаласында жалғасын ... ... ... ... ... ... өлке – ... жайлы, ондағы қандастарымыз жайлы «Алтайдың
тасы да ... тауы да ... ... ... ... атты ... ... Бұл қалаға арнайы ат басын бұрған едік. Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... тап осы қалада Шығыс
Түркістан мемлекетін құрғанын тарихтан білеміз. ... бұл қала ... ... ... қызықты болуы тиіс. Жолсапар очеркінде
көргенімнің, көкейге түйгенімнің бірін ... ... ... ... ... ... ... шығуым әрі алғашқы жазған жолсапар очеркім. Ол
редакциялық лездемеде жақсы бағаланды. Оның тақырыбы жолсапар очеркінің
тақырыбы ... жеке ... ... ол ... ... бөлімдерге ортақ
тақырып бола алмайды. Негізінен «Қытайдағы қазақтарға жұтылып кету қаупі
төніп тұр» деген тақырып бір бөлімнің ғана ... еді. Ал ... - ... өзін ... ... ел» ... ... Қытайдағы
қазақтар жайлы ғана емес, жалпы Қытай елі туралы болатын. Бірақ очеркте
сөз болған проблеманы жеткізе білу ... ... ... ... ... тура ... тарауда студенттік жылдарда (2003-2007ж) республикалық «Жас
Алаш», «Ана тілі», және халықаралық «Қазақстан-Zaman» газеттерінде жарық
көрген ... ... ... стильдік тұрғыдан талдадым.
Осы мақалаларымды қайта оқып, ... ... бір ... мектеп
кезінде жазылған мақалалар мен ... ... ... көп ... бар. ... ... ... қолдану,
сөйлемдерді жинақы етіп ... ... ... т.б. Бір ... 4 жылда жарияланған барлық мақалаларды талдау мүмкін емес. Бұл
бітіру жұмысын жаза ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаймын. Бұл маған келешекте ондай кемшіліктерді жібермеу
үшін өте қажет.
Ескерту: талданған ... ... ... ксерокөшірмеде
ксерокөшірмеде көрсетіледі.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Н.О. Омашев, Р.Ш. ... ... ... ... (Алматы
қазақ/қ университеті 2000ж), 98-69 беттер,
2. «Хабаршы» ... ... жу/а ... №12. 2002 ж. ... ... ... (50-52 бет)
3. «Хабаршы». (53-58 бет) №12 . 2002 ж Б.Әбдіразық《Қытайдағы бүгінгі
Қазақ баспасөзі》
4. «Хатаршы» ҚХР Қазақтарының ... ... №8 (16-18 бет) ... ... ... ... ... университеті. 2003 ж. «Халықаралық
журналистиканың дамуы» (90-91 бет)
6. Намазалы ... ... ... ... ... көп ... ... 91-бет), (92, 95, 104 бет)
7. Қосылған Абжанов. «Телевидиялық фильмдер», Алматы Қазақ ... ... ... ... ... ... в ... томах. Москва, русский язык. 1986ж,
450-бет.
9. Құдайберген Тұрсынов. «көгілдір экран құпиясы» 4 ... ... Мың бір ... ... ... 1993 ... ... 2001ж. №10, 3-бет. Әбілфайыз Ыдырысов. «Қазақ
журналистикасының ... ... ... ... Т.Амандосов. «публистика – дәуір үні». Қазақстан баспасы. Алматы
1974 ж.
13. «Хабаршы» журналы, 1999ж. №6 ... ... Оқан ... ... ... ... ... Шиңжаң әйелдері журналы 2003ж. №2, 4-бет. Луй шу жиң «Сөз ... ... құру ... ... журналы, 2006 ж. №9 13 бет.
16. «Жүрек даусы» ... ... ... 1999 ... ... өресі» журналы, Үрімжі 279 бет. 2002ж. №2 30 бет. ... ... үш ... үш ... ... аз ұлт тіліндегі радиолар》1998 ж пекин.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Семей таңы газетінің тарихы6 бет
Бастауыш мектеп оқушысының мектепке даярлығы12 бет
Ғимараттарды техникалық жағдайларды бақылауда инженерлік-геологиялық факторларын қарастыру5 бет
Қысқа мерзімді активтердің есебі: Ақша қаражаттары және олардың эквиваленттерінің есебі11 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
Географиялық ізденістердегі аэрокосмостық әдістері мен олардың негізгі түсініктері16 бет
Гидрометриялық ізденістердің даму тарихы4 бет
Ет өнімдерінің жаңа технологиялары бойынша патенттік ізденістер6 бет
Интернеттің журналистикаға әкелген жаңалығы56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь