Ес және адам

І. Кіріспе : Ес туралы ұғым


ІІ. Негізгі бөлім : Ес теориялары


2.1 Оқушылар есінің даралық айырмашылықтары.
Есті тәрбиелеу


2.2 Естің түрлері


2.3 Ұмыту және оның түрлері


2.4 Естің негізгі процестері және олардың жүзеге асу заңдылықтары



ІІІ. Қорытынды бөлім : Ес және жеке адам
Адамның қабылдағандары ізсіз жоғалып кетпейді.Үлкен ми сыңарлары қыртысында қозу процесінен іздер сақталып қалады.Бұл іздер қозуды туғызған тітіркендіргіштер жоқ кезінде де қозудың тууына мүмкіндік жасайды.Соның негізінде адам есте тұтып және сақтай алады,ал кейін жоқ нәрсені бейнелендіреді немесе бұрын игерілген білімін қайта жаңғырта алады.Қабылдау сияқты есте бейнелендіретін процесс болып саналады,бірақ қазіргі сәттегі әрекет қана емес,бұрын болып өткендер де бейнеленеді.
Ес дегеніміз адам тәжірибесін есте тұту,сақтау және қайта жаңғырту жолымен бейнелендіру.
Ес қабылдау актісінің өзінде қатысады,өйткені танусыз қабылдау мүмкін емес,зат қабылдаудың қатысынсыз қайта жаңғырып жатқанда ес қабылдаумен байланысы жоқ дара психикалық процесс ретінде көрініс береді.
И.П.Павлов өз қызметшілерімен бірге естің мидың рефлекстік қызметінің нәтижесі екенін тәжірибе ретінде көрсетіп берді."…Уақытша нервтік байланыс, деп жазды Павлов, жануарлар дүниесімен біздің кезіміздегі өте универсалды физиологиялық құбылыс.Сонымен бірге ол психикалық та, мейлі олардың түрлі әрекеттердің әсерлердің немесе әріптерді байланысынан тұратын құрылым болсын,психологтардың сөз және ойлар тізбегі ассоциация деп айтатындары»
Бір нәрсені есте сақтау – оны байланыстыру деген сөз.Ес процесінің негізі болып табылатын байланыстарды психологияда ассоциация деп атайды.Егер бұрын бірнеше объектіні бір мезгілде немесе бірінен соң бірін елестетсек не ойласақ бұлардың арасында байланыс пайда болады.Кейін объектінің біреуін ғана елестетсек миымызда оның қалған бөлігін тудыруға себеп болады.Ассоциациялық принципті алғаш рет ойлап тапқан (б.э.д.384-322)болды.Аристотель ассоциациялары тек тікелей елестетумен байланыстырып,психикалық әрекеттің қалған түрлерін (ойлау,қиял,ерік т.б)түсіндіруге бұл принципті қолданбады.
Ес процестерінсіз адам баласы мәдениеттің қандай саласы болмасын,қалағанынша меңгерсе де,жан-жақты жетіле де алмас еді.Егер біздің есімізде ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса,бізге өмірді әркез қайта жасап отыруға тура келер еді,не болмаса өмірдегі заттардың барлығы да әр уақытта белгісіз,не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
1.А.А.Смирнов
Есте сақтау психологиясы/1984 ж
2.М.Мұқанов
Педагогика психология очерктері
Алматы /1962 ж
3.В.В.Богасловский
Жалпы психология
Қазақ тіліндегі аударма
Алматы /1980 ж
4.Қ.Жарықбаев
Ө.Озғанбаев
Жантануға кіріспе
Алматы /2000 ж
5.Ә.Тәжібаев
Жалпы психология
Алматы /1993 ж
6.Сәбит Бап-баба
Жалпы психология
Алматы /2003 ж
7.Ж.Аймауытов
Психология
Алматы 1995 ж
8.Ж.Намазбаева
Психология
Алматы /2005
9. И.П.Павлов
Шығарманың толық жинағы/ІІІ том.2к
СССр Ғылым Ак баспасы
10.К.С.Станиловский
Актерлардың өзін-өзі жетілдіруі/8 томдық шығармалар
Жинағы/2 том,Искуство.
11.И.И.Зинченко
Ырықсыз есте ұстау/1962 ж
12.А.Н.Лука
Ес және кибернетика/1966 ж
13.А.Р.Лурия
Үлкен ес туралы кітапта/1968 ж
14.А.В.Петровский
Психология жайлы әңгімелер/1962 ж
15.Л.М.Сухаребский/Ес туралы/Л., Медтиз,1962 ж
        
        Жоспар
І. Кіріспе : Ес туралы ұғым
ІІ. Негізгі бөлім : Ес теориялары
1. Оқушылар есінің даралық айырмашылықтары.
Есті тәрбиелеу
2.2 Естің ... ... және оның ... ... ... ... және ... жүзеге асу заңдылықтары
ІІІ. Қорытынды бөлім : Ес және жеке адам
1.Ес туралы ұғым
Естің ... ... ... ... ... ми ... қозу процесінен іздер сақталып қалады.Бұл іздер қозуды ... жоқ ... де ... ... ... ... адам есте тұтып және сақтай ... ... жоқ ... ... бұрын игерілген білімін қайта жаңғырта алады.Қабылдау
сияқты есте бейнелендіретін ... ... ... ... сәттегі
әрекет қана емес,бұрын болып өткендер де бейнеленеді.
Ес дегеніміз адам ... есте ... және ... ... бейнелендіру.
Ес қабылдау актісінің өзінде қатысады,өйткені танусыз қабылдау ... ... ... ... жаңғырып жатқанда ес ... жоқ дара ... ... ... ... ... өз ... бірге естің мидың рефлекстік қызметінің
нәтижесі екенін тәжірибе ретінде көрсетіп берді."…Уақытша нервтік байланыс,
деп жазды Павлов, жануарлар дүниесімен ... ... өте ... ... ... ол ... та, ... олардың түрлі
әрекеттердің әсерлердің немесе әріптерді байланысынан тұратын құрылым
болсын,психологтардың сөз және ... ... ... деп ... ... есте ... – оны ... деген сөз.Ес процесінің
негізі болып табылатын ... ... ... деп
атайды.Егер бұрын бірнеше объектіні бір мезгілде немесе ... соң ... не ... ... ... ... пайда болады.Кейін
объектінің біреуін ғана елестетсек миымызда оның қалған бөлігін тудыруға
себеп ... ... ... рет ... тапқан (б.э.д.384-
322)болды.Аристотель ассоциациялары тек ... ... ... ... ... ... бұл ... қолданбады.
Ес процестерінсіз адам баласы мәдениеттің қандай саласы
болмасын,қалағанынша ... ... ... де ... еді.Егер біздің
есімізде ертеректе қабылданған нәрселер сақталмаса,бізге ... ... ... ... тура ... ... ... өмірдегі заттардың барлығы да әр
уақытта белгісіз,не жаңа нәрсе болып көрінер еді.
Ес ... ... жан ... де ... ... үшін аса қажет.Нәрсе есте дұрыс сақталмаса,бұл жәйт
ойлауға қиынтық келтіреді.Ж.Аймауытов : «...еске түсіру өнер дегеніміз ... ... ... – ойлау деген сөз», - дейді.
Баланың жеке басын ... оның есін ... ... ... оқу-тәрбие процесінің бірі – баланың есін үздіксіз дамытып
отыру.Әр жастағы оқушылардың ... ... ... отыратындығы
психиологиялық зерттеулерде жақсы көрсетілген,олардың біразы заңдылықтар
ретінде ... ... ... оқу ... сақтауына қолайлы жағдайлар жасау - әрбір мұғалімнің міндеті.
Естің негізінде ассоциациялар ... ... ... бір ... байланысты зат немесе құбылыстар адамның есінде де
байланысын сақталады.Біз бұл ... ... ... ... бойынша
онымен байланысты басқасын еске түсіре аламыз.Сонымен есте ... ... ... ... бұрыннан белгілі нәрсемен байласыстыру, ассоциация
жасау.
Физиологияляқ жағынан алғанда ассоциация уақытша нервтік байланыс
болып ... ... және ... ... ... ... аралас,ұқсастық және қарама қарсылық жөнінен ассоциацияны
жатқызады.
Аралас ассоциация уақыттық немесе ... ... бар ... ... ... жаттағанда пайда
болады да,бір әріптің аталуы,одан кейінгісін еске түсіреді.
Ұқсастық жөніндегі ... ... ... екі ... ... аталуы екіншісінің еске түсіреді.Мысалы,мұғалім
география сабағында оқушыларды Австралия ... ... ... олардың біреуінің аты Аделайда деген әйел атына ұқсас екенін
айтады,сүйтіп есте ... ... ... ... ... қарсылық ассоцияциясы қарама қарсы екі ... ... ... ... ... ... есте ... түрлерден басқа мағыналық күрделі ассоциацияларда болады.Олар
бөлшек пен тұтастық,тип пен түр,себеп пен ... ... ... ... ... ... ... екі құбылысты байланыстырады.Бұл ассоциациялар
біздің біліміздің негізі болып саналады.
Ассоциацияның ... ... ... ... ... ... ... ассоциация жасалуын жеңілдететін өте күшті қозу туса
байланыс бірден де пайда болады.Ассоциация туғызудың маңызды шарты ... ... есте ... тиіс ... оқу процесінде қолдану болып
табылады.Ес сигнал туралы ... ... ... тоқтаған соң да
сақталуы.
Онтогенез процесінде әр организм ... ... ... ... ... және ... жаңғыртады немесе мінез құлықта
пайдаланады.
Мидың жұмыс жасауы үшін инфармацияның түсуі ... ғана ... оның ... бір қоры ... қажет.Нерв жүйесінде түрдің эволютция
процесінде жинақталып шартсыз рефлекс немесе инстинг ... ... ... ... ... ... ... түрінде бойына сіңген
инфармация сақталады.Соларға сәйкес естің екі түрі түрлік ес ... ес ... ... ... мен ... жетістігі индивидуальды естің
ішкі миханизмінен гөрі түрлі ес ... ... ... жайлы молырақ
білуге мүмкіндік берді.Соңғы он жылдықтарда индивудалды ес механизі ... ... ... ... болжамдар айтылды.
Ес мехенизмдерін электрофизиологияның көрсетулерімен түсіндіруге
талпынушылық болды.Электронды ... ... ми ... ... ... ... ... уақытша байланыстар
жасалу процесін олардың тежелуін және ... ... ... ... ... ... болады.
Ес механизмі жөніндегі нейрофизиологиялық жорамал ми нейтрондары
бойларынан нервтік ... ... ... ... ... ... миға ... түскен,онда өңделуден өткен ... ... ... өтуі ... құрылымын
өзгерістерге ұшыратады.Нерв импульстерінің тасқыны қайталанса процесс әлде
қайта ... ... ... ұзаққа созылғанда синапстар қызметі
күшейе түседі және бұл олардың құрылымына әсер етеді.Оқыту ... ... ... және химиялық күйіне әсер етеді,ол іздердің ... ... ... ... басқа тобы ес миханизмдерін мида болатын ... ... ... ми ... ... ... ... күшеюі жануарлардың күрделі дағдылардың жасалу процесін
жеңілдетеді.Ал егер ... ... ... ... ... ... түсіндіруге нейрохирургия және онымен байланыста
нейропсихология зерттеулері де ... ... ... ... ... операциялар және жаралану,қан кету,қабынуға
байланысты миға зақым келген ауруларды ... ... ... ... ... ... ... кей ... ... ... бұзылуы байқалмайтындығын көрсетті.Ал ми
қыртысының маңдай немесе самай бөлімдері зақымдағанда кез келген талдағышта
инфармацияның сақталуы ... ... ... ... ... талаптанушылықтың бәрі әзірше,азды көпті
негіздегі болжамдар ғана болып отыр.Инфармацияны қабылдау,қайта өңдеу және
сақтау жөніндегі ми ... ... одан әрә ... ... техн иканың ең жаңа ... және ... ... қолданған бірнеше ғалым ғана ес механизмдерін
түсіндірудің физикалық химиялық нанымды ... ... ... ... ... ... ... орасан зор,өйткені онсыз ешбір ... ... ... ес ... ... ... ... болған бетте ізсіз жоғалып,адам ... бақи ... ... қалар еді деп көрсетті.
Ес болмаса,адам кім болар еді? Онда адам оқи да,еңбек те ... ... ... өзін ... ... келмес еді.Кейбір
психикалық ауруларға ұшырағанда естің терең зақымдануы байқалады.Мұндай
аурулылар ... қай ... ... ... ... ... білмейді,олар кітап бетін оның мазмұнын есте қалдырмастан
қайта-қайта оқи ... ... ... ... ... бұзылып,адамдардың мүгедек болып қалатындығын дәлелдейді.
2. Ес теориялары
Ес механизмдерін психологиялық зеттеу тарихи ... ... ... гөрі ... бастау алған.Алғашқы,кең етек алған
естің ассоциативтік теориясы.Тұл ... ... ... ... есте ... мен ... жаңғыруы бірінен бірі бөлектенген
күйде емес,өзара байланысты «топталған не ... ... ... ... мида еске ... мен ... ... негізі уақытша жүйке байланыстары түзіледі.Мұндай байланыстар
психологияда ассоциациялар деп аталады.Ассоциацияларлардың бірі заттардың
уақыт пен кеңістіктегі қатынас бейнесінен,яғни жанасу ...... ... туған бейнеден,яғни ұқсастық
ассоциациясы,
үшіншісі – қарама-қарсылыққа негізделген контрастық ассоциациясы,
төртіншісі – себеп-салдары ... ... ... Бұл ... ... ... ... ... ... көп ... әлі ... емес.Ол өте құрылымды.Осы
күрделі ақуызды жиынтықтың жаңа ақпарат топтап,оны сақтай алу қабілетін
қазіргі ... ... онда ... ... ... немесе химиялық
өзгерістермен байланыстырып отыр.Бұл теорияның негізгі мәні мынада: есте
қалдыру мидың электрлік белсенділігімен,яғни ... ... не ... қандай да бір жолмен ағзадағы электр қуатын арттырады.Бұл ... ес ... іске ... ... тізбегі болуы шарт.Физиология
заңдарына орай ... ... ... ... ... бір ... беріледі.Аксонның жасушамен тоғысқан жері синапс ... бір ... ... осы ... саны ... екі ... қызмет етеді,бірі-қоздырушы,екінші-тежеуші.Сонымен
қысқа мерзімді не ұзақ ... ... ... де ... ... ... жеке элементтерінің бір-біріне әсерінен туындайды.Айырмасы – қысқа
мерзімді ес белгілі нейрондардың уақытша ... ... ... қзақ ... ес ... тұрақты құрылымынан келіп шығады.
Естің биологиялық теориясы.
Нәсілдік негізде жатқан химиялық процестер ашылуымен ... ... есте ... ... жоқ па ... ой пайда болды.Ірі ағза ... ... ... ... ДНК ... шоғырланады,ал оны
тасымалдау басқа РНК молекуласымен ... ... тән ... есті ... сақтайтындықтан,оның өзі немесе РНК игерілген
тәжірибені де ... ... ... ... ... болжам жасалды.Эксперимент
барысы:жануар қажетті әрекетті орындауға үйретілгенді.Оның жүйке жүйесінің
бір аймағынан РНК молекуласы бөліп алынды,кейін ол игерілген ... ... ... үшін жаңа ... ... жануардың РНК
молекуласын қабылдаған екінші жануар алғашқысының дағдысын қайталап берді.
Тағы бір эксперимент.Планари құрттары бір бірін қорек ... ... ... бір ... ... ... ... кейінгі құрт та алғашқысының әрекетін қайталайтыны байқалған
(Д.Мак-Коннел).
олардың бір ... ... ... ... ... ... тіжірибелерден естің ерекше іздері дене ... ... ... ... қозғалысты болатындығы.
2.1 Оқушылар есінің даралық айырмашылықтары.
Есті тәрбиелеу
Ес дәрежесі екі адамды табу қиын.Біреу өлеңді ... ... ... – санды жақсы жаттайды, үшінші біреу – ұмытшақ, ... ... ... ... келеді т.б. Адамдар,сондай-ақ,есінің дәлдігі
жөнінен бір-бірінен ажыратылады.Естің дәлдігі - ... ... ... ... айта ... қабілеті.Мәселен орыс компазиторы
Балакиревтің есі дәл осындай болған.Концертте отырғанда,ол ... ... ... ... ... ... кейін осы симфонияны
жаңылмай орындап берді.
Есі дәл ... ... ... ... ... ... де алдыны
қара салмайды.Жұрт бұларды зейінді,зерек адам ... ... ... да ... ... ... еске ... ұзақ-қысқалығымен де ажыратылады.Мәселен,
бір нәрсені жаттап ... ұзақ ... ... ... ... оны тез ... жақсы сапаларының бірі – даярлығы.Естің ... ... ... ... тауып ала білуді естің даярлығы дейді.Сондай-ақ көп
нәрсені миына тоқи ... ... кең ... да ... ... біреулер құлағымен естігенді жақсы қалдырады.Жоғарыда
аталған ерекшеліктер балалар арасында да жиі ... ... ... ... ... жаңғыртуы жақсы,есте қалдырғанын көпке
дейін ұмытпайтын оқушылар.
2.Есте баяу қалдырғанымен,ұмытпайтын оқушылар.
3.Есінде қалдыруы тез болғанымен,ұмытпайтын оқушылар.
4.Есіне ... ... және тез ... ... ... ... сапсы төмен болуы көптеген себептерге байланысты.Есте
қалдыруы нашар балалар сабақтан көп қалады,үй ... ... ... ... оқу ... білмейді.Есте қалдырудың нашарлығы
баланың сабақты дұрыс тыңдамауынан,зейінсіз ... ... ... ... ... бақылауында болуы тиіс.Енді бір
балалар ауру-сырқаулы болғандықтан тез ... ... ... осындай балалармен де жұмыс жасау тиіс.Мәселен ,оларға
сабақ ұйымдастыру,ол оқушылардың арнаулы ... ... ... ес қабілетін арттыруға себепші болады.
Баланың есі туғаннан былай қарай дами бастайды. ... бала ... ... суды ... ... оған ... ... жастағы бала өзінің шешесін бірер жеті көрмесе де тани
алады.Бұл ... тану ... өте ерте ... ... ... ... ... көлемі арта түседі.
Мектепке түсу балалардың логикалық есін ... ... ... есін ... мұғалім олардың жас және ... ... ... ... ... ... оқушылары
оқу тәсілін өз бетімен таңдап ала ... ... үйге ... ... ... оқу керектігі айтылған.Бірақ баланың ... көп түсе ... оны ... ... ... ... оқушылары материалды, ... ... ... ... ... оқи береді. «Оқулықтағыдай білсем
болғаны ғой» дейді.Бұлайша есте қалдыруға материалдың ... ... ... болады.Оқушының оқыған нәрсенің түсіне алу – оның
материалды өз ... айта ... ... ... ... оқушылары бұл
жағынан өте шорқақ нкенін де,психологиялық зерттеулер көрсетіп отыр.Өйткені
бала мәтінге талдау жасауды білмейді,мәтінді жеке бөліктерге бөлгенмен,оның
негізгі ... ... ... ... жеке ... ... ... табудың орнына,мітінді түгелдей жаттап қояды.Бұл әдіс
оған оңай ... ... ... ұсақ ... бөлінетін
болса,оқушылар жеке фактілермен сөйлемдерді оларға тақырыпша етеді де,мәтін
үлкен ... ... ... ... тыс,шығарманың
мазмұнын көрсетпейтін жағдайда болады.Оқушыларды жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұзақ
мерзімге есте қалдыруға бағытбері – мағыналы есті ... ... ... есінің дамуы – мұғалім жұмыс әдісіне,әсіресе психологиялық
дайындығына байланысты.Алдымен мұғалім есте қалдыру мен ... ... ... ... ... ғана ол ... осындай әдістерге
үйрете алады.Мұғалім оқушылардың есін тәрбиелеуде олардың жеке және ... ... ... ... ... жақсы қалдыру
үшін,мұғалім бала ... ... ... ... ... көрсетіп,дұрыс
қабылдай алуына қатты зер салу керек. «Алғашқы образдардың есте ... ... ... ... қалуының ерекше міні бар, - дейді К.Д.Ушинский, -
өйткені ... ... ... ... ... алғашқы образдар
неғұрлым берік орын алатын ... ... ... ... ... және ... ... көреміз».Баланың есін
тәрбиелеп,дамыту ісін оның ... ... ... жүргізген жэөн.Оқушылардың оқу мен еңбекке байланысты борышы
мен жауапкершілігін,әдеті мен ерік-жігерінің жақсы ... ... есін де ... ... көп ... ... Ес түрлері
Есте қалдыру және қайта жаңғырту үшінжұмсалатын ... ... ... ... ... ... үш ... сәйкес болуы шарт:
1)әрекеттегі басымдау болған психикалық белсенділіктің сипаты бойынша ... ... ... ... ... орай ес ... ... мүмкін
3) дүниелік іс-әрекеттегі рөлі мен орнына тәуелді жатталып,
ұзақ мерзімді
нақты қызметтілік ... ... ес - ... ... мен ... бірлікті жүйесін
есте қалдырып,сақтап және қайта жаңғырту. Кейбірадамдардаосы ес түрі
басқа ларынан гөрі ... ... ... ... ... ... ... шебер.Ал екінші біреулердің
қозғалысты шеберлігі өте ... ... ... ес адамның
әрекеті ептілігінен,еңбектегі ұқыптылығы бармағынан өнер ... ес - ... ... бен ... ... ... қаншалықты тиімді не зиянды, ұнамды не жағымсыз
орындалып жатқанын көңіл-күйімізбен танытамыз.Осыдан көңіл-күй есі адам
өмірі мен іс-әрекетінде өте ... ... ... өтіп,есімізге
сақталған сезімдер әрқашан бізді әрекетке ынталандырады ... ... ... тап ... ... сақтандырады.Сізбен
қатынасқан адамның көңілін аулау,оқыған кітабыңыздың ... ... осы ... еске ... ес - елестерге,табиғат ... ... ... жад іздері.Ол көру,есіту,сипай сезу,иістік
және дәмдік болып бөлінеді.Егер көру,есіту естері әрбір жете ... ... ... ... ... ... дәмдік естер адамның кәсіптік қасиеттеріне жатады.Сөйтіп түйсіктер
сияқты мұндай ес түрлері іс-әрекет шарттарына орай қарқынды дамып,кейде
кемістігі болған ес ... ... ... ... деңгейлерге
көтерілуі мүмкін, мысалы, соқырдың денесімен сезінуі,естігіштігі,ал
кереңнің көргіштігі,иіскей,жанаса сезгіштігі т.б.
Сөздік-логикалық ес – мазмұнына біздің ... ... ... тек ой ... қана ... ... ... әртүрлі тіл ... ... ... ... тек ... ... не
сөзбе-сөз қалтықсыз қайталануымен жүзеге асуы мүмкін.
Сөзді-логикалық, мағыналы есте ... мән ... ... да қарапайым формадағы ... ... ... ... да байқалатын болса,мағыналы ес түрі
адамға ғана тән қасиет.Оқу процесіндегі шәкірттің ... ... ... ... іске ... мақсатына байланысты ес – ... ... есте ... не еске ... ... ... психикалық
процесс – ырықсыз көрініс ... егер бұл ... ... ... ... ие.Кейінгі жағдайда есте қалдыру мен
қайта жаңғырту ... ... ... орай ... ... не ырықты болудан ес дамуының бірізді,кезекпен ... ... ... өмір ... көбі ... ес ... ... арнай дайындықсыз-ақ қажетті болған тұрмыстық
біліктеріміздің қоры қалыптасады.Бірақ іс-әрекет ... ... өз ... ... алу ... деп ... қалады.Бұл жағдайда
іске ырықты ес қосылады да,осыдан бізге ... ... ... алға
ниет қып белгілеумен жаттаймыз немесе еске түсіреміз.Қандай да ... ... ... ол ... тарапынан тиісті ... ... ... ... басы ... ... ... – жаңа
ғана болып ... ... ... ... санамазда бірден
ұмытылмай,онда толғаныс пайда ... ... ... енді жоқ ... оның ... ... процестер тұрақты
болмайды,жойылып та кетеді,бірақ тәжірибе ... ... ... рөл ... есте ... және ... үшін қажетті естің ерекше формасы ретінде - қысқа ... ... ... бейнелік ес – адамның нақты іс-әрекет мезеті мен қажетіне орай
қозғалыстар және қимылдарды орындауына байланысты іске қосылады.Қандай
да бір ... ... ... үшін оны ... алуымыз керек,кейін
әрекеттің әр бөлігі бойынша нәтижеге келіп,екіншісіне ... ... ... сол ... ... есімізгі тұрады,ал ақырғы
көзделген мақсатқа жақындаған сайын есіміздегі алдыңғы ... ... өз ... ұмытылып,естен шығып,келесі әрекет бөлігінің
ақпаратына орын ... ... ... ... ... ... ... жаттығуларына байланысты.
3. Ұмыту және оның түрлері
Ұмыту процесі – есте қалдыру процесіне қарама-қарсы процесс.Өмірге қажет
емес нәрселерді ... ...... рухани дамуына көп көмегін
тигізеді.Егер адам қабылдаған нәрсенің ... ... ... беретін
болса,онда кез-келген ұсақ түйектер мидың бірқалыпты жұмысын қиындатар
еді.Эксперименттік тексеруге қарағанда қайта ... ... ... ... өте ... кездеседі.Материалды қайтадан құрастыру
кезінде оның ... ... ... жоқ ұсақ жерлері шығып
қалады.Қабылдаған материалдың тіршілік қажетімізге ... ... ... ... ... тікелей байланысты жоқтары
өзінен-өзі ұмытылып отырады.Ұмытылу түрліше жағдайларда көрінуі
мүмкін.Бірде ұмыту ... ... еске ... тануға
мүмкіншіліктің жоқтығынан пайда болса,енді бірде объектіні қате тану,не
әдейілеп еске түсіре алмаудан болады.Материалды ... ... ... жаңғырту қиынға түсіп,мазмұны толық берілмей қалатын кездер
болады.Бірақ бұлар екі-үш ... ... тым ... ... ... ... еске түсіруді психологияда реминисценция құбылысы
деп атайды.Кешігіп еске түсіру,көбінесе,мектепке дейінгі ... ... ... ... жиі ... олар көлемі үлкен
,күрделі материалдарды бірден толық айтып беуге шамалары келмейді
де,ойларына ... ... айта ... ... ... және есте ... ... меңгере білуге байланысты
ересек адамдарда реминисценция құбылысы көп кездеспейді.
Ұмыту процесінде байқалатын ... бір ... ... материалға ұқсас екінші бір материал оқылса,бұл қайта
жаңғыртудың ... ... әсер ... ... деп аталса,бұры есте сақталған материалдың екіншісіне ... ... ... деп ... ... ... білудің үлкен педагогикалық мәні
бар.Өткен шығармадан көлемді,мазмұны ұқсас шығарманы жаттағанда,олардың
басы мен аяғы есте ... ... жері ... ... ... ... тежелулерді оқушыларда болдырмау ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды
үй тапсырмаларының нормасы қатаң сақталып,оқу ... ... ... керек.
4. Естің негізгі процестері және олардың жүзеге асу заңдылықтары
Естің негізгі процестері, есте сақтау ... ... және ... болып табылыда.
Есте сақтау – алынған әсерлерді есте ұстауға ... ... ... ... ... ұстау-мағлұматты белсене ... ... ... жаңғырту мен тану – бұрын
қабылдағандарды қалрпына келтіру процесі.Олардың арасындағы айырмашылық-
тану объектімен қайта кездескенде,қайталап қабылдағанда боладыда қайта
жаңғырту объект жоқ ... ... ... ... ... ... ... қарай есте сақтау-
бұл ойластырмай есте сақтау.Мұнда адам есте ... ... ... ... ... ... ... арнайы тәсілдер де қолданбайды.Мағлұмат ... -өзі ... ... өмір ... оның ... әсер
еткендері есте ықтярсыз сақталады.А.А.Смирнов пен ... ... ... мақсатымен,оның негізгі мазмұны мен
байланысты нәрселер есте ықтярсыз сақталады.
П.И.Зенченконың тәжірибелерінде мектеп оқушыларына есеп ... ... бір ... ... ... ... шарт
бойынша шығарған,екіншісінде олар есеп ... ... да ... ... ... ... ... шартына енген
сандарды қайта жаңғыртуды талап еткен.Тәжірибе ... ... ... өздері құрастырған (тәжірибенің үшінші сериясы)жағдайда
сандарды есте тәуір сақтайтынын көрсетіп берді. Сандар әрекет мақсатымен
ерекше тығыз байланыста болғандықтан есте ... ... жайт ... контурлы картамен жұмыс жасағанда да байқалады.
Ықтиярлы есте сақтау – мағлұматты есте сақтауға ... ... ... үшін ... процесі ұйымдастырылып ерік күші
жұмсалады.Жаттату процесінде есте сақтауға көмектесетін негізгі ойды
бөліп қарау,жоспар ... және сол сол ... ... ... ... ... ес негізіне жататын байланыстар сипаты бойынша
есте сақтау миханикалық және мағыналық болып ... есте ... ... қайталау арқылы сыртқы байланыстарды
нығайтуға негізделген. Мағыналық есте сақтау жаң мағлұмат пен бұрыннан
таныс мағлұматтар арасында және ... ... ... ... ... ... есте сақтау тезірек және
тұрақтырақ болып табылады.Кейде тек қана ... есте ... ... та ... та есте сақтауды
пайдалану,яғни мағлұматты түсінген соң оны көбірек қайталау қажеттілігі
туады.Оқыту ... ... есте ... ... өту ... ... беріктігі көптеген себептерге байланысты.
Есте сақтау жеке адам қасиеттеріне,оның ... мен ... ... ... ... ... сай нәрсе сақталады
да,ол үшін маңызды шамалы,бәрібір нәрселер ұмытылып қалады.
Есте сақтау жаңа ... ... ... ... қоры ... ... ... кезекті мағлұматты ұғынуға мүмкіндік
бермейді.Еске білім ғана емес,сондай-ақ есте білімге тәуелді.
Есте сақтаудың табысты болуына адамның алдында тұрған ... ... ... өз ... ... ... сол ізбен немесе басқаша есте
сақтау мақсаты да әсер етеді.Мақсатқа сәйкес ... ... ... дәл ... бағыттағанда жеке фразалар мен ... ... ... ... ... бір ... көзделген жағдайда
мағыналы байланыстар жасалып,мағлұматтың ... ой ... ... ... ... беріктігіне сана бағытының да маңызы
зор.Егер мектеп оқушысының білімді беріе игеру,ұзақ есте сақтау ниеті
болмаса,материал тек ... ... үшін ... да тез ... ... үшін ... ... білімді жүйеле түрде
тексеріп,оқушыларды жаңа ... ... ... ... ... арнайы қайталамай-ақ қайта жаңғыртып отыруға үйрету керек.
Есте сақтауды жеңілдету үшін сөздерді мазмұнына,ортақ түбіріне немесе
дыбыстық жағынан ұқсастығына ... ... ... ... ... ... ... және әріптік құрамы ... ... ... ... да мақсатқа
саяды.Кейде сөздің қай ... ... ... ... сөздіктің қай жерінде басылғанын
есте сақтау сияқты сыртқы ассоциациялар жасауға да ... ... ... ... қалыптастыру үшін оқытушы балаларға
сабақты қалай дайындаудың ... ... ... ... ... ... параграфын ғана көрсету аз.Оқушыларға нені оқу,суретті
немесе ... нені ... ... ... ... немесе жауап
жоспарын жасау,қандай сөздерді арнайы ... ... ... ... қай тәртіппен ережелер жаттап,жаттығулар немесе есептер
орындау тәрізді әрекеттер жасау қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... материалдық сөзбе сөз игеруге
бейімірек немесе жаттап ... үйір ... ... ... ... ерекше,сондай-ақ оқушыларға оқу материалын жаттауды
әртүрлі ... ... ... материалды жаттаудағы есте
сақтаудың рөлі мен алатын орнын түсіндіріп отыру керек.балаларға ауық-
ауық қайталаудың әсіресе мұның өлең жаттағанда ... ... ... ... 2-3 ... созылған жаттау жалпы алғанда бір отырыста
жаттағанда аз уақыт алады.
Қайта жаңғырту.Ықтиярсыз және ... ... ... ... бойынша көрініс беріп,еске түсу мақсатынсыз
ойламаған жерден жаңғырылуын – ықтиярсыз жаңғырту дейміз.Ықтиярлы
жаңғырту ...... ой, ... ... ... ... келтіру процесі.Ықтиярлы жаңғырту кейде ... ... ... ... ... қиындықтарды жеңумен
байланысты ерік күшін жұмсауды талап ететін ... ... ... еске
түсіру деп аталады.
Ес сапалары қайта жаңғыртуда өте айқын көрінеді,ол есте ... да ... ... ... ... мен ... туралы
біз қайта жаңғырту бойынша ғана ... айта ... ... есте ... жай механикалық қайталау емес.Мұнда қайта
құрастыру,яғни материалды ойша қайта өңдеу: баяндау,баяндау жоспарын
өзгерту,басқы ... ... да ... ... белгілі
мағлұматтар енгізу болып табылады.
Қайта жаңғыртудың табысты болуы еске ... ... ... қалпына келтіруге білуге,және қайта жаңғырту кезінде
жоспарды пайдалана білуге тәуелді.
Тану иен ... ... ... ... – ми қыртысында
бұрынғы қозулардан қалған іздердің жандануы.Тану процесінде есте сақтау
кезінде салынған қозу іздері жанданады.Қайта ... ... ... ... ... өте ... ... кезінде де қозу іздерінің жандануы мүмкін.Түсіндіру
мұғалім сөздері бұрыннан жасалған байланыстарды ... ... ... ... болу үшін мектеп оқушыларын
мағыналы ассоциацияларды,негізгі ... еске ... ... ... ... ... ... және жеке адам
Өмір сүру қызмет атқару барысында нерв жүйесінің ерекшеліктеріне қарай
адамда естің индивидуальдың және ... ... ... ... ... ... адам
ерекшеліктерімен байланыста болады.Тіпті есі жақсы адасдар да бәрін
бірдей есіне ... да ,есі ... ... ... ұмыта
қоймайды.Бұл,естің таңданпаз сипатымен түсіндіріледі.Адамның мүддесі мен
қажеттілігін сай ... ес тез де ... ... ес санасынан көрінеді.Ес
сапасы есте ұстау шапшаңдығы,сақтау беріктігі және қайта жеңілдігімен
сипатталады.Егер ... ес ... есте ... және баяу ... ес,керісінше,самарқау сақтау және тез ұмытумен
айрықшаланады.
Бірақ ес бір жағынан ... ... ... бола береді,естің жеке
сапалары түрлі үйлесім табу мүмкін.
1.Ең тәуірі – бірден есте сақтау мен ... ... ... осындай адамдар материалды бірден есте сақтайды,бір рет
таңдалып немесе оқылған материал берік және ұзақ ... ... да ... және ... ... жаңғыртылады.
2.Есте самарқау сақтау бірте-бірте ұмытумен үйлеседі.Естің сапасы
мүндай адам бірнәрсені жаттауға көп ... ...... ... ... ... ... керек.
Бірақ олар есте ұстаған соң материал ұзақ уақыт берік сақталады және
дәл жаңғыртылады.
3.Бірде есте ... тез ... ... ... осындай адамдар
материалды тез қағып алып,есте сақтайды.Мұндай адамдар тыңдай ... ... рет оқып ... ... материалды толық және
қатесіз қайта жаңғыртуға алады.Бірақ аз уақыттан соң тіпті екі күннен
кейін –ақ оның ... ... ... қате ... ... себебі мұндай адамды бірден сақтайтынын қанағат тұтып ... ... ... деп есептеп үйде ауызша ... ... ... ес жеміссізденеді.Ес сапасының мұндай
үйлесімі жағдайында материал қайталаусыз-ақ жаңғыртылса да қайталап
жаттау ... ... есте ұзақ және ... ... ... ес ... сақтап,тез ұмытумен сипатталады.Есі осындай
адамдар жаттауға көп уақыт жұмсайды,бірақ қажетті нәтижеге ... ... және дәл ... алмайды,материалды тез ұмытып
қалады.Бұл білімдегі үзік-үзік оқушыларға тән.Өйткені жү.йелі білімнің
жоқтығы қажетті ассоциацияллардың қайта ... ... ... ес мидың ауруға шалдығудың нәтижесінде де нашарлап кетеді.
Ес ... ... ... ... ... ... етеді.Оларды
жаттау мен қайталауды дұрыс ұйымдастыра отырып естегі кемшіліктерді жоя
білуге үйрету керек.Балаға бұны ... ... ... ... ... ... отыру қажет.Естің төмен нәтижелігі кейде жаттауды тиімді
ұйымдастыра алмаудан,ой елегін өткізбей тек миханикалық есте сақтауды
қолданудан да ... тез ... ... ... ... үйрете отырып ес әрекетін едәуір ... оқу үшін ... ... ... ... ... индивидуальды айырмашылығы ... ... ... ... ... ... ... деген қатысын оқу ықылас тәрізді ерекшеліктеріне
тәуелді болып келетін қабілеттердің ... ... ... ... ... ... психологиясы/1984 ж
2.М.Мұқанов
Педагогика психология очерктері
Алматы /1962 ж
3.В.В.Богасловский
Жалпы психология
Қазақ тіліндегі аударма
Алматы /1980 ... ... /2000 ... ... /1993 ... Бап-баба
Жалпы психология
Алматы /2003 ж
7.Ж.Аймауытов
Психология
Алматы 1995 ж
8.Ж.Намазбаева
Психология
Алматы /2005
9. И.П.Павлов
Шығарманың толық жинағы/ІІІ том.2к
СССр Ғылым Ак баспасы
10.К.С.Станиловский
Актерлардың өзін-өзі жетілдіруі/8 томдық ... ... есте ... ... және ... ж
13.А.Р.Лурия
Үлкен ес туралы кітапта/1968 ж
14.А.В.Петровский
Психология жайлы әңгімелер/1962 ... ... ... ж

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
Абай және казіргі заман. Шокан және географиялык детерминизм.Фрейд және психоанализ. Ф. Ницше және аса кушті адам22 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай және қазіргі заман. Шоқан және географиялық детерминизм. З.Фрейд және психоанализ. Ф.Ницше және аса күшті адам14 бет
Адам және азаматтың конституциялық және басқа да құқықтары мен бостандықтарына қарсы қылмыстар9 бет
Адам және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының ұғымы39 бет
Адам, табиғат және климат13 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Дүниеге қөзқарас және онын типтері. Ежелгі Қытай философиясы.Философиядағы адам мәселесі. Гносеология және эпистемология. Диалектика және онын әдістері22 бет
Дүниеге қөзқарас және онын типтері. Ежелгі Қытай философиясы.Философиядағы адам мәселесі.Гносеология және эпистемология. Диалектика және онын әдістері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь