Ән жанрлары мен мектептері

Қазақ әндерінің жанрлық сипаттамасы ретінде оқыту тәжірибесінде этномузыкатанушы – Б.Ерзаковичтің тұжырымдамасы қолданылып келеді. Ғалым өзінің «Қазақ халқының ән мәдениеті» еңбегінде мынадай жанрлық анықтамаларды келтіреді:
1. Тұрмыс-салт әндері. Күнтізбелік әндер-жыл өлеңдері, емдік-жоралық әндер –«Бәдік», «Күлапсан», жан-жануарларға арналған әндер;
2. Әулеттік-жоралық әндер. Той әндері – «Жар-жар», «Беташар», «Той бастар», «Сыңсу», «Қоштасу», қазаға (өлімге) байланысты әндер – «Естірту», «Жоқтау», «Көрісу»;
3. Тұрмыстық-отбасылық әндер. Насихат өлеңдер, балаларға арналған «Бесік жырлары», тұсау кесу, бесікке салу тақпақтары;
4. Еңбек әндері. Киіз үй құрғанда, көрпе тігу, киіз басу кезінде айтылатын әндер;
5. Лирикалық әндер. Туған жер, махаббат әндері.
6. Әлеуметтік қарсылық әндері. «Көкшолақ», «Сараның әні», «Ақбөбек» т.б.
7. Тарихи әндер. «Елім-ай», «Құты қатты патшаның» т.б.
Халық әндерін мұндай жанрларға бөлудің тым саяси реңк алғаны кейінгі зерттеулерде айтылып жүр. Б.Ерзакович сөз жоқ, халық әндерінің жанрлық тұғырын дәл таныған, дегенмен әндердің бөлінуінің дәстүрлі формалық түрлері анықталмай отырғаны да рас. Ж.Кәрменов халық әндерінің екі томдық жинағын шығарғанда кеңестік кезеңдегі ән мәтіндерінен арылу керектігін баса жазды, сонымен бірге әндердің күрделілігі мен формасын жанр ретінде ұсыну қажеттілігі айтылды. Мұндай пікірді А.Алматовтың зерттеулерінен де кездестіруге болады. Осы орайда ән жанрларын мынадай топтарға бөле қараудың ыңғайы бар сияқты:
1. Романс тектес әндер –«Ақбақай», «Жиырма бес», «Япурай», «Ғайни» т.б.
2. Сатиралық-юморлық әндер –«Он алты қыз», «Ағашаяқ», «Құлбай бай» т.б.
3. Қара өлеңге құрылған әндер –«Сәулем-ай», «Еркем-ай», «Қамажай», «Жеті арал жерім-ай» т.б.
        
        ӘН ЖАНРЛАРЫ МЕН МЕКТЕПТЕРІ
Қазақ әндерінің жанрлық сипаттамасы ретінде ... ...... ... ... ... Ғалым
өзінің «Қазақ халқының ән ... ... ... ... ... ... әндері. Күнтізбелік әндер-жыл өлеңдері, емдік-жоралық әндер
–«Бәдік», «Күлапсан», жан-жануарларға арналған әндер;
2. Әулеттік-жоралық әндер. Той әндері – ... ... «Той ... ... ... (өлімге) байланысты әндер – «Естірту», «Жоқтау»,
«Көрісу»;
3. Тұрмыстық-отбасылық әндер. Насихат ... ... ... «Бесік
жырлары», тұсау кесу, бесікке салу тақпақтары;
4. Еңбек әндері. Киіз үй құрғанда, көрпе тігу, киіз басу ... ... ... әндер. Туған жер, махаббат әндері.
6. Әлеуметтік қарсылық әндері. «Көкшолақ», «Сараның ... ... ... ... ... ... «Құты қатты патшаның» т.б.
Халық әндерін мұндай ... ... тым ... реңк ... ... айтылып жүр. Б.Ерзакович сөз жоқ, халық әндерінің
жанрлық тұғырын дәл таныған, дегенмен әндердің бөлінуінің дәстүрлі ... ... ... да рас. ... халық әндерінің екі томдық
жинағын шығарғанда кеңестік кезеңдегі ән мәтіндерінен арылу керектігін баса
жазды, ... ... ... ... мен ... жанр ... ... айтылды. Мұндай пікірді А.Алматовтың зерттеулерінен де
кездестіруге болады. Осы ... ән ... ... ... бөле ... бар сияқты:
1. Романс тектес әндер –«Ақбақай», «Жиырма бес», «Япурай», «Ғайни» т.б.
2. ... ... ... алты қыз», «Ағашаяқ», «Құлбай бай» т.б.
3. Қара ... ... ... ... ... ... ... жерім-ай» т.б.
4. Қыз-келіншектер әндері –«Майра», «Дудар-ай», «Әупілдек» т.б.
5. Желдірме әндер –термелер, арнау, насихат ... ... ... ... ... ... айтылатын әндер
–«Жігіттің падишасы - Әмір Темір», «Қос мүйізді Ескендір» т.б.
7. Авторлық-арнау әндер. ... әні, ... әні, ... ... т.б.
Әндерді бұлай бөлу арқылы олардың формасын анықтауға ... ... ... ... кең, ... қайырымы мол болады. Ал, сатиралық-
юморлық әндерде керісінше, мұндағы ән ... ... ... ... үнемі қайталанып отырады, вокалдық дамуы шектеулі.
Қара өлеңдерді көбінесе халық әндері деп атайды, ... да ... бар, ... он бір буындық өлеңге құрылады. ... ... ... сондықтан әннің өте көне түрі деп айтуға
негіз бар. ... ... ... ... мол ... ... ... себеп –диопозоны мен ән мәтіні әйел ... ... ... әндердің ырғағы ширақ, аты айтып тұрғандай салтанатты
әрі жүрдек ... ... ... әндер кәдімгі қара өлеңге ұқсас,
бірақ әннің аты немесе мазмұны эпостық кейіпкердің атына құрылады.Авторлық-
арнау әндердің сарыны ... ... еске ... ... ... «Ал»,
«Ахау», «Оу» деген сияқты қаратпа айқай айтылады, қайырмасы қара өлеңге
құралады, кейде өзге ... ... ... ... ал, шумақта
міндетті түрде автордың өзін немесе ата-бабасын мадақтаған ... ... ... ... ... ... ... сарыны жалпы
қазақы әнге ортақ сазға құрылады, ... бір ... әнін ... ... қиналмай айта береді, яғни қазақ ... ... ... мектептеріне қанша жіктегенмен бұзылмайды. ... ... ... шырқағаны, Жүсіпбектің Мұхит әндерін тебірене айтқаны
соған дәлел бола алады.
Халықтық ән ... ... ... ... ... бөле оқыту тәжірибесі қалыптасқан. Жалпылай айтқанда, ... Арқа ... ... ... ... Қазақстан (Мұхит Мералиев)
мектебі деп бөлінеді.
1. Арқа ... ... ... ... ... саласы болып табылады.
Арқа мектебінің өкілдері деп –Біржан, Ақан, Балуан ... ... ... Тайжан т.б. саңлақтарды атауға болады. Арқа әндері біркелкі еркін
ырғақпен айтылады, диапозоны мейлінше кең болады. Арқа ... ... ... – Ж.Елебекеов, Ж.Кәрменов, Қ.Байбосыновтар, бұлардан
өзге, ән өнерінде ... із ... ... ... ... ... М.Ержанов, Ж.Омарова, Р.Есімжанова, Р. Қойшыбаева,
М.Көшкінбаев, И.Әлібаев, ... ... ... атай ... Жетісу мектебі – қазақтың көне әндерінің, әсіресе халықтық әуендердің
мол ... ... өнер ... саналады, орындалуы мен домбырада
сүйемелденуі Арқа әндеріне өте ұқсас, сондықтан бұл ... ... Арқа ... ... де кең орын алады. ... ... ... ... ... Кенен, Қапез, Пішан, Дәнеш
Рақышевтарды атай аламыз. ... ән ... ... ... қалаған
–Ж.Кәрменов, оның ізін жалғастырушы шәкірті – Е.Қосбармақов.
3. Батыс Қазақстандық әншілік мектеп – ... ... ... ... ... ... ... Ордасының жерінде шырқалған төкпелі жыр
негізінде синтезделген желдірмелі ән Мұхит арқылы жаңа белеске көтерілді.
Мұхит ... ... ... ... ... жерінен бастау алып Сыр мен
Арқаға дейін қанатын ... Бұл ... ... ... ... Ғарифолла Құрманғалиевпен үзеңгілес өнерпаз ретінде Әли Құрмановтын
есімін құрметпен атай аламыз. Ғ.Құрманғалиев осы ... жеке ... ... өнер ... ... көп тер ... Ғарифолла мектебінен
шыққан оның шәкірттері – Қ.Бекбосынов,Қ.Орашева, ... ... Қ ... М.Төрешов, Қ.Бердіғалиев, Ә.Еңкебаев, Қ.Құлышева,
С.Таутаева, С.Рахметжанов, С.Әбдірахманов, С.Жанпейісова, ... ... ... ... Арқа ... ... зерттеу көзі болғанмен,
жалпы қазаққа ортақ ... ... ... ... ... ... мақсат етіп отырмыз. Себебі, әншінің алғашқы дауыс қою дайындығы,
домбырамен сүйемелдеуі, репертуар таңдауы, ... ... ... ...... ән ... ... мәселе.
АСПАППЕН ӘН АЙТУ
Халық әндерін аспаппен сүйемелдеу ежелден келе жатқан өнер, ертеде
түркі серілері әнді барабан, ... ... ... ... ... ... ... т.б шертпелі-шекті аспаптар), қобыз, жай, ... ...... қыпшақ деген сөз), жетіген (ятган, чаткан),
шаңқобыз (варган) аспаптарының көмегімен шырқағаны ... ... ... бен ... аспабындағы үрдіс кең тарады, қалғандары
қолданыстан шыға ... ... осы ... айту ... мейлінше
дамып, қалғандарын ығыстыра бастады. ХХ ғасырдың бастапқы кезеңінде татар
(қазан) сырнайының қазақ даласында пайда ... ... айту ... ... ең ... ... ... адам ретінде тарихта Жанақ ақынның аты
аталады, басқалай мәдени дерек жоқ. Сырнайдың келуі ән ... ... ... Нартай, Құтбай сияқты тарландарды ... ... ... ... cахарада жаңаша мәнермен шырқалды. Алайда, ХХ
ғасырдың 70-80 жылдары ... ән ... күрт ... ... болады.
Тек ел ішіндегі таланттар ғана ескіше сырнай толғайтын дәстүрді тастамады,
олар көбінесе Сыр бойындағы Нартай дәстүрін ... еді. ... ... ... ... ән ... өлкелерде ендігі жерде
жаңаша заман ... ... ... ...... Сыбанов,
Жақсыкелді Сейілов, Бексұлтан Байкенжеев сияқты сазгерлер шыға бастады.
Дегенмен бұрынғы ... айту ... ... жаңғырту бақыты ХХ ғасырдың
соңында Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік Консерваториясының түлегі –
Клара Төленбаеваға бұйырды. Клара сырнаймен ... ... ескі ... дәл таба алды, Майра, Нартай мен Шашубай сазы қайта ... айту ... де ел ... ... жатты. Қобызшы Сматай
Үмбетбаевтың орындауындағы Арқа ... ... мен ... ... ... салды. Белгілі әнші – Бекболат Тілеухан жыраулардан қалған
көне түріктік мақамды қайта дүниеге алып ... ... ... қобызбен ән
айтатын жастар аз да болса баршылық. Жас әнші Қазыбек Әдікеев осы салада
жемісті еңбек етіп ... ... ән салу ... ... ... ... ол да ... Өзбек аудандарында өзінше ... ... ... ... елдерде шертермен өлең айту әйелдер мен қыздардың
әуесі болып саналған. Өкініштісі сол, Болат Сарыбаев ... ... ... осы бір ... әншілігіне зерттеу жүргізгені хақында еш
мәлімет жоқтығы жанға батады-ақ. Қазіргі кезде Б.Бәбіжан ... ән ... ... ... алып жүр. Осы ... де ... ... түрде
дамытуға әбден болатындай.
Жетігенмен ән айту ... ... ... деп ... да ауыз
бармайды, себебі, бізбен мәдениеті мен тілі туыстас хакас, ... ... осы өнер ... кезеңде басты мәдениет болып отыр, сондықтан
жетіген аспабы да өзінің жарқын ... ... ... рас. ... ... Қарақат Әбілдина айналысып жүр, дегенмен ... ... ... ... ... ... нағыз дәстүр бола
қоюы қиындау. Сондықтан жетігендегі қоңырқай тембр арқылы халық әндерін өз
мақамында ... ... да ... бар ... ... ән айту ... ... үлгі болып саналады, қазіргі
кезде башқұрт ұлтында ғана сақталып отыр. ... ... ... ... қоса ... өзі ... ән мен күйді біріктірмек тілектен
туындайды, дегенмен сыбызғымен ән салғанда ... ... ән ... ... соң жеке ... ... сүйемелдеусіз әннің өз мәтіні
шырқалады, соңында ән ... ... тағы да бір ... ... ... ... ... даму жолына толық түсті деп айтуымызға
болады, оған белгілі сыбызғышы – Талғат Мұқышевтың ... көп ... ... емес, ендеше сыбызғымен ән айту дәстүрін жаңғырту алдағы ... ... ән айту да ... ... ... ... бірі. «Қыз Жібек»
фильмін түсірерде композитор Н.Тілендиев профессор Б.Сарыбаевтың ... ... ... ... ... ... қызығы» әні). Қазір бұл
аспаптың жетілген түрін фольклорлық ансамбльдерден жиі ... ... ... ұқсас болғандықтан ән айтуға өте қолайлы, бұл да жаңғыруын
күтіп жүрген ... ... ... ән ... жолы бөлек. Қазақтың әндеріндегі «Домбыра екі
шекті қолға алайын», «Домбыра ер ... ... ... сөздер текке
айтылмаған. Яғни ән төресі домбырамен ғана шырқалған. ... екі ... ... түрі сал-серілерде кеңінен қолданыста болған. Шығыс Қазақстан ... ... үш ... ... ... ... кәдімгідей шеберліктің
шыңы болып саналған. Арқа әншілерінде бұл аспап болмады деудің реті жоқ,
әйткенмен екі ... ... ... ... болды. Қазіргі кезде үш
шекті домбырамен ән айту ... ... ... тұр, ... ... жалғыз ғана «Жорға тай» әні халықтың құлағында жаңғырық
сияқты жарқ еткені болмаса... Бұл ... ... ... де ... ән салу сәттілігінің елу пайызы аспапқа байланысты. Әнші
күйшіге барабар өнерпаз ... ... ... ... халық дамылдауы үшін күй
тартып сейілтіп отырғаны белгілі. Жүсіпбектің Тәттімбет күйлерін сұңғыла
шерткені, Манарбектің артында ондаған күйі ... ... куә. ... домбыраны оқыту біржақты жүргізілетін ... ... ... ... өкіліне өз аймағына тән күйлерді оқыту біздің пайымымыз бен
тәжірибеміз ... ... ... нәтиже бермек. Арқа ... ... ... ... ... ... күйші болуы керек. ... ... ... Арқа ... шәкірті аспапты әнге ... ... ... алмайды, немесе керісінше. ... ... ... ... ... ... ... білгірі болғаны дұрыс. Бұл
талап домбырашылар үшін қиын болмаса керек-ті, себебі күй мен ән егіз ... ... ... әншілер отырып та тұрып та ән айтуды салтқа айналдырған.
Отырып айту ... ... ... ... бұл ... ... тартылатын
қайырымдарын таза игеруге ... ... ал ... ... да өз
ұтымдылығы бар, мұндай әрекетте диафрагмаға күш ... ... ... Сондықтан тәжірибеде осы екі жағдайды да шектемеу керек сияқты.
Домбырамен ән ... жеке ... ... өте ... ... ... ақырын шертілетін аспап шумақ біте ... ... ... ... ... екі шекке ауыстырады, сол кезде ... ... ... Әнші ән ... ... күш ... аспапқа да
соншалықты сергек қаруы керек.
Жалпы аспап сипаты туралы да айта ... орны бар. ... ... ... домбырасымен әсерлі шығады, ал оркестр үшін арнайы
жетілдірілген қазіргі домбыра Арқа ... ... ... емес,
оқытушылар осыған назар аударғаны дұрыс.
Әнді домбырамен ... үшін ... ... ... мелодиясын
күйге бергісіз шеберлікпен шертіп алуы керек, әнді толық және еркін шерте
алатын мүмкіндікке қол жеткізгеннен кейін ғана ... қосу ... Ал ... ... таза ... ... оған ... қоса алмай
отырған шәкіртті көз алдымызға елестетейікші.., мұнда ... ... ... ... ... кемшін түсіп отыратыны айтпаса да
түсінікті, Арқа ... ... ... ... басымырақ тартқызу
аспаппен ән қостауда жемісті нәтиже береді, біздің қазіргі ... ... ... төкпе күй репертуарын көбірек ұсынатыны ешкімге құпия
емес, төкпені білген дұрыс, дегенмен оған ... ... қол ... ... жағдай туғызады. Халық әнін оқытуда кездесетін ең үлкен
әдістемелік тұрғыдағы қате осы.
Аспап меңгеру - дәстүрлі әншінің ... ... ... ... ... ... оқытушы бұған аса мұқият болғаны абзал.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
1917-1920 ж.ж Кеңес мемлекетіндегі мәдени құрылыс48 бет
Ілияс Жансүгіров шығармашылығы3 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Ақпарат туралы25 бет
Ақпараттық жанрлар70 бет
Бейімбет Майлин17 бет
Бейнелеу өнерін оқытудың негізі45 бет
Бейнелеу өнерінің түрлері мен жанрлары37 бет
Газет тiлi - қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь