Әлемнің тілдік бейнесі – ағылшын және қазақ антропонимдерінде

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1. Әлемнің антропонимиялық бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8.
1.1. Антропоним ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2. Әлемнің тілдік бейнесінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.3. Әлемнің антропонимдік бейнесіндегі концепт теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2. Қазақ және ағылшын антропонимдерін
салыстырмалы түрде талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1.Ағылшын және қазақ тіліндегі антропонимдер құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ..26
2.2.Қазіргі ағылшын және қазақ тіліндегі әлемнің
антропонимдік бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
Ағылшын және қазақ антропонимикалық жүйелеріне арнап жүргізілген зерттеулер тек екі әртүрлі жүйедегі тілдердің өзгешелігі мен ұқсастығын анықтау үшін ғана емес, сондай-ақ олардың дүниетанымы мен көзқарасының ерекшеліктерін, ұлттық психологиясын, тарихын, зерттеліп жатқан тілді қолданатын халықтардың мәдениетін түсіну үшін де қажет. Сонымен бірге ағылшын және қазақ тілдерін пайдаланатын халықтардың қарым-қатынасы мен ынтымақтастығының жақсартылуына мүмкіндік туғызады.
Ономастиканың келелі мәселелеріне байланысты соңғы жылдары жүргізілген зерттеулердің ғылыми қарқындылығы көбінесе онимдерді үйрену аса қызық болып табылатындығымен түсіндіріледі, себебі бірнеше ғылымдардың (лингвистика, тарих, этнография, география) қосылысқан жерінде қалыптасып және сол ғылымдардың әр қайсысының кешенді әдіс-тәсілдерін қолданып, ономастика лингвистика,тарих, этнография, археология т.б. ғылымдардың көптеген мәселерінің шешілуіне мүмкіндік туғызады.
Онимдердің мәдени-тарихи құндылығы туралы тезис дәлелдерді қажет етпейді және ономастикамен айналысатын көптеген зерттеушілер үшін аксиомалық болып табылады: “дүниенің ономастикалық көрінісінде әрбір этнос пен әрбір ат қоюшы адамның мәдениетінің сипаты нақтылы түрде көрсетілген” [1.3].
Әрбір оним - бұл біріншіден, ең алдымен өз тілінің заңдарына бағынатын сөз, оның әрбір ақпараты лингвистикалық әдістердің көмегімен алынады. Бұған мысал ретінде жалпы ономастиканың әдіс-тәсілдерін пайдаланатын, бірақ фактіге негізделген мәліметтерімен ерекшеленетін роман, герман, иран, түрк, славян т.б. жеке ономастиканың бөлінуін алуға болады.
Онимия, әртүрлі онимдердің жиынтығы ретінде адамдардың тіршілік қарекетінің барлық салаларымен байланысты. Сәйкестендіру және даралау кезінде адам онимді объектіні бөлу үшін ыңғайлы тәсіл ретінде қолданады. Әрбір халық онимиясында тарихи, ұлттық-мәдени ақпараттар өте үлкен мөлшерде болады. Онда халықтың тарихы, тұрмысы, дүниетанымы, психологиясы, нанымы, қиял, әдеби шығармашылығы бейнеленген.
Онимия басқа лексика сияқты адамды қоршаған ортада болып жатқан құбылыстарға орай тез әрекет етеді, соның нәтижесінде онимдер қоғамдық өмірде орын алған құбылыстар мен оқиғалардың еріксіз тіркеуішіне айналады. “Қандай да этномәдени қауымдастықтың ономастикалық жүйесі көптен келе жатқан, тұрақты және тұйық мән деп қарастырылуы мүмкін емес”-деп ескертеді қазақстандық ономаст-түркітанушы В.У.Махпиров [3.6]. Түр-түрлі, ең алдымен экстралингвистикалық факторлардың әсерінен ономастикалық кеңестік яғни адамды қоршаған жалқы есімдер әлемі, кейде ономастикалық мәліметтердің айтарлықтай немесе толық ауысымына апаратын өзгерістерге ұшырайды.
Жаһандық, аймақтық және өңірлік ономастикалық зерттеулер болуы мүмкін.
1 Материалы к серии “Народы и культуры”. Вып.XXV: Ономастика. Кн.1. Имя и культура. М.: Ин-т Этнологии и антропологии РАН. 1993.-250с.
2 Тілеубердиев Б. Қазақ жалқы есімдерінің номинативтік қызметіндегі лингвомәдениеттанымдық аспектілері. Алматы-Арыс, 2006ж.
3 Махпиров В.У. Имена далеких предков (источники формирования и особенности функционирования древнетюркской ономастики). Алматы: Ин-т востоковедения МН-АН РК, 1997.-302с.
4 Әлімбек Г.Р. Жалқы есімдер арқылы ақпараттың берілуі мен сақталуы Қ.Р. Ұ.Ғ.А. хабаршысы // Тіл және әдебиет сериясы. 2005, N3.
5 Жанұзақов Т.Д., Есбаева К.К. Қазақ есімдері Алма-Ата “Ғылым” баспасы, 1988ж.
6 Сулейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алма-Ата: Мектеп,1989.-160с.
7 Гайнуллина. Вопросы семасиологии в учебном процессе. Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992.
8 Подольская Н.В. Словарь русской ономастической терминологии. М.: Наука, 1988.-192с.
9 Постовалова В.И. Картина мира в жизнедеятельности человека // Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира.- М.:Наука, 1988.
10 Бестужев-Лада И.В. Исторические тенденции развития антропонимов // Личные имена в прошлом, настоящем и будущем. Проблемы антропонимики.- М.:Наука, 1970.-350с.
11 Тілеубердиев Б. Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. Алматы-Арыс, 2007
12 Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. Волгоград: Перемена, 2002г.
13 Маслова В.А. Лингвокультурология. М.: Изд.центр “Академия”, 2001г.
14 Blanar V. The problem of a system of personal names // Onomastica.- Wroslaw- Warszawa- Krakow, 1970
15 Рыбакин А.И. Предисловие к словарю английских личных имен. М.: Русский язык, 1989г.
16 P.Hanks, F.Hodges. A concise Dictionary of first names. Oxford – New – York: Oxford University Press, 1997.
17 Никонов В.А. Имя и общество. М.: 1974г.
18 Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. А.: Евразия, 1995г.
19 Уфимцева А.А. Роль лексики в познании человеком действительности и в формировании языковой картины мира // Роль человеческого фактора в языке. Язык и картина мира.- М.:Наука, 1988.
20 Өтебекова Ж.Б. Қазақ және ағылшын антропонимдерінің құрылымдық, фонетикалық ерекшеліктері. А.Ясауи университетінің хабаршысы, 2007, N2.
21 Мусабаев Г. Кегенская надпись. Эпиграфия Казахстана. Алма-ата.: Наука., 1971.-205с.
22 Қондыбай Серікбол. Арғықазақ мифологиясы. Төртінші кітап, Алматы.:Дайк-Пресс, 2004.-504б.
23 Леонович О.А. В мире английских имен: учеб.пособие по лексикологии. М.:АСТ Астрель, 2002г.
24 Махпиров В.У. Древнетюркская ономастика. Алма-Ата: Ғылым, 1990ж.
25 Рыбакин А.И. Из истории английских личных имен // Словарь английских личных имен.- М.:Русский язык, 1989г.
26 Жанузаков Т. Очерк казахской ономастики. - Алма- Ата.: Наука. 1982-176с.
27 Жанұзақов Т. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. Алматы.: Ғылым, 1965.-224б.
28 Крюков М.В. Личное имя и термины родства // Ономастика Востока.- М.: Наука, 1980г.
29 Досжанов Б.Ә. Қазақ тіліндегі көне тұлғалы антропонимдер. Фил.ғыл.канд. дисс.автореф.- Астана.; 2001.-24б.
30 Рыбакин А.И. Словарь английских личных имен. М.: Астрель АСТ, 2000.-224с.
31 Леонович О.А. Очерки английской ономастике: пособие для преподавателей. М.: Интерфакс, 1994г.
32 Кенесбаев С., Джанузаков Т. О лексических пластах ономастики казахского языка // СТ, 1976, N 3.
33 Курилович Е. Положение имен собственных в языке // М.: Иностранная литература, 1962г.
34 Қондыбай Серікбол. Арғықазақ мифологиясы. Бірінші кітап, Алматы: Дайк-Пресс. 2004-512б.
35 Никонов В.А. Задачи и методы антропонимики // Личные имена в прошлом, настоящем и будущем. Проблемы антропонимики. – М.: Наука, 1970г.
36 Кляшторный С.Г.Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. М: Мысль.,1964.-289с.
37 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура. М.: Русский язык, 1976.-248с.
38 Колшанский Г. В. Объективная картина мира в познании и языке. М.: Наука, 1990г.
39 Кубрякова Е.С., Шахнарович А.М., Сахарный Л.В. Человеческий фактор в языке: Язык и порождение речи. М.: Наука, 1991г.
40 John R. Taylor. Cognitive grammar, London: Oxford University Press, 2003.-621p.
41 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным, Алматы.-2001.-N4-39-43б..
42 Выготский Л.С. Мышление и речь. Психологические исследования. М.: Лабиринт, 1996г.
43 Суперанская А.В. Языковые и внеязыковые ассоциации собственных имен // Антропонимика. Сб.ст. М.: наука, 1970г.
44 Непряхина Т.С., Рут М.Э. Ономасиологический эксперимент и типология образов номинации // Номинативные единицы языка и их функционирование. Сб.ст.- Кемерова, 1987г.
45 Исаев С., Нуркина Г. Сопостовительная типология казахского и русского языков. Алматы: Санат, 1996г.
46 Якобсон Р. Типологические исследования и их вклад в сравнительно-историческое языкознание // Новое в лингвистике. Вып.III.-М.,1963г.
47 Гафуров А.Г. Имя и история. М.: Наука, 1987г.
48 Қазақша-орысша сөздік. Казахско-русский словарь под ред. Б.Әбілқасымов, Б.Болғанбаев, тағы басқалар. Алматы: Дайк-Пресс, 1999ж.
49 Кульмагамбетова А.Ж. Языковая картина мира в антропонимах английского и казахского языков // Дисс.на соискание ученой степени кандидата филол. наук. Алматы, 2007.- 140с.
50 Арютюнова Н.Д. Язык и мир человека. М.: Языки русской школы, 1999.-896с.
51 Суперанская А.В. Общая теория имени собственного. М.: Наука, 1973г.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Шетел филология кафе
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Әлемнің тілдік ...... және ... ... ... ... ... ... ... ... жіберілді «_____» _________2008 ж.
Кафедра меңгерушісі
ф.ғ.д., профессор ...... ... ... ... бейнесі – ағылшын және ... ... ... ... ... ... отырған тақырыптың
мазмұнына сай кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... ... 47 бет
Жұмыста пайдаланылған әдебиеттер саны: 51
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: антропоним, әлемнің ... ... ... ... ... ... қолданылған әдістер: салыстырмалы талдау тәсілі.
Жұмыстың мазмұны: Жұмыстың кіріспесінде еңбектің мақсаты мен міндеттері,
зерттеу нысаны ... ... ... өзектілігі, еңбекте
қозғалып отырған мәселелердің ... сөз ... ... ... ... ... туралы, әлемнің тілдік
бейнесі туралы түсінік және олардың қалыптасуы қарастырылады.
Ал екінші ... ... және ... тілі ... ... әлемінің антропонимдік бейнелерінің қалыптасуының ұқсастықтары мен
ерекшеліктері қарастырылады.
Ағылшын және ... ... ... ... жүргізілген
зерттеулер тек екі әртүрлі жүйедегі тілдердің өзгешелігі мен ұқсастығын
анықтау үшін ғана ... ... ... дүниетанымы мен көзқарасының
ерекшеліктерін, ұлттық психологиясын, тарихын, зерттеліп ... ... ... ... ... үшін де ... ... мен міндеттері: Біздің зерттеуіміздің мақсаты - ... ... ... оның ... және даму ... ... ... Антропонимдердің пайда болу және даму
заңдылықтары, олардың құрылысы, ... ... ... ... ... нысаны болып табылады. Аталмыш
жұмысымызда жалқы есімдегі ақпараттарды: адам қасиеттерінің ... ру, ... ... туған жері, ұлты туралы ақпараттарды
қарастыра отырып, қазақ және ағылшын антропонимдерін салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қазақ және ағылшын антропонимдерін
салыстырмалы ... ... және ... тіліндегі ... ... және ... ... әлемнің
антропонимдік
бейнесі.....................................................................
...........................30
Қорытынды...................................................................
.......................................41
Пайдаланылған ... және ... ... ... ... ... тек екі әртүрлі жүйедегі тілдердің өзгешелігі мен ұқсастығын
анықтау үшін ғана ... ... ... ... мен ... ... ... тарихын, зерттеліп жатқан ... ... ... ... үшін де қажет. Сонымен бірге
ағылшын және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Ономастиканың келелі мәселелеріне байланысты соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... аса ... болып
табылатындығымен түсіндіріледі, себебі бірнеше ғылымдардың (лингвистика,
тарих, ... ... ... жерінде қалыптасып және сол
ғылымдардың әр ... ... ... ... ... этнография, археология т.б. ... ... ... ... ... мәдени-тарихи құндылығы туралы тезис дәлелдерді ... және ... ... көптеген зерттеушілер үшін
аксиомалық болып табылады: “дүниенің ... ... ... ... ... ат қоюшы адамның мәдениетінің сипаты нақтылы түрде ... оним - бұл ... ең ... өз ... ... ... оның әрбір ақпараты лингвистикалық әдістердің көмегімен алынады. Бұған
мысал ... ... ... әдіс-тәсілдерін пайдаланатын, бірақ
фактіге негізделген мәліметтерімен ерекшеленетін роман, герман, иран, ... т.б. жеке ... ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде адамдардың тіршілік
қарекетінің барлық салаларымен ... ... және ... адам онимді объектіні бөлу үшін ыңғайлы тәсіл ... ... ... ... ... ... ақпараттар өте үлкен мөлшерде
болады. Онда халықтың тарихы, тұрмысы, ... ... ... ... ... бейнеленген.
Онимия басқа лексика сияқты адамды қоршаған ортада болып жатқан
құбылыстарға орай тез ... ... ... ... ... ... орын алған құбылыстар мен оқиғалардың еріксіз тіркеуішіне ... да ... ... ... ... көптен келе
жатқан, тұрақты және тұйық мән деп қарастырылуы мүмкін емес”-деп ескертеді
қазақстандық ономаст-түркітанушы В.У.Махпиров [3.6]. ... ең ... ... ... ономастикалық кеңестік яғни
адамды қоршаған ... ... ... кейде ономастикалық мәліметтердің
айтарлықтай немесе толық ауысымына апаратын өзгерістерге ... ... және ... ономастикалық зерттеулер болуы
мүмкін. Жаһандық ... әр ... ... және халықтардың жалқы
есімдерінің типологиялық ... мен ... ... тән жалпы
заңдылықтарды ... ... ... ... ... ... универсалийлерді бөлумен айналысады.
Теориялық ономастика мәселерімен ... ... ... ... ... ... ... айналысқан. Түрк ономастикасынын зерттеген ғалымдардың
қатарына болса В.Радлов, ... ... ... ... Ал ... ... мәселері С.Кеңесбаев,
А.Қайдаров, Е.Нұрмағамбетов, Т.Д.Жанұзақов еңбектерінде орын ... пен ... ... түрк ... ... ... де жұмыс істеді. Ал ағылшын антропонимикасын зерттеумен
Л.М.Щетинин, А.И.Рыбакин, ... ... және ... ... ... G.Stewart, R.Stockwell, R.L.Track,
J.Aitchison т.б. еңбектері байланысты.
XX ғасырның лингвистикалық ғылымында “адам үшін тіл, тілдегі адамға”
деген ... ... ... ...... адам ... ... мәселелер қатарына кірді.
Берілген проблематика өте көлемді, ... біз ... ... ... тек ... бойынша жүргізілген зерттеулерді ғана
аламыз. Қазіргі ... даму ... ... ... көптеген ғалымдардың назарын аударатын ең басты объект ... ... ... ... ... Бұл, ... антропологиялық
сипатын жете түсінудің нәтижесінде тіл білімінің ... ... ... ... ... әлем ... және оның ... әр қандай түрлерін ұсынады.
Жұмыстың маңыздылығы қазіргі тіл білімінің ... ... ... мен ... ... болмысты адам арқылы бейнелеудің
тәсілі ... ... ... ... ... және аталған бір топ
мәселелерді XX ғасырда қалыптасқан антропоцентрикалық парадигма ... ... ... ... ... тіл білімін ономастикалық,
когнитивты, лингвомәдени зерттеулер аясында жаңа теориялық нәтижелермен
және тәжірибелік мәліметтермен қамытады; ... ... ... ... мәселелерінің шешілуіне мүмкіндік туғызады және жаңа
ғылыми зерттеулердің бастамасы бола алады.
Біздің зерттеуіміздің ... - ... ... ... ... ... және даму ... қарап шығу. Тілдің үш бірлікте: ойлау –
тіл- қарым-қатынас, өмір ... және ... ... пен ... қоршаған әлем мен тілдің өзара әрекет ету мәселесін көптеген
жалпы лингвистикалық мәселелер арасынан ең алдынғы қатарға ... ... ... ... ... үшін екі ... ... адамның танып білу іс-әрекеті нәтижелерінің тілде бекініп алуы ... ... ... ... ... іске ... ... күрделі
категорияларды талдау кезінде ... ... ... әртүрлілігімен де ұлғаяды (когнитивтік жүйе, ... ... ... ... Ал біз ... әлем бейнесі
және әлемнің тілдік бейнесі терминдерін ұстанамыз, сондықтан алдымен
бұлардың ... ұғым ... ... ... ... ... ... қоршаған әлеммен байланысы барысында, “теория мен
тәжірибенің күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде қоршаған ... ... ... ... ... [6,124]. Әлем ... ... сезу,
түйсінуден бастап ойлау мен сана-сезімге дейін адамның психикалық іс-
әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... осы әлемнің мүшесі ретінде
өзіне деген қарым-қатынасының түрін қалыптастырады және ... ... ... ... ... Адам ... ... жеке әлем көрінісіне
сай қарайды. Сонымен ... ... ... ... де ... ... ... бір-бірінің рухани әлеміне өзара сіңісу ... ... ... ... жасауы мүмкін. Әлем бейнесінің барлық адамдарға
ортақтығы, оның ... ... ... өз ... ... ...... ірі салаларының бірі - антропонимика
зерттейтін оним түрі. Антропонимдер ... ... ... ... ... ол әр қандай түрлерге бөлінеді.
Антропонимикон - белгілі бір ... ... бір ... ... тізімі.
Антропонимия – белгілі бір этностың барлық антропонимдерінің жиынтығы.
Антропонимдік – антропоним сөзінен жасалған сын есім.
Әлемнің антропонимиялық ...... ... ... ... бейнеленуі нәтижелерінің жиынтығы; адамның
когнитивті іс-әрекетінің ... ... ... ... ... өзгешелігімен, әмбебап және идиоэтникалық
топтардың бар болуымен, уақыт ... ... ... ... сипаттамасы мынандай белгілермен толықтырылады:
тілдік белгінің сыртқы/ ішкі жағына қарай ... атау ... типі ... ... ... ... (дезидератив) аттар, арнау
(меморатив) аттар); ұлттық-мәдени бағдар (мәдени-өзгеше реалиялар/ ... ... ... жүйе – белгілі бір этностың белгілі бір кезеңде реттелген
антропонимдер жиынтығы.
Геноним – түрк және моңғол ... ... тән ру, ... және оның
бөлімдерінің жалқы есімдері, оним ... ... ...... баласына деген тілектерін
білдіреді (ұзақ өмір; бақыт пен байлық; ... - ... пен ... - сұлулық, сүйкімділік пен нәзіктік). Сондай-ақ бұл ... ... ... өз ... ... ... тілектерін білдіретін аттар да
және баланы жаман рухтардан, көз ... ауру мен ... ... ... ... ... немесе “қорғау” аттар да жатады.
Дескриптивтер (баяндау ...... ... ... ... жерін, жағдайын; оның туылған кезіндегі қандай да бір тарихи оқиға
немесе басқа да оқиғаларды; ата–анасы ... ... ... ... ... сезімдерін білдіреді.
Меморативтер (арнау аттар) – естелік аттар, бұл есім қойылған ... ... ... басқа адамдармен, дін, идеялармен (тотемдік, теофорлық
аттар, ... ... ... ... ... бейнесі – тұжырымдамалық жүйе, адамдар түсінігінде әлемнің ... ... ... ... ... негізінде жататын
әлемнің бастапқы жаһандық бейнесі. Әлем ... ... мен ... әрекеттестігінің нәтижесінде қоршаған болмысты танып білу барысында
қалыптасатын, адамның барлық ... ... ... ... – қоршаған әлем, адам және тілдің өзара әрекеттесуінің нәтижесі.
Сондай–ақ болмысты ... ... ... және ... мәдениеттің байлығы
болып табылады. Концепт бұл құрылымы үш деңгейден тұратын ең ... ... а) ... - концептінің өзегі, концептің нақты-бейнелі
сипаттамалары, болмысты танып білудің ... б) ... - ... ... ... в) ... - ... мағынасының ұқсастығы негізінде концептердің
біріктірілуі.
Жалқы есім – антропоним түрі, адамға туылған ... ... не ... өзі ... ... негізгі толық ресми есім немесе осы есімнің бейресми
түрі.
Әкесінің аты – әкесінің атына ... ... ... бір ... – антропоним түрі, әкесінің немесе ата– бабаларының ... ... есім ... ... ... ат – антропоним түрі, адамға оның мінезіне, жағдайына, шығу тегіне
т.б. себептерге ... ... ... қоятын қосымша бейресми ат.
Тегі – анропоним түрі, белгілі бір ... ... ... ... ... ресми ат.
Патронимнен жасалған тегі – патроним немесе патронимдік жұрнақтың ... ... ... ...... қатынас әрекетінде әлем туралы ойларын
білдіру тәсілі ретінде - ... ... ... және ... өзара
әрекеттестігінің нәтижесінде пайда болатын адам санасының жемісі. Әлемнің
тілдік бейнесі әлем бейнесінің басты бөліктерінің бірі және оны ... ... ... ... ... ... зерттеуіміздің нысаны – антропонимдер болғандықтан, бізге
әлемнің ономастикалық бейнесі ... ұғым ... ... бұл ... антропонимдік ұғымының мағынасынан кең болғандықтан, ыңғайлы болу
үшін әлемнің антропонимдік ... ... ... ... Енді ... ... ... анықтап аламыз:
а) антропоцентрика. Антропонимдер және әлемнің антропонимдік бейнесі адам
үшін және адамның ... ... ... ... білу ... ... адам тек ... үшін ғана емес, сондай-ақ
өздеріне есім ретінде де ... ... ... білудегі тіл мен ойлаудың тұтастығы. Адам ... ... ... ... Ал ... осы атаулардың арасынан
антропонимдерді жасауға ... ... ... ... ... ... ортаны дискретизациялаудың белгілі бір ... ... ... ... ... және ... материал ұлттық
өзгешелігімен сипатталады.
в) уақыт байланысы арақатынастығы. ... ... ... өзіне тән сол
кездің әлем бейнесінің нақты ... және ... ... ... антропонимдік жүйесі болады.
1. Антропоним ұғымы.
Әрбір тілде жалпы есімдермен қатар жалқы ... де ... ... ... ... ... ғалымдар мен философтардың назарын аударған. Бірақ
ономастика, ғылыми мәртебесін XX ... ... ғана ... (гр.onomastike- ат қою өнері) – жалқы есімдерді ... ... бір ... ... ... ... жалқы есімдер
жинағын “Ономастика” терминімен де атайды.
Оним – белгілі бір нысанды басқа ... ... ... оны ... ... үшін ... сөз, сөз ... және сөйлем болып
табылады.
Жалқы есімдерге ... ... ... ... ... ... топонимдер (географиялық объектілердің жалқы есімдері),
теонимдер ... ... ... ... ... жалқы есімдері
немесе лақап аттары), астронимдер (аспан денелерінің жалқы ... ... ... және шоқ ... ... есімдері),
фитонимдер (өсімдіктердің жалқы есімдері), анемонимдер ... ... ... ... ... оқиғаларға байланысты уақыт
бөліктерінің ... ... ... ... мәдениет объектілерінің
жалқы есімдері), хрематонимдер (материалды мәдениет ... ... ... ... нысандарды атай отырып жалқы есімдер
сол ... ... ... ... ... ... ... белгілі социум, қоғамда, этноста жалқы есімдер алуан түрлі қызмет
атқарады. Сол себепті жалқы есімдердің сипаты мен ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени
экстралингвистикалық факторлар әсер ... ... ... ... ... ... байланысы жалқы есімдер жүйесінің басты сипаттарының бірі болып
саналады.
Антропонимика – ... яғни ... ... ... ... ... ат және ... аттарды зерттейтін
ономастиканың бір саласы. Антропонимдердің ... ... ... ... бір ... тән бола алатындығы.
Антропонимдердің пайда болу және даму заңдылықтары, олардың құрылысы,
антропонимдік жүйе , ... ... ... ... болып табылады. Сондай-ақ, ... ... ... адам ... сипаттамасын, әкесі, ру, жанұясымен
байланыстарын, туған жері, ұлты ... ... ... ... сөйлеудегі қызметін – ... ... ... және ... қоғамдық немесе отбасылық жағдайының,
басқа ұлттардың арасында өмір ... ... ... басқа дінге кіру
т.б. себептерге байланысты есімнің ауысымын зерттейді.
Кісі аттарын зерттеу - ... тілі ... ... ... ... Ол ... тілдік материал ретінде халық ... ... ... ... ... ... ... халықтар арасындағы
мәдени қарым-қатынасты, достық, ынтымақтастықты айқындайды. Кісі есімдері
арқылы ... ... көз ... ... тану ... ұлттық формасы,
тұрмыс салты, әдет-ғұрпы, ырымы, яғни этнографиясы көрініп отырады.
Кісі ... ... ... тіл ... ... рет ... ... Қ.Жұбанов. Ғалым біріккен тұлғалы кісі аттарының синтаксисіне,
оның құрылысына байыптылықпен ерекше тоқталады.
Адамдарды бір-бірінен ... үшін ... ат ... Ол ат бала ... жеті ... ... қойылады. Бастапқы кездегі аттардың қазақ тілінің төл
сөздерінен қойылғандығы ... ... ... ... ... ... Кісі аттары құрамында келетін мұндай ... ... ... ... қазақ тұрмысында балаға ат қоюда ырым, әдет-ғұрып, салт-сана ... ... ... ... ырым мен әдет-ғұрыптар ізінің кісі аттарында
сақталғанын айқын ... ...... яки елу рет бай ... ... ... ... я әкесі елу немесе сексен жасқа келгенде туғандықтан қойылған.
Ылғи қыз туа берген соң енді ... ... ... ... ... қойған. Бала тас сияқты мықты, қатты болсын деп ... ... ... деп ... қойылған. Өлген баланың орнын бассын деп
Орынбасар, Төлеген, Өтеген қояды. Өзі іште қалғанда ... ... ... қалған белгі деп, атын Белгібай қойған. Ал, ... ... атын ... ... ... ... әм көз тимес" - деген бар. Итбай,
Боқбасар, Сасықбай, ... ... ... ... шығу ... ... ... дін ұғымынша, адамның қасиеті, мінезі екінші адамға,
соның атын қойса, ауысып отырады деп түсінген. Егерде бір ... ... атын жас ... ... ол да сол ... ... болуы мүмкін деген
ұғым болған және керісінше.
Адам аты бір адамнан екінші адамға, бір халықтан екінші ... ... Бір ... өзі мыңдаған адамға қойылуы мүмкін.
Тіліміздегі кісі аттарының қойылуында белгілі бір ... ... Адам аты ... болса солай қойыла салмайды. Оның мәніне,
тұлғасына көбірек көңіл бөлініп, белгілі бір ... ... сай ... ... мәдениеті мен тұрмысына, шаруашылығы мен тарихына ... кісі ... ... отырғанын көреміз.
Қазақ халқының өте көне заманнан бергі кәсібі мал ... ... ... мал ... ... ... ат қою тарихы да ертеден бар жай
екендігі анық: Бұқабай, Қозыбақ, Ботакөз, ... ... ... ... ... Ақмарал, Жолбарыс. Қойылған кісі аттарының
кейбірі қазақ ... ... ... ... ... қарым-қатынасын
көрсетеді.Міне осы тұрғыдан қарағанымызда кісі аттары халық тарихы мен
халық тілінің байланысын айқын ... ... ... ... ... ... әлем бейнесі дегеніміз – адамдар түсінігінде әлемнің ... ... ... ... ... ... жататын
әлемнің бастапқы жаһандық бейнесі. Әлем ... ... мен ... ... ... ... болмысты танып білу барысында
қалыптасатын, адамның барлық ... ... ... ... Әлем ... ... ... әлемнің тілдік бейнесі ... ... ... бейнесі” ұғымы тіл мен болмыстың өз ара байланысының
мәселелерін шешуге мүмкіндік береді. ... ... ... мен ... ... бір-бірімен теңестіруге болмайды. Бұл екеуінің
арасындағы ... ... мен ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтарға қарамастан бұл екі әлем бейнелері
өзара байланысты.
Әлемнің тілдік бейнесінің әр ... әр ... ... сол ... ... байланысты, себебі тілдік таңбаның ... ... ... тікелей байланысында емес, адамның өмірінен көрген
білгені, көңілге түйгені білімнің негізі болып ... Әр ... ... ... тәжірибесі әр түрлі болғандықтан, әлемнің тілдік бейнесі
де сол қоғамда өмір сүрген ... ... де әр ... болмақ,
сондықтан тілдік тұлға ретінде олардың когнитивтік санасындағы әлемнің
тілдік көрінісінде ... ... ... ... ... ... үзігі
тұрады, оның тілдік бейнесі әр халықта әр түрлі болмақ. Дүниенің жалпыға
бірдей ... ... ... ... олардың санада бейнеленуінің ұқсас
болуын қамтамасыз етеді, алайда адамзатқа ... ... ... ... ... ... бейнесімен” байланысты болмағанында қарым-қатынас қызметін
атқара алмайтын. ... ... ... адам ... әлем ... бір ... ... қарастырылады. Бұл мәселені зерттегенде әлем
бейнесінің ... ... ... ... ... ... ... адам миында бейнеленуі және осы бейнеленудің нәтижелерін тіл
арқылы ... ... ... ...... әрекетінде әлем
туралы ойларын білдіру тәсілі ... ... ... және ... ... ... болатын сананың жемісі.
Зерттелген мәліметтерге сүйене отырып, біз әлемнің тілдік ... ... ... ... ... тілдік бейнесінің антропоцентрикалық сипаттамасы. Табиғатты
танып білу және оны түсіндіру тек адам мен оның ... ... ... ... ... тілдік бейнесінің қалыптасуы, өзінің жеке әлемінің
тілдік бейнесін жасайтын және сол ... өзі ... ... сол ... ... ... Ал тіл мәселесіне келетін болсақ,
адам тілге де әсер ... және өзі де оның ... ... ... тіл мен ... ... Лингвисттердің назарын аударатын ең басты
мәселелердің бірі – адамның танымдық іс-әрекеті. Әр ... ... әлем ... ... ... ... жатады. Әлемді
игеру ойлау арқылы және тілдің ... іске ... ... ... ... ... ... мен тілдің әрекеттестігі туралы айту орынды.
б) әлемнің тілдік бейнесі – дискретизация үдерісі, яғни қоршаған әлем ... ... атау ... мен ... категорияларға мүшелеу
болып табылады. Тіл әлемді ... үшін оны ... ... бөледі.
Мұндай бөлу әлемге деген белгілі бір көзқарасты ... ... ... мәдени дәстүр аясында ұғынылатын халықтың дүниетанымы
белгілі ... ... Тіл жеке адам және ... ұжым арқылы әлемді
концептуализациялау нәтижесі ретінде қарастырылады және әрбір тіл ... әлем ... ... әрбір нақты тарихи дәуірге тән қалыптасу материалы ... ... ... ... ... өз ... тілдік бейнесі болады.
Сонымен, әлемнің тілдік бейнесінің қалыптасу ... ... сол ... жүзеге асады. Әлемнің тілдік ... ... ... ... ... есептеледі және оның мақсаттарын білдіру
қызметін атқарады.
1.3. Әлемнің антропонимдік бейнесіндегі концепт теориясы.Тіл білімінде
әлемнің тілдік бейнесінің қалыптасуының ... ... ... жатады: концепт, тұптұлға (прототип), ... ... ... ... ... ... ұғым. Қазіргі лингвистикалық ғылымда
берілген терминдердің ішінен ең көп ... ... ... көмегімен қоршаған әлем бейнесін танып білудің негіздерін
анықтауға болады. Концепт “conceptus” – ... ... ... ... ... ... лингвистикада ұғым мен концепт сөздерің ... анық ... ... ... ... ұғым сөзінің
мағынасынан кең. Ұғым - әлем ... ... ... ғана негізделсе,
концепт субъективті тәжірибені де енгізеді.
Концептіде адамның қоршаған дүниені тану ... ... ... ... мен ... ... тәжірибесінің ішкі таным
дүниесі көрініс табады. Маслова А.Қ. концептінің ... ... ... ...... санамыздың ментальдік немесе
психикалық ресурстарының бірліктерін және адамның ... мен ... ... ... ... ... ... термин;
концепт – есте сақтаудың, ментальдік лексиконның, ... жүйе ... ... адам ... бейнеленген дүниенің бүкіл бейнесінің
мазмұндық бірлігі; концепт - ... іске ... ... бір ... ... тиісті лексика-семантикалық парадигма жасайтын,
мәдениеттің ... ... ... ... тіл ... ... ерекшелікте таңбаланған ұжымның білім бірлігі”.
Концепттердің мазмұны, әмбебаптылығы, ұлттық өзгешеліктері және
құрылымы айтысты ... ... ... ... ... ... ... болады, сондықтан әр тілде әр түрлі болуы
мүмкін емес деп айтылады. Басқа зерттеушілер болса, әр ... ... ... деп ... Ал біз болсақ олардың бір ... та және ... бола ... ... ... ... ғылыми зерттеулері бойынша концепттердің үш ... ... ... ... ... бейнелі көрінісі - бұл тәжірибелік білімнің релевантты белгілері,
біздің есімізде бейнеленген ... ... және ... иіс ... ... есту, дене арқылы сезіну, дәм түйсігі
арқылы қабылдау. Әлемді сезім арқылы қабылдаудың ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Берілген белгілер
біздің санамызда заттар мен құбылыстардың ... және ... ... сондай-ақ абстрактылық ... ... ... ... – бұл ... тілдік белгісі, белгілі бір
концептің басқа концепттер тобының қатарына ... ... ... дефинициясы, салыстырмалы сипаттамасы және олардың
ең басты қасиеті – тәжірибеміз жүйесіне голографиялық түрде ... ... ...... маңызы жеке адам үшін де, ұжым үшін
де бірдей. Бұл концептің құндылығы, оның ... ... ... Бұл күрделі концепте белгілі бір мәдениетті құрауға маңызды болып
табылатын ... ... ... ... ... байланысты концептті
тағы екі топқа бөледі: әмбебап (жалпыадамзаттық) және мәдени. Әмбебап
топтың өзегін ғылыми ... ... ... оған ... ... да
кіреді. Ал мәдени топтың ... ... ... қор, мәдениетті
орнату, мұра етіп алатын мәдени әдет-ғұрыптар деген терминдер маңызды ... Енді осы ... ... ... ... ... - бұл ... бір халықтың әлемде өмір сүру, өзара ... ... салт ... ... ... және ... көру,
ұғыну, қайта өзгерту тәсілдері. Мәдени қор – белгілі бір мәдениетке жататын
адамның ұлттық және әлемдік ... ... ... ... ... бұл жеке ... ғана емес, ұлттық мәдениетке қатысты маңызды
бірліктердің ... ... ... – бұл ... бір ... идеал
болып табылады және осыған сәйкес тұлға “лайықты/лайықсыз” деп бөлінеді.
Идеалдар ... ... ... ... ... ... есінде
сақталады. Бәрінен бұрын ... ... ... ол, біз ... ... ережелер болып табылады. Міне солар біздің өмірімізді
реттейді, ... біз бұл ... ... ... ... әдет-
ғұрыптар - әлеуметтік және ... ... ең ... ... ... ... ... тілде мәдени-спецификалық
концепттер көп екені анықталды. Бұлардың әлемнің ұлттық көрінісін ... зор. ... ... ... және негізгі концепттері
жатады.
Лингвоспецификалық концепттер – ... бір ... тән екі ... ие, жеке ... ... ... үшін “негізгі”, себебі оны
түсінудың “кілті” болып табылады.
Мәдениеттің негізгі концепттері – жеке ... ... үшін ... ... үшін де ... ... бар ... өзекті бірліктері. Бұған келесілер жатады: ұждан, тағдыр, заң,
отан, ерік, ... ... ... ... т.б. Ғылыми әдебиетте белгілі бір
сөзді негізгі концепт деп тану үшін, бұл сөз ... ... ... мақал-мәтелдер т.б. қатарына жатуы ... ... ... де осы ... ... болады. Қандай да бір ... ... ... ... ... антропонимдер аз
емес. Атап айтқанда дәл осылардың семантикалық мағынасы жоғары ... ... ие, ... бұл ... белгілі мәдениеттің негізгі концепті
бола алады.
Антропонимдік лексика - өзгеріп тұратын болмысты ... ... ... жылжымалы негіз. Әлемнің антропонимдік ... ... ... ... ... ... отырып, концепт
туралы теориялық ережелерді қолдану керек.
Дыбысталу ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі кісі
аттарының өзіндік ерекшелігі мол. Антропонимдердің дара ... ... ... ... ... ... кісі аттарының жасалу жолдарына тән
қасиет.
Қазақ антропонимиясына орасан зор ... ... ... бірі ислам
діні екені белгілі. Сондықтан ислам діні халқымыздың әдет-ғұрпына, тұрмыс-
салтына ғана емес, балаға ат қою ... де көп ... алып ... ... ... ... қарағанда қазақтар арасына ислам діні баяу
тарап, әруаққа, тәңірге табыну ... ... ... ... ... ... дініне байланысты кісі есімдеріне қарағанда
түркілік есімдер көп қолданылған.
Қазақ адам есімдері құрылымы, фонетикалық құрылысы мағыналық топтары,
тұлғасы, ... ... мен ... ... ерекшеленіп, құрылымы
жағынан негізгі, туынды сөздер түрінде қолданылады. ... ... ... ... ... тән сөз ... ... мен функционалды-
грамматикалық аффикстер арқылы немесе біріккен сөздер түрінде күрделеніп
жасалады.
Қазақ есімдеріне қарағанда ... ... ... жүйесінде
ерекшелік мол. Өйткені агглютативті тілге жататын ағылшын тілінде, яғни
қазақ тілі мен флективті тілге жататын екі ... ... ... ... болуы заңды да. ... ... ... ... ... ... аударылуында транскрипция бірқатар
қиындықтарға мәжбүр етеді [20,38].
Антропонимдер тілдік семиотикалық таңбалар ... ... ... ... өз әлемін құрып, сол әлемнің тілдік бейнесін бере алады. Осы
когнитивтік тілдік бейне ... ... ... (ономастикалық деңгей)
бейне болып табылады, себебі олар ... ... ... ... ... құрайтын, сипаттайтын жалқы есімдер
негізінде қалыптасқан ... ... ... біздің жұмысымызда тілдік бірліктер арқылы, ... ... ... ... танымдық, когнитивтік құрылымдар,
категориялар болып табылады. Осы концептілерге ұйытқы болып ... және ... ... ... ... ... да сол ... мифонимдер, антропонимдер, топонимдер, зоонимдер т. б. ... ... және ... ... көп ... ... келеді, яғни бір-бірімен қабысқан, тұтасқан күйінде ... ... ... ... есім ментальді ұғымдарды көрсетеді және де
қалыптастырады, ал ментальді ұғымдар, ... ... ... ... ... – таным бейнесі, ал сол таным бейнесін біз ... да ... ... яғни тани ... ... ... антропонимдер,
антропонимикалық концептілер дүниенің болмысын түрлі ... ... ... ... т.б. көрсетеді. Дүниенің болмысын
мифологиялық, тарихи, эстетикалық, саяси т.б. қырларында тану – адамның,
этностың тұрмыс-тіршілігіне, ... ... ... өмір ... жатқан заманына байланысты екені анық. Сол себепті
тілдік көрініс – ... ... ... ... ... ... ол
қабаттар дүниетанымдық өзгешеліктермен, хронологиялық (диахрониялық)
сипаттарымен ерекшеленеді.
Әлемнің дүниетанымдық бейнесін ... біз ... ... ... ... ... ... мифтік антропонимдік қабаттан
бастап суреттеуді жөн көрдік. ... ... ... ... ... ең ... болып саналады, сол танымның аясында адамға,
дүниеге, қоршаған ортаға, өмірге, өлімге, жанды ... ... ... ... түсініктер, түйсіктер, ұғымдар қалыптасады.
Сонымен, әлемнің қазақ тіліндегі антропонимиялық бейнесін суреттеудегі ... ... ... ... ... ... және олардың коннотациялары, лингвоментальды кешендері
болып табылады.
Осы ... ... ... ... ... мұражай сияқты ескерткіш
нұсқасы болып табылатын Қаракеңгірдің Сарыкеңгір ... ... ... Алаша хан мазары еріксіз ойға оралады.
Алаш атауына қатысты ең көне ... ... ... ғалым Ғ.Мұсабаев
өзінің “Кеген жазуы” деген еңбегінде келтіреді [21,27]. Мұнда тек қана
“Алаш” сөзі ... ... ... ... мән мағынасына дәлелді жауап
табылғандай Ғ.Мұсабаев дәлел ... Іле ... ... ... ... ... Тасқа: “Алты елдің ұлы ханы Алаша” деген жазу қашалған.
Мұның жазылу мерзімі ғұндар заманына ... бері ... ... ... IV ... ... тұжырымды пікір айтады.
Бұл орайда ... ... ... ... Ш.Уәлихановтың, А.Янушкевичтің ел арасынан жинаған аңыз-
әңгімелері, күнделік ... ... ... көңіл аударады. Бұл
еңбектердің бірінде – алапес болып туған баланы, екіншісінде – ... ... ... үшіншісінде – Ұлытаудан асырып тастаған баланың
әскер басы ... ...... ... үшін ... сөзін ұран
еткені жөнінде айтылады. Соның қай-қайсы да Алашаның хан болғанын, қара
халықты соңынан ... ... ... ... тиек ... ... да ... дүниетанымындағы ең көне, ежелгі
мифоантропонимдердің бірі – Алаш (Алаша) хан. ... ... ... Алаш ... ... ... ... хан жалпы хандардың бабасы, моңғол
мен татардың атасы”
М.Ж.Көпеевтің шежіресінде : “Бұрынғы заманда қазақ ... ... ... руға ... ат ... екен. “Алаш” деген атты ұранға қойып, жауға
шапқанда “Алаш-Алаш” деп шабыңдар, ... ... әкең ... да ұрып ... - деп бата ... Алаш алаш ... Алаша хан болғанда, үйіміз ағаш болғанда,
ұранымыз “Алаш” болғанда, үш жүздің баласы ... емес пе ... - ... сөз ... ... ... деректерге қарағанда Алаш (Алаша) тек қана хандардың арғы ... мен ... ... ... ... ... көне ... (қазақтың)
атауы да болған көрінеді. Алаш – ... ... ... аңыздар,
әпсаналар, мифтер жеткілікті. Олардың бірінде (М.Ж.Көпеев жазып алған
нұсқасында) Алаш ... ... би ... етіп көрсетіледі: “Қырық сан қырым,
отыз сан ұрым, он сан ... ... сан ... он сан ... ... би ... ноғайлының елі бір ала тайдай бүлініпті.
“Ала тайдай бүлдірді” деген сөз содан ... ... ... ... ... өмір ... “Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы
би” деген аталы сөздің қалыптасқан кезеңі болса ... ... ... ... кісі ... Сол ... бірі болған Қызыл Арыстан деген кісі
Бұқарада тұрып өмір ... ... хан ... елді ... бір қыз ... сол ... бір
бала “сауысқанның аласындай ала тауады”. Қызыл ... ... ... ... ... ... әрі ... жібереді. Майқы би баланы үйіне
алып келеді де, өзі тәрбиелейді. Батыр болып өскен ... ... ... ... ойы болады, бірақ Қотан, Қоғам, Қондыгер, Қобан, Майқы
билер есейген баяғы ала баланы “ел ... жұрт ... ... “Ұлытаудың басына алашамен көтеріп алып шығып хан сайлапты; ... деп ат ... ... Алаш – ... (хан) ... ... ... мазмұндық, мифологиялық, тарихи т.б. деңгейлері, яғни қабаттары бар
деп айтуымызға хақымыз бар. Мифтерде, мифтік аңыздарға әдетте мифтік уақыт
пенен ... ... ... жүре ... ... ... бір ... тарихи
уақыттың бірнеше кезеңі де берілетін кездері ... Біз ... ... ... ... ... санға байланысты оралымдар ... ... отыз сан ... он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт, он сан ноғайлы”)
біріншіден таза мифтік ... ... ... ... “он” т.б.)
меңзейтін болса, этнонимдік атаулар (“қырым”, ... ... ... ... ... халқының түрлі тарихи кезеңдерінен елес
береді. Мәселен, қазақ-түркі тарихында “Ноғайлы ... ... ... “қырым”, “ұрым” атауларымен байланысты ... ... ... ... ... ... Мысалы, С.Қондыбай түркі-қазақ
эпосында, мифтерінде орын алған мифонимдердің мифтік астарын ... ... Ұрым ... ... ... ... ... қабаттың қалыптаса бастау уақыты ретінде б.з.II-V
ғасырларда өмір сүрген Юэбань (Үрмен, Ұрым) конгломераты болды”[22,21].
“Отыз сан ... ... ... сөз ... ... ... үлкен
хронологиялық, этномәдени дәуір – “Ұрым қабаты” өз кезегінде VI ғасырдан
басталған “ресми түркі” ... ... ... Ал енді ... сан ... сан ... “он сан оймауыт” т.б. көне ... ... ... ... би өлгенде” бүкіл алашты (түрікті), керек десең
олармен қоса моңғол мен ... ... ... ... болып туылған Алаш (Алаша) болып тұр. “Орманбет би өлгенде” деген
ұғым тек қана қазақтың емес, ... ... ... ... ... ауыз ... ... кездеседі.Соған қарағанда осы
аталған халықтардың арғы бабасы тарихында Ормам(н)бет ... ... ... аса маңызды тарихи оқиға, меже болған деп ... ... ... ... ... оза келе мифсіздену, қарабайырлану,
өзгеру үрдісіне ... Сол ... ... мифі де, Алаш – ... мифі ... ... ... сол себепті осы мифтер мәтінінде кейінгі тарихи
кезеңдерге қатысы бар беймифтік сарындар, деректер ... ... ... мифте Ұрым заманы қабатында “ноғайлы заманы” және ... ... ... ... деректер, түсініктер сақтаулы.
Алаш идеясы – бүлінген заманда (“Орманбет би өлгенде”) халықты, елді бір
ту астына біріктіру, бір ұранмен рухын ... яғни ... ... ... ... ... Осы идея – Алаш – ... культі сонау мифтік
бағзы заманнан бері қазақ даласында, қазақ халқының ... ... ... ... сақталып келеді. Оған мына жоғарыда келтірілген
аңыз (сондай-ақ өзге аңыздар) “Үш ... ... ... ... ... сөз
орамдары айғақ бола алды.
Сонымен, “Алаш” антропонимиялық концептісінің құрылымы өте кең әрі терең,
этномәдени ... ... көп ... ... ... ... жеткен болар. Осында когнитивті құрылымдар когнитивтік-
ментальді кешен ретінде дүние болмысының белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... концептілердің жүйелі
жиынтығынан құралмақ.
Талдап қарастырамыз десек антропонимиялық ... өте көп, ... ... ... ... ... диахрониялық)
меншігі әр түрлі, қызмет еткен ортасы әр алуан, қазақ дүниетанымындағы
орны, мәні ... деп ... ... Осы мол ... ... ... енгізу үшін шартты түрде болса да ... бір ... ... ... ... ... ... біз концептілердің түрлі
“табиғи” өздерінің болмысынан туындайтын өзгешеліктерін ... ... ... ... ... немесе типке бөлдік. Мәселен,
мифтік танымның аясында ... және ... ... ... болу ... ... болып саналатын мифоантропонимиялық концептілерді үлкен бір типке
(түрге) жатқызамыз. Соның бірі – ... ... ... концептісі,
осы типтегі мифоантропонимиялық концептілер негізінен ... ... ... ... фольклор – мифологияның қоймасы.
Ендігі бір антропонимиялық концептілердің түрі – ресми ... ... ... ... жататын көне түркілік ... ... ... ... ... көне ... ... дүниетанымын
антропонимдер арқылы көрсетеді.
Заман өзгерген сайын сол ... ... ... ... ... деген
көзқарас та өзгеріп жататыны белгілі. Сол үрдісті ... ... ... ... қазақи (есен-қазақ) заманының (дүниенің) көрінісін ... ... ... этномәдени болмысын көрсетуге
әрекет жасадық.
Ең соңғы – ... және ... ... ... жаңа ... болып
келетін антропонимиялық концептілер, әрине, “жаңа заманғы” антропонимиялық
концептілер болмақ, бұл ... ... ... ... түрде
алынғанын ескеруіміз қажет, себебі антропонимиялық концептілер этномәдени
мазмұны жағынан алып қарағанда да, диахрониялық тұрғысынан алып ... ... ... ... ... ... аталған антропонимиялық концептілерді, олардың типтерін
түгелімен, жан-жақты ... деп айта ... ... ... саны көп, ... ... толық сипаттап беру мүмкін ... ... жаңа ... ... табылып қалуы анық.
Осы бөлімдегі жұмысымыздың мақсаты – негізгі антропонимиялық концептілер
арқылы әлем бейнесінің көрінісіне анықтау әлем бейнесі дегенде тек ... ... ... ... ... ортаның , қоғамның, заманның,
тіршілік болмысының бейнесін анықтау болып келеді. Осы ... ... ... ... әр ... сай әлем ... басты сипаттарын анықтағанымыз жөн болады.
Мәселен, біз қарастырып ... ... ... 1) атам ... көксеген бірлік идеясы ... ... ... ... ... 3) ... құдіретті хан идеясы бар.
Сонымен қатар өткен заманнан елес беретін “Ұрым заманы (дәуірі)”, “Орманбет
би өлген” тарихи ... ... ... ... ... ... ... лингвоментальді деректер бар. ... ... ... ... да ... ... ... табуы мүмкін. Мәселен, С.Қондыбай Алаш этимологиясын ... ... ... ... ... Ал-ажи, Ал-әже болған, ал бұл есім әйел
құдайының аты – матриархатты ... ... ... кейін ер
құдайының аты болды деген жорамалды алға былайша тартады: ... ... ... ... от ... ... Al, означающей “изначальный,
красный и берущий. Очевидно, Алаш ... было ... ... ... ... ... Ал-ажи, Ал-әже – Алаша. Только после эпохальной
победы патриархальных отношений в древнем обществе ... стал ... ... ... ең көне ... ... ... “Казахская
мифология. Краткий словарь” атты сөздігінде келтірілген Алатайлы ... ... ... ... ... Асан Қайғы, Әспембет, Жиренше, Көкше,
Майқы би, Өгіз хан, Шаншар; Шорабатыр, Шолпан т.б. ... сол ... ... бар ... ... ... ... білгірлігіне орай аталмыш лингвоментальды өрістерді,
кешендерді кеңейтіп немесе тарылтып қарастыруға да ... ал ... ... ... мәдени-интеллектуалдық деңгейіне байланысты
осы “өріс-кешен-концептілерді” әркім әр мөлшерде қабылдайды, меңгереді.
Жоғарыдағы біз ... ... ... ... ... ... қырында қаралмақ, бұл жерде біз оны назардан тыс қалдырамыз.
Ғаламды, яғни дүние болмысын құрайтын, соның ... ... ... ... ... танымдық бөлшектер, қағидалар, ұғымдар жоғарыда
тізімін келтірген мифоантропонимдердің лингвоментальді ... ... ... ... қатысты жетекші ұғым ... ... ... мынадай көрінісін береді.
Абақ – Алаша хан сияқты қазақтардың ең ... ... ... ... ... ... хан – ... мифический основатель
казахского государства, то Абак ... его ... и ... ... ... ... немесе осыған ... ... ... ... эпостық жырларында сақталған.
Мысалы, “Айсыл ұлы - Әмет” эпосында Әмет (Абақ) Жәнібек ханмен ... ... ... ... ... Бір өзі ... ... ханның қызын
өзімен ала кетеді. Хан Алау батырға үш жүз сарбазын беріп қуғынға жібереді,
бірақ Алау батыр сарбаздарымен Әмет ... ... ... бірге қалады,
сөйтіп болашақ қазақ халқының негізі қаланады.
“Аңшыбай батыр” эпосының кейіпкері – ... ... да ... ... ең ... ... ... тұрғысынан қарағанда Аңшыбай
аңшибаидтер ... ... ... көне ... басты немесе жетекші сипаты “бірінші,
әуелгі, ... ... ... ... ... Алаш – ... арғы
бабасы”, яғни бірінші патша, “моңғол мен татарлардың атасы”, яғни түп
атасы; Абақ – ... ең ... ... ... ... да – ... Қазақтың ежелгі танымында Майқы би – ... түп ... ... түбі бір, түп ...... би”, - ... орамын білмейтін қазақ
болмаса керек.
Майқы би мифологемасын С.Қондыбай тым арыға, матриархат дәуіріне ... ... ... ... мифологиядағы бірінші адам – Иима ... ... ... ... кең ... ... антропонимінің осындай
уақыттық жағынан келгенде ежелгілік және ... ... ... ... ... ... ... өрісі кең әрі бұл мифоантропонимнің
көнелігін дәлелдей келе С.Қондыбай “Майқы” ... ... ... ... да – ... Ұлы Баба, бірақ қазақ жады оны әйел ... ... ... ... – Майқы би ретінде біледі.Бұл патриархаттық
жағдайдағы әйел ... ... ... түсіндіріле бастауының айқын
мысалы болып табылады”. Сөз жасалуы мынандай жолмен ... ... ... ... есіміне “ай” немесе “айы” (Тәңір – иелер ... ... ... атауы) сөзінің жалғауынан “йамай/йамайы” немесе
“йимай/йимайы” сөзі ... ... өте сөз ... ... ... “май/майы” варианты пайда болады да, оған “-құ/-қы” ... ... ... Майқы” есімдік тұрпаты қалыптасты.
Осы және басқа дәйектемелердің негізінде ... ... ... ... ең бастапқы тұрпаты: дей-түркілік екенін дәлелдейді.
Сонымен “Майқы би” мифоантропонимиялық концептісінің де басты идеясы,
лингвотанымдық ... ... ... ... ... ең алғашқы адамы, түп
қазығы, ұлы бабасы ... ... ... тұр. ... ... адамның,
халықтың, яғни этностың өз орны, оның шығу тарихы, төркіні осы ... ... ... ... қағидалы түсінік – ең басты, маңыздылығы жағынан
бастапқы түсінік болып келеді. Кез ... ... ... ежелгі
дүниетанымында алғашқы ел адамы, сол халықтың, тайпаның тұңғыш адамы, түп
атасы киелі ... ... ... ол сол ... ... ... ... қасиетті адам. Сол себепті ол – патша, би, Ұлы баба.
Сонымен, мифоантропонимиялық концептілер ... ... ең ... ... ... ... ... Осы қабаттың
немесе деңгейдің басты сипаттарын жоғарыдағы еңбектерге қарап, дұрыс болжам
жасап өттік. Осы бөлімде талданған, ... ... және ... ... ... мен ... ... арғы бабаларының
дүниеге, елге, жаратылысқа, адамға, мемлекетке деген көзқарасын, танымын
көрсетеді. ... ... ... ... ... антропонимдерге қатысы бар мифтік аңыздар, әңгімелер кіреді.
Ал мифоантропонимикалық мифтік аңыз, әңгімелерге кейінгі дәуірлердің үлесі
іспетті ... да ... ... бар ... кіріп, сіңісіп кеткен. Сол
себепті кейбір мифоантропонимиялық концептілердің мазмұндық өрісі ... ... ... ... келеді.
Белгілі қазақ ономасты, профессор Т.Жанұзақ қазақ антропонимиясының даму
тарихын төрт ... ... ... ... кезең – көне түркілер
дәуірі ... ... ... – орта ... ... (X-XVII ғғ.); ... – XVII-XIXғғ.; төртінші кезең – кеңес дәуірі [26, 16-23]. Осы төрт
кезеңге қатысты қазақ антропонимдерінің негізінен тілдік ... ... ... ... әр ... жемісі іспетті антропонимдеріне
қатысты болған этномәдени, идеологиялық т.б. факторларды атап ... ... ... ... ... әсерін, ықпалын
қысқаша болса да сипаттаған.
Мәселен көне түркі дәуірінде пайда ... ... ... қазақ
тілінде нұсқалары бар антропонимдердің этномәдени мазмұнында Тәңір (көк),
күн, ай, тау, су т.б. ... ізі бар ... ... атап
көрсеткен болатын [26, 16]. Әрине, көне тұлғалы қазақ антропонимдері тек
қана сол көне түркі заманындағы ... ... ... ... ... ... болмайды, себебі кез келген жалқы есім ... ... ... де ... ... ... нәтижесі болып
табылады. Осы тұрғыдан келетін болсақ, ономастикалық ... және ... көне ... антропонимиялық концептілердің
этномәдени мазмұнын аршып көрсетіп, қазақ тіліндегі әлемнің антропонимиялық
бейнесін сипаттауымыз қажет.
Руникалық ескерткіштерінде кездесетін көне ... ... аса ... олар қағандардың есімі болып келеді. Ал енді көне ... бір ... ... ... ... Махмұд Қашғаридің “Диуани-
лұғат-ат түрк” еңбегінде кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... саны біздің пікірімізше аса көп
емес, сол себептен ... ... осы ... оңай ... ... Тағы бір ... жағдай – көне түркі
антропонимиясы арнайы ... ... ... ... ... Осы жәйттерді есепке ала отырып, біз көне ... ... аз да ... ... түрлерін қазақ
тіліндегі әлемнің антропонимиялық бейнесін жасаудағы өз ... ... V- VIII ... түркі дәурі – Т.Б.) тән антропонимдер
жөнінде : ... ... үй ... мен жабайы аңдардың, табиғат атаулары
мен өсімдіктердіің және ... ... ... кісі аты ретінде
қойылып отырған”, - дейді өз ... [27.27]. ... ... ... ... зерттеген Б.Ә.Досжанов, Т.Жанұзақов көрсеткен
антропонимдер қатарына ... ... ... ... ... “Ақбас”; туыстық атауларға ... ... ... ... “Баһадүр”; білімге, ақылға байланысты Билге
құтлұғ хан “Ақылды құтты хан”; байлық, құт, берекеге ... ... ... ... ... байланысты антропонимдер: “Тюзлюк”,
“Ымырашыл”, Тюзел-бек “Дауласуды жалғастыратын бек, делдал”, “Түзелбай”,
“Түзгенбек” секілді және ... ... ... ... күнге
жетіп отыр” [29,8].
Жоғарыда көрсетілген антропонимдердің мағыналық типтері тек көне ... ... одан ... ... ... ... Көне түркі
антропонимдерінің кейбір типтері ... ... ... ... замандарынан келе жатқан болуы керек. Солай дейтұғын ... ... ... ... ... онтологиялық төркіні тым арада
жатыр. Осы тұжырымдамамызды ... ... ... ғана ... ... дәстүр өте өміршең болады, дәуірден-дәуірге, ғасырдан-
ғасырға ауысып отырады, ... ... ... және ... ... ... ... барлық кезеңдерінде сабақтаса
жалғасып, күні ... ... ... Басқаша айтқанда, кейбір
антропонимиялық концептілер ғасырлар бойы ауысып ... ... ... ... ... сақталған,
жалғасын тауып тізіліп келе ... ... ... ... ... бірі – “Франграсйан”- “Афрасшаб”-“Алып ер тұңға” - “Асянь-ша” -
“Асан қайғы”. Осы антропонимиялық ментальді ... ... ... әдіс ... ...... ... барлығы да бір бейненің
әр ғасырдағы, әр түрлі ортадағы вариациялары болып табылатындығын анықтаған
Қондыбай Серікбол болды.
Франграсйанның мифтік – ... ... ... ... ... ... кезеңі – б.з.д. II-I мыңжылдықтар ... ... ... ... ... қола ... ... – б.з.д. II-V ғғ., Ұрман және
одан кейінгі көк түркілер заманы; ал Асан қайғының – б.з. XIV ... ... ... пікіріне сүйенсек, Франграсйан – Афрасиаб – Алып ер тұңға
– Тұранның билеушісі, Ілкі Төр ... ... және ... ... ... болса, Асянь-шад көк түркілерді Өтүкен үңгірінен шығарушы, яғни
үңгірдің иесі ... ... Ал ... Асан ... ... Жерұйықты іздеуші,
Тескентауды асып кетуші бейнесінде, ортағасырлық философ кейпінде қазақ
фольклорында кеңінен ... үш ... ... ... ... ... ... басты сипаттары сақталған. Ал ол сипаттардың пайда болу, сақталу
себептері негізінен ... осы ... ... байланысты
болып келеді, әңгіме шынайы, бастапқы этимологиясын табуда болып ... ... ... ... ... ... негіздерге сүйене жүргізілу керек. Басқалап айтқанда, этимонның
(сөздің ілкі түбірінің) төркінін, мағынасын, әйтеуір кез ... ... ... бір-екі тілден іздеп табу жеткіліксіз, сол этимонға, сөзге
қатысы бар лингвоментальді, ... ... ... ... ... сөздің этимологиясын дәйектеу абзал сияқты. Олай ету үшін ... ... ... ... қажет.
Мәселен, көне қытай дерекнамаларында кездесетін Асянь-шад есімінің тілдік
төркінін ... ... ... ... ...... ... үрдіс – тенденцияның тағы бір көрінісі. Көк түркілердің,
яғни жалпы түрік халықтарының ... ... бірі ... ... қытай,
иран, хотаносақ тілдерінде қойылуы керек пе? ... сол ... ... ... өз ... өз ана тілінде қоя алмағаны ма?
С.Г.Кляшторный Асянь деген есімді ... ... ... ... деп есептейді: Ашина рудың аты болса, қытай тіліндегі сянь білге деген
сөздің аудармасы [36]. ... ... Asana ... сөз иран ... ... мағыналарында қолданылған. Асана деген сөздің этимологиясын
С.Г.Кляшторный [36, 111] хотаносақ ... ... ... ... жақындастырады.
Байқап қарасақ, жат тілдерден “құлағынан сүйреп” әкелінген этимологиялық
талдаулар “Асан” түркі ... ... ... ашып бере ... ... ... яғни дүниетанымдық) ғылыми тілмен
айтқанда, когнитивтік фактор ескерусіз қалған. Бұл ... ... ... көне ... олардың кейінгі ұрпақтарының дүниетанымдық,
мифологиялық тарихи-мәдени болмасы жатады.
“Алаш”, “Майқы би”, “Абақ”, ... ... ... ... жатқан “Афрасиаб – Асан-шад – Асан қайғы” кешенді
концептілердің дүниетанымдық архетиптік ортасы бір – сол ... ... ... ... ... “алғашқы патша”, “Ілкі Төрдің қорушысы”,
“Түп ата”, “алғашқы адам”, “мемлекетті орнатушы”, ... ... ... Осы ... ұғымдарды есепке ала отырып, талай ғасырлар ауысса да
сабақтасып, жалғасын тауып келе жатқан дей-түркілік, қазақи дүниетанымдық
болмысы ... ... ... ... ... ... ... “Асан” антропониміне қатысты когнитивтік мәліметтер “Асан
қайғы” антропонимиялық концептісінің ең көне, мифологиялық қабатына ... ... ... қабаттарда Асан қайғыға қатысты ментальді
түсініктер жергілікті, яғни ... ... ие ... бір ... ... ... ... қарақалпақ, татар. Қырғыз т.б.) фольклорына
енді.
Көне түркі заманында орын алған және де осы ... ... ... ... сол көне заманның және қазіргі заманның ғаламның
антропонимиялық бейнесін құраған деуге толық ... бар. ... ... ... ғаламның антропонимиялық бейнесі тек ... ... ... деген тұжырым жасалмауы керек. Қоғам өмірінің
бейнесі, болмысты тану және оның антропонимдерде бейнеесі ауқымды ... ... ... ... да түрлі лингвоментальді деректер
енген.
Мәселен, көне түркі және қазіргі қазақ антропонимиялық концептілерде аң,
жануарға ... ... ... бар. Осы ... ... төркіні бір болғанымен, әр дәуірде олардың ментальді танымдық
бейнесі бірдей емес, ... ... ... ... ... ... ... байқалады. Мысалы, көне түркі антропонимиясында –
қаған, қаған әулетінің билік иелерінің ... ... ... ...... аттары жиі кездесіп тұрған.
Аң атынан жасалған екі-үш ... ... ... ... ... ... ... кеткен көрінеді: Arslan Xan, Bekes Arslan ... Xan т.б. ... ... сол ... ... ... бір ... болып табылады, себебі ... ... ... ... ... екені анық.
Әдетте, қазақ антропонимдерін белгілі бір лексика-семантикалық топтарға
бөлгенде, мәселен, “аң, ... ... ... антропонимдер” дей
келе, көп жағдайда сол топтағы ... аң, ... ... ... ... ... сол ... “культтерге байланысты”
деп шолақ қайыра салады. Ал, шынтуайтқа ... ... сол “аң, ... ... ... ... құрылымы, көрінісі
әр қилы, әр тарихи кезеңде өзгеше болып келеді.
Осы тұжырымымызға қатысты ... ... көне ... ... ... Б.Ә Досжановтың пікірін келтірейік:
“Сәбиге аттың берілуі, көбіне оның бойындағы ... бір ... ... ... ... ... мұнда негізінен туынды мағынаға
мән беріледі. Алтын, ... ... ... ... оның ... ой ... ... түс, аң дегенді көрер едік, ал ... ... ... “Ақ көңіл”, “Ақ жол”, “Арыстан жүрек”, ... ... ...... ... қалыптасқан туынды
мағына. Антропонимге айналуға негіз болған осы – соңғысы. ... ... мен ... ... арасында айырмашылықтар бар. Уақыт
талаптарына сай еніп жататын ... ... ... ... ... ... мүлде алшақ әрекетті көруге болады. Мысалы, Барақ
есімінің алғашқы мағынасы көне түркі тілінде ... ... аңшы ... ... қазіргі тілімізде “барақ ит” деп сол ... Оның ... көне ... ... байланысты. Алайда
антропоним ретінде туынды мағынасы басты назарда ұсталады. Соңғы ғасырларда
тарихта болған Би Барақ, Барақ хан, ... ... ... ... ... ... ерен қасиеттері ескеріліп, бұл есімнің әуелгі мағынасы
жойылып, ауыс мағына иемденеді. Келесі ұрпаққа бұл ... ... ... т.б. ... деген ниетпен жүзеге асты. Алпамыс, ... т. ... де ... ұқсас мағыналық өзгерістердің себебінен жаңаша
сипатқа ие ... ... [29, ... ... ... қалыптасуына әсер ететін, тарихи
кезеңдерге сай антропонимиялық концептілердің ішкі этномәдени мазмұны болып
табылады. Жоғарыда көрсетілгендей белгілі бір ... әр ... ... түрлі дүниетанымдық көзқарас, басқаша эстетикалық талғам болады.
Дүниенің тілдік бейнесін суреттейтін этностың әдемілік заңдары, ... ... ... ... ... Әсемдік - өмір туралы ұғымы
болатын болса, ... ... ... ... ... ... танымдық дүниенің бейнелері ұлт мәдениетінің арнасында
тоғысады.
Қазақ ономастикасында саяси сана ... және ... ... туындаған топонимдер мен антропонимдердің пайда болуы ... ... деп ... де болады. Белгілі ... ... ... ... яғни ... ... ұрпақтары жайлап отырған ата ... ... ... ... талай рет үлеске ұшырап сапырылысқа түскен топонимдік және
антропонимдік аталымдардың тарихи іздері ... ... ... ... емес пе? ... ... жерінде де бұл құбылыстың жеті қабат
қатпарлары сыр бүгіп ... ... ... ... ... ... мән
мағынасын ұғына білген саналы азаматқа талай тарих бүктемелері жазылып,
құпиясын ашпақ. Біздің жыл ... ... ... ... ... қонысында там –тұмдап болса да ... ... ... парсы
тіліндегі елді мекен, жер атауларының елес ... ... ... осындай талай қатпарлы шындықтың өзекті буынын ұстатары да ап-
анық аңғарылады.
Ал VII-VIII ... ... араб ... XIII ... ... жорықтары, XV-XVIII ғасырлардағы ұзақ ... ... ... ... ... ... ... түрік халықтарының жерін
жаулап, бодандық қамытын мойына ілген Ресей империясының қанды қасап
жорықтары елді ... жер ... ... ... ... іздерін
қалдырды. Қазақ жеріне жан-жақты анталай ұмтылған осы ... ... ... ... діні мен діліне, тілі мен ұлттық салт-
санасына жауыға тиіскен, ... ... мен ... ... ... ... ... жергілікті халықтың ұлттық
ділінен тайдырып, маргиналдық санадағы тобырға айналдырып жібере жаздады.
Ал социалистік ... ... ... ... ... зорлау, қинау,
жазықсыз жазалауды өмірге ендіру арқылы бір қалыпқа түсірілген ... ... ... ... ... 2001, 26 бет) ... ... жүзеге асырды. Осы
арқылы халықты тарихи жадының бір саласы ретінде қалыптасқан тұрақты тарихи
ұлттық ұғымына айналған елді мекен, жер ... ... ... ... ... бір көлемді үзіндіден жалқы есімнің ұлт ... ... оның ... ... ... ... байқап отырмыз.
Біріншіден, мейлінше саясиланған қоғам идеологиялық мәні бар ... ... ... себепкер болады, ал саналы қойылған атау -
сол қоғамның “үйретінді” менталитетін қалыптастырудағы ... бір ... ... Осы ... екі ... да ... ... (топонимнің,
антропонимнің) концептілік табиғаты көрініп тұр, демек жалқы есімнің ұлт
ділімен, менталитетімен ... ... ... ... ... ... шартты түрде дүниенің мифонимиялық,
антропонимиялық, топонимиялық т.б. бейнелері ... ... ... жеке категорияларына сәйкес ... ... ... ... ... ерекшеліктері, өзгешеліктері болары анық,
себебі аптропонимикалық концептілер негізінен адамды, адамға ... ... ал ... ... ... ... ... географиялық ортаны, табиғи және антрогенді нысаналарды танымдық-
ментальді тұрғыдан тілде көрсетеді.
Мәдениеттің негізгі концепттері – жеке ... ... үшін ... ... үшін де ... ... бар ... өзекті бірліктері. Бұған келесілер жатады: ұждан, тағдыр, ... ... ... ... зиялы қауым т.б. Ғылыми әдебиетте белгілі бір
сөзді негізгі концепт деп тану ... бұл сөз ... ... ... ... т.б. қатарына жатуы керек. Біздің ойымызша
антропонимдерді де осы ... ... ... ... да бір ... негіз ретінде апеллятив қолданылатын антропонимдер аз
емес. Атап айтқанда дәл ... ... ... ... ... құатқа ие, сондықтан бұл ... ... ... ... бола ... ... - өзгеріп тұратын болмысты танып білу
тәжірибесін белгілейтін.жылжымалы ... ... ... ... ... кезінде эмпирикалық дәлелдерге сүйене отырып, ... ... ... ... керек.
Дыбысталу жағынан болсын, құрылымдық жағынан болсын қазақ тіліндегі кісі
аттарының өзіндік ерекшелігі мол. Антропонимдердің дара ... ... ... ... түрлері қазақ кісі аттарының жасалу жолдарына тән
қасиет.
Қазақ антропонимиясына орасан зор ықпал еткен факторлардың бірі ... ... ... ... ... діні ... ... тұрмыс-
салтына ғана емес, балаға ат қою дәстүріне де көп өзгеріс алып келді.
Азиядағы ... ... ... ... қазақтар арасына ислам діні баяу
тарап, әруаққа, ... ... ... ... ... ... ... ислам дініне байланысты кісі есімдеріне қарағанда
түркілік есімдер көп қолданылған.
Қазақ адам есімдері құрылымы, ... ... ... топтары,
тұлғасы, кейбірі семантикасы мен этимологиясы жағынан ерекшеленіп, құрылымы
жағынан негізгі, туынды сөздер түрінде қолданылады. Туынды ... ... ... тіліне тән сөз тудырушы жұрнақтар мен ... ... ... немесе біріккен сөздер түрінде күрделеніп
жасалады.
Қазақ есімдеріне қарағанда ағылшын есімдерінің фонетикалық ... мол. ... ... ... жататын ағылшын тілінде, яғни
қазақ тілі мен ... ... ... екі ... ... тілдерде мұндай
өзгешелік болуы заңды да. Көптеген жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... етеді.
2. Қазақ және ағылшын антропонимдерін салыстырмалы түрде талдау
Антропонимның құрылымы ... ... бір ішкі ... ... ... антропонимның құрамына кіретін морфологиялық бірліктердің, яғни оның
компоненттерінің өзара байланысының сипаттамасын білдіреді.
Антропонимдердің компоненттеріне түбір және формант ... ... ... ... жалпы түбірге ие
сөздер: жалқы есімдер лақап аттардан қалыптасады және патронимдер ... ... ... атқарады. Лақап аттар мен жалқы есімдер тегінің негізі
болуы мүмкін , ал ол өз ... ... ... мен ... ... негіз
болады. Сондықтан барлық антропонимдердің түрлерін жалпы антропотүбірлер
деп ... ...... ... ... ... ... кезде қалатын бөлігі. Антропоформант (антропонимның форманты) –
антропонимның қосымша элементі.
2.1. Ағылшын және қазақ ... ... ... ... ... жай антропонимдер қатарына бір ажырамас
антропотүбірге ие жалқы есімдер мен тегілер жатады. Мысалы, жалқы ... Jack, Mary, Anne, Joan, Sarah, Eve, Susan, Ralph, Adam, James, ... Noah, Dust, Hope, Faith, ... Amy, Guy, Earl, Duke, ... Robin, Topaz, Cherry, Ivy, Agnes; ... Brook, Byrne, Ward,
Moore, Day, Dale, Dean, Castle, Chaplin, Boyle, Grant, Adam. ... тобы ... ... ... ... пайдаланып келе жатыр.
Күрделі антропонимдерге төмендегідей типтер жатады:
1) Англосаксон ... (7-9 ғ) ... ... екі ... жалқы
есімдер: Breguswith, Maerwine, Edward, Edmund, ... ... ... Пуританизм ықпал еткен дәуірде (16-17ғ) қолданылған тіркес (фраза)
есімдер. Фраза аттар дегеніміз бұл – ... ... ... ... ... Much-Mercey, Joy Again, Sorry-for-Sin, Praise-God, Free-
Gift, Life Well, From Above, No-Merit, Fear-Not.
3) Пуританизм ... ... ... ... ... Бұл есім
жайылма сабақтас құрмалас сөйлем ретінде ... ... ... түрі өте ... ... Jesus-Christ-come-into-the-world-to-save
Barebone.
4) Контаминация жолымен, яғни екі ... ... ... ... жаңа ... ... Mary( Anne(
Marianne, Sara(h)(Linda( Saralinda. Бұл есімдер 17-18ғ пайда ... ... ... екі ... ... тегілер де кіреді (Whitehouse,
Turnball, ... ... ... ... құрайтын компоненттер
көп қолданылады. Оларға мына компоненттер жатады: -wood, -brook, ... -field. ... ... ... Clifford, Rutland, Holbrook.
Туынды антропонимдер. Жалқы есімдердің жасалу тәсілі:
1) антропотүбір(кішірейткіш-еркелету жұрнағы: -ie, -y (Annie, Johny, ... ... басы ... ... не ... ... - аферезис – басты дыбыстардың түсіп қалуы: Christina( Tina, Elizabeth(
Beth, Agnes( ... ...... ... дыбыстардың түсіп қалуы: Augustin(
Austin, Adeline( Aline;
б) – апакопа – соңғы дыбыстардың түсіп қалуы: ... Alex, ... William( Will, Thomas( Tom, ... ... Ted, Alfred( Alf.
3) антропотүбірдің қысқартылуы( кішірейткіш-еркелету жұрнағы: -ie, -y:
- аферезистің көмегімен: Betty, Nessie;
- апакопа көмегімен : Teddy, Eddy, Maggy, Jessie, ... ... ... тегілер болса ... пен ... (ер ... ... ... және ... ... жасаушы жұрнақ -ing: Harding, Hunting;
2) Апеллятив(тегі жасаушы жұрнақ –er. Бұл ... ... ... ... ... ... ... иесінің мамандығын, қызметін
білдіретін. М: Gardner, Parker, Sawer, Baker, Booker, Miller, Fletcher.
3) ... ... ... (қосымшаның қызметін атқаратын түбір
морфема) – man: Sherman, Chapman.
4) Антропотүбір(тегі жасаушы жұрнақ –s, -es: Johnes, ... ... Edwards, ... ... тегі ... ... ... Берілген
антропоформанттар тарихи-патронимдік жұрнақтар және ... ... ... Адам есімінің екі мүшелі түрін қалыптастыру
барысында, тегіні құру үшін патронимдерді пайдаланған.
5) Антропотүбір( -son ... Jackson, Wilson, Carlson, ... ... ... қысқартылуы( -son жұрнағы: Nixon (Nick(son), Thomson.
7) Антропотнбірдің қысқартылуы( -cock, -kin жұрнақтары: Adcock, Malkin,
Atkin. Бұл ... ... ... ... ... де бір ... тұратын жай антропонимдер бар.
Этимологиялық жағынан ... көбі көне ... және ... ... ... бір бөлігі – кірме лексикаға ... ... ... түрін анықтау өте қиын, себебі олардың апеллятивтік мағынасы
жойылып, біртұтас түбір ... ... ... М: ... ... Жияс,
Тоқас, Әлішпан.
Сонда-да қазақ тілінде мағыналарын оңай анықтап алуға болатын жай
антропонимдер көп. М: Арай - қаз, таң ... ... Аян - ... ... ... ... – 1) бала ата-анаға алданыш, жұбаныш болсын деген
тілекпен қойылған есім; 2) баланың алды, ... ... - ... ... ... ... ... – мықты, беркін, бекім, табанды, тұрақты,
Бағлан - ерте туып ... ... ... болса қазақ
тілінде сөздерді қосу тәсілі арқылы жасалады. Ең көп қолданылатын күрделі
аттарға екі түбірі бар ... ... Ал үш ... төрт ... ... қолданылады. Қазіргі қазақ тіліндегі кейбір антропонимдер көне түрік
тіліндегі есімдермен ... ... ... ... мен қазіргі қазақ тіліндегі антропонимдердің сәйкес келуі
дәлел болады. М: ... ... ... ... ... сөз таптарының барлығы қатысады.
Т.Д.Жанұзақов өз еңбегінде (27,103-108( ... ... ... ... ... Екі ... де зат ... жасалуы: Ай+гүл( Айгүл, Ай+бек( Айбек,
Бота+көз(Ботакөз;
2. Бірінші компоненті зат есім, екінші компоненті етістік тіркестерінен
жасалуы: ... ... ... ... Ер+ бол ... Айтолды;
3. Екі компоненті де сын есім ... ... ... ... ... Ақ+ерке(Ақерке;
4. Сын есім+Зат есім: Қара+көз( Қаракөз, ... ... ... Есен+жан(Есенжан, ... Екі ... де ... ... ... Тілеп+берген( Тілепберген;
6. Зат есім+ Сын есім: Ай+сұлу(Айсұлу, Ел+ ... ... ... ... ... ... ... зат есімнен жасалған
есімдер: Берді+бек( Бердібек, Тұрды+ бек( ... ... ... ... ... ... ... Бірінші компоненті үстеуден, екінші компоненті зат есімнен жасалған кісі
аттары: Өте+тілеу( Өтетілеу(ұл балаға зар ... көп ... ... кезде туған сәбиге қойылған есім), Өте+бай( Өтебай; Әлібек;
10. Сан ... Зат ... ... ... ... Мыңбай, Бір+жан( Біржан,
Тоқсан+бай( Тоқсанбай.
Туынды антропонимдер. Бұл топқа жалқы есімдер, ... аты, тегі ... ... ... ... ... ... жолдары:
1) Аптропонимның қысқартылуы + кішірейткіш-еркелету жұрнақтары: -қан, -кен,
-тай, -тей, -аш, -іш, -ш, -н. М: Байкен, Сәкен, Мағаш, Әбіш, ... ... ... ... ... ... қысқартылуы + құрметті\сыйды білдіретін жұрнақтар: -ака,
-еке, -қа, ке М: ... ... ... ... тәсілі арқылы:
- апеллятив немесе антропонимдердің бас әріпіне дейін қысқартылуы және бұл
әріптердің белгілі тәртіппен қосылуы: Мэлс (Маркс, Энгельс, ... ... ... бас ... дейін қысқартылуы, сосын олардың бірігуі:
Марлен, Зарема, Илмар, ... ( орыс ... ... ... ... жасалған);
- антропонимдердің бас әріптерінен аббревиатура тәсілі арқылы ... есім + ... ... -нұр: ... ... ... жолмен
жасалған есімдер Кеңес дәуірі кезінде өнімді ... ... ... аты ... ... ... ... қосымшаларды қосу
арқылы жасалады. Патронимдік қосымшалар: -ович, -евич, -овна, ... ... ... ... ... Арманжановна, Мукашевна.
Тегі болса мына тәсілдер арқылы жасалады:
1) ... ... ... + тегі ... ... -ов, -ев, ... -ин, -ина, -ұлы, ... М: Сериков, Баймырзаев, Ахметова, Мукашева,
Ғабдуллин, Мұстафина, Манапұлы, Ержанқызы. -Ұлы, ... ... ... тарихи әдет-ғұрып болып есептеледі, бұрын
әкесінің аты немесе тегі орнында қолданылған.
2) ешқандай ... тек ... ... есімі: Ұлан, Құат, Ислам,
Оразақын, ... ... ... ... егіздерге қойылатын есімдерге келсек, ол антропонимдердің әр ... бір ... ... ... ... және екеуі бірігіп микромәтінді
құрайды. М: Тұрар- Тұрғын (может остануться-Остались). Бұл ... ... ... ... ... және ... да ... болады.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі антропонимдердің ұқсастықтарына келетін
болсақ, екі тілде де антропонимдердің төмендегідей ... ... жай ... ... ... – Adam, David, Mary, ... ... Маржан, Гауһар; тегі – Вrооk, Smith, Бекет, Сеит, Асқар, Ахмет;
- күрделі антропонимдер: жалқы ... – Edward, ... ... ... ... ... Елубай, Бердібек; тегі: Westwood,
Rutland, Whitehouse, Шаяхмет, Баймырза, Оспанқұл.
- туынды антропонимдер: жалқы есімдер – Jess, Ted, Annie, Bobby, ... ... ... ... ... ... Марлен, Ренат; тегі: Turner, Cooper,
Lawson, Carlson, Мусина, Қожимов, Берікқызы, Ерланұлы.
Ағылшын тілінде жай және ... ... көп ... қазақ
тілінде үш тип те өнімді қолданылады.
Енді айырмашылықтарына келетін болсақ, біріншіден, ағылшын тілінде
тегі ... ... ... олар ... ... ... Holbrook, Benton, Tomkin, Whytting, Fielding, Franks, Philips;
ал қазақ ... тегі ... әлі ... ... бар. М: ... ... ... туынды жалқы есімдер ... ... ... ... ... ... Бұдан олардың балаға ат қою кезінде
көбінесе жалқы есімнің ... және ... ... көп ... ... ... Ал қазақ халқында ең бірінші ... ... мән ... ... ... ... ... тағы
бікіккен тұлғалы кісі аттары, туынды тұлғалы кісі аттары деп бөледі.Мысалы,
туынды тұлғалы кісі аттары ... ... ... ... ... ... ... өрбіген сөздер сияқты кісі аттары да журнақ, жалғаулар
жалғану арқылы туынды тұлғаға ие боп келеді. Мысалы: ... ... ... Ербол, Жарас, Нұрлан, Нұрым, Нұрила деген кісі аттары өзара бір
төркіндес сөздер. Досан, ... ... ... кісі ... ... ... ... сөз. Осы дос деген сөзден -ан, -ым, -ақ жұрнақтарын ... ... ... ... тұр. Сол ... нұр ... ... -лан, -ила
жұрнақтары жалғану арқылы жасалған ... ... ... ... ... тек ... сөздерден ғана жасалып қоймайды, туынды есімдердің өзінен
де өрби береді. ... ... ... ... ... Еркінбек деген
есімдер Дос, Ер түбірлерінен өрбіген туынды негіздер.
Кісі аттарында кездесетін жұрнақтарды екі жікке (өлі, тірі ... ... ... ... ... Тілеміс, Жолан, Тоқтамыс деген кісі
аттарындағы -міш, -міс, -ан, -ыс көне ... ... ... ... ... ... жалғана бермейді.
Тірі жұрнақтар бір сөз ... тән ... ... сөз табына тән
сөздерді және кісі аттарын жасайды.
Ол жұрнақтардың ... ... ... тән ... бар. ... -лан
жұрнағы зат есімнен етістік тудырады да зат есім мағынасында қолданылады
(Нұрлан, ... –лы, -лі, -ды, -ты ... зат ... сын есім туғызып
(Байдалы, Дәлелі) қайтадан субстантивтенеді.
-лық жұрнағы есім сөзге жалғанып, зат есім тұлғалы сөз ... ... ... Бұл ... кісі ... ретінде де кездеседі.
2.2. Қазіргі ағылшын және қазақ тіліндегі әлемнің ... ... ... ... және ... ... ... антропонимдік бейнесі
XVII-XIX ғасырлардағы әлемнің антропонимдік бейнесінің қалыптасуына
айтарлықтай ықпал еткен ... - ... ... табылады. Сол кездегі
ағылшын қоғамының санасы мен ... ... ... ... ... ... Дефо, Сидней, Спенсер, Милтон, ... ... ... т.б. ... шығармалар жазып, жаңа әдеби типтер мен
кейіпкерлер жаратты. Олардың жалқы есімдерін ... өз ... ... жұртқа жаюмен бірге өздері де ... ... ... ... Шекспир шығармасынан алынған жалқы
есімдер: Silva, Jessica, Ophelia ... ... ... ... ... XVIII ғасырда готикалық романдардың қайта тууына және ... ... ... ... көне ... және орта ғасырлардағы
кейбір ... ... дами ... Galahad, Arthur, ... Matilda, Rowena, Maud, Rasabel, Alfred, Edgar.
В.Скоттың тарихи ... және ... “King' s ... ... ... поэмалар жинағында көптеген ұмытылған ... ... ... Guy, Lancelot, Nigel, Guinevere, Geraint, Gareth, Enid, Amy.
Ал Aliсe деген ұмытылған әйелдердің ... XIX ... ... “Alice's adventures in Wonderland” (1865) деген ... ... ... ... әйгілі аттардың таралуына мүмкіндік туғызған ... ... ... мына ... жатады: У.Теккерей - Esmond, Р.Блекмур -
Lorna, Л.Кэролл - Alice, А.Теннисон – Clara, Clare, Matilda, ... ... ... - Wendy, ... - ... ... – Edna, ... - Belinda, Ф.Сидни - Pamela, Б.Дизраэли – Sibil, ... - ... Charles John Huffam Dickens ... Charles, John ... ... Huffam, Dickens ... тегі ... есептеледі. Ұлы ағылшын
жазушысының туу туралы ... John ... ... ... ... ... ... Huffam – кіндік әкесі Кристофер Хаффамның тегі
болып ... Екі ... есім ... орта ... имя) есім ... кіндік әкесі мен шешесінің, атақты бір тұлғаның ... ... ... діни т. б. ... ... қойылған.
Қазіргі уақытта ағылшын тілінде екі антропоним (жалқы есім мен ... ... ... Мысалы: Jack Straw, Reginald Dwight. Бірақ әдет-
ғұрып бойынша ағылшын ... ... ... ... ... ... ... жалқы есім (personal name) және орта есім (middle name) қойылады.
Ономастикалық категориялардың ішінде ең бірінші құжаттық бейнені алған ... ... ... ... лақап аттар ... ... бір ... ... Butch, Nobby, Dusty, Buster). Лақап
аттар екі мағынада қолданылады: біріншіден, олар ... тән ... ... ... ... оған ... эмоционалды қарым-
қатынасын білдіреді.
Лақап ат (nickname) – адамға маңындағылар арқылы оның ... ... бір ... ... шығу тегі және басқа да
себептерге байланысты берілген қосымша, бейресми есім. Мысалы: Fatty - ... ... Ginger – ... Sandie – шаштары құм түстес, Redhead - сары
шашты адам. 2.John at the Pond және John at the Bridge ... ... ... үшін айналадағылары оларға мынандай лақап аттар берген:
тоғанның жанында тұратын Джон және ... ... ... ... 3. ...... сөзінен шыққан, жазушы ... ... аты. ... Turkish, Chinese, ... Dutch, Danish, Indian, ... ... жылы сөздер айту: Bunty – қозы, Maidie- сүйкімді ... ғ.ғ. ... екі ... бар адамдар сирек кездесетін: John Philip
Capel, Thomas Maria Wingfield. Бірақ XVII-XVIII ғ.ғ. қыздарға екі ... да көп ... беру өте жиі ... ... бұл ... бір ... қарастырылатын. Мысалы: Sara Jane, Mary Jane, Mary Anne. Кейіннен
контаминация тәсілі арқылы бұл ... ... ... есімдерді
қалыптастырды. Ал қазір болса қысқа, дара антропонимдерді өнімді қолданады.
Ал тегіге келетін ... ол ... ... ... бастап бар болса да, тек XIX ғасырда ғана ... ... ... ... ... айналуына Шарлотта Бронтенің романындағы
кең тараған Shirley деген әйел есімі мысал бола ... ... ... әдет - ... ... ... ... көп
кездеседі.
Кейінгі кездері балаларына шоу немесе кино жұлдыздарының, сериалдардағы
бас кейіпкерлердің аттарын қою кең тараған. Мысалы: Kylie – ... ... - ... ... Sofie – Софи Лорен актирса, Ursula – Урсула Андерс
актриса, Keira, Scarlet – ... ... ... ... ... кино
жұлдыздары.
Кең таралған жаңа әйел есімдерін этимологиялық жағынан гүлдер, өсімдіктер
және қымбат бағалы ... ... екі ... антропонимдік топқа
бөлуге болады:
1) Flower – гүл, Ivi – ... Lilac – ... ... Blossom ... 2) Amber – ... Coral – ... Pearl – ... Ruby – лағыл,
Diamond – гауһар; ағаштар мен бұта, өсімдіктердің аттары: Laurel – ... ... ... ... Azalea – ... Fern – ... Rowan ... ағашы; жеміс-жидектердің аттары: Prunella - prune – қарөрік сөзінен
шыққан, Cherry – шие, Berry – ... Бұл ... ... 19-ғ. Пайда болса
да, тек 20-ғ. өнімді қолданылған.
Ал ерлердің есімдері көбінесе этимологиялық жағынан түрлі ... ... Baron – ... ... ... графтан бір саты төмен
дворяндық лауазым), Count – граф ... ... Earl – ... Marquis – ... Берілген ерлер мен әйелдер есімдеріне үлгі
болған, олардың негізін қалаушы есімдер бар: Daphne (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бизнес аңыздары" (әлемнің бай адамдары)7 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«бизнес аңыздары (әлемнің бай адамдары)». "Генри Форд"4 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь