Әбілхайыр хан

I. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлімі:

а) Әбілхайыр ханның тарихи ақиқатымен тайғанақ аңыздары

б) Халқым деп, даламызды қорғаған батыр бабаларынын бірі . Әбілхайыр

в) Әбілхайырдың туғанына 310 жыл

ІІІ. Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер
Әбілхайырдың тарих сахнасынан алғаш рет көрініс беруі 1716 жылдан басталады.Бұл – тарихшы Левшиннің сөзімен айтсақ , «қазақ ордаларының нағыз Ликургі » - әз – Тәуке дәуірінің аяқталып, сол әз – Тәуке жүзеге асыра білген ұлттық,халықтық бірліктің қайтадан тігісінен сөгіле бастаған кезі еді.
Қазақ елінің ішкі жағдайын қапысыз біліп отырған сыртқы жау өз дегенін істеп қалуға тырысты.Айта кететін нәрсе - халық бірлігінің бұзылуы Тәуке саясатының осалдығынан емес-ті, әлі де тұтас ел болып ұйып үлгермеген, сұлтандар партияларының ықпалынан шыға алмаған (төресіз ел болмас – сол идеологияның құрал - мәтелі) қазақ халқының объективті шындығы еді.Сол тарихи жағдайда қазақ жеріне шығыстан ежелгі жауы – жоңғар, батыстан Еділ қалмақтары мен башқұрттар, солтүстіктен сібір қазақтары, оңтүстік Атырау жағалауынан парсылар мен түрікпендер көз аларта бастады.
1716 жылы Еділ қалмақтары мен башқұрттардың, сібір қазақтарының Кіші жүз жеріне басып кіруі айтылып жүрген «Ақтабан шұбырынды» кезеңінен жеңіп болған жоқ.Еділ,Жайық, Ойыл, Жем, Елек, Ырғыз, Торғай бойындағы жалпақ ел жаудың тонауына ұшырады. Кіші жүз жұрты қалың жаумен жеке соғысты, қазақ жұртшылығының қай қиырынан да көмек болған жоқ. Сол қиын тұста Әбілхайыр сұлтан Есет, Бөкенбай, Тойғұлы мен Қосқадам, Шолан, Тоқпан, Сабытай,Байқазақ,Тайлақ сияқты көптеген батырлар мен көсемдер күш қосып, халықты жауға қарсы көтергенді-ді.Дәл осы соғыс тұсында-ақ Әбілхайыр өзінің әскери дарынымен, жеке батырлығымен, ақылдылығымен көзге түсіп, қол бастады. Кіші жүзбен іргелес отырған Арғын, Қыншақ, Керей, Уақ тайпаларының ірі бөліктерінің Әбілхайыр қоластына табиғи түрде топтплуына себепкер болған ортақ қауіп-қатер, мүдденің бірлігі еді. Қазақ батырларының басын қоса білген Әбілхайыр әскери қимылдарды да шебер ұйымдастырды. Бірінші соққыны Ресей жеріне көктей өтіп барып, Еділ қалмақтарына берді.
1. «Егемен Қазақстан» газеті 16 желтоқсан, 1998жыл

2.«Атамекен» газеті 1 желтоқсан, 1999жыл
        
        I. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлімі:
а) Әбілхайыр ханның тарихи ақиқатымен тайғанақ аңыздары
б) Халқым деп, даламызды ... ... ... бірі -
Әбілхайыр
в) Әбілхайырдың туғанына 310 жыл
ІІІ. Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
А) Әбілхайыр ханның тарихи ақиқатымен тайғанақ аңыздары
Әбілхайырдың тарих ... ... рет ... ... 1716 ...... Левшиннің сөзімен айтсақ , «қазақ ордаларының нағыз
Ликургі » - әз – Тәуке ... ... сол әз – ... ... ... ... ... қайтадан тігісінен сөгіле бастаған кезі
еді.
Қазақ елінің ішкі жағдайын қапысыз біліп отырған сыртқы жау өз дегенін
істеп ... ... ... ... - ... бірлігінің бұзылуы Тәуке
саясатының осалдығынан емес-ті, әлі де тұтас ел болып ұйып ... ... ... шыға алмаған (төресіз ел болмас – ... ... - ... ... ... объективті шындығы еді.Сол
тарихи жағдайда қазақ жеріне шығыстан ежелгі жауы – ... ... ... мен башқұрттар, солтүстіктен сібір қазақтары, оңтүстік Атырау
жағалауынан парсылар мен түрікпендер көз аларта бастады.
1716 жылы Еділ ... мен ... ... ... ... ... басып кіруі айтылып жүрген «Ақтабан шұбырынды» кезеңінен жеңіп
болған жоқ.Еділ,Жайық, Ойыл, Жем, Елек, Ырғыз, Торғай ... ... ... ... ... Кіші жүз ... қалың жаумен жеке соғысты, қазақ
жұртшылығының қай қиырынан да ... ... жоқ. Сол қиын ... ... ... ... Тойғұлы мен Қосқадам, Шолан, ... ... ... ... мен ... күш қосып,
халықты жауға қарсы көтергенді-ді.Дәл осы соғыс тұсында-ақ Әбілхайыр өзінің
әскери дарынымен, жеке ... ... ... ... ... Кіші жүзбен іргелес отырған Арғын, Қыншақ, Керей, Уақ тайпаларының
ірі бөліктерінің Әбілхайыр ... ... ... топтплуына себепкер
болған ортақ қауіп-қатер, мүдденің бірлігі еді. ... ... ... ... ... әскери қимылдарды да шебер ұйымдастырды. Бірінші
соққыны Ресей ... ... өтіп ... Еділ ... ... Содан соң
башқұрттарды қирата жеңіп, 1717 жылы ... ... ... еніп,
Новошелинск қаласын талқандап, орасан зор әскери олжамен, ... ... ... ... оралды. Осы жорық туралы жазған А.И. ... ... ... ... ... ... еді, осы ... өзіне
таңылып, өз бәсекелесі үшін босқа күйіп, жазаға ... ба деп ... хан 1718 жылы ... ... хат ... оны ... ... және
одақтастыққа шақырды» дейді. 1717 жылы Қайып Әбілхайырды ... ... ... Жолы кіші, әрі әскері дарыны мен ерлігі,
сесі басым Әбілхайыр 30 мың әскері барқазақ ... ... ... 3 ... ұрыста 30 мыңдық Әбілхайыр қолына басқа тараптан ешкім көмекке
келмейді деп, күшін еселеп ... ... осы жолы ... ... ... ... Осы жеңілістен соң ықпалы жоқ, жігерсіз Қайып ханнан ел
бастағандар да күдер үзген сияқты. Арыс, ... ... ... ... ... ... ... тонауға салстыны да осы тұс. 1718 ... ... хан кісі ... ... Тақ үшін ... ... арасындағы
қырқыста қазақ шонжарлары өз мүдделерінің үстем болуы үшін ... ... ... ... ... әз-Тәукенің жуас, жігерсіз ұлы Болатты хан
көтереді. Бұл онсыз да әлсіреп тұрған қазақ ордасының ... ... ... ... ... және ... батыс аймақтың жұрты енді өз ... ... ... Кіші Жүз ... хан ... Бұл да ... еді. Хан қоластына Кіші жүз тайпаларымен қатар Орта жүздің бірқатар
тайпалары да кірді. ... ... ... ... ел ... ... да осы ... Әбілхайыр тайпалар көсемдерімен де, батырлармен де
тіл табысып, өз хандығының ... ... ... ... Табын Бөкенбай,
тама Есет, Байбақты ... адай ... ... ... ... ... беріш Есболат, Итемген, әлім Киікбай, Жаулыбай,
Саурық, Тайлақ, басқа да қағазға есімі ... ... ... пен
татулық үлгісін көрсеткені де осы кезең. Бұл-Әбілхайырдың билеушілік
шеберлігі мен ... ел ... ... ... ... белгісі. ... ... ... үш ... игі ... ... ... Қазақ ішіне
сыналай еніп алған қалмақтың қарулы күшін кері ... ... осы ... Жонғарлардың қазақ жерін жаулап алуы ұмтылуы 1618 ... еді. ... ... бос ... Сібір жеріне 50 мың түтін
жұртымен ... ... ... Еділ ... ... да осы жылы. Ал
Монғолияның батыс бөлігіндегі жоңғарлардың басын біріктірген Қара-хуланның
ұлы Хотоқосын Батор 1635 жылы ... ... ... жасаған
кезіндегі қарбаласты пайдаланып, дербес Жоңғар хандығын құрған. Далай Лама
оған Ерден Батор қонтайшы ... ... ... ... ... ... ... да осы. Одан билік тізгісін алған Қалдан (Бошақ,
Бошақты) Қытайға да, Қазақ жеріне де үздіксізжорық жасап, мемлекет іргесін
кеңейткен еді. Еділ ... ... ... ... геосаяси ойынға
кірісті. 1697 жылы Қалдан Бошақты у ішіп өлгеннен кейін таққа әйгілі ... ... ... ... Ол ... майданда да ықпалын күшейтті.
Қалмақ әскері қазақ даласына сыналап еніп, ... ... 1710 ... ... ... бас ... ... табын Бөкенбай тағайындалды.
Әбілхайырдың жауынгерлік ерлігімен де, ақыл-ойымен де тұңғыш көзге түсетіні
осы кез. Бұл ... ... ... ... ... ... өзендері қосылатын
тұсқа тақап келіп, басып алып,Нұра тауының етегіне әскери ... ... жағы ... ... шеті ... ... ... уысында
ұстай отырып, далаға одан әрі ендеп кіріп. Еділ ... күш ... ұлы ... ... ... секілді. Мұны, сірә, Ресей де құптаған
болар.Әбілхайыр мен Бөкенбайдың ұлы достығы да осы майданнан бастау ... алыс ... ... ... ... жерінде әйгілі Бөкенбай
шоқысы тұр. ... ... ... һәм білімдары Әбіш Кекілбаевтың
«Үркер» романында басым болған оқиғалар осы шоқы тұрған алқапта ... ... ... ... ... ақиқат.
Қазақтың хас батырлары қанжығалы Бөгенбай, шақпақ Жәнібек, қаракерей
Қабанбай, бәсентиін Малайсары, Кіші жүз ... ... ... ... ... сияқтылардың бір жағадан бас, бір жеңнен қол ... ... ... жоңғар әскерінің тауын шағып, бетін қайтаратыны осы
тұс, осы дәуір-дәуірден...Ырғыз өзенінің түбегіне ... ... әкеп ... ... жер ... «Қалмақ қырылған» аталады.
Қалмақ бекінісінің талқаны шыққан жұрты күні бүгінге ... ... ... Сол жолы бас ... ... ... сұлтан ұсынған
деген әңгіме де аузында. 1730 жылы қазақ әскері жоңғарларды өз ... ... қуып ... ... ... жарқын көрінісі де сол
жылдардағы осы ... ... ... ... 1723 жылы Қытай боғдыханы өлді. Дәл осы
сәтті күткендей Себен Рабтанның екінші ұлы Шона-Доба қалың ... ... ... ... ... күллі оңтүстікті, Тәшкент мен ... мен Шу, Арыс ... ... ... ... ... елдің бір тобы
Ырғыз, Торғай бойына қарай шұбырды, енді біреулері ... ... ... ... ... ... жау ... тайпаларын қайта біріктірді. Озық
ойлы, кемеңгер билер Төле, Қазыбек, ... ... (би) ... ... ... қолы шеп ... отырған Торғай, Ырғыз алқабындағы
қазақтардың ... ... ары бара ... шебі ... еді. ... ... ... үзік-үзік шабуылдар болашақ ірі шайқастың әзірлігі еді.
Қазақ қолы ес жиып, күш ... ... Сол ... ... ... ... хан ... хақ. Осы кезге дейін-ақ қазақ қолының бас сардары
болып келген Әбілхайырды 1726 жылы ... ... ұлы ... күллі
қазақ әскерінің бас қолбашысы етіп ресми түрде бекітті.Бұл ... ... ... бастан өткерген дана ... ... мен ... ... ... ... беделі осы шешімге
себепкер болса керек.Бұдан бұрын да соғыстың ауыр ... ... ... ... ... қимылдаған Әбілхайыр жоңғар әскерін ә бегенде-ақ
ығысуға мәжбүр етті де, 1728 жылы ... ... құяр ... болған
әйгілі ұрыста үзілді-кесілді талқандады. Қалмақтардың мысын құртып, қалың
қазаққа жеңіске деген сенім сыйлаған осы ұрыс еді. ... ... ... соң ... да ... жел есе ... жоқ. ... өз
саясатының ұпайын ешкімге жіберіп ... ... ... шайқастан
әскери, саяси тұрғыдан еш кем емес-ті. Ұлы жүз жері әлі де ... ... ... еді. 1730 жылы ... бастаған қол Сарыарқаны
көктей өтіп, Балқаш көлі маңындағы жоңғарларды шапты. Бұл жолы сан жағынан
басым ... ... ... қолы ... тәсілмен жеңді.
Дәл осы тұста батыс пен терістіктегі ата жау қайтадан атқа ... ... 30 ... ... ат ... кері бұрып, Еділ қалмақтары ... тағы да ... ... ... ... ... атты
еңбегінде сол кезде қалыптасқан қиын жағдайды тәптіштей жазады. Орыс боданы
болған ... пен ... бір ... жоңғар, екінші жағынан мазабермеген
қазақтардың жағдайы қиындады, әрі баяғы. Тәуке ... ... те ... ... үшін ... дала билеушілерін бөлшектеп жібергенде рас еді. Озық
ойлы саясаткер Әбілхайыр 1730 жылы ... ... ... өз ... ... елшілік аттандырды, орыс патшасына бодан болу туралы ... Уфа ... ... ... патшаға жеткізілген өтініштегі
айтылған мәселе мынадай еді: «Жоңғар ... мен оның ... запы ... егер ұлы ... ... өз ... ... жоңғарлардан өз иелігін қайтарып алар еді». Бұл ... ... ... ... 1731 жылы Ресей елшісі Тевкелев Әбілхайыр ордасына
келді. ... ... ... бойынша, Еділ қалмақтары Әбілхайыр ордасының
Ресейге қосылмауы үшін амал іздейді, қазақтарды ... ... ... ... айдап салмақ болады. Бұл-қазақтарды дауға қалдыру үшін
жасалған амал еді. ... ... ... досы ... ... жиып, бодандық жөнін түсіндіреді. Халық «хан ... ... өмір ... тірі ... ет ... ел болып оңаламыз хан
шешіміне келіспесек, ұстағанның қолы, тістегеннің ... ... ... ... ... 1731 жылы қазанның 10-ы күні Әбілхайыр бір
кездері күллі ... ... ... ... ... етіп ... білген тұста,
Ырғыз бойындағы Мәнітөбеде Ресей бодандығын ... ... ... ... ... ... Бұл, сірә, тайыздықтың
салдары болар. Орыс империясына арқа сүйеу-ол кезде қазақтар үшін ... жол еді. ... 1732 жылы ... ... 1733 жылы ... хан, ... Ұлы жүз билеушілері Қодар, Төле, Сатай, Ханкелді, 1738 жылы Әбілмәмбет
пен Абылай, 1735 жылы ... ... орыс ... ... өтініш
жасады.
Әбілхайыр бодан болдым екен деп ешкімге жағасын бастырғысы келмеді.
1736,1738 жылдары елінің ... ала ... соң Еділ ... жерін
түгелдей шауып алды. Орынбор комиссиясының бастығы Татищев 1738 жылы жарлық
шығарып, Әбілхайырды соғысты тоқтауға әзер ... Сол жылы ... ... ... ... ... ... қожалық жүргізеді.
Әбілхайырдан орыс наместнигі Татищевте ... ... ... ... ел ... ... ... сегіз мыңдай еділ қалмағы бар»
деген қауесетті ... ... ... ... ... ... шақыруымен Орынборға таяп келіп шатыр тігеді. Орыс әкіміне ... ... ... оны ... ... қабылдағанын П.И.Рычков
тәптіштей жазған.
1739 жылдың 17 маусымында Татищевтің орнын басқан ... ... ... тамыздың 28-і күні Орта жүз ханы Әбілмәмбет пен
сұлтан Абылай келген. Олар да ... ... ... ... ... ... ... арнайы шақырылған Әбілхайыр келмей қалады. Ханның бұл
қылығынан сескенген Урусов ... ... ... ... ... ... Гладышевті жібереді.
1741 жылы парсы шахы Хиуаны шауып алды. әбілхайыр геодезист Муравинді
жіберіп, «шах бұл ... ... ... ... ... ... Шах көп адамды
тұтқындап, парсыға қайтады. Ол кетісімен көтерілген халық парсы шахы сайлап
кеткен ханды өлтіріп. әбілхайырдың ұлы ... хан ... ... ... арасына оралған. Осы деректердің өзі Әбілхайырдың қандай ... ... онын сол ... саясаттағы салмағын айқындай түседі.
Б) Халқым деп, ... ... ... ... бірі ... деп, елім деп еңірегенде етегі тола, түн қатып, түс ... ... ... ақ ... ... ақ ... күшімен далиған
даламызды қорғаған ... ... ... ... бірі ... үш ... яғни қазақ жұртының ұлы ханы болуды
мансұқ еткенін ешкім ... ... Ал, 1726 жылы ... ... ... болып, кейін 1729 жылы Аңырақай шайқасындағы жоңғарларға ... ... ... ... ұрыс ... ... бірқатар қаламгерлер
айтқан. Қазақ ... ... ... мен ... ХVII ... ... қатысы» деген тарауында қазақ жұртының ұлы ханы, ... мен ... ... ... жоқ. ... хан 1696 жылы қазан
айында Ресей патшасы бірінші Петрге Т.Қ.Аталықовты елші ретінде ... ел ... ... қатынасып, сауданы нығайтайық» ... ... Бұл ... ... бар болғаны үш-ақ жаста еді.
Жоңғарлардың қазақ жеріне жорығы 1640 жылдан басталып, тура ... ... ... ... Оған ХVII ... ... ... даласына
дүрсе қоя берген Ойраттардың жорығын қосамыз. Бұл ... ... ... қара ... ... ғана легі ... ханның Ресей еліне елші
жіберуі осы және алда келе жатқан қауыптың алдын алу ... ... ... ... әйгілі «Жеті жарғысының » ... ... ... ... елдерімен қарым-қатынасты жақсартуды айрықша атап көрсетті.
1716 жылы әуелі Тәуке хан, кейін Қайып хан ... ... тағы да ... ... ... ... түсіп, одақтас болуды және әскери көмек
беруін өтінді. Бұл ... ... әлі хан ... жоқ ... ... қазақ хандарының бұл өтініштерін аяқасты қалдырумен
болды. Оларға керегі Одақ ... ... ... ... ... ... ... қала берді өзара қырқысып, әбден әлсіреуін күтті.Егер Тәуке
ханның ... ... орыс ... ... келсе, қазақ жұртшылығы 1723
жылғы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл ... ... ... еді ... ... ... орыс ... Әбілхайыр алғаш рет 1726 жала
Қ.Көбеков арқылы ... ... ... ... Тап осы жылы ... бүкіл
қазақ әскерінің қолбасшысы атанып, 1729 жылы атақты Аңырықай даласындағы
шайқаста тамаша жеңіске жеткеннен кейін, ұрыс алаңын ... ... ... ... ... ... бодан болып кіріп алған Еділ қалмақтары
мен башқұрттар қазақтардың жоңғарлармен ... ... ... ... орыс елін ... ... батыс аймағына, яғни,
Әбілхайыр хандық еткен жұртқа қанды тырнағын батырып, өршелене ... ... да ... және тау ... ... артта әзірленіп жатқан.
Бұл кезде орыс ... ... ... ... ... ... дейінгі
аралыққа өзінің әскери бекіністерін салып үлгірген еді. Енді ... ... ... ... деуі ... ... ... І-Петрдің алға қойған ең басты мақсаты орыс халқының
санын көбейтіп, территориясын кеңейту болған еді. Анна ... да ... осы ... ... ... Қазақ жұрты әбден әлсіреген
шақта, ерте ме, кеш пе ... ... тап ... ақиқат еді. Осыны
сол кездегі хандарымыздың бәрі сезді.
Хандарымыз бен батыр бабаларымыздың дал болып, басы ... ... Бір ғана ... ... айнала қаптаған жаудан бір ғана қазақ болып,
аман қалуға екіталай күн туғандығы.
Олай ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлеріміз жазғандай Әбілхайыр орыстарман тіл ... Хиуа ... ... ... ... жүр деу ... Ол әуелі
Батыс Қазақстанның оңтүстігін түгел жамбасына басқан қалмақтарды Еділге
дейін түріп айдап ... ... ... ... ... ... жасады Бухар, Хиуа башқұрт хандықтарына жорық жасаса,
соларға ондаған ... бойы ... қол ... халқының мал-мүлкін
қайырды. Сөйтіп, еңсесі езілген қазақ ... сәл де ... ... ... ... бел ... ... Ресей патшалығынан қауып төнген шақта оның 1730-жылы Анна
Ивановнаға «боданың болайын» деп елші ... ... ... ... ... ... деген кісіге біршама түсінікті шығар. Ешкімнің
боданы болғысы келмеген жоңғарлар ... ... ... ... ... көресінің көкесін.
Әбілхайырды біреулер төреден, біреулер қарадан шыққан десіп жүр. Егер
ол ... ... ... ... қара басының ғана қамын
ойлайтын күйкі, көрсорық, құлқынын көздейтін қомағай біреу ... ... оны хан ... ... ... ... жолмен сайлап келген халық
енді қарадан шыққан әлдебіреуге ... ... ... «Халық құдайдан бір-ақ
жас кіші» дейтіні қайда?! Ендеше «құдайдан бір-ақ жас кіші» ... ... ... қара жаяу адам ... Дәл сол ... оның ... дұрыс-бұрыстығын бірі түсініп, бірі ... ... ... бірқатары Барақ Әбілхайырды орыстарға сатылып, боданы болғаны
үшін өлтірді дегенге оқырмандарды сендіргісі келеді. ... бұл жәй ... ... қарсы болғанмен, орыс әкімсымақтарымен әмпәй-жәмпәй
болып, олардың қазақ даласына қорғанқамалдарын салуға қол ұшын ... ... Хиуа ханы ... де ... ... ... Сондай
қызметі үшін Қайып оған сый керуенін жібереді. Оны жолда әлдебір қарақшылар
тонап ... ... мен ... ... ... ... ... керуенді тонаған Әбілхайырдың адамдары деп жеткізеді.
Барақ ... ... бес жүз ... ... ... ... ... Бұл кезде Әбілхайыр әкімшілік басқару жүйесінде соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... ... келіскендей
боп, оралып келе жатады.
Барақтың өзені қарсы қалың қолмен аттанғанын хан күні ... ... де ат ... ... ... ... ... Бараққа қарсы жүреді.
Барақ әй-шәйға келместен Әбілхайырды адам жаны түршігерлік жағдайда
өлтіріп тынды.
Бүгінде үш жүздің жеті биі (шындығында төрт би ... ... ... деп, ... ... де әділ үкім ... ... жазып жүргендер
бар. Бірақ ол жеті би-бәрібір Төле, ... ... емес еді ғой. ... де, Хиуа ... де ... ... ... сый-сыбаға алып,
Әбілхайырды өлтіріп тынған соң, Барақ ізінше Жоңғарлар жағына қашып кетеді.
Мұның өзі сол кезде қазақ жұртының ата жауы ... ... ... ... ... ... ... айғақтамай ма! Айналасы үш
жылдан кейін, ... өзі де опат ... ... ... ... ... таза» қылып, ақтап жіберген «жеті» би ... ... ... ... да, ... да ... мақала авторлары Барақ Әбілхайырды өлтіргенде патша
әкімдері «аздыкөпті бізге сіңірген ... бар еді ғой деп, ... да ... деп ... ... патша әкімдері араласса, бұл бәрібір бейбіт
жолмен шешілер еді. Ал олар үшін хандар мен сұлтандар ... күн ... ... бір-бірімен соғысып, қырылысып, әлсірей түскені керек болатын.
Сөйтіп, Әбілхайырдың ... ... ... ... мұның өзі оның
кім, қандай адам болғанын көрсетпейме деп ащы тілмен түйреушілер ... ... ... төрелігін естіген бойда Барақ Жоңғарлар жағына
зытып отырды Әбілхайыр өлісімен кіші жүз ... ... мен ... ... ... ... Нұралы хан сайланды.
Рас, Нұралы хан атанып, халқына жартулы қызмет көрсетіп, ... ... ... хан боп ... Алайда, біз оның «Әкемнің кегін алам,
Барақ шекті руынын адамы болатын» деп, ала-келе қол жинап Батыр ханға ... ... да ... ... қара ... тағы бір ... қайғы
әкелмегеніне алғыспен қарауымыз керек.
Сонымен жоғарыда айтқанымыздай, қолбасылықтан кеткен Әбілхайыр серуен
құрып, қызойнаққа барып, немесе, біреулер ... ... ... ... жоқ, ат үстінен түспепті. Еділ ... ... ... ... жау жамбасының астында қалған қазақ даласын
тазартып, батыс аймақтың шекарасын ... ... ... ... ... елдің алпауыттарымен кезек-кезек арпалысыпты. Шығыста ... ... ... ... сұрау мүмкін емес-ті. Сондықтан да
жалғыз өзінің күш-қуаты, айла-шарғысы таусылған шақта «боданың болайын» деп
Ресей патшалығына еріксіз мойын ... Бұл қара ... қамы ... ... алып ... соңғы амалы еді.
Ол кезде қай-қай ханымыз да үш жүздің ханы ... ... ... мансап емес, бүкіл қазақ жұртының басын біріктіріп, іргелі де,
күшті елге айналдыру еді деп бағалауымыз керек. Ол кезде қай-қай ханымыз ... ... сан ... Бірақ қайта тұрып, желдің өтіне кеуделерін тосты.
Елін ойлады, халқын, жерін қорғады. Біздің тұтас ел ... ... ... ... сол ... бен ... ... Біз,
қазақтар оттан өтіп, жан баласы төзгісіз қиындықты бастан кешсек те халық
атанып, бүгінгі күнге жеттік. Оның ... ... ... ... ... мен ... Екіншіден, сол
халықтың ұйытқысы, басшысы бола білген ... бен ... ... орда
алған әрдайым батырларымыздың болуы. Халқымыздың саны айтарлықтай көп
болмаса да, қазақ ... ... ... ... ... ... ондыққа енеді.
Еліне, халқына қара тырнақтай болса да қызмет еткен хандарымыз бен
сұлтандарымызды, ... ... ... ... ... бен ... ... төрге өткізсек,
үйіміз тарылып қала қоймас.
В) Әбілхайырдың ... 310 ... ... ... орны бар көрнекті саяси қайраткер Әбілхайыр
ханның туғаныны 2003 жылы ... ... 310 жыл ... еді. Үш ... бұрын
өмір сүріп, ел билеген мемлекет қайраткерінің қол ... ... ... ... мен ел ... ... ... тұлғаларға да үлгі болады. Себебі, Әбілхайыр хан, ... ... мен ... яки ... ... ойлаған.
Әбілхайыр-хан әулетінен шыққан сұлтандардың бірі, Қазақ хандығын алғаш
құрған Әз Жәнібек ханның жетінші ұрпағы.
Әбілхайыр алғашында Тәуке ... ... ... да, кейін өзінің
күшімен, айласымен, шабуылдары ұйымдастыра алатын қабілетімен хандыққа қол
жеткізеді. Әбілхайыр хан өмір ... ... аты ... ... ... уақыт еді. Қазақ халқына жан-жақтан қауіп төндірген сыртқы жаулардың
дүркін-дүркін шабуылдарынан қорлық көрген қиын ... ... хан ... ... ... ... ... мол үлес қосты. Әбілхайырдың
Петербург билеушілеріне ниет білдіруінің тағы бір мақсаты-қазақ жері ... ... Рсей мен өзге де ... ... ... жолдарының
қауіпсіздігін сақтау еді.
Әбілхайыр хан, әсіресе, 1726 жылы «Ақтабан шұбырынды» шайқасы қақап
тұрған ... орыс ... ... ... ... 1730 жылы
Әбілхайыр хан Кіші жүздің ықпалды билерінің Жоңғарияға ... ... ... ... одақ құру ... ұсынысын ескермей, Петербургқа
жіберілген қазақ ... ... ... кіру ... ... қол
қоюды тапсырады. Ал, орыс үкіметі қазақ еліндегі отарлау саясатын жүргізуге
тырысып бақты. Сондықтан да қазақ ... ... ... ... ... империя билеушілеріне үлкен олжа болды. 1731 ... ... ... Анна ... хан ... ... ... мен
Құтылымбет Қоштайұлының Кіші жүзді Ресей құрамына қабылдау жөніндегі
ұсынысын қабылдады. Кейін Кіші ... ханы мен ірі ... ... ант алу
үшін әйел патша дипломат А.Тевкелевтің басқаруымен ... ... ... ... ... атақты батырлардың бірі Бөгенбай
батыр орыс үкіметінің билігін еркімен мойындаса да, Кіші жүздің ... ... ... 1731 ... 10 қазанында Әбілхайыр мен оны қолдаушы
Кіші ... 27 ... ... қоластына кіруге ант берді. Кіші жүздің
бірқатар аудандары ... ... ... ... бұл шешімі жалпы
қазақ елінің Ресей империясына қосылуының ... ... еді. ... екі
шеті сияқты, хан шешімінің де қазақ даласына әкелген оң және ... ... ең ... ... бірі оның ... ... 1740 жылы ... басып алуы еді. Онда ол біраз уақыт хан болып
тұрады. Бірақ, XVIII ... ... ... ... ... үшін қиын ... 1740 жылы Иран әміршісі Нәдіршахтың Хиуаны талқандап, Сырдарияда
тұратын қазақ руларына көз ... қиын ... ... ... ... ... ... тұтқиылдан жасайтын шабуылынан сескенген Әбілхайыр
Ресеймен байланысты нығайта түсуге мүдделі болды. Оның үстіне 1741-1042
жылдары Жоңғар ... ... ... Орта жүз бен Кіші жүзге жасалған
шабуылдары қазақ жеріндегі онсыз да қасіретті жағдайды ... ... күн ... ... Ресей үкіметі барынша қарсы
болды. Әбілхайыр хан да Нәдіршахтан патша үкіметі Хиуа ... ... ... ... білгеннен-ақ Ресейден қайта бөлініп ... ойға ... ... те, ... бұл ойы ... ... және ханның өз
балалармен құпталмады. Сондай-ақ, елдегі саяси ... да ... ... мен орыс ... ... пайда болған жікті қалпына келтіруде
білікті дипломат А.Тевкелев біраз ... ... 1748 жылы ... ... ... Ор ... маңындағы кездесуі екі арадағы жікті біраз
жібіткендей болды. Осы кезінде Кіші жүз ханының абырой-беделі өте ... Ол, ... ... ... мен ақсүектердің съезінде айқын байқалған.
Әйтседе, Әбілхайыр ханның қас жауы Барақ сұлтан да ... ... 1748 ... ... ... ханы ... ... сұлтанның қолынан қаза тапты.
Әбілхайыр заманынан үш ... өтсе де, Кіші жүз ... ... қадамдары мен
арпалысты тағдыры-тарих беттерінде, ел аузында. Орта жүз ... ... ... десек Әбілхайыр ханның есімі дереу еске түсуі текке ... ... ... ... ... ... ... көп ұзамай
Абылай хан жалғастырды. Өкінішке орай, Әбілхайыр хан ... ... ... ... хан басын қосқан Кіші және Орта жүздердегі иеліктерді
сақтап қала алмады. Тіпті, Кіші жүзде екі ... ... Көзі ... ... ... ... тырысқан Әбілхайыр хан XVIII ... ірі ... ... бірі ... ... Оның ... 10 қазанда Рсей билігін мойындауы жоңғар шапқыншылықтарына ... ... ... ... саяси жағдайлардан туған аталмыш қадамы ... ... ... ... ... жәйт болды. Себебі, кейін келе Орта
жүз де ... ... ... Әрине, ұлт мүддесі үшін ғана... Бұл
шешімнің көптеген кемшілектері болса да, ... ... ... мен ... жұрт ... ... ... Ол-үш жүздің басының бірігуі
бір ұлттың мүддесінде екендігі.
Қолданылған әдебиеттер
1. «Егемен Қазақстан» ... 16 ... ... газеті 1 желтоқсан, 1999жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Әбілхайыр хандығы8 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
«Қазақ хандығын» Керей мен Жәнібік ханның құруы8 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Есім хан туралы6 бет
Керей хан5 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь