«Ана тілі» - тіл жанашыры

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 . тарау. «Ана тіл» газеті тіл жанашы ... ... ... ... ... ... ... 9

2 .тарау. «Сөзтаным» қосымша бетінің тіл ғылымына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

3 . тарау. Тіл ұлттық мәдениеттің тірегі ... ... ... ... ... ..40


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52


СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Тіл – қоғамдық құбылыстардың қатарынан орын алатын қыр-сыры мол, күрделі, өзекті мәселенің бірі. Қазақ тілі дүниежүзілік тілдер ішінде ең әуезді, ең бай, көркем тілдер қатарына жатады. Тіл – қашанда қоғамдық құбылыс. Қоғамның қажеттілігі мен заман талабын қатар ескеріп дамыған тілдің қолданыс өрісі кеңейеді. Ұлттың әлеуметтік сұранысын өтеген кез-келген құбылыс сол кезеңнің өзіндік келбетін анық аңғартады. Кез-келген тіл ұлттың негізгі рухани айнасының бірі ретінде сол мәдениетке, өркениетке, әдебиетке, ұлтқа қызмет етеді. Сонымен қатар көпұлтты мемлекеттердегі мемлекеттік тілдің әр түрлі ұлт өкілдерін біріктіріп, топтастырушы күш ретінде де ролі зор. Елбасымыз Н. Назарбаев 2005 жылғы Қазақстан халқына арнаған жолдауында: «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторларының бірі – еліміздің мемлекеттік тілін, барлық қазақтардың ана тілін одан әрі дамытуға күш-жігер жұмсауымыз керек» деп атап көрсетті /1/.
Қазақстан – Қазақ халқын ұйытқы еткен 130 астам ұлт дияспоралары тұратын мемлекет. Жоғарыдағы Президент Жолдауын әрбір ұлт өкілдері аса ыждағаттылықпен, береке-бірлікте, белсенді түрде орындаса, мемлекетіміздің болашағы мен мемлекеттік тіліміздің мәртебесі де асқақтамақ. Тәуелсіздігіміздің тірегі, мемлекеттіктің ірі белгілерінің бірі – тіл.
Тіл мәселесі – тереңнен тартылған тарихи теперіштер тежегіш күш болып отырғандықтан да жалаң жанашырлықпен жақсара қояр жай емес. Бұл жайлы тілдің сан салалық өзекті мәселелерін көтерген көлемді ғылыми еңбектер, публицистикалық пәрменді мақалалар жазылып келеді және оның әлі де талай уақыт ұранды мәселе атынан айырылмайтыны анық. Қай халықтың да қастерлеген қадірлісі – ұлттық тілі. Оның ел өмірінде атқарар міндетінің аясы үнемі кеңейіп, дамып, мемлекеттің нығаюына қалтқысыз қызмет көрсетуін қамтамасыз етудің маңызы аса зор. Тіл – әрбір халықтың ұлттық өнерінің іргетасын қалаушы негізгі күш. Мемлекеттік тілді дамыту –
Қазақстанға ғана қатысты емес, бұл – халықаралық өзекті мәселенің бірі. Олай дейтінім, мемлекеттік тіл мәселесін дүниежүзіндегі көптеген мемлекеттер үнемі зерттеп отырады екен.
1. Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы. Жинақ. Астана: Елорда, 1998.
2. Қазақ совет энциклопедиясы. 11 том. – Алматы. 1977.
3. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, “Ана тілі”. 1992.
4. Шүкірұлы С. Мемлекеттік тіл мұраттары. Көмекші құрал. – Алматы: “Ғылым”ғылыми баспа орталығы, 2002
5. Тұрысбек Р. Тарих. Тағдыр. Тіл. // Қазақ тілі мен әдебиеті. №3, 2004.
6. Аханов К. Тіл білімнің негіздері. – Алматы: “Санат”, 1993.
7. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Қаржы-қаражат. 1998.
8. Қайдар Ә., Айтбайұлы Ө. Тіл майданы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2000.
9. Ш. Шаңлақбаев. Мемлекеттік тіл және менеджмент мәселелері. // Ұлт тағылымы. 2003, №3.
10. Қ. Тасболатова. Тіл-халықтың қазығы. // Қазақ тарихы. 2000, №5.
11. Қазақстан Республикасы тіл саясатының тұжырымдамасы. // Ана тілі. 1996.
12. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы: Ғылым, 1991.
13. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы; Жазушы, 1989.
14. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. – Алматы; Мектеп, 1978.
15. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы; Рауан, 1961.
16. Ғабитов Т. Х., Мүтәліпов Ж. М., Құлсариева А. Т. Мәдениеттану. – Алматы: “Раритет” баспасы, 2002 ж.
17. Сейітмұрат Ембергенов. Жаһандану және қазақи қалып немесе ұлтты ұлықтаудың үш тірегі. // Ислам өркениеті. 2004, наурыз
18. Қабдолов Зейнола: «Сөз өнері» «Қазақ университеті» баспасы. Алматы. 1992 ж.
19. Баялиева Дәмегүл: «Қазіргі қазақ баспа сөзіндегі ұлттық мәдениет, салт-дәсүр және тіл мен стиль мәселелері». Қарағанды. 1999 ж.
20. Омашұлы Намазалы: «Ақпарат әлемі». 2 том. «Қазығұрт» баспасы 2006 жыл.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Журналистика факультеті
Мерзімді баспасөз кафедрасы
СҰЛТАН Бейсен
«Ана тілі» - тіл жанашыры
Жоғары оқу орнын бітіру ... ... ... ... ...... А.
Ресми сарапшы – «Айқын» газетінің қызметкері, журналист Қайыржан Төрежанов.
Мерзімді баспасөз кафедрасының
2007 жылғы 24. 05 ... ... ... ... ... Т.
Мемлекеттік емтихан комиссисының сараптауына қабылданды
Диплом қорғау күні : 2007 жыл, 15 маусым.
Комиссия хатшысы .................................ф.ғ.к., доцент Шыңғысова
Н.
Алматы, 2007.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ... 3
1 – ... «Ана тіл» ... тіл жанашы............................9
2 -тарау. «Сөзтаным» қосымша бетінің тіл ғылымына қосқан
үлесі.................................................................17
3 – тарау. Тіл ... ... ... ...... ... ... орын алатын қыр-сыры мол,
күрделі, өзекті мәселенің бірі. Қазақ тілі дүниежүзілік ... ... ... ең бай, көркем тілдер қатарына жатады. Тіл – қашанда қоғамдық
құбылыс. Қоғамның ... мен ... ... ... ... дамыған
тілдің қолданыс өрісі кеңейеді. Ұлттың әлеуметтік ... ... ... құбылыс сол кезеңнің өзіндік келбетін анық аңғартады. Кез-келген тіл
ұлттың негізгі рухани айнасының бірі ретінде сол мәдениетке, ... ... ... ... Сонымен қатар көпұлтты мемлекеттердегі
мемлекеттік тілдің әр түрлі ұлт өкілдерін біріктіріп, ... ... де ролі зор. ... Н. ... 2005 ... ... ... жолдауында: «Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты
факторларының бірі – еліміздің мемлекеттік ... ... ... ... одан әрі ... ... жұмсауымыз керек» деп атап көрсетті /1/.
Қазақстан – Қазақ халқын ұйытқы еткен 130 ... ұлт ... ... ... Президент Жолдауын әрбір ұлт өкілдері аса
ыждағаттылықпен, береке-бірлікте, белсенді түрде орындаса, ... мен ... ... ... де ... ... ... ірі белгілерінің бірі – тіл.
Тіл мәселесі – тереңнен тартылған тарихи ... ... күш ... да ... ... ... қояр жай ... Бұл жайлы
тілдің сан салалық өзекті мәселелерін көтерген көлемді ғылыми еңбектер,
публицистикалық пәрменді ... ... ... және оның әлі де ... ... ... ... айырылмайтыны анық. Қай халықтың да қастерлеген
қадірлісі – ұлттық тілі. Оның ел ... ... ... аясы ... ... ... нығаюына қалтқысыз қызмет көрсетуін қамтамасыз
етудің маңызы аса зор. Тіл – ... ... ... ... ... ... күш. Мемлекеттік тілді дамыту –
Қазақстанға ғана қатысты емес, бұл – халықаралық өзекті мәселенің ... ... ... тіл ... ... ... үнемі зерттеп отырады екен.
Сол себепті мен өзімнің дипломдық ... «Ана тілі тіл ... ... ... ... Егер, кімде-кім өз елінің тілі, ділі, діні,
мәдениеті, әдебиеті, тіпті, кез-келген ұлт үшін ... бар ... ... оның ... болашағына аз да болса үлес қосса, нұр үстіне нұр болар
еді. ... ... да, ... ... дамуына, оның үлкен күшке
айналуына «Ана тілі» газетінің қосып ... ... ... ... мен
жетістіктерін талдап, қуанышына қол соғып отырсақ лазым. «Тіл – ... ... ... халқымыздың қазынасы, сан ғасырлық жүріп
өткен жолымыздың шежіресі. Тәуелсіздігімізді баянды етуге ұлттық рухымыздың
өрісті, ұрпағымыздың азат ... ... ... тамырының тереңдеуін
ойластыруымыз қажет» деп тілді ұлттық құжатпен салыстырамыз /2/.
Әлемдік тәжірибеде тілге мемлекеттік мәртебе екі жағдайда ... ... ... қызметі шектеулі болғанда, оның мәселесін
шешіп, дамыту үшін мемлекеттік ... алу ... ... екіншіден,
басым тілдің артықшылығын сақтау үшін беріледі.
Ал, ана ... ... ... оған ... мәртебе дағдарыстан шығу
үшін берілді. Әлемдік мәдениетте ерекше маңызды орны бар ... ... ... ықпалы жоғары болуға тиісті. Кеңестік ... ... сан ... ... ... ана ... ... қалуға аз қалып,
сол тотаритарлық ... одан ары өмір ... ... кете ... ... ... бері ... тілі мемлекеттік мәртебесіне ие болып,
қоғамның түрлі саласына ықпалы күн санап ... келе ... ... ... ... тілдер туралы заңы» (1989) мен 1997 жылы «Қазақстан
Республикасындағы Тіл туралы» заңы ... ... жыл ... ғылымның
көптеген салаларында, басқару органдарында, жалпы халық ортасында қазақ
тілі, түрлі кедергілерге ұшырап, еркін қанат ... кете ... ... ... жүр. ... ... тіл тағдырына алаңдаушылық аса маңызды
қоғамдық-саяси құбылысқа ... ... ... ... ... қолданысқа
еркін айналып кетуі үшін оның кедергілерінің алдын алып, тіл ... білу ... Дәл ... тілге қатысты өзекті мәселелер шынын айтсақ
аяқ алып жүргісіз. Заңның орындалмауы, ғылымның көптеген саласында қазақи
баламаның ... ... ... тіл ... ... ... ... тілдің керегесін кең жаюына кері әсерін тигізіп ... ... «Ана ... газеті осындай күрмеуі қиын күрделі мәселелермен аянбай
күресіп отырғанын ... ... Ал, ... ... өз ... ... үшін ... әрбір мүшесі, мейлі ол қазақ болсын басқа
болсын әрдайым аянбай күреске шығу ... ... тіл» ... ... ... ... ... Ол – күллі әлемдегі ... ... ... келе ... бұрыннан бар ұғым. Мемлекеттік тіл – кез-
келген көпұлтты мемлекет үшін қажетті ... ... ... да бір
мемлекеттің өзіне қызмет ететін негізгі тілі болатындығы даусыз. Ал, біздің
елдің, қазақстанның мемлекеттік тілі қазақ ... осы ... «Ана ... ... ... тіл ... ... отырып, оның тіл төңірегінде қалыптасқан өзекті мәселені
шешуге қосып жатқан үлесін анықтауды мақсат ... ... ... қазақ
тілінің мәртебесін көтеру үшін атқарылып жатқан шараларға тоқталу, ... тіл ... ... ... ой қорытуды да ұмытқан
жоқпыз.
Сондай-ақ, тек «Ана тілі» апталығы ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген материалдар
негізінде талдау, зерттеу жасалынбақ. ... ... ... жазылған
еңбектер, ой-пікірлер мерзімді баспасөз бетінде тарыдай шашылып жатыр. Өз
кезегінде мұны жинақтап, ой ... ... ... ...... ... нығайтуға ықпал етері рас, һәм кезек ... «Ана ... ... мемлекеттік тіл» тақырыбының жазылуы мен ... ... ... ... ... тұңғыш рет зерттеу нысаны болып
отыр.
Қазақ тілін зерттеген қазақ ғалымдары. Олардың қатарында шет елдік ғалымдар
мен тарихшылар да бар. ... ... ең бай, ең ... ... ... ... тамсана жазғандар қатарына: Абай Құнанбайұлы, Ыбырай
Алтынсарин, Шоқан Уәлиханов, Ахмет ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытұлы, Мұхтар Әуезов, Смағұл
Сәдуақасұлы, Телжан Шонаұлы, Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... ... т.б. ... болады. Егер бұл тізімнің қатарын
толтыра берсек, күні бүгінге дейінгі ... ... ... ой ... ... ... ... қаншама. Ұлт бар жерде, ... ... ... ... ... ... емес. Қоғам дамып, ғылым мен
техниканың жаңа ... ... ... ... ... де ... ... отырады. Әр дәуірде, әр қоғамда тілге қатысты ... ... ... шешімін тауып жатады. Бұл – қоғамдық құбылыс. Қазір
Қазақстан мемлекетінде әр ... ... ... ... әрі
Қазақстанның байырғы халқы қазақ тілінен көп алшақтап ... ... ... күнде жырланар жыры тіпті, мол.
Қазақстандағы мемлекеттік тілдің идеялық мазмұнын және ... ... ... ... оның ... ... ... үшін қажет. Себебі, әрбір мемлекеттің мемлекеттік тілі – сол елдің
бүкіл халқының қолданатын ортақ, топтастырушы тілі.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... зертеу жұмысымның бұған ... ... – «Ана ... газетінде 2000-2007 жылдар
аралығында мемлекеттік тілге қатысты жарық көрген мақалаларды ... ... ... «Ана ... – тіл ... ... жұмыстың көлемі: 59 бет.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, негізгі бөлім үш тараудан,
қорытындыдан, сілтемелер мен ... ... ... ... мақсаты.
Еліміз егемендік алғалы бері қазақ тілі мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... күн өткен сайын ... ... ... шын ... ... тіл ... мәртебеге
ие етуде, алда алуға тиіс талай асудың жатқаны бесенеден белгілі жай ... Бұл ... ең ... тіл ... ... ... басты міндет.
Қазір елімізде мемлекеттік тілге қатысты өзекті мәселелер ... ... ... ... ... ... ... саласында атауларда
қазақы баламаның болмауы, яғни ғылымның ұлттанбауы, ... ... ... селқос қарауы, мемлекеттік тіл ... ... ... мемлекеттік тілдің атына заты сай болуына кері әсерін тигізіп отыр.
Ана тіліміздің ... ... ... ... өз ... ... үшін еңбектеген баладан, еңкейген қартқа дейін, барлық
ұлт өкілдері, әрбір қазақстандық жұдырықтай ... ... ... ... қолға алудағы мақсатым – «Ана тілі» ... ... ... көгерту жолында, мемлекеттік басылым ретінде сіңірген еңбегін
анықтап, ұлттық апталықтың қазақ тілінің шын ... ... ... ... ... ... – «Ана тілі» газетінің қазақ тілі
ғылымына ... ... ... ... оның тіл ... ... мәселелерді шешу жолындағы күресіне баға беру ... ... ... ... тілінің мәртебесін көтеру үшін атқарылып жатқан
шараларға тоқталу, көпұлтты мемлекеттегі тіл ... ... ... қорытуды мақсат еттім.
Жұмыстың мазмұны. Кіріспеде «Ана тілі» тіліміздің шын жанашыры (2000-2007
жыл)» тақырыбының ... ... ... ... ... пен міндет
айқындалды. Сонымен қатар тіл туралы түсініктің мәні мен ... ... ... І ... «Ана ... газеті тіл жанашыры. Ал, ІІ
тарауы «Сөзтаным» қосымшасының тіл ғылымына қосқан үлесі, ІІІ ... ... ... ... деп ... ... қатар қортынды бөлімі бар.
Дипломдық жұмыстың соңғы бетінде сілтемелер мен пайдаланған
әдебиеттер ... ... ... «Ана тіл» ... тіл жанашыры
Мен бұл тарауда алдымен тілдердің шығу тарихы мен тіл ... ... ... жөн көріп отырмын. Себебі, біз оны білмей тұрып, жүйелі
ой, ұтымды пікір айта ... деп ... ... оның өмір ... ... ... ... заңдарын – тіл
білімі, яғни лингвистика ғылымы зерттейді. Тіл білімі біздің заманымыздан
бірнеше ... ... ... болған. Тіл білімі ... ... ... ... ... “Үш ... ... дәстүр – ежелгі үнді тіл
білімі мен ... және араб тіл ... – бұл ... ... ... бұлақтар болып саналады. Тіл туралы толық мағынасында ... болу ... деп ... ... ... ... Бұл ... әсіресе, қоғамдық ғылымдарда, соның ішінде тіл білімінде әр түрлі
құбылыстар шығуы, өзгеруі және тарихи дамуы ... ... ... ... ... қолданылып қалыптаса бастады” /2. Тіл туралы
Қазақстан Республикасының ... Н. ... ... ... ...... адамды, ұлт пен ұлтты жақындастырып, табыстыратын өзгеше ... да біз оны ... ... ... бастауы, олардың
ынтымақтастығы мен береке-бірлігінің тірегі ретінде қастер ... ... әр ... ұлт ... ... құрмет көрсету,
олардың ана тілінде білім алып, төл мәдениетін дамытуына ... ... ... маңызды стратегиялық міндеттерінің бірі” /3/. Иә, ... мен ... орны ... В. И. ... ... – адам қатынасының аса маңызды құралы” деген
еді. Ал, қазақ ғалымдары тілдің құдыретін ... да ... ... Қ. А. ... атындағы Халықаралық қазақ-түрік ... ... ... ...... ... ... дейді:
“Кез келген қоғам, ұлт, ұлыс өмірінде тілдің ... ... зор, ... – адам ... аса ... құралы” ғана емес, тіл – күллі халықтың
баға жетпес қастерлі қазынасы, рухани-имандылық, табиғи ... асыл ... /4/. Олай ... жер ... адамдар, ұлт тілінен
айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді. ... ... ... адам ... ... шығуының құралы. Кез-келген адамзат баласының ойы тіл
арқылы, тілдегі сөздер мен ... ... ... белгілі бола алады.
Тіл арқылы біз біреудің ойын жете түсінеміз. Егер адам өз ойын тіл ... ... ... оның не ... ... ... мүмкін емес.
Тілдің және ондағы құбылыстардың даму заңдарын ашу үшін, қарастырылып,
зерттеліп отырған тілді тарихи тұрғыдан және өзімен туыстас басқа тілдермен
салыстыра ... өте ... ... ... ... әдіс
қолданылады. Осылардың нәтижесінде тіл білімінің ғылыми талдаулар ... ... ... ... ... ... жағдайлар жасалды.
Қазақ совет энциклопедиясында тіл білімін ... ... ... ... жеке және жалпы тіл білімі болып бөлінеді. Жеке тіл білімі (мыс.,
орыс тілін, қазақ ... оның ... мен ... даму ... Ал ... тіл білімі тіл туралы ғылымның теориялық саласы болып
саналады да, жеке бір ... ... тіл ... тән ... ... ... ... топшылаулар қорытындылар жасайды. Жеке тілдер
және олар жайындағы деректер мен ... ... көп ... ... ... ... топшылаулар мен қорытындылар жасауына мүмкіндіктер
соғұрлым мол болады. Тіл ... ... ... диахроникалық тіл білімі
деп аталатын саласы тілді, ондағы құбылыстарды шығуы мен тарих ... ... ... ... ... тілі ... тілдің белгілі
бір дәуірдегі қалпын; салыстырмалы тіл білімі туыстас тілдерді салыстыра
зерттейді” /3/. Ал тіл білімі ... ... ... басқа да салалары
секілді күннен-күнге ... ... ... ... тіл ... туралы
зерретулерде баршылық.
Ғалым, ағартушы Ахмет Байтұрсынов тілдерді негізінен үш топқа ... ... ... “1) ... тіл, 2) ... тіл, 3) қопармалы тіл.
Түбіршек тіл түпкі ... ... ... ... ... һәм ... ... тіл – сөздің аяғына жалғау қосылып өзгертілген ... ... фин ... ... тіл –сөз түбірімен қопарылып
өзгерілетін тіл, мәселен, орыс тілі, араб ... ... ... тілі ... бір ... ... ... Қазақ сөзінің түбірі өзгерілмей
аяғына жалғау қосылып өзгеріледі” /4/.
Әрбір халықтың, ұлттың ... ... ... бірі – ... ... Қандай да бір халықтың тарихы, өнері, рухани-мәдени мол мұрасы
тек тіл ... ғана ... ... ... ... Тарихтың
қай кезеңіне қарасаңыз да тілдің атқаратын міндеті ерекше. Әрбір ұлттың
әдебиеті, сахна өнері ... ... ... ... оның ... ... “Мәдениет – тіл. Тіл – сөз. Сөз – барша өнердің бастауы.
Сөз әдебиет жасайды. Әдебиеттен бүкіл сахна ... ... ... кино – барша театр негізі сөзде. Осы және осыларға сабақтас жатқан
басқа да өнер ... ... ... таланттарын ашып, көпке танытады.
Өнер саңлақтары сол сөзден бастау алған өнерлерден гүл ашып, ... ... ... ... ... келмей тұрған кездің өзінде тіл арқылы ауыз
әдебиеті еш өзгерместен дамып, жетіліп ұрпаққа мирас болып отырған. Біздің
халық “Өнер алды –қызыл ... деп ... ... ... ... жыршылық
өнері, айтыс ақындарының мұрасы, ән-жыр барлығы да ұлттық тілдің негізінде
жасалып, жалғасып келе ... Егер тіл ... ... ... ... ата-
бабамыздың бай мұрасының бүгінге жетуін елестетудің өзі қиын. Қазақ тілінің
бүгіні мен болашағы жайлы ой толғап жүрген ... ... ... тіл туралы былай: “Тарихтың да тегі – сөз. Қандай керемет оқиға
болсын, сөзбен шежіреленеді. Одан туындайтын кино, ... ... ... ... өнер туындылары да сөзбен түсіндіріледі. ... ... бір ... бірегей саласы.
Ғылымның барша тарауы сөзден шығады. Ата ғылым – пәлсападан бастап,
есепке дейін – сөз. Ал ... ... ... ... ... күші ... мен есепте жатыр. Сөз өнерін игермеген
көсем де бола ... ... ... ... ... өзі ... емес” деп
ой өрбітеді /6/.
Қазақтың ойшыл ғұламалары тіл ... ... мән ... өзіндік ой-
пікірлерін білдіріп, ұрпағына тіл туралы қанатты сөздер қалдырып кетті.
Қазақтың ұлы ақыны Абай:
Өткірдің жүзі,
Кестенің бізі.
Өрнегін ... сала ... ... ... тіл,
Сөйлеймін десең өзің біл, - деп тілдің қоғамдық өмірдегі маңызын
ерекше жоғары бағалап ... ... ... пайдалана білу, мәнерлі сөйлеу,
ұтымды жауап қайтару қазақтың ... ... ... десе де ... ... ... азамат ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыров:
Сүйемін туған тілім – анам тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім,–деп тілді жырға ... ... ... ... ... ... сөз бір сөзге жарығын түсіріп тұрады”
деп бекер айтпаған болар.
Қазақ тілі туралы өз ойларын білдірген шетел ғалымдарының пікірінен де
Қазақ ... бай ... ... тарихы байқалады. Мәселен, В.В. Радлов:
“Қазақтардың тілі жатық те шешен, әрі өткір, көбіне іліп-қағып, сұрақ ... ... ... таң ... ... ... Кез-келгені,
тіптен сауатсыздарының өзі ана тілінде біздің Еуропада байқап жүргенімізден
тек француздар мен ... ... ... ... десе, М.П.
Мелиоранский: “Қазақ тілін зерттеушілердің бәрі бірауыздан қазақ тілі түрік
тілдерінің ішіндегі ең таза әрі бай тіл деп ... ... ... ... ... ... М. ... орыс тілінің тазалығы үшін
күресті. Оны идеологияның бөлінбес бөлшегі ... ... - ... ... деп ... В. ... “Король жоқ болса, ойын да жүрмейді. Тіл жоқ
болса, жазушы да ... деп анық ... ... та етті /8/.
Тіл мен мәдениеттің сабақтастығы жөнінде тіл ... ... ... ... деп ой қорытады: «Тіл мәдениетпен байланысты, бірақ онымен
тепе-тең емес. Тілді қондырмамен теңестіру, бірдей деп ... ... ... ... ... ... бірдей деп есептеу де соншалықты
қате болмақ. Мәдениет идеологиялық, яғни ... ... ... ... орай, ол (мәдениет) буржуазиялық та, социалистік те болуы
мүмкін. Ал тіл ... ... ... әрқашанда жалпыхалықтық сипатта
болып, буржуазиялық мәдениетке де, социалистік мәдениетке де, ... де, жаңа ... де ... қызмет ете алады» /9/. Бұл пікірге
сүйенер болсақ, ... ... ... жаңарғанымен, жалпыхалықтық тіл қай
қашанда өз мәнісін жоймақ емес. Егер тіл өзіндік атқаруға тиісті қызметінен
айрылса, онда ... ... ... ұлттың да құрып кеткені деп
есептеуге болады.
Тілдің пайда болуы туралы ... ... ... ... ол ... де бермейсің. “Тіл де бірден пайда болған жоқ. Оның ... ... ... ... дыбыс, қимыл-әрекеттер арқылы ұғысқан. Оның
кейбір түрлері әлі ... ... ... ... де ... ... құс,
хайуандардың дыбысына, қимылына ұқсас болып келеді” /10/. Осы ... сана мен тіл ... де ... ... әсте ... ... те
болар. “Еңбек әсерімен мидың дамуына сәйкес адамның ... ... ... қолы ... ... ... дамиды. Тілге байланысты сана қоғамдық
құбылыс ретінде дамып, қоғамдық рухани жеміске ... Тіл – ... ... ... негізі. Тілсіз сана жоқ, ал ... ... да ... Тіл мен ой ... ... ... өмір сүру де тілге байланысты. Өйткені сананың толық түрде
дамуы тілсіз іске ... ... ... ... ... ... өмір
сүреді, ол тілмен бірге дамиды. Әрине тіл дыбыс түрінде де, ... ... де, ... ... түрінде де (түрлі белгілер, қимылдармен)
берілетін хабар. Кейбір нышандар бүгінгі ... ... де ... көше ... ... көк, ... қызыл тулар, аспанға
атылған түрлі-түсті ракета, т.б. Сондай-ақ, саусақпен, ... өз ... әлі ... “Ымға түсінбейтін, дымға түсінбейді”, дейді халық.
Бір кезде осындай түрлі әрекеттерден тіл ... ... ... ... тек ана тілі ... ... Тіл – тек коммуникативтік құрал емес,
сонымен бірге ол әр ... ... оның ... ... ... ... ... қазақ мәдениетінің сан қилы “тар жол тайғақ кешу” жылдарында да
сақталып қалуына қазақ тілінің маңызы зор болған. ... ... ... ... қалған, құдіретті күштің бірі – ана тілі екендігі ... ... оның ... ... ... ... ... өнер мен ғылымның жоғары бітімдерінің құралы дәрежесіне көтеріле
алуымен қатысты екендігі жөнінде да аз ... ... жоқ. Тіл ... ... бір ...... латын алфавитімен ауыстыру.
Бұл туысқан халықтардағы және әлемдегі ... ... /13/. ... болмысы қанатты сөздер арқылы ... ... ... ... ... ерекше құрмет тұтып, бір ауыз сөзге тоқтай
білген. «Аталы ... ... ... береді» деп сөз құдіретін ерекше
мойындаған. Қазақ қиын қыстау, ... ... да бір ауыз ... рух ... ... ұлт болып ұйыған. Кең сахараның бір ... ... ұран ... ... халық еш бұйрықсыз, ақ тудың астына жиылды.
Екі жақтың шешілмес, күрделі, түйінді ... да бір ауыз ... ... Бір ауыз ... рух ... бір ауыз ... ... – сол халықтың
тілге деген қаншалықты құрметпен қарайтындығының ... ... ... ... та ... сөз қадірін білгендігін былайша сөз етеді: «Қазақ – сөз
қадірін білген халық. ... ... ... өз ... өз ... шебер
түйіндеп, ұтқыр, әсерлі етіп айта алатын, естігені, көргені көп, ... ... ... ... пен әділдікке ... ... ... ... ... үлгі еткен. Әсіресе, ХҮ-ХҮІІІ
ғасырларда Тәуке хан тұсында халықтың шешендік өнеріне қатты мән ... ... ... ... ... мен ... басын қосып
халықтың мақал-мәтел, аңыз, жырларын жинақтаған. Оның төңірегінде ердің
құнын екі ауыз ... ... Төле би, ... би, ... би ... ... ... адамдардың болуы да Тәукенің сөз құдіретін, шешендікті
жоғары бағалағанын байқатады» ... ... ... ерте ... бергі өсіп-өнуінің, дамуының,
бүкіл болмысының құдіретті көрінісі. Тілдегі әрбір ... ар ... ... тіршілік-тынысы, салт-санасы, әдет-ғұрпы, наным-сенімі басынан
өткен қилы-қилы ... ... ... тұрады. Демек, оны халық
болмысының айнасы ... ... ... Тіл ... халықтың бүгінгі
болмысын, арманын, алдағысын, кешегісін, келешегін бейнелейді. Сондықтан
оның қалыптасуы ұзақ уақыт, бірнеше ғасырларды, ... ... ... ... тілі де солай дамыды» /15/
Жоғарыда біз тілдің қалыптасып, дамуы үшін көп ... яғни ... ... екендігін атап өттік. Ал, қазақ тілі «Еуразия құрлығының
керіліп жатқан кең даласын мекендеген ... ... ... ... ... ... ... қоңырат сияқты тегі бір, тілі туыс ... ... ... ... сынына төтеп берді. Оның електен өтіп,
алтынша сұрыпталып, сындарлы сапаға ие болуында қыпшақ ... ... ... Осы тілде жазылған ежелгі қазақ жерін жайлаған халыққа, тайпаларға
түсінікті жазба мәдениеттің бір нұсқасы ХІҮ ... ... ... «Кодекс
Куманикус» атты еңбек болды. Бұл кітапқа ... ... ... ... тілдерімен баламалы сөздігінің берілуі. Қыпшақ тілінің ... ие ... ... ... бір ... еді» /16/. Сонымен қатар бұл
тілде қазақтың жазба мәдениетінің кең өріс алып ... ... ... ... бір ... – көне ... ... жазылған «Жамих ат-Тауарих» деп
аталатын шығарма. Бұл шығармада қазақ халқының негізін құраған қазақстан
мен Орта ... өмір ... ... ... мен ... ... ... баяндайтын кесек туынды. Онда қаңлы, жалайыр,қыпшақ,
найман, керей, қоңырат, алшын тағы ... ... ... ... ... Ал, егер тіл ... болса, бұл туынды, еңбектер бізге
жетер ме еді? Ұрпақ оны мақтаныш тұтар ма еді? ... тілі – ... ... ... ... мен жазу ... ... грамматикалық
құрлысы жүйеленген, стильдік тармақтары сараланып жетілген тіл. Бұл ... ... ... тіл ретінде ауызша және жазбаша түрде де жалпы халыққа
бірдей қызмет етеді» /17/. Сондықтан тіл – ... ... ... ... ... ... ... қалыпқа түскен әлеуметтік қызмет әр алуан
қатынас ... Ол ... ... ... ... философиялық көзқарасын
танытатын бірден-бір құралы деуге болады. Уақыт алдыға ... ... ... ... ... ... да, тіл – қай елде ... да
қастерлі, құдіретті. Өйткені, ол әрбір адамға өз ... ... ... Ана тілі әрбір ұлттың мақтанышы деп ... ... тіл ... ... ... ... Тіл ... билеушілік, бағыт
сілтеушілік роль атқарары анық. Адамдардың өздері де өз ... ... ... ... ... ... ол адамдардың сыртқы өмірімен
байланысқа ... ... ... зор ... ... үлкен жанашыры, заманында тіл мәселесіне қатысты
көптеген ой қалдырып, ... ... ... ... «Тіл ... адамдық
белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі. Осы ... ... ... сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге түсер еді»,-деп атап өтуі
тегіннен-тегін емес / 17/. Жалпы қорыта ... тіл – ... ... ... ... әр ... ... алуан тақырыпта проблемалық
материялдар жарық көріп тұрады. ... ... ана ... ... ... ... келеді. Соның ішінде алдымен ауызға алауға татитыны
«Саясаттар тоғысында» айдары. Бұл айдарда ұдайы қалам ... келе ... ... ... ... екенін оқырман қауым жақсы білуге тиіс.
Бұл ... ... ... ... ... ... басылымдардағыдай емес
саясатта болып жатқан ойындарға, құбылыстарға үнемі ... ... ... ... баға беріп отырады деуге болады. Мырзан ағамыздың
өткір тілі мен ... ... ... бір ... тілге қарсы,
ұлттығымызға оғаш жайларды аяаусыз сын тезіне салады. Сол ... ... ... ... шақырады. Алайда, бұған қарап ол тек қана ... ғана ... ... ... боламыз. Қарымды журналист
мақалаларының дені тіл саясатының төңірегінде ой қозғайды. Мәселен, ... жыл ... есте ... деген 2006 жылдың қортынды ... ... ашық ... мәселе қойып, батыл ұсыныстармен
көрінеді.
«Егер үкімет басындағылар ... мына ... мына ... ... ... ... рас болса, олардың бүгіннен бастап қолға
алатын басты шаруасының ... ... ... ... ... ... ... берілетін хабарлар мен өзгеде көрсетілімдердің
үлесін шұғыл көбейту», ... ақ ... ... ... ... қазақша таза, көркем сөйлей алатын ұлтжанды азаматтарды ... ... өзге ... ... ... ішкі ... деп
білуіміз керек», («Ана тілі», 2006.01.02№1) деп мәселені қабырғасынан
қояды. ... ... ... һәм ... пікірлерді тізе берсек толып жатыр.
Жалпы ол ағамыздың бұл сияқты пікірлері біреулерге ұнамауы бек ... ... ... ... қайда, талап ете білмесек, тілімізге
өзімізден басқа ешкім жаны аши қоймайды. Ол, үшін табанды ... ... да ... ой ... екені даусыз. Ол, үшін айқай да, шуда, ... ... ... ... ... жан пида қылуға дейін баруымыз керек
деген пікірдеміз.
Тіл ... ... ... ол ... ... өркендеуді қажет етеді. Ана
тілі әрбір ақпарат кезкелген мәтериялыннан негізінен тіл ... рух ... ... ... тартуға ұмтылады. Ана тілінің
ақпарат беті «Ана ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... иеологиямызға қатысы жоқ ... шам ... ... ... ... ... орыс тілінің орыс тілінің қамын
ойлайтындар көбейді» деген етпен аталған осы газеттің ... ... 2006 жылы 16 ... 11№ інде ... ақпараты осы
оймыздың дәлелі дерлік. ... қоса ... ... ... ... ... ... «Сөзтаным» қосымша бетінің тіл ғылымына
қосқан үлесі
Өткен ғасырдың 80 жылдарының орта шеніннен ... ... ... азаттық
үшін ашық күреске шықты. Ол күрес тілден басталды десе де ... ана ... ... ... ... 1987 жылы ... Орталық Комитеті мен ҚазақССР Министрлер Советінің “Қазақ тілін
оқып-үйренуді жақсарту туралы” қаулысы қабылданды. 1989 жылы қазақтың ... ... ... тіл ... ... қазақ тілінің қоғамдық
өмірдің барлық саласында қолданысқа енуі үшін ... бас ... ... ... ... еді. Қазақ халқы үшін «Қазақ тілі» қоғамының құрылуы
тарихи мәні зор оқиға ... ... ... ... салысымен мемлекеттік
тілдің мерейін асқақтатуға барынша күш ... ... ... ... ... енуі үшін қандай шаралар атқарулары керек ... ... ... ... ... Сол ... ... жоғын жоқтап,
мұңын мұңдайтын арнайы газеті болуы керектігі сөз болған еді. Сөзімнің
дәлелі ... «Ана ... ... ролі мен ... деген тіл
жанашырлары ұсынған ... ... ... ... ... ... ... үшін, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығара
отырып нысанаға жету үшін екі жағы да ... ... Оның бірі – ... ... ... ... «Сөз өнері» атты ... ашу ... ...... ... ... ... – «Қазақ
тілі» атты газетін шығару.
Қағаз және басқа да жағдайларға ... жаңа ... ... ... біз ... ... ... қалың қауымның бұл талабы қайткен күнде де
дәл бүгін болмаса да ертең республикамыз суверендік статус алып, ... өз ... ... тигенде шешілуге тиіс» деймін /18/.
Шыныменде, сол ... ... ... ... көп ... бар ... ... құрылғаннан кейін үш-төрт ай өткен соң, 1990 жылы 22-наурызда
«Ана тілі» газеті жарық көрді. Қоғамның үнін ... ... ... орны ... еді. ... бас ... – журналист Жарылқап
Бейсенбайұлы болды. Газет халық қолдауына ие болып, таралым саны күннен-
күнге өсе ... ... ... екі жылдың өзінде газет таралымы 130
мыңға жеткен екен.
Тіл ғылымын дамытуда «Ана ... ... ... үнемі игі
ізденістерге, тың талпыныстарға жол аша білді. Соның бір айғағы – ... ... ... көрген «Сөзтаным» атты қосымша бет. Бетті тіл ғылымының
маманы, белгілі журналист Сабыржан Шүкірұлы жүргізіп тұрды. ... ... ... күнделікті қолданыстан түсіп, ұмыт бола бастаған талай сөзі
қайта жаңғырып, өз орынын тауып отырды..
«Ана тілі» ... ұлт ... ... мәселелер жан-жақты
көтеріліп, талқыланады. Тіл ғылымының мамандарына ой тастап, бір сөздің
бірнеше ... ... ... ... табу үшін мамандар әділетті, әрі
әсерлі пікірлерін білдіреді. Тілге қатысты ... ... ... ... ... сөздерін, әрі айналымға дұрыс түспей қалған
атауларды қалың көпшілікке түсіндіруден бұл ұжым жалыққан ... ... ... ... ... ... келген «Сөзтаным» деп аталатын арнайы
бет ... ... ... ... мен атауларын әрі қазіргі тілдік
қорымыздағы кейбір дүдәмал, даулы ... ... ашып ... ролі
зор. Алайда менің зерттеу көлемім болған соңғы екі жылда, бұл қосымша ... ... ... ... кетті, сондықтан аталмыш газеттің өткен
жылдардағы санына молырақ тоқталғанды жөн санадым.
«Сөзтанымның» «Ұмытыла бастаған атаулар» ... ... ... көнерген сөздерінің топтама тізбегі бар. Бұл тақырыпты «Ана тілі»
газетінің журналисті Мырзан Кенжебай ... Күн ... алға ... ... ... ... көне тарих қойнауында қалып қойып ... ... ... ... асыл ... ел есіне қайта салып,
жаңғыртып отырған журналистер ұлттың алғысына ... ... ... қазір қолданыстан шыға бастаған талай дүниелердің ... ... сөз ... ... ... Бұл сөздердің барлығына тоқталып отыру
мүмкін емес. Дегенмен, ... ... ... сөздерге тоқтала кеткеннің
артықтығы болмас. ... ...... ... ... ... – қайықтың
адам отыратын керме ағашы, кенауыз – шығыс әйелдері көйлек, ... ... ... ... жібектің бір түрі, шәркей – үйге киетін аяқкиім, мәуріт
– заң, жарғы, омпа – ... ... ...... ...... ыстық
тағам» деген секілді көптеген көнерген сөздердің мән-маңызын ашып берген
/19/.
2006 ... ... ... ... бетінің №23 санында
«Ұмытыла бастаған ... ... ... ... Кенжебайдың
құрастыруымен бүгінгі таңда қолданыста көп кездесе ... ... ... ... ... ... Мұнда «елті – дін адамының,
молданың әйелі, мақсұм – дін ... ... ... шора – ... бек,
шотаяқ – қолғап, шұлық тоқитын ілмек, қоңылтаяқ – аяқ ... ... кию, ...... сіңірлі, арық қара адам» секілді біраз
сөздердің мән-мағынасын ашып ... /20/. ... ... ... ... тұру, аяғынан тік тұрып кете алмай ... ... ... ... ... еді. ... ... көне сөздер көркем әдебиеттерде,
тарихи шығармаларда ғана кездеседі. Кітап оқымайтын ... ... ... ... газет бетінен кездестірмесе, ысқаяқтың не екенін ... ... ... ... алып ... ... соңғы уақытта, әсіресе,
жастар арасында қолданысқа енбей қалғаны болмаса, көнекөз ... ... ... ... ... Тіпті, кейде сол қарияларымыз өз
ұрпағына бұл ... ... ... алмай, өзге тілде сөйлеп тұрғандай күн
кешетіні анық. ... дәл осы №23 ... ... ... Сара ... ... Байжановтардың «ұрыс» сөзіне қатысты
дәлелді пікірлері жарық көрген. Бұл шағын мақалада «ұрыс» ... ... көне ... ... бар екендігі жан-жақты дәлелденіп, тарихи
шығармалар, жыраулардың жырларынан үзінді келтіре отырып, ... ... ... орыс тіліндегі «ура» сөзі қазақтың «ұр», «ұрыс» ... ... ... ... ... тілінен алынды дейтін уәжі еш
қисынсыз екенін алға тартқан. Көне түркі халқымен көршілес, ... ... орыс ... ұ, ү ... жоқ ... ура ... ... яғни біздің байырғы халқымыздың сөзі екенін алға тартады. Шын
мәнінде, Евразия құрлығының өте көп ... алып ... ... ... ... тілі басқаларға әсер ... ... ... ... ... ... білдірген. Қазақтың ойлы ақыны Олжас
Сүлейменовтың «Азия» кітабында бұл ... ... ... ... дүр ... ... Бұл «Сөзтаным» қосымша беті қазіргі ала-
құла болып тұрған ... ... ... ... өркендеуіне ерекше үлес
қосқан. Ескімізді жаңартып, көнемізді көркемдеп, қазақтың тіл ... ... ... дәлелдеуге ат салысты. «Сөзтанымның» тағы да ... ... сырт ... ... 84 ... тізімі берілген. Ата
–бабамыз ат ... ... да ... ... ер ... аталған жылқы
малынан алыстап қалды. Сол тізімдегі «сырғалық, шұралық, құндыздық, барлау,
үлпершек, жаңбырлық, аламай,» ... ... бұл ... ... бірі біле
бермейтіні анық. Тіпті, «жеті қазынаның бірі - жылқыны» ... ... де ... ұрпақ ұмыта бастаған еді. Тәуелсіздік таңы
атып, өшкеніміз жаңғырып жатқанда ұрпақ есіне бабалар ... ... ... жаңғыртып салудың бүгінгі таңда қажеттігі туып отыр. ... ... ... ... ... ... ауыр ... бағамдау керек
секілді. Ата-баба мирас еткен мұраларымызды насихаттауды тек қана ... ... ... жүрегінде қазақ деген рухы бар жанның ... ... ... осы ... ... ... көрген сөздерді
журналистер, ұстаздар, ата-аналар өз сөз ... ... ... ... ... ... ... бетте жарияланған сөздер сол күйінде
жазылып қалып қоюына жол бермей, ... ... ... ... ... ... атсалысып жатса, қандай ғанибет болар еді.
«Сөзтаным» қосымша бетінің №20 ... ... 2003 ... ... ... ... ... Сабыржан Шүкірұлының топтамасы
жарық көрді. ... ... тон, ... ... ... ... жағалы киімдердің
әрқайсысын өзіндік ерекшелігімен талдап, түсіндіріп жазып шыққан. Бұл
түсіндірмені жазуға ... бір ... ... ... ... ... ... сеңсең ішік деп жаңсақ айтқаны себеп болған екен.
Автор қазақтардың тұлып деп – қой ... ... жүні мол, ... ... киіп ... ... ... үлкен, адам суықта тоңбайтын,
кең, мол етіп тігілген киімді атағандығын жеткізген. Газет ұжымы ... ... ... білмеген мамандарға түсіністікпен қарап, өздерінің
білетін дұрыс нұсқаларын үнемі оқырман назарына ұсынып отыруын ұлтқа ... ... деп ... ... ... ... ... пікір
қалыптастырушы үлкен күш болып табылады. Ал, телеарнаға телміріп отыратын
бүгінгі жастың ... ... сөз ... кете бермесіне кім
кепіл? Өйткені ол сеңсең ішіктің де, тұлыптың да не ... біле ... Өзі ... ... жүргізушісі салған «сара жолда» кететіні
айдан анық. «Сөзтанымның» осы ... ... ... ... ... мынадай анықтама берген: «Мұндай нәрсе өмірде жоқ. Бейнелі сөз.
«Тоқпағы мықты болса – ... ... ... ... яғни ... күшпен
болдыруды меңзеп айтқан сөзден шыққан» /22/. Біздің қазақ бабамыз әсерлеп,
бейнелеп, тұспалдап сөйлеуде алдына жан ... ... ... көнерген
түсініктегі сөздерді «Ана тілі» сияқты ұлт жанашыры басылымдары ... ... ... ... ... бүгінгінің кигізді немесе қазықтың не
екенін білмейтін ұрпағына қиын болары ... Тағы да ... ... ... ... ... жүректер» деген тақырыппен жаңсақ аудармаға
байланысты Бейбіт Исханның ... ... ... ... ... ұйымдар қазақ тілі нормасын өрескел бұзып отырғандығын атайды.
Мәселен, «құрғақ құрылыс қоспалары», «Қазақстан Республикасының ... ... ... қазақ тілінде нақты баламасы «құрлыстық
қоспалар», ... ... ... қоры» болатындығын
жеткізген. «Жедел аяқ киім жөндеу» деген бар еді. Енді ... ... ... жедел бүйрек жетіспеушілігі, жедел жүрек ... деп ... ... тап ... деп ... ... ... /23/. Бұл
тіркестер – орыс тілінен сөзбе-сөз аударылып, ... ... ... дұрыс сақталмағынан туындаған кемшіліктер. Шын мәнінде, жедел
аяқ киім жөндеу емес, дұрысы аяқ киімді жедел ... ... ... еді. Оны
көптеген жарнама беруші ұйымдар мен аудармашы мамандар қазақ тілінің сөйлеу
мәдениетін дұрыс меңгермей, орыс тілінен ... ... ... береді.
Мұндай кемшіліктер – қазіргі біз өмір ... ... ... ерекше көп орын
алған. Ал, бұл секлді кемшіліктер күнделікті ... ... ... ... оңтүстік астанамыз дәл қазір жартылай жарнамамен тұмшаланып,
тұншығып қалды десек артық айтқандық емес. Жарнама демекші, осы қоғам ... ... ... ... ... біз бір кезек өзімізді қазақ
жерінде жүрміз деп те сезіне амай ... ... ... Әлгі ... ... рух, ... ... түгілі исі де жоқ. Орынды, орынсыз,
үлкенді-кішілі реклама. Қаптаған қалың жарнаманың тілі адам ... ... ... Тіпті, әбестеулері де кездеседі. Мысалы, сән
салонының жарнамасы – ... ... ... Алатаумен сән таластырар сұлу ғимараттардың жартылай бір
қабырғасын алып тұрған, тентек судың (арақ), шылымның немесе ... ... ... ... үйлесімді. Хабарландыру, жарнама ... мен ... ... ... сонда іліне бергені тіпті әбестік.
Жарнама парақшаларының ерекше бір ... ... кезі ... ... ... бейнелер көше бойларында қаз-қатар тізіліп, ... ... ... ... ... іліп ... де ... ел бастайтын көсемдердің суреті кейде қоқыс салатын жәшіктерде ... ... ... ... ... ... ... үйлердің
балкондарынан «Алға, Тұяқбай» деп іліп қойған ұрандарды көп көрдік. ... ... ... ... ... жазып кеткен. Бұл қанша
бәсекелестік, демократия дегенмен мәдениетке сай келіп тұрған ... ... ... ... ... ... тақтайшасына ілінген
көлемді портретінің бір ... ... ... ... ... кетіпті. Жарнамаларды таратып арнайы орынға ілетін ... ... ... қынжыласың.
Көркі күнмен таласар сүйікті қаламыздың сұлулығын қолдан
жасаған қастандықтар арқылы өзіміз бүркемелеп ... ... ... ... ордасы болған, әліде оңтүстік астана деп ел құрметпен қарайтын ... ... сай ... ... жаңаруына сіз бен біз ... ... ... болмақ.
Жоғарыда айтылған кемшіліктерді дер кезінде түзетіп, ... ... ... ... болашақта үлкен опық жейтініміз
белгілі. Себебі, бір рет жаппай қателікке бой ... ... ... ... ... ... ... анық. Мәселен, жоғарыда мысалға келтірген
«жедел аяқ киім жөндеу» дегеніңізді қайтадан ... ... үшін ... ... ... Өйткені, ол біздің санамызға сіңіп қалды десек те болар.
«Сөзтаным» атты қосымша беттің жүргізушісі ... ... ... ... тіл екендігін және де осы тіл төңірегіндегі жалпы даулы
аудрамалар мен баламаларға оқырмандарды ... ... ой ... ... ... ... да ... түкпір-түкпірінен «Сөзтаным»
бетіне оқырмандардың хаттары жиі келіп тұрады. 2006 ... ... №40 ... ... ... ... сұрағына орай»
деген мақаласы жарияланған. Онда біраз оқырман өздерінің көңілдеріне ... ... ... ... дұрыс жауап беруін редакциядан өтінген
екен. Мәселен, Амангелді есімді ... ... ... ... ... тіркестегі «шырыш» сөзінің орнына «шырқы бұзылмаған» деп ... емес пе ... ... ... ... ... ... Сабыржан Шүкірұлы «шырқы бұзылмаған» деп отбасы, әулет, елжұртқа
қатысты айтылатындығын жеткізген. Ал, ... ... ... таматын сөлден
пайда болатын қоймалжың немесе қатқан шырын екендігін, ағаш шырышты болады.
Шырышы бұзылмаған деген сөз – ... ... ... ... ... ... сөз қолданысының дұрыстығын дәлелдейді. Редакцияға хат
жазған оқырманның тағы бірі – Раушанбек Әбдіреұлы ... ба әлде ... ... сөз ... ... ... Раушанбек «Хабар» арнасындағы «Тіл»
бағдарламасында «туылған» сөзінің «Күлтөкпеге» тасталғанына ... бұл ... ... болғандығын дұрыс көреді. Бұл ... ... ... ... ... сөзі ... «туған» сөзінің дұрыс
екендігін, ақын-жазушылардың, жыраулардың, халық ... ... ... жан-жақты дәлелдеп, түсіндіріп жазады. Мәселен, «Абай, -
«туғанда дүние есігін ... ... ... жер ... кірер денең» десе,
Қасым Аманжолов, - «Уа, ... ... ... ... жер, ... ... кеше гөр» ... сөздерін мысалға ала отырып, «туған» сөзінің
дұрыстығын дәлелдеп берген /24/. ... ... ... ... ... ... болғандығын атай келе, қазақ тілінің бүкіл ұлтқа ... ... ... «туды» деп қолдану жөн екендігін жеткізген.
«Ана тілі» ...... ... жанашыры, жоқшысы болғандықтан
мұнда тілге қатысты барлық мәселелер талқыланып отырады. Газетте аударма
ісі төңірегіндегі өзекті мәселелер, шет ... ... ... қалай
қазақшалау керектігі жөнінде үздіксіз пікірталас, ой талқы жүргізіліп
отырады. Кеңестік жүйе ... ... ... өзге ... енген
терминдер мен сөздерді қазақшалап, оның жалпақ жұрттың талқысына салуда
«Ана тілі» ... ұшан ... ... ... Әр ... сала ... тіл ғылымы қайраткерлерінің тоқтамдарын жүйе-жүйесімен жұрт
назарына ұсынды. Қазақ тіліндегі жаңа ... мен ... «Ана ... ... қоғамда айналымға еніп үлгерді. Ұзақ талқылаулар мен
дау-дамайлардан кейін мамандар кейде ортақ ... ... ... жақын,
шынайы ұғымдағы сөздер мен сөз тіркестерін халыққа жеткізіп отырды. Сөз
баламасын іздеу, терминдерді ... ... ... ... ... газет ұжымы бар ынтасымен ат салысты. Ең көп дау-дамай тудыратын
мәселе – орыс ... ... ... ... ... ... ... сөздік қоры бай болғандықтан, ... бір ... ... ... баламасын көлденең тартады.
«Ана тілі» газеті аударма мәселесіне көп ... ... ... ... ... ... барысында аударма қызметінің атқаратын ролі зор деп айтуға
болады. Бүгінгі таңда аударма жұмысы ... ... ... орын ... ... әр ... тіл, әр алуан ел өмір сүріп отырған жағдайда аударма
мәселесінің күнделікті ... іске ... ... ... ісі қазақ
тілінің сөздік қорын байытып, оның ... үлес ... ... ... бір ... екінші тілге аударма жасау үшін көптеген ... ана ... ... ... бара жатқан кейбір сөздерін қайта
жаңғыртып, қазақтың небір әдемі ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар өзге ... ... ... жол ... Сондықтан аударма ісіне бүгінгі күнде
үлкен мән беріліп отыр. 2003 ... ... ... ... ... немесе сыншылдық емес, шыншылдық» деген тақырыппен екі ... ... ... ... ... түсіндірмелі-талдамалық мақаласы
жарық көрді. Аудармашы әңгіменің әлқиссасын «Ана тілі» газетінің редакторы
Мереке Әбдешұлына және де осы газеттің ... ... ... ... шағын хаттан бастайды. Бұл хатта «Ана тілі» газетінің алдыңғы
сандарында ... ... ... ... ... ... ... мақала жарияланғанын ескеріп, автор соған орай үн қосып, көзқарасын
білдіреді. Аудармашы сыни пікірлерге разы бола ... ... ... ... ... жан-жақты дәлелдеп, талдап, түсіндіріп берген.
Негізінен бұл жолғы ... «Ана ... ... 2003 ... №15 ... сұрауы бойынша» деген айдармен оқырманның «Елбасы сөзі байыппен
аударылсын» деген даулы мақала жарияланғанынан ... ... ... ... мен ... сөздер жөнінде газет ұжымы мен аудармашы өзара
пікір алмасқан екен. Мәселен, ... пен ... ... ... сөзге байланысты қандай балама ұсыну керектігі жөнінде өзара ... ... ... ... ... ... «онжылдық стратегиялық
жоспарға сәйкес» деген ... «Ана ... ... ... ... жоспарға сәйкес» деп өздерінің аудармаларын ұсынған. Ал, ... өзі ... ... былай деп түсіндіреді: «Әлбетте, «стратегия»
ежелгі герк ... ... сөз ... ... Тарихи дамудың айтулы
кезеңінде алға қойылған ұлы мұратты, әрі соны іске асыру жолында ... мен ... ... ... ... ... үлкен жоспарын
білдіретін терең ұғым. Әсілінде, ауқымды, нысаналы немесе ... ... яғни одан әрі ... ... ... ... алар ... оның
үстіне әңгіме направленность, ориентированность немесе нацеленность жайында
болып отырған жоқ. Сонымен қатар қазіргі кезде бағдарлама сөзі ... ... ... де ... ... мәтінге қойылатын талаптың бірі
– дәлдік екені де баршаға аян» /25/. ... ... бір ... ... болады. Себебі, аудармашы өзі аударып ... ... мен өз ... ... ... ғалым, жазушы, тіл маманы болуы керек. ... ... ... оның біліміне, тапқырлығына, ... ... ... Тіл ... үшін ... ... ... да, бар білгенін ортаға салып, дәлдікті іздеп жүрген аудармашының
да ізгі ниеттеріне ... ... ... екі жақтың пікірлерінің де
өзіндік орны бар. ... ... Юсуп пен ... ... арасындағы бұл жолғы
даулы аударма сөздер мен сөз тіркестерінің ұзын ырғасы 70-ке жуық. Оның
барлығына ... өту ... ... Аудармашы мен редакция арасындағы
пікірталаста газет қызметкерлері термин сөздерді көбінде қазақша баламасын
іздесе, аудармашы қазақ ... ... ... ... бере ... ... көп тоқталады. Қалай болғанда да, аудармашы аудармаға қойылатын
талаптарды толық орындаса болғаны. Себебі, ... ... сай, ... ... Ал, ... тілі мен орыс тілінің тілдік ерекшеліктерін сақтаймын
деп аударманы сөзбе-сөз, аудару да тиімсіз. Меніңше, аудармашы ... ... ... ... ... ашуы ... ... аударма жауапсыздықтан,
әрі аудармашы өзінің білімі мен ... ... өте ... ... ... туындайды.
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз құраудың, ойды бейнелеудің жаңа
тәсілдері ... жазу ... ... Ол ... ... жағынан дамытудың
күшті құралы: бүкіл адамзат мәдениетінің қазыналық қақпасын ашатын кілт,
ғылым мен білімнің ... ... тіл ... ... ... мектебі екендігі жөнінде М. О. Әуезов: «Аударма бір ... де ... ... үстінде жазушы автордың творчестволық сырына
қанады, оның көргенін көріп, білгенін біледі, сол арқылы өзінің ... ... ... ... ... Бұл ... шын талант
иесінің бойынан творчестволық қайнардың жаңа көздерін ашуға себепші болады»
дейді /26/.
Редакция мен аудармашы арасындағы ... соң, қай ... ... ... ... ... ... жасай алады. Сонымен
қатар керек ... ... қай ... қалай қолдану керектігін шешіп,
күнделікті өмірде пайдалана алатын болады. Әрине, екі ... ... ... орны бар. ... тек өз ... төңірегінде ғана шектеліп
қалмай, оқырманның тіл ... ... ... жол ... Екі ... ... болып, тілдің көкжиегінің одан әрі арта түсуіне себепші
болған. Иә, аударма мәселесі – бүгінгі күні өте ... ... ... істің
бірі. Қазіргі қазақ тілін, сөйлеу, жазу мәнерін қалыптастыруда елеулі
ықпалы бар сала ... ... ... ... ... ... ... де
кемшіліктері де жоқ емес. Сондықтан «Ана тілі» газеті бастап, Кеңес Юсуп
қостаған мәселеге көзіқарақты ... ... ... ... ... жылғы 14-тамыздағы редакцияның «Шынға қайтып жетерміз сын ... ... ... мақаласында тек қана «металлургия» сөзі төңірегінде
көптеген ... ... ... сөз ... «Металлургия» сөзі арғы
тегінде металмен жұмыс ... ... ... ... мәлім. Метал
атаулыны қазақ темір деп білген, онымен жұмыс істейтіндерді темірші ... ... ... ... ... ... темірсауыт, темірқалпақ, теміртаяқ, темірқасық, темірастау,
теміршара, темірлеген, теміртабақ, теміретік, теміркерует, ... ... ... ... ... теміртас, теміртек,
теміржол, темірдей, теміртікен, теміреткі дегендей атаулардың негізінде сол
таным жатыр. Қолданар болсақ, теміршілік сөзі ұғымды беруге тарлық ... ... /27/. ... осы жазған материалынан-ақ қазақ тілінің сөздік
қорының барынша мол екендігін аңғару қиын ... ... ... деп атап, оның түрлі саладағы қызметкерлерін немесе құрал-жабдық
атауларын жоғарыда ... ... ... сөздермен толықтырсақ, әбден
болатын сыңайлы. Тілдің дамуы, қолдану аясының кеңеюі, мәртебесінің ... ... ... үшін ... пікірталастар қажет-ақ. Себебі,
осындай пікірталастар нәтижесінде ұмыт бола ... ... ... ... ... ... ... бұл газетте тілге қатысты мәселелердің барлығы дерлік
айтылып, жазылып жүр. Қазақ тіліне өзге тілдерден енген ... өте ... ... ... тілдерінен енген атаулар өз ана тілімізге сіңісіп,
танылмастай өзгерді. ... ... ... ... жаңа ... орыс
сөздері біраз тосырқап барып, жергілікті халықтың сөз орамына сәйкес ұлт
тілімен араласты. Мәселен, ... ... ... ... ... т.б.
көптеген сөздер жергілікті халықтың тіл орамына сәйкес өзгеріп, ұлт тіліне
сіңіп кетті.
2003 жылы ... «Ана ... ... ... ... ... «Бейімбет Майлиннің тіл қазынасынан» деп аталатын тіл ... ... ... ... ... ... автор жазушы Бейімбет
Майлиннің өзіне тән тіл қазынасындағы кейбір сөздерге тоқталып, олардың ... ... ... ене алмай жатқанын да сөз еткен. Сонымен қатар сол
кездегі орыс тілінен енген сөздерді ... ... ... өз ... ... ... ыңғайлы етіп, жазғандығын және ол сол күйінше
қазақтың тілдік қорына еніп ... ... ... ... ... (манифест), зәкүн (закон), әтірет (отряд), өкірік
(округ), бәлшебек (большевик), іспейсек (список)» т.б. ... ... ... ... ... ... Бейімбет Майлиннің тіл
қазынасынан. Ана тілі. 7-тамыз, 2003 ж./. Бұдан аңғаратынымыз – ХХ ... жаңа ... сай орыс ... ... көптеген сөздерді қазақ
тілінің оралымына сәйкес ... ... ... ... ... ... зор болғандығы. Сонымен қатар бұл мақалада Бейімбет
Майлиннің шығармаларынан қысқа-қысқа үзінділер ... ... ... сөз ... қазақтың көнерген сөздеріне де ... мән ... ... ... әрі ... өте жиі қолданатын сөздерін
ғалым анықтап, оның мән-мағынасын ашып берген екен. ... атап ... ... ... мүбәдә, өжелену, сыпа, сытығы, шәркез, қобы секілді т.б.
сөздер. Мұндағы «шұғыл» сөзі ... ... ... ... ... «бақа»
деп отырғаны аласа бойлы, тығыршықтай семіз адамдарды бейнелегені, ...... ұшы, ... ... ... білдіреді. «Өжелену» - даукес, сөз
салғыластырғыш адамдарға берген мінездемесі, ал, ... сөзі ... ... ... ... сомадағанда пайдалған, «сытығы»
кемшілігі бар деген мағынада, «қобы» сөзін екі мағынада қолданған, яғни ... адам ... ... ... бейнелегенде пайдаланған екен. Мақалада
автор қазақы ... ... ... ... ... ... тіл
байлығына тереңдеп енуді, жазушының сөз қолдану ... ... ... ... ... мақаласында жазушының діни сөздер
мен орыс тілінен енген сөздерді қазақ тіліне үйлестіріп, жиі пайдаланғанын
анықтап көрсеткен екен. ... ... ... ... зерттей отырып,
оның өзіне ғана тән сөз қолданыстарын, қазақ тілін байытуға қызмет ... де ... ... күні ... ... ... ... «Ана тілі» газеті қазақтың көнерген сөздерін және де ... ... ... қана ... ... өткен ақын-жазушылардың
еңбегіндегі мағынасы белгісіздеу кейбір ... де ... ... ... ... ... ... бағытындағы әрбір қадам, алдымен тіл
мәдениетін, жазу, сөйлеу өнерін дұрыс ... қою, оны ... ... ... басталып отырған.
Әрине, тіл мәдениеті үшін күрес бірер ... ... ... ... тына ... ... іс ... ол – үздіксіз жүргізілетін,
ешқашанда көзден таса қылуға болмайтын күнделікті жұмыс.
Алуан түрлі мамандықтар өкілдерінің радио, теледидар арқылы ... ... ... хабарларынан жұртшылық қаншалықты тілдік ләззат, үлгі-
өнеге алады. Сондай-ақ, сөйлеу мәнеріміз, интонациямыз, ... ... ... артикуляциялық қоры дағдысына,
дәстүріне сай ма? – ... ... ... де тіл мәдениетінің ең
түйінділері. Ал, бұл ... ... «Ана ... ... ... ... ... десек артық айтқандық емес. Олар көнерген сөздер, ... ... тіл ... ... ... ... ғана сөз ... өздерінің әріптестері, яғни журналистердің ... ... ... ... де мән ... ... Бұдан біз басылымның жан-
жақтылығын, әрі тілдің кез-келгеннің «қолжаулығына» айналмау керек ... нық ... ... ... тіл ...... ... елдің елдігін айғақтайтын нышанының бірі. «Ана тілі» ... ... ... ... ... не ... деген айдармен
Сабыржан Шүкірұлының «Біз қалай сөйлейміз» деп аталатын екі бет көлеміндегі
мақаласы жарық көрді. Мақаланың негізгі өзегі – ... ... ... ... ... тіл ... негізделген. Сабыржан
Шүкірұлы қазіргі телерадио журналистерінің көп сөзді ... ... сөз ... ... құрамай, жаңсақ қолданатындарына қынжылыс
білдіреді. Сөйлей білу, сөз ...... өнер ... айта ... ... қуатты құралдың халықтың тілін бұзып кету қаупі бар ... ... ... ... ... ... күресінен репортаж бергенде
«жер жастанды, жер қаптырды, жер қапты» деген сөздерін ... тым ... ... «Жер ... жер ... деген сөздердің «өлтірді» деген
сөзбен мағыналас екенін ... Ал, ... ... жарыс, күш, бақ сынасу
болғандықтан оған «тізе ... ... ... ... ... деген көркем сөздермен құлпыртып, хабарласа ұтатындығын сөз етеді.
Расыменде, біздің кейбір журналистер қай сөзді қай жерде, ... ... ... ... ... «Жер жастандырды» деген сөзді естігенде,
сөз қадірін білетін қазақтың «құдай сақта» деп жағасын ... ... бұл сөз ... адам өлтірді дегенмен бара-бар ... ... ... ары ... ... Хабар» арнасының спорт шолушысы
Амангелді Сейітхановты ізденгіш журналист екендігін атай келе сыни пікірін
де жасырмайды. ... ... ... ... жүздескенше» деген
игі тілек сәтті табылған сөз екенін айта келіп, бұл сөзді ... ... де ... емес ... алға ... Бұл ... ... биігінен көрінгенде немесе үлкен бәсекеге шығарып салғанда ... ... еді ... ... ... ... ... қонымды. Қазақ халқы
«Өнер алды қызыл тіл» деп ... ... ... мән ... ... ... ... үшін, әсіресе, тележүрзіуші үшін дұрыс сөз саптай білудің
маңызы зор. Бұл үшін журналистерге көп ізденіс, үлкен ... ... ... тек қана ... деп ... ... етеді. Журналистика -
өнердің бір түрі. Ал, бұл өнерді меңгеруге селқос қарауға болмайды. Себебі,
БАҚ-тың мүмкіндігі зор. Әсіресе, ... ... ... ... ... Ал, ... да тележүргізуші сөзі – кім-кімге болсада үлгі, тәрбие
болып жататыны да ... ... ... журналист өз жауапкершілігін,
журналистік әдебін сақтай білуі керек. ... ... ... ... сақ ... ... Егер ... дұрыс қазақша
сөйлеп, дұрыс жаза алса, ... ... ... ... ... ... көптеген журналистердің тілдік ерекшеліктерінің жұтаңдығын
дәлелдей ... олар ... ... ... дұрыс баламасын ұсынады.
«Бірде телеарнадан бір сөйлеген әйел ... ... ... деп ... ... кісі болған соң да шығар, оның бұл сөзіне жүргізуші ... ... ... жоқ. Нәпақа – ойда жоқта болып қалған ... ... ... Ал, ... кәдімгі түскі тамақ, түскі ас туралы болып отыр.
Бешпармақ деген қазақта ас жоқ. ... ... ... бесбармақ
дегендерді орысша да, қазақша да айта береді... Мұны қойғызу керек. Біздің
ең басты, ең қастерлі бұл ұлттық ... аты – Ет» деп ... ... ... ... ... ... жүргенін сөз етеді
/28/. Қазақ ... ... ... ұлт ... болашағы үшін осылай табанды
түрде күресе білсе, мемлекетіміздің тәуелсіздігі баянды болатындығына ... ... ... көз ... ... ... ... көптеген
нәрсеге олардың әсері тиері хақ. БАҚ өкілдері қазақша дұрыс ... ... ... ... ... сақтап, шебер жаза-айта білетін болса,
ақпарат құралдары арқылы сол ... ... орта ... ... ... ... туған тіліміз ішіне екінші бір тілдің сөздерін
орынсыз енгізуде, қабылданған ... ... ғана ... ... жоқ,
сонымен бірге әлденеше ұрпақтың күшімен жасалып, сан ғасырлар ... ... ... ... интонациялық, акцентуациялық
құбылыстардың, екпін түрлерінің ... ... ... ... ... ... да ... тіл бұзарлыққа жатқызсақ керек.
Сөйлеу мәдениетінің жоғары болуы – халық мәдениетінің жоғары болуы,
рухани өнеріміздің ... ... ... ... оқу орындары мен кино,
театр, үгіт-насихат орындары елге таратылатын ... ... ... соны ... ... тілдің де қалыпқа сай бейнелі де
тартымды болуына ерекше көңіл бөлу ... Бұл ... ... ... ... бір ... таратушы деп қана санамй, сонымен бірге тіл
көркемдігін, тіл шеберлігін, тілді қолданудың жақсы ... ... те ... ... Мұны ... өміріміз дамуының бүгінгі күнгі маңызды
талаптарының бірі деп түсінген жөн.
«Ана тілі» ... ... ... беті қазақ тілінің көркейіп,
қанат жаюына көп үлес ... ... ... ... ескі ... көне сөздер мен сөз тіркестері үздіксіз жарық ... ... ... өз хаттарын жазып, мағынасы түсініксіз сөздердің нақты баламасын
газет ұжымы арқылы біліп отырды. ... ... ... халықаралық
терминдерді, орысша даярланған мәтіндерді жаппай қазақшалау кең етек ... ... ... ұйым, мекемелердің аудармашылары, тіпті қайсібір қалам
ұстайтын тұлғалардың өзі ... ... ... ... ... ұсына
бастауы үрдіске айналған болатын. Кейбірі қазақ ... ... ... таба ... ... ортада өзіндік дау-дамай ... ... ... Дәл осы мәселенің төңірегінде «Ана ... ... ... беті ... ... ... біраз жаңа атаулар
мен көнерген сөздеріміздің тілдік қорымызға қайта ... ... ... ... ... бір атап ... ... ерекшелігі ол
– термин сөздердің қазақшалануына ат ... ... ... ... немесе жұрттың талқысына ұсынған терминдерді үнемі
оқырман назарына ұсынудан газет ұжымы жалыққан ... ... күні ... ... ... ... туындап отыр. Терминнің қазақша
баламасын ... ... көп ... ... ... ... ... Себебі, бұған дейін қазақ тілі арқылы ғылымды сөйлету ... ... ... бұрмалаулардың салдарынан ғылыми терминдерді қазақшалау
кейінге ысырылып келді. Қазақшалап алған күнде де ол ... ... ... ... ... ... ... көпшілік қабылдамағандықтан
тілімізде берік тұрақтай алмай, сирек қолданылып, ... ... ... ... ... ғылыми терминологияның жетілуіне, дамуына үлкен кедергі
болғаны белгілі. Ғылыми ... ... ... ... ... «Ғылым – әрине, қашанда өз тілімен еркін сөйлей алғанда ... ... Ал, біз ... ғылым тілін емін-еркін әркім ... ... ... типін қалыптастырарлықтай шын мәніндегі тәрбие
жұмысын әлі күнге мүлдем жүргізбеген екенбіз» дейді /29/. Тәуелсіздік таңы
атқаннан кейін ғана бұл ... ... ... ... ... Бұл ... «Ана ... газеті өзіндік үлес қосып отыр. Мәселен, газет термин
төңірегінде белгілі ғалымдар пікірін ... ... ... ... ... ... комиссия мәжілісінде
бекітілген терминдерді оқырман назарына ... жеке ... ... туралы өзекті мәселелер қозғап отырады.
Қазақтың жалпыхалықтың тілі қандай кең, көркем, бай болса, соған сай
ғылым тілі де орасан зор ... ... ... ... күні көбіне әр түрлі
ғылыми пәндерде, оқулықтарда, зерттеулерде қазақ ғылыми тілін ... ... ... А. ... – тіл ... М. ...
педогогика, Ж. Аймауытов – психология, Х. Досмұхаммедов – ... Ж. ...... Ә. Ермеков – математика терминдерінің
жүйесін жасап, оның қалыптасуына үлкен үлес қосқаны белгілі. Сол ... ... сара ... бүгінгі ұрпаққа неге жалғастырмасқа? Қазақ тілінде
қалыптасқан ғылыми тіл қай ... ... да бар. ... сол ... үнемі
қолданып, қажетімізге жарата білсек қана оның ... ... хақ. ... ... «Ана тілі» газетінде «Психологиялық талдау тәсіліне
қатысты терминдер» деген ... М. О. ... ... ... және ... аға ғылыми қызметкері Гүлзия ... ... ... ... ... қазақ әдебиеттену ғылымының бір ... ... ... ... ... ... тауып,
қазақи санамызға сіңісті ұғым-түсініктерді бір қалыпқа түсіру қажеттігін
мәселе етіп көтерген. Әртүрлі еңбектерде әрқалай қолданылып ... ... ... ол ... ... ... өз ойын: ... ... ... бір ізге ... ... жаңа ... бар, ... ұлттық ұғымға лайықталып, қазақша аудармасы (баламасы)
тұрақтанбаған терминдерді тез арада қалыптастырып қалмасақ ... ... ... емес. Сондай-ақ ол терминдер белгілі бір ортада пән сөзі
ретінде қолданылып, ғылыми еңбектерде ғана айналымға еніп, ... ... ... ... салынып, бір ізге түсуі ... ... Әрі ... ... әрқалай қолданылып, елді шатастырмас үшін де әр саланың
өзіне тән терминдерін тұрақтандырып, мемлекеттік терминология комиссиясының
шешімімен біржола ... ... ... ... еді» жеп ... ... ... жетістігіне байланысты кейбір
ұғымдар мен терминдер жаңарып отырса, ... ... күн ... қалып отырады. Сондықтан қандай терминнің ... ... ... ... ... ... ... байланысты болмақ.
Қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастыру, дамыту, оларды қолданысқа
енгізу т.б. ісімен Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... ... ... мемтерминком құрамында
белгілі ғалымдармен қатар республикалық деңгейдегі ... ... ... ... ... Мәжілісі мен Сенатының аударма
бөлімдерінің мамандары бар. ... ... ... ... ... ... ... «Терминологиялық хабаршы» атты басылымда және ... ... ... ... тұрады. Сонымен қатар бекітуге ұсынылған
терминдер тізімі интернеттегі www.qazaqtili.com веб-порталына шығарылады,
одан кейін барып ... ... ... ... ... Бір, ... ... кейін келіп түскен ұсыныстар сараланып, талданып,
Мемтерминкомда қаралады. ... ... ... ... ... ... «Ана тілі» газетінде «Ұлт тірегі – тіл» деген
тақырыппен Ержұман Смайылдың сұхбаты жарық ... ... бұл ... ... ... 2003 жылғы 14-мамырындағы санында жарияланған
екен. Тілші Ержұман Смайыл сол ... ... ... және ... министрі Мұхтар Құл-Мұхаммедті әңгімеге тартқан. Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты
өзекті мәселелер кеңінен талқыланған.
Бұл сайт жаңадан ... ... оның ... ... көп ... ... Осы ... Мұхтар Құл-Мұхаммед мырза былай:
«Веб-портал демекші, өткен жылдың соңында интернетте осы ... «Ол ... ... ... ... интернеттен ақпарат алатындар
саусақпен санарлық қана шет елдерде мүлде жоқ десе де ... ... аз ... жоқ. ... ... ... www.qazaqtili.com веб-порталына
дүние жүзінің 54 елінен оқырмандар кіріпті. Осы бір факт мен үшін ... ... ... ... Ресей, Түркия, Германия, ... ... ... ... диаспорасы тұратын елдермен қатар,
Жапония, Канада, ... ... ... ... ... ... оқырмандары интернеттен қазақ тілінде ақпарат алғанын көргенде:
«Қайран қарға тамырлы қазағым-ай, тамырыңды ... ... ... ... деп ... риза ... қалай жасырайын» деп еске
алады / 31/.
Термин қалыптастыруда үлкен ... пен ... ... ... ... тілге тиек ете отырып, терминге қатысты ойын ... ары ... ... ... өз ... ... латын, грек тілдерінен алынып, Еуропа
тілдерінің бәріне сіңісті ... ... ... ... сол күйінде
қалдырған жөн деп есептеймін. Бұл әшейін Батысқа еліктеу немесе бәз-баяғы
«ұлы ... ... ... кету ... ... бастапқы мағынасы мен
тарихи қалыптасу үрдісін сақтаудан туындаған шара деп түсінген жөн. ... ... бар ... ... жасаған жаңа терминге таңбасақ та ешқайда
кетпейді, тілдік қорымызда сақталады.
Екіншіден, түбірі таза ... ... ... алынған сөздерге
міндетті түрде қазақша балама табуға болады деген пікірмен ... ... Бұл істе ... ... ... тамаша үрдіс те бар. Мәселен,
самолетті – ұшақ, вертолетті – тікұшақ деп өте сәтті термин қалыптастырдық.
Мұндағы ... сөзі ... ... ... ... ... алғаш
қолданған Шерхан Мұртаза ағамыз. Ал бір ... ... ... әлі ... ... ағылшындық ыңғайда «хелиокоптер» дейді. Біз
ұшақ сөзін түріктерден ала ... орыс ... ... ... аудару
тәжірибесімен «вертолетті» «тікұшақ» деп тым тәуір аурама жасадық. Дәл осы
тұста бізге орыс тілінің де көмегі тигенін ... ... жоқ. ... ... тағайындалған Мәдениет министріне әзіл-шынын араластырып:
«түрік ағайындардан «ұшақ» деген бір сөз алып едік, соның қарымтасы ретінде
сіздерге «тікұшақты» ... ... ... ... оның ... түрік, еуропа
тілдеріндегі нұсқаларына салыстырмалы талдау ... ... ... ... ... ғана қабылдаған жөн.
Төртіншіден, қазақ тілінің термин жасау мүмкіндігі ... ... ... яғни ... ... ... ескерілгені жөн.
Бесіншіден, терминнің қазақ тіліндегі бірінші ... ... ... ... ... ... сөздердің мағынасын, реттік жүйесін
тұтас қамтыған жөн /31/. ... ... ... ... қосылуға болады.
Әйтпесе, кез-келген стерминді қазақшалаймыз десек, қателесетініміз анық.
Терминдердің негізгі бір ... – ол ... ... саласындағы
қалыптасқан нақтылы ұғымды өзінің шегінен ары-бері асырмай дәл танытады.
Әдетте сөз әр ... әр қилы ... ... ... ... тұрақты бір
мағыналық басым болады. Ал, бұл айтылған ойды дәлдеп жеткізу үшін ... ... ... үшін ... ... ... ғылыми
ұғымдардың жүйесін, мағынасын терең түсіну қажет. Логикалық қисынын, ғылыми
ұғымдардың ... өз ... ... жаңа атау сөз бір ... ... ... көрінгенмен, ойдағыдай болып орнықпайды. Жаңа термин болатын
сөз бір ғана жеке ... ... ... ... өз ... ол сөз сол ұғымнан
туындайтын, соған жалғас басқа ұғымдарға да сәйкес келіп, сол ұғымның ... ... ... да дәл ... ... ... ... болады.
Жаңа терминдер кіргізуге немесе қолданылып жүрген кейбір терминдерді
өзгертіп, жаңалап алуға ... ... ... ... ... қандай орын алатынын анықтап, саралауға, ажырата білуге, әр
қайсысының өзіндік өзгешелігіне орай, тиісті ... ... ... болуға
лайықты сөз іздеуге айрықша мән берілуі керек.
«Ана тілі» апталығы қазақ тілінің жанашыры ... тіл ... ... ... жіті ... оның тағдырына белсенділікпен ... Тіл ... ... ... ... ... ... таластар,
тұщымды шешімдер бұл газетте жиі жарық көреді. ... ең бір ... ... ... ... шаруаларының бірі – ол Мемтерминком бекіткен немесе
халық талқысына терминдерді уақтысында жариялап отыруы. ... ... ... ғалымдар немесе тілге жанашыр әр ғылым саласының өкілдері орысша
немесе басқа тілден енген атаулар мен ... ... ... ... ... бетінде жариялап ... ... ... ... ... тіл ... сәттілікпен оралған термин сөздер
Мемтерминкомның отырысында талқыланып, бекітіледі. Қарапайым ... ... БАҚ ... назарына Мемтерминком жаңадан бекіткен
терминдерді «Ана тілі» газетінің үнемі жариялап отыруы – тіл ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан, «Ана
тілінде» жарияланған жаңа терминдер сөз қолданысымызға тез еніп ... ... ... ... ... аймақ (зона), өлке
(край), өкіл (представитель), болжам (прогноз), аумақ ... ... ... (штандарт) қатарлы газет бетінде жарық көрген термин сөздер
дер кезінде көпшілік арасына тез танылып, тілдік ... еніп ... ... ... – «Ана ... газетінің 2003 жылғы қаңтардағы санында
жарық көрген болатын. Мемтерминком комиссиясының бұл жолғы ... 201 ... ... ... ... тек 57-сы ғана ... ... Осы деректен түсінетініміз – Мемтерминком комиссиясы
құрамындағы тіл мамандары термин ... оң ... ... ... ... ... көп ... бөлетіндігі. «Ана тілі» газетінің тағы да осы
санында жаңа қабылданған 57 терминді Мемтерминком жариялай отырып, біраз
терминдерге ... ... ... ... 2000 жылы ... Мемтерминком «мәмілегер» деп қабылдаса, осы жолғы отырысында
қайтадан оны дипломат қалпында қалдырғандығын түсіндіреді. ... ... ... термин, екіншіден, қолданғанына біраз уақыт өтседе, тілдік
айналымға сіңіп кете қойған жоқ, ... ... сөзі ... ... ... бұрын бекітілген болатын» деп «дипломат» ... ... /32/. ... ... ... бұрынғысынша қалғаны дұрыс болған.
Себебі, егер дипломат сөзін мәмілегер деп ... ... ... «дипломатические паспорт» дегендерді қалай қолданар едік.
Сонымен ... ... ... ... ... дау ... ... термині жөнінде де біраз түсінік берілген. БАҚ-ы бұл
сөзді жаһандану, ... ... ... ... ... ... ... атай келіп, жаһандану сөзі ... ... ... ... деп қазақтар барлық дүниені атайтынын,
мәселен, «он сегіз мың ғалам» деген ... бар ... ... бұл ... ... кең ... барлық дүниеге ортақ ұғым ... Ал, ... ... сөзі тек ... ... екендігін
білдірген. Жалпы кез келген жаңа термин ана тіліміздің арналы ағысына келіп
қосылған таза бұлақ сияқты. Оның тазалығынан тіл ... ... ... ... «Ана ... ... ... бекіткен ұзын-
ырғасы 450-ге жуық термин жарияланды. Газеттің қос бетін қатар алып жатқан
бұл терминдер – тіл ... ... мен ... саласына қатысты
терминдер. Мемтерминкомның бұл жолғы отырысында А. Байтұрсынов атындағы ... ... мен М. ... ... ... және өнер институты
мамандары даярлаған тоғыз жүзге жуық терминнің 448-і ресми ... ... Тіл ... ... ... араб ... ... алфавит),
әліпби (алфавит), әмбебап (универсальный), дыбыс (звук), жұп (пар, парный),
жүйе (система), жіңішке ... ... ... дер ... ... ... ... Осында жарияланған әдебиет саласының мына жаңа терминдері:
авторлық қаламақы, авторлық қолжазба, авторлық түпнұсқа, авторлық ... ... ... ... ... ... жаңа ... қазына болып
саналады. Әдебиет саласы бойынша тұрақтанып қалыптасқан, түптамыры өзге
тілдерден ... мына ... ... ... декаданс, композиция, либеротто
т.б. біраз сөз осы атауларымен қалғанын жария еткен. Ал, ... ... ... қара ... ... ... қайым айтыс, жар-жар, бәдік,
желдірме, айтыс қатарлы ... ... ... ... ... де, ... де осы күйінде қалатындығы қуантарлық жайт. Жоғарыда келтірілген
терминдерді қазақ тілінің табиғатына ... ... ... ... ... ... ... дұрыс болған. Негізі бұл біреулер
үшін ұсақ-түйек нәрсе ... ... ... ... тағдыры, ұлттық
ғылыми тілінің байытылып қордалануы үшін аса қажет. Ғылымның әр ... ... ... ... оны көпшілік талқысына ұсынып
отыру уақыт талабы. Әрбір журналист ... тіл ... ... ... ... ... бетінде пайдалана берсе, бұл тілімізде
нақтылық пен дәлдік ... тіл ... ... ... ... да, Мемтерминком бекіткен терминдер мен жаңа баламаларды оқырман
назарына уақтылы ұсыну – тіліміздің дұрыс қалыптасып, өркен ... ... ХХ ... басындағы ұлт зиялылары ғылымның әр саласы бойынша
терминдерді ... ... ... ... ... ұлт ... сөздік
қорына біраз қазына қосқаны анық. Сол үрдісті еліміз тәуелсіздік алғаннан
кейін тіл ... мен ... ... өз ... ... ... ... Жаңа атаулар мен термин сөздер жөніндегі ұсыныс,
пікірталас, ... ... «Ана ... ... ... ... да тәуелсіздік жылдарынан кейін тіл ... ... ... тіл ғылымының дамып, ... ... ... еңбегі орасан.
2006 жылы 19-қаңтардағы «Ана тілі» газетінде филология ... ... ... ... «Іс-қағаздарында
қолданылатын бұрыштама сөздер» топтамасы жарық ... ... ... көптеген лауазым иелері бұрыштама сөздерді орысша жазып келген. Осы
топтастырылып жарияланған сөздермен танысқан ... ... ... ... ... ... ... осында жарияланған сөздерді пайдаланса,
еш ұтылмас еді. ... ... ... қол қою, ... төлқұжат
көрсеткенде жарамды, заңдық күші бар, қайта сайлау туралы, ... адам ... ... жауапкершілік жүктелсін,
келісілді, талаптарды орындаймын, іс қозғалсын » деген т.б. көптеген сөздер
дәл біздің бүгінгі ... ... мен ... тілдік
қорына ерекше қажетті түсініктер болып табылмақ /33/.
Ұлт газеті болғандықтан, тілге қатысты мәселелердің барлығы «Ана ... орын ... ... ... ... іс-қағаздарында
қолданылатын бұрыштама сөздерді бұл күндері көптеген ... ... ... Бұл ... ... ... ... таныс.
Сондықтан да шағын болсада, ... ... ... ... сөзі тіл ... сақтайтын елеулі бастаманың бірі деп
бағалау керек. ... ... ... ... ... ... жазып
сөйлеуге толық мүмкіндік бар екенін қайбір адамдар түсінбейтіні де жалған
емес. Сондықтанда өндірісте, әлеуметтік ... ... ... іс ... ... ... ... қалған сөздер мен
сөз тіркестерін мейлінше ... ... ... ... барлық салаларында, мәдениет пен ғылымда,
әсіресе, ... ... ... тілінің қолдану аясының қазіргіден
әлдеқайда кеңеюі аса ... ... ... отыр. Мәдениет пен ғылымның
өркендеуі осы салаларда ана тілін еркін меңгерген ... ... ... ... ғана ... дәрежеге көтеріле алады. Ал ғылым тілін
дамыту ғылымды өркендетудің негізгі бір шарты. Ғылым мен ... ... ... ... ... жетілдіру қандай қажет болса, ғылыми терминдерді
қалыптасыру, толықтыру, олардың мағыналық дәлдігін арттыру, ... ... ... ... да ... ... ... дәуірінде әр ұлттың өз тілі мен мәдениетін
қорғау мен сақтаудың, ең айрықша сипатты белгілерін ... ... ... ... ... ... артып отыр. Әрі өркениеттің,
білім мен ғылымның, адамдардың көзқарастырының ... ... ... пен ... ... ... ... түйіндеуінше, ең
бір шешуші ... ... ... өзі ... ... ... алмауды аса бір ширыққан ... ... ... ... ... шешудің амалдарын ойластыруға мәжбүрлеп отыр. ... ... мен ... ... сақтау – ең алдымен, қолда барды жоғалтып алмау,
жоғалуға бет алған күннің өзінде (ығыстырылған ... ол ... ... ... өзін ... ... ... жеткізбеу
керек. сол үшін де тілдегі әрбір сөзге қымбат әрі тым ... ... ... ... сол ... ... ... керек.
Ғалымдар мен зерттеушілердің пікірлерін сараптай келгенде, көп
жағдайларда тілдік ... ... тіл ... ... ... деңгейінің көтерілуі тіл білімінің (әрине, өзге де
ғылым салаларының) көптеген мәселелерін көпшілік ... ... ... ... ... дәрежесіне жақындатады. Ғылыми мәселелердің
қалыпты жағдайда қарапайым нәрсе сынды қарастырылуына қарамастан, қоғам
мүшелері негізгі ... ... ... тиіс. Бұл талап барған ... ... ... қазіргі таңда Терминком бекіткен терминдерді қатаң ... ... ... ... ... ... алу, тілдік анықтағыштар
туралы пікірталастар, қатаң сыни көзқарастардың орын алуы, тағы да ... ... ... ... ... мен тілші-ғалымдар
тайталасының жүруі – ... ... ... белгісі.
Жалпы алғанда, тілдік өзгерістер тілдің жетілуіне ... етуі ... мен ... ... ... ... ... атқаратын қызметінің
сапалық тұрғыдан өсуімен ғана түсіндіріледі.
3 – тарау. Тіл ұлттық мәдениеттің тірегі
Қазақстан ...... ел. ... тәуелсіздік алғанға дейін
ұлттық тілімізден, ділімізден, дінімізден алшақтап қалғанымыз бар. Енді жер
жаһандағы елдердің кез-келгенімен тереземіз тең болған ... ... қала ... ... ... салт-дәстүрімізге,
тілімізге айрықша мән берер күн туды. Отанға деген құрмет пен сүйіспеншілік
–ұлттық тілден бастау алады. Тіл ... ... де ... ... ... ... тарихын білмеген соң, салт-дәстүрін білмейді, салт-
дәстүрімізді білмегесін, мәдениетімізді білмейді. Осыдан барып тұла бойында
ұлттық намысы жұтаң жастар ұлт рухын сыйлаудан алшақтап, ... ... Оны ... өмір ... ... Өз ана тілін білген адам
ғана ұлттық сезімге, ұлттық тәрбиеге бой ұра алады. Әрине ... ... ... Оын ... ... мәселелері тек журналистерді ғана
емес заңгерлерді, философтарды, саясаттанушыларды, әлеуметтанушыларды да
қызықтыруда.
“Тарих тұғырынан көрінген ұлт пен ұлыс ... ... ... Е. ... атындағы Қарағанды мемлекеттік
университетінің аспиранты, Д. Ешмұратова /34/ Олай ... ... орай ... ...... өмір сүру көзі – ... тіл, ... әдет-ғұрыптардан байқалатын ұлттық психология сияқты негізгі белгілерге
ие. Аталған қасиеттер ұлт пішінін, оның тарихи-дәстүрлі байлығын көрсетеді.
Олар ұлт ... біте ... ... ... ... – ұлы күш-байлықтың ішіндегі ең бастысы. Тілі бар ... ... ... бар, ... бар, ... ... ... мақтанышы бар.
“Тәуелсіздіктің қазақ халқына қайтарған игіліктері көп-ақ. Соның ең бастысы
– азаттық пен ұлттық болмысымызды сақтап қалу ... ... ... ... ... ... төл ... ойлау, осы тілде өзара қарым-қатынасқа түсу,
қазақша өмір сүру ғанибет қана ... сән мен ... ... пен ... елі мен ... мемлекеті мен көк туы, абал-шағасы мен ұрпағы
алдындағы парызы, ата-баба аруағы артындағы өтелмес ... ... ... ... ... ... ... сонымен сабақтас
материалдық өндіріс пен тұрмыс-тіршілік күйі әркімнің жеке ... ... ... ол – ... ... ... ... жағдайына байланысты қалыптасатын жалпыхалықтық
құбылыс. Өйткені этникалық қауымдастық этникалық мәдениет туғызады.
Қазақтың алты ... ақ ... ... ... мен үй-жиһаздарын
ақын Шернияз былай жырға қосады:
Әкеңнің бір атасы Қоянжырық,
Босаға, маңдайша мен табалдырық.
Кереге алты қанат, алтын уық,
Шаңырақ, күлдіреуіш оған ... - ... ... - төремін деп,
Есік айтар: “әр нәрсе көремін”,- деп /36/. ... бұл ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінің суреті көз алдыңызға келеді.
Сондықтан тіл ұлттың бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Бұл туралы Ж. Манкеева былай: “Ұлттың барлық болмысы
мен өмір тіршілігін, дүниетанымы мен ... ... ... ата
мұрасы, асыл қазынасы ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп ... ... ... ... тілдің ерекше бір қасиеті – кумулятивтік қасиетіне
тікелей қатысты” дейді /36/.
Кез-келген тіл сол тілді тұтынушы этностың ... ... ... ... да, олар ... деректер беретіні сөзсіз.
Зерттеуші ғалымдар этномәдени лексиканы рухани мәдениет лексикасы және
материалдық ... ... деп ... ... бөледі.
Ұлт өміріндегі тілдің маңызы оның атқарар ролі, орны ... ... ... Байтұрсынұлы былай дейді: “Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да
себеп болатын нәрсенің ең ... – тіл. Сөзі ... ... өзі ... /37/. ... ... өміріндегі тілдің маңыздылығын жеткізіп
айтқан сөз. Бұл – бүгін мен ... ... ... әсте ... ... күнделікті тұрмысында қолданылатын бұйымның, ия бір заттың
атауы – ... сана мен ... ... ... нәтижесінде пайда
болып қалыптасатын интегралды туындының тілдегі бейнесі. Демек, ... ... бір ... ғана ... ... ... өзіне тән дүниетанымдық
ерекшелігіне сай туындаған бұйымды атайды.
Осыған байланысты тілді мәдениетке қатысты зерттейтін, сонымен бірге
тілдің ... және ... ... ... ... ... ... әсерін қарастыратын тіл білімінің
жаңадан дамып келе жатқан саласы – этнолингвистика.
Кез-келген халықтың талай ... бері ... келе ... ... әдет-ғұрпы сана-сезімі болады. “Әдеп басы – тіл” деген ... ... сөз ... ... сездіріп келе жатыр. Бүгінгі
мәдениет сөзінің де бір ... - әдеп ... ... ... ... ... ғана тән ... әдебіміз әр ғасырда жаңарып заманға лайық
формамен өзгеріп, күн талабына сай ... ... ... бай ... ... негізгі түпкі тамыры міндетті түрде ұлттық
тілде ... ... ... ... және оған тілдің тигізер әсері жөнінде
тіл зерттеушісі Сабыржан Шүкірұлы: “Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Батырын сөзбен айбарлап, қайтпастай
қайсар еткен. Ханын сөзбен тежеп, дауын сөзбен ... ... ... да сөз ... ... еткен. Жауына да оқтан бұрын әуелі сөзін
жұмсаған, көбіне тіл қуатымен мәмілеге келтірген. Дат! деген бір ... ... бас ... ... төмен түсіріп, сөз алған. Талақ! деген
жалғыз сөз неке ажыратып, Аруақ! деген арқалы сөз шеп бұзған. Жау! ... ... ... қалар еркеккіндік бола бермеген. Тоқтат! деген әмірлі
сөз әрекетті қалт тыйған. Бітім! Сауға! Араша! сұралса, тыңдалмай қалмаған.
Кеш! деп ... ... ... ... ... ... ... болмаған. “Алдыңа
келсе, атаңның құнын кеш” деген сөз содан қалған. Неткен ... ... ... оқи ... ... үшін тілдің қаншалықты
құдіретті құрал ... ... ... ... ... ... ... дәстүрдің, мәдениеттің қайнар бұлағы тіл екеніне ... ... ... бойы ... ... мәдени өмірдің баспалдағы болып келді.
Ол алдағы уақытта да осы міндетін атқара ... ... ... ... ... тілі – Қазақстан Республикасы мәдениетінің ... ... ... ... та ... бола да беруге тиісті. Тіліміз
ұлтымызды сақтап тұрса, ұлтымыз да тілімізді өз қуатында ... ... деп ... ... ... ... бұл ... бағдар, мүмкіндік.
Ұлттық мәдениетіміздің өрелене түсуі үшін, ұлттық тіл өміріміздің ... ... ... ... ... қажет” /39/.
Ұлттық, рухани мұрамыздың қарқынды дамып халық игілігіне ... ... ... ... ... біз ... халқының мәдениетінің, тіпті,
мемлекеттің өмір сүруінің, өркендеуінің басты шарты – рухани қазынаның
сақталып, өсіп ... ... ... біз тіл тағдырына аса зор көңіл
аударуымыз керек, ... ... ... ... ... асыл ... ... тілі. Рухани байлығынан, яғни тілінен айрылған халық мемлекетінен,
егемендігінен айрылады, өйткені, халық ... ... ... ... ... ... өлшенеді, басқа сөзбен айтқанда ұлттың ұлылығын,
мемлекеттің тарихтағы ... ... тіл ... деп ... ... ... туралы” Заңында ұлттық мәдениетімізге қатысты былай деп
жазылған: “Тіл – ұлттық аса ұлы игілікті, әрі оның ... тән ... ... ... ... мен ... тарихи қалыптасқан
тұрақты қауымдастығы ретінде ұлттың өзінің болашағы тілдің дамуына, оның
қоғамдық ... ... ... ... /41/. ... кез-келген
елдің ұлттық болмысы, мәдениет заңмен қорғалуы керек. Егер ұлттық мәдениет,
тіл заңмен қорғалмаса, оның болашағы бұлыңғыр ... ... ... жаһандану кезеңінде. Осы орайда қазақ халқы жаһандану ... ... келу ... ... орынды сауал туады? Бұл сауал әрбір
елім деп соққан ... ... хақ. ... ... ... ... ... кеткенім жөн болар. Ол: ең әуелі тіл, дін, діл, яғни
ұлттық мәдениетіміз. Франция, Англия, ... ... ... дамыған
елдерде БАҚ хабарларында бөгде ... сөз ... ... ... ... мән ... Оны қолдаушылар қатаң
айыпталатындықтарын жиі естиміз. Ал, бізде орыс тілі қолданылмаса, ортамыз
ойсырап, мәдениетіміз ... ... ... ... ... “КТК”
сияқты телеарналарымыз қазақ тіліне мұрын шүйіре қарап, қазақ ... ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар билік орындары мен басшылықтарда ел азаматтары қағынан жеріген
киіктей ана тілінің ... ат ... ала ... Енді бұл ... ... ... сөйлемесе, аштан өліп, көштен қаладының кері
келгендей. Филология ғылымдарының докторы, әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... Алма ... ... ... деген
немқұрайлылықтың неден бастау алатыны турасында былай деп ой өрбітеді:
“Тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ашқысы
келгендер лап қойды. ... ... ... өз ... ... ... діни мүдделер тартысы да жүріп жатты. Қазақ балаларын
конкурстан ... ең ... ... ... ... өз тілдерінде
оқытып жатыр. Қай тіл жетекші болса, баланың жаны сол тілде сөйлейді. ... ... ... ... ... 5-6 ... жаңа келген
баланың жаны ол мектептерде қалай қалыптасты, бір күндері нәтижесі шықпай
қоймайды. “Қазақ – және ...” деп ат ... ... ... ... ... оқу бағдарламасы сырт көзге дұрыс сияқты ... ... ... ... ... сабақтарына бірінші қатардағы маңызды
пәндер ретінде назар аударыла бермейді. Оны сол мектептерде оқу ... ... ... ... талай қазақ мұғалімдерінің намыстана
айтқанын естігінімізді жасыра алмаймыз. Шетел мектебін бітірген балалардың
ағылшын, түрік ... ... ... ... ... бірде-бір
шығармасын талдап, атап бере алмайтындарын кездестірдік. Бұл көңіл аударуға
тұрмайтын құбылыстар ма?” /42/.
Ұстаз Алма ... бұл ... ашы да ...... Әрі ... ұлт жанашырларын ойландыратын мәселе. Автордың мақаласына тағы
көз жүгіртсек, тіл туралы мынадай түйінді ойға тап боламыз: “Енді бір ... ... ... үш ... бірдей оқытып жатырмыз”-дейді. Онысы – орыс,
ағылшын, қазақ тілдері. Үш тілді білгені дұрыс, бірақ жетекші тіл орыс тілі
болғандықтан, қазақ тілі – ана тілі ... ... ... ... ... бола ... Бала жанының қалыптасуы үшін ана тілі мәйек болып
табылады. Рухани жан ... ... қай тіл ... бала ... ... өзге ... ... оқыған баланың қазақ тілін – шет ... ... ғана ... ... ... Жас ұрпағымыздың қамын ойласақ,
бұл да ... ... ... /43/. ... ... ... сай өзге
тілдерді меңгерген дұрыс та, ол – мәдениеттілік. Бірақ өз ... өз ... ... емес пе? ... тіл бар жерде ұлт бар.
“Шет тіліне айрықша ... ... ... ... оған ... ... ... Өз ана тілінің сырын меңгеріп, үлгермеген
балаға, бастаушта, өзге ... ... ... Шет тілі ... Орыс тілінің өзін 1-сыныптан қосарлау кеңестік жүйенің айла-
шарғысы болатын. Ана тілін бастауышта еркін түсініп ... ... ... ... ... ... оқи ... аңғаратынымыз: тілі бел алып тұрған
жерде генетикалық құрамы өзгеріске түскенмен, сол ұлт жойылмайтын көрінеді.
Мәселен, орысты алайық. Сонау ежелгі ... ... ... ... ... араласып кетуіне байланысты бүгінде тегі жағынан таза
орысты табу екіталай. Егер Батыс еуропалық ... ... ... ... ... татар шығады” десе, Ресейлік генетик ғалымдар “2050
жылға қарай мәскеуде орыс қалмайды” деп дабыл ... ... ... ... орыс ұлты ... ... аты асқақтап, ұлықталып
баражатыр. Неге? ... ... тілі ... ... ... ... ... байып,
халықаралық тілдер дәрежесіне көтерілуде. Ислам өркениеті журналында жарық
көрген Сейітмұрат Ембергеновтің мақаласында да тіл туралы өзіндік айтар ойы
бар. Автор:“Ал, осы ... ... ... ... ... ... көптеген
майда ұлттар “орыстанып” кетті. өйткені олар ұлттық тілінен айырылды. ... ... ... бар, көзі ашық ... ... дей ... Бұдан
шығатын қорытынды да: егер өз тіліміздің мәртебесін көтеріп, өз ... мен ... ... ... ... саналықпен шектей
алмасақ, жаһандану барасында алпауыттар аранына ... ... ... ... өз ... ... бен ... жауырынды
қарадомалақтарымыздың ұлттық өкіл ретінде құны көк ... ... ... бір ұлтық үрдістің мәйегі – діл. Ұлт болған жерде оның өзіндік
ділі болады. осыған ... ... ... ... ... Бұл ... ... дүниеде пайда болып,
қалыптасуы мен ежелгі ... қоса ... келе ... ... ... Ол ... тектік қасиетке айналып кеткен десек те болар.
Ұлттық негізде қалыптасып, бүгінгі өркендеудің ... ... ... ... ... ... ... Оған қақысы да жоқ.
Керісінше, көшпелі қазақтың ... ... сан ... келе ... бұйымдарының, заттарының, тағамдарының қасиетін
шетел ғалымдары зерттеп, біліп, таң қалуда. Сонымен қатар қазіргі кезеңде
әлемдік ... ... ... жүрген біздің азаматтарымыз ұлттық өнердің
қай түрінен болса да ... ... ... ... ... ... оралады.
Оның бір көрінісі жуықта ғана қазақтың Құрманғазы атындағы оркестрі мен
халық әндерін ... ... ... ... өнер ... ... ... келгенін айтуға болады. Солай бола тұрса
да біздің өнер, ... ... ... ... ... қайдағы бір тексіз, тұрағы жоқ, мәні жоқ, баянсыз, ... қана ... етпе ... ... ... ұшпа ... құмар-ақ.
Біздің ұғымымызша мәдениеттілік дегеніміз - өз ұлтының ізгіліктері мен асыл
қасиетін қастарлеп, сақтай отырып, ... ... ... өресіне сай етіп
көрсете білу, ұрпақтарымызды да соған баулу болса керек-ті.
Мәселен қазақ халқының қашаннан қастерлеп келе ...... ... ... ... ... Сол тәрбиенің арқасында
олардың талдай иілген құлын мүшесін сұқ көздерден қорғауды ... ... ... ... ... “Халықты тану үшін қызын көр”,-
дейді. “Қызды тәрбиелеу – ұлтты тәрбиелеу”,-дейді Алма Қараубайқызы /46/.
Әр ұлттың ... ... бар. Ол – ... ... ... жеңісі. Оны бір ұрпақтың тоз-тоз етіп тоздыруы ... ... ... ... ... ... ділі ... тілі
дүбара, салты мен әдет-ғұрпы азып, өніре мен ... ... ... алмаған ұлт – жаһандану аранына жұтылып кетері айдан
анық. Демек, бүгінгі ... ... ... ... отырып, өзінің ішкі
даму үрдісіне берік болғаны абзал.
Тарихы бай халықтың тілі де бай, материалдық және ... ... әрі ... ... де ... сай ... отырмақ. Қазақ
халқының төл мәдениеті жалпы рухани өмірі өте жоғары дамыған, тамыры ... ... ... ... ... ... келген адамзат баласы өз ана
тілін ананың сүтімен, үнімен үйренеді, бойына сіңіреді. “Тілмен ... ... ... Адамның рухани дамуы ана тілі негізінде жүргізіледі.
Басқа тілдерді адам жүре келе үйренеді. Бірақ ана тілін ұлттық ... ... /47/. ... ... ... ... ... ана тілі
жайында:
Ана тілің – арың бұл,
Ұятың боп тұр бетте.
Өзге тілдің бәрін ... ... ... - деп тебіренуінің де жөні бар. Қазіргі жаһандану
деген “аждаһаның” бас көтеріп тұрған кезінде, бұл – ... ... ... ... сөз. Соңғы кездері білімділік негізі деп көп
тіл меңгергендерді атап жүр. Тіпті шет ... ... ... тамырынан
алшақтай бастаған кейбір космополит қазақтар білімнің, ... ... ... ана ... ... ... ... де жасырын емес.
Жазу-сызу пайда болмай тұрып-ақ бұрынғы сақ тайпалары тастарға қашап,
көптеген мағыналы таңбалық жазулар ... Көк ... ... өз тарихнамасын өшпестей етіп, тасқа басып, ... ... ... ...... ... негізінен біздің қазіргі күнгі
ұлттық мәдениетіміздің, жазу тілінің арғы ... ... те ... шығармашылықтың басты түріне тіл жатады. Тіл – мәдени болмыстың
бітімі. Ол тек ... пен ... ... емес, ең маңыздысы – мәдени
сабақтастықтың құралы. Өз бітіміне және ... ... беру ... ... үш типі айқындалады: жазусыз, жазбалы, экрандық. Бұл ... ... ... ... ... ... текст-код деп атайды.
Ауызша мәдениетте де текст-код бар, ол ... ... мен ... ... ... арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріледі.
Әрине, бұл типтер таза күйінде сирек кездеседі, ... ... ... және ... ... ... арасалмағы нақтылы тарихи жағдайларға
қатысты. Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде фольклор басым болған, бірақ ... ол ... ... ... ... жоқ ... пікір тумауы
тиіс” /48/.
Жалпы қазақ халқы ерекше сөзді қастерлеп, бірауыз сөзге тоқтай ... Тіл ... ... ... әдет-ғұрыптың, мәдениеттің барлығын
тіл мәйегінен алған. Сахарада еркін көшіп қонып, өскен ... ... ... ашық бай ... ... рухы, мәдени болмысы ... кең, биік ... ... ... ... ... жоқ.
Сөз жай ғана өнердің түрі емес, ол адамды әрі тудырады, әрі ... ... әрі ... ... ... сөз ... ... және құдайылық қызмет атқарады. “Жылқы кісінескенше, ... ... ... ... сөз ... ... ... мен тасты жел
бұзар, адамзатты сөз бұзар” дейді қазақтың ... ... ... ... ... әдебиеті, жазба тілінің түп ... ... ... – ауыз әдебиетінде жатыр. Ауыз әдебиеті – жас ... ... ... ... ... ... ... қуатты құрал. Жыр-дастандар, мақал-мәтелдер ақындар айтысы түгелімен
сөз маржандарынан ... – асыл ... ... ... ... ата-бабаларымыз оны қару орнына қолданғанын да біз ауыз ... ... ... халқының көркем шығармашылығының архетипі де,
дәстүрлік басты типі де – ... ауыз ... Сөз ... жете ... ... ... “толғауы тоқсан тоты құсқа”, “білгенге маржан інжу-
маржанға” теңейді. Фольклор – ... ... ... ... білдіретін неміс
сөзі. Фолкьлор жазу-сызу дамымаған кездегі бір ... ... ... ... бағдарлары, құпия-сыры, тылсымдық
жұмбақтары. Яғни, фольклорсыз ұрпақ сабақтастығы ... ... ... ... қамқорлықты қажет етеді. Оны меңгеру, рухқа сіңіру ... ... ... ... нақты іс-шаралар жасалуы тиіс. Осы
бағытта өзіңді-өзің сыйлау, ұлттық ... ... ... ... басталатын қасиет пен сезім қажет. ... ... ... үшін ең ... елдің мәдениеті,
өнері тек осы бағытта жұмыс істеп, қызмет етуі тиіс. Ұлтын тану үшін жастар
ауыз ... ... ... ... ертегілер мен
батырлар жырын, термелерді, ... ... білу ... ... ... патриоттық әндері өріс алғаны пайдалы. Ал, мұның бәрін жете
түсініп, ұғыну тағы да тіл ... ... ... Бұл ... ... ... және ... қызметкерлерінің ІІІ сьезі делегаттары ғылыми-
педогогикалық қоғамдастыққа үндеу жариялады. Ол үндеуде: ... ... ... ... ... ... ... патриотизм
мен интернационализм негізінде білім алушыларды тәрбиелеудің тиімді жүйесін
енгізу қажет. Зорлық-зомбылықтың кез-келген түрлерімен күрес жүргізу қажет”
делінген /50/.
Тіл – ... ... ... ... ... ... Олай ... оны қорғау, сыйлау – ұлттық мүддемізді қорғаумен бара-
бар. Дүние жүзі тәжірибесіне көз салсақ, тәуелсіздік алған ... ... ... ісін ... ... ... бастайды. Мұндай мысалды
өзімізбен ... ... ... ... ... ... ... Литва) байырғы халықтардың іс-әрекетінен көруге
болады.
Қазақ тілін Ахмет ... ... ... деп ... ... ... тілін, яки ана тілін әр қазақтың анасының ақ сүті деп ... ... ... атау жер ... ... ... ... қоғамда жоқ. Біз жақсы
білетін, бәріміз қолданатын орыс тілін “родной язык” – “туған тіл” ... ана ... ... адам ... ... сол ... ... сүтіне
уызында жарымаған нәрегей, жартыкеш, кембағал адам деп түйген. Демек, ана
тілін білу – адам ... ең ... сол ... – рух ... емдеу, тазарту деген сөз” деп ана тілінің қадірін түсінуге
әрбір қазақты шақырған/51/.
Тіл рухани мәдениеттің бір бөлшегі. ... ... ... ... ... де ... ... тілі – осы тілді жасаған, жасап келе
жатқан халықтың мәңгілігінің мәңгілік мәселесі. Ана тілін тек өгей ұлдары
ғана ... өгей ... ғана ... ... ... да, ... халқыңыздың өгей баласы атандырғыңыз келмесе, ана тілімізді қадірлей
білейік. Елімізді, жерімізді, ... ... ... алдымен тілдің
қамын ойлайтын болайық, ағайын” ... ... сөз ... ... ... еді /52/. ... ... жазу барысында көптеген зерттеуші
ғалымдар, журналистер мен ізденушілердің еңбегімен танысып, оқып, өз
бетімше ... ой ... ... ... ... ... мысал ретінде
келтіргелі отырған түйінді ойды жаныма ... ... рас. ... ... ... профессор Рақымжан Тұрысбектің ойын үзбей
бергенді жөн көріп отырмын. “Ақиқатқа ... ... деп ... бөлімде
автор былай деп ой өрбітеді:
“Тіл – ұлттық құжат, ататек негізі. Тіл ... ... ұлт ... ... тіл – биік ... көтеріліп, оның барша мәселелері мен
мүмкіндіктері қашан, қалай шешімін табады? Бұл сұрақ: қаны мен ... ... ділі бір ... ... ... ... ... де, көңілінде де жүр.
Өйткені, тілге құрмет – ұлтқа адалдық, ілтипат! Ақын сөзімен айшықтасақ:
“Өзге ... ... біл, Өз ... ... тіл ... – халықтық мәселе, көптің қамқорлық-құрметі
негізінде кең өріс алады.
Тіл тұғыры – халықтық сипат ... ғана биік ... ... ... біраз күн, бірер уақыттың ісі емес. Әсіресе, қазіргі
кезеңде қиынның қиыны” /53/. Ал, “Тұтастай алғанда, Тіл ... ... ... ... тіл ... былай деп ой қорытады.
“- Ұлт бар жерде – оның рухы, жаны, жалауы, тамыр-тынысы – Тіл болуы
ақиқат ... ... ... – Адам, оның еңбегі болса, Тіл – жаны, жүрегі. Ендеше,
жанға – ... ... ... – нұр, шуақ ... Тіл – ... ... Тамыр –жүрекке апаратын жол. ... ... ... ... ... ... ... –биік әрі берік болғаны нұр.
Тіл – ұлт айнасы. Онда: ақыл-парасат мәйегі, ... ... бар. ... ... “Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады”.
Тіл –ұлы мұрат, мәңгілік құбылыс” /54/. Осы ... ... ... жоқ ... ... ауыз ... ... түйіні бар демекші” бұл бөлімді қорыта
айтатын болсақ, Қазақтың қарапайым тілін, дәстүрін, мәдениетін, ... ... ... ... үніне ұйымаған, жусанды даланың иісін
аңсамаған ... өзін ... деп айту ... – тәуелсіз мемлекет. Тәуелсіз мемлекетіміздің мәдениеті,
өркениеті дамып жатыр. Тәуелсіздігіміздің туы ... – 15 жыл ... ... ... ... мемлекет аталудың негізгі бір ... тіл ... өз ... өз ана ... әлі де ... ... ... келеміз. Қазақстан аумағында тұрып жатқан барлық диаспоралар
тіліне мемлекет тарапынан ... ... Ал ... ... даму ... ... ... мәселелер көп. Тіл сөйлеген
сайын жетіледі, жазған саын ... ... ... ... ... ... ... оны жиі қолдану керек. Қалыптастыру үшін “Тілдерді
қолдану мен ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасында” көрсетілгендей іс жүргізуді мемлекеттік ... ... өз ... мен ... ... бар. Яғни ... сәйкес мүмкіндігі бар. Қазақ деген халықтың этникалық кіндігі
де, жалғыз Отаны да – ... ... ... ұлт ... ... ... мәдениетіне, өмір салтына, тіліне, дәстүріне
қамқорлық жасайтын Қазақстан мемлекетінен ... ... жоқ. Олай ... бірге өмір сүріп жатқан өзге ұлттар мен ұлыстар осы ақиқатты сөзсіз
мойындап ... ... ... өсуіне бір кісідей атсалысуға
міндетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Республика параламенті ... тіл ... ... «Қазақ тілі -
мемлекетік тіл» деп жазылған еді. ... ... бері ... тілі ... ... тіл ... жете ... келе жатқанын бәрімізде
мойындауымыз керек. ... ... ... тіл деңгейіне іс жүзінде қол
жеткізе алмауының бір-бірімен іштей өзара байланысты бірнеше себептері бар.
Солардың бәрінің негізінде ... ... ... – Қазақстан Республикасының
аумағында өмір сүретін тұрғын халықтың барлығы ... да, ... ... ... ... ... болып отыр. Өйткені қоғам ... іске ... даму ... әрбір адамның саяси-экономикалық ... ... ... үшін ... ... сөйлеуі қажет
екенін арғы-бергі қоғам тарихы ... ... Ал ... ... ... айтпағанда, кейбір деректерге сүйенсек, 2 ... ... өзі ана ... ... алмайды.
Алайда кейбір азаматтар ана тілінің ұлттық мемлекеттік тіл деңгейіне
көтеріле алмай келе жатқанының себептерін басқа факторлардан ... ... ... мен олардың жергілікті басқармаларында облыстық
әкімшіліктер мен ... ірі ... және т.б. тіл ... ... ... ... мемлекеттік бақылау, тексеру
жүргізілмеуінен, қатаң талап қойылмауынан іздейді. Осыған байланысты, олар
қазақ тілінің шын ... ... ... жетуіне көмектесетін өз
шараларын ұсынады: тіл мәселесінің дұрыс шешуін ... ... құру ... ... ... ... мемлекеттік тіл дәрежесіне
жетуіне халықтың ... ... үшін ... ... ... ... қатаң талап ету қажет дейтін пікір де жоқ емес. Ал, енді
біреулер қазақ тілін ... тіл ... ... ... ... ... ... ұсынады. Мәселен, «Мемлекеттік тіл» қоғамының 2005
жылы 25 ақпанда ... ... ... ... «орыс тілді
қазақтарды ана тілін білуге ... ... ... деді. Ал оған
көнбегендердің бірсыпырасын екі-үш жылға ... жер ... ... деп те
айтып салды.
Қазақ тілі толыққанды ұлттық мемлекет ... ... ... бір ... бағыт кең етек алып отыр. Ол, қазақ тілін кірме сөздерден,
әсіресе, орыс тілінен ауысқан сөздерден, оның ... ... ... ... кеткен интернационалдық терминдерден де тазартуға әрекет жасау
бағыты.
«Әлемде ұлттар мен ұлыстар бар болған соң, оның ... ... ... тілі болады. Мәселе соны сақтап, дамыта білуде. Өз ұлтыңның тілін,
музыкасын, ауыз-әдебиетін, мақал-мәтелдерін ... ол – өз ... ... ... мәдениетінен жұрдай, қол үзу болып табылады. Өзінің
халқымен рухани байланысы жоқ адам ол ... ... ... ... ... ... ... Өзінің тілін, мәдениетін білмейтін адам өз халқының
тарихын, әдет-ғұрпын мақтан ете ... ... ... ... оның
жүріс-тұрысынан, ойлау жүйесінен, дүниені рухани ... көз ... т.б. ... ... сөйлеу мәнерінде де ұлттық
ерекшелік көрініп ... ... Д. ... ... кеше, бүгін,
ертең. Алматы: Ғылым, 1991. – 200 б. (45) ... ... да, ... ... ... барысында соңғы кезде
игілікті іс-шаралар ... ... ... іс ... ... ... «Ана тілі» ұлттық апталығы тұрғанын айтуымыз әбден орынды.
Тәуелсіздігімізбен ... ... ... ... ... шын ... ... айтудай-ақ айттық беп ойлаймын.
Ана тіліміз – мемлекет ... ... тіл. ... оны ... ... ... база ... арқылы, яғни мемлекеттік тілдің мәртебесінің
бұзылуына немесе тіл туралы заңның орындалмауына ... ... ... жолымен іске асырылады.
Мемлекеттік тілді сол елде тұратын барлық азаматтардың ... ... ... үшін ... ... қажет. Бұл ретте
мемлекеттік қызметке қабылдау, ... ... ... ... ... ... әр ... баспасөз арқылы қолдап, дәріптеп отыруды жүзеге
асыру ... ... ... «Ана ... апталығы өз мойынына алып
обыроймен атқарып ... ... бәрі ... ... аты ... ... ұзақ жыл осы газеттің бас редакторы ... ... ... ... ... атап ... ... Бүгінде ұлтымыздың сүйікіті
гәзетіне айналған аталмыш газетке алда алар асулары көп болсын деген ... «Ана ... ... ... ... ... 11 том. – Алматы. 1977. 261 б.
3. ... ... ... 11 том. – ... 1977, 632 ... 4.
Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы, “Ана тілі”. 1992, 448 б.(143).
5. Шүкірұлы С. Мемлекеттік тіл ... ... ...... ... ... 2002. – 352 б. (215).
6. Шүкірұлы С. Мемлекеттік тіл мұраттары. Көмекші құрал. – Алматы: ... ... ... 2002. – 352 б. ... ... Р. Тарих. Тағдыр. Тіл. // Қазақ тілі мен ... 2004, №3, ... ... Р. ... ... Тіл. // ... тілі мен ... 2004, №3,
14 б.
9. Аханов К. Тіл білімнің негіздері. – Алматы: “Санат”, 1993. – 496 ... ... Д., ... Т. Речь и ... ... происхождения.
Алматы, 2000. 4, 7, 13, 59-бб.
11. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. ...... 2002. 408 ... ... Д., ... Ұ. ... Оқулық. – Алматы, 2002. 408 ... ... Т. Х., ... Ж. М., Құлсариева А. Т. Мәдениеттану негідері.
– Алматы: “Дәнекер” баспасы, 2000 ж. –180 б. (175).
14. ... Х. ... ... ...... ... 1998,
-336 б. (131).
15. Маданов Х. Қазақ мәдениетінің ...... ... ... б. ... Маданов Х. Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Қаржы-қаражат. 1998,
-336 б. (121).
17. Мемлекеттік тіл: ... мен ... ... ... ... 1998. ... б. (232). ... Қайдар Ә., Айтбайұлы Ө. Тіл майданы. – ... ... ... ... ... ... Ұмытыла бастаған атаулар. Ана тілі. 21-тамыз, 2006ж.
20. Мырзан Кенжебай. Ұмытыла бастаған атаулар. Ана тілі. 21-тамыз, ... ... ... ... ... ... Ана ... 21-тамыз, 2006 ж.
22. Сабыржан Шүкірұлы. Сөзтаным. Ана тілі. 10-көкек, 2006 ж.
23. ... ... ... өкпе, бүйрек, жүректер. Ана тілі. 10-көкек, 2003
24. Сабыржан Шүкірұлы. Оқырман ... ... Ана ... 19-қаңтар, 2006 ж.
25. Кеңес Юсуп. Бізге керегі: ... ... ... ... ... ... // 7-тамыз, 2003 ж.
26. Қазыбек Г. Қ. Аударматануға кіріспе: Оқу ...... ... 2004. – 215 ... ... ... ... сын айтпасақ? Ана тілі. 14-тамыз, 2003 ж.
28. ... ... Біз ... ... Ана ... ... 2006 ж.
29. З. Серікқалиев. Психологиялық талдау тәсіліне қатысты ... ... ... 200 ... Гүлзия Пірәлиева. Психологиялық талдау тәсіліне қатысты терминдер. Ана
тілі. 10-шілде, 2003 ж.
31. Ержұман Смайыл. Ұлт тірегі – тіл. Ана ... ... 2003 ж. ... Ана ... ... ... ... Дүйсенбекова. Іс-қағаздарында қолданылатын бұрыштама сөздер.
Ана тілі. 19-қаңтар, 2006 ж.
34. Д. Ешмұратова. Тіл – ұлттық тәрбие діңгегі. // Ұлт ... 2006, ... ... Қ. ... ... қазығы. // Қазақ тарихы. 2000, №5, 68 б.
36. Тіл тарихы және сөз ... ... ... жинағы. –Алматы: Ғылым,
1997. 235 б. (7).
37. Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы. ... ... ... 1998. ... (171).
38. С. Шүкірұлы. Мемлекеттік тіл мұраттары. Көмекші құрал. – Алматы:
“Ғылым” ғылыми баспа орталығы, 2002. – 352 б. ... С. ... ... тіл мұраттары. Көмекші құрал. – Алматы:
“Ғылым” ғылыми баспа орталығы, 2002. – 352 б. ... ... Тіл ... // Ана ... 2005, 20 ... ... тіл: ... мен болашағы. Жинақ. Астана: Елорда, 1998. –248
б. (183).
41. Кішібеков Д., ... Ұ. ... ...... 2002. 408 ... ... ... болашағы – қазақ тілінде. // Ана тілі. 11-
мамыр, 2006 ж.
42. Кішібеков Д., ... Ұ. ... ...... 2002. 408 ... Алма ... Өзімізді іздеу. // Ұлт тағылымы. 1998, №1. 98 б.
44. Алма ... ... ... // Ұлт ... 1998, №1. 98 ... Сейітмұрат Ембергенов. Жаһандану және қазақи қалып немесе ... үш ... // ... ... 2004, ... №3. 11 ... Алма Қыраубайқызы. Өзімізді іздеу. // Ұлт тағылымы. 1998, №1. 99 ... ... Д., ... Ұ. ... Оқулық. – Алматы, 2002. 408 б.
(173).
48. Ғабитов Т. Х., Мүтәліпов Ж. М., ... А. Т. ... ... “Раритет” баспасы, 2002 ж. – 408 б. (319). 49. Ғабитов Т. ... Ж. М., ... А. Т. ... – Алматы: “Раритет”
баспасы, 2002 ж. – 408 б. (320). 50. Үндеу. Қазақ тілі мен әдебиеті. ... ... Қ. ... ... ... // ... тарихы. 2000, №5, 69 б.
53. Рақымжан Тұрысбек. Тарих. ... Тіл. // ... тілі мен ... №3, 14 б.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Мемлекеттік тіл: бүгіні мен болашағы. Жинақ. Астана: Елорда, 1998.
2. Қазақ ... ... 11 том. – ... ... ... А. Тіл тағылымы. – Алматы, “Ана тілі”. 1992.
4. Шүкірұлы С. Мемлекеттік тіл ... ... ...... ... ... ... Тұрысбек Р. Тарих. Тағдыр. Тіл. // Қазақ тілі мен әдебиеті. №3, 2004.
6. Аханов К. Тіл білімнің ...... ... ... ... Х. ... ... тарихы. – Алматы: Қаржы-қаражат. 1998.
8. Қайдар Ә., Айтбайұлы Ө. Тіл майданы. – Алматы: «Арыс» баспасы, 2000.
9. Ш. ... ... тіл және ... ... // ... 2003, ... Қ. Тасболатова. Тіл-халықтың қазығы. // Қазақ тарихы. 2000, ... ... ... тіл ... // Ана ... ... ... Д. Қазақ менталитеті: кеше, ... ... ... ... Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы; Жазушы, ... ... Т. ... ... ... мен ... ... Мектеп, 1978.
15. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – ... ... ... ... Т. Х., ... Ж. М., Құлсариева А. ...... ... ... 2002 ... ... Ембергенов. Жаһандану және қазақи қалып ... ... үш ... // Ислам өркениеті. 2004, наурыз
18. Қабдолов ... «Сөз ... ... ... ... ... ж.
19. Баялиева Дәмегүл: «Қазіргі қазақ баспа ... ... ... және тіл мен ... мәселелері». Қарағанды. 1999 ж.
20. Омашұлы Намазалы: «Ақпарат ... 2 том. ... ... ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аддиктивтіліктің түрлеріне психологиялық талдау жайлы4 бет
Алаш зиялылары15 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативті дағдыларды қолдануын бағалау әдістері. Конструктивті сынаудың негіздері10 бет
Ел тарихын ұмыттырмаған ән30 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарының криминалогиялық жағдайы5 бет
Монғолия Қазақтары7 бет
Рахманқұл Бердібай - фольклор зерттеуші46 бет
Ұлтын ұлықтаған қайраткер14 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь