Үйсін, қаңлы мемлекеттері

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Үйсін мемлекеті
2. Қаңлы мемлекеті
Қорытынды
Үйсін мемлекетіҮйсін мемлекеті - (б.з.д. VIIIғ - б.з. V ғасырда Қазақстанды мекендеген тайпаларда мемлекеттіктің алғашқы белгілері болды.
Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері үйсіндер болатын. Қазақ мемлекеттігінің тағы бір қайнар көзі үйсіндер мемлекеті болып есептеледі. Үйсіндерде ежелгі өркениетке тән дамудың барлық белгілері байқалды. Бұл қалыпты даму белгілеріне мемлекеттік билік жүйесін, жазудың болғандығын, тұрақты әскерді, елшілік жоралғыларын және т.б. жатқызуға болады. Сақ дәуірінде болған малға, еңбек құралдарына және тұрмыс бұйымдарына деген жеке меншік үйсіндерде де кең қанат жайды. Қоғамның билеуші және бағынышты топтарға бөлінуі мейлінше айқын байқалды.
Қоғам — ру ақсүйектері мен тәуелді ұсақ өндірушілер, жартылай тәуелді құлдарға бөлінді.Жерді жеке иеленумен қатар иерархиялық иелену түрі де дамыды (рулық, тайпалық, қауымдық). Ежелгі үйсіндерде әлеуметтік-экономикалық қатынастар өтпелі кезеңге тән сипатта болды. Дамудың мұндай ерекше түрінің болу себебі экономикалық кұрылысқа байланысты. Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы үйсін коғамында өндірістің екі негізгі түрі болды: мал және жер. Мал түріндегі байлықтың жиналуы, мал-мүлік, жиһазға жеке меншіктің, тауар алмасудың дамуына әкелді. Әйтсе де көшпелі қоғам ерекшелігіне сай — әлеуметтік қатынастар аса ірі және шағын дәулетті мал иелерінің жеке меншік қатынастары түрінде дамыды. Рулық құрылыстың ыдырауы барысында туындаған таптық қатынастар құлиеленушілік сипатқа ие болды. Дегенмен ежелгі үйсін қоғамында құлдың еңбегін пайдалану өзіндік ерекше түрде дамыды; яғни, құл еңбегі өндірістің негізгі тірегіне айналған жоқ, ал құл иелену классикалық түрге жете алмады. Жазбаша және археологиялық деректерден ежелгі үйсін қоғамында б.з.д. II—I ғасырлардың өзінде-ақ жекелеген адамдардың қолында байлықтың шоғырланғандығы байқалды. Қытай деректерінде: "Үйсіндерде жылқы көп. Олардың ең бай адамдарында төрт-бес мың жылқы болады", — деп көрсетілген. Демек, малы көп дәулеттілер болса, малы аз немесе жоқ кедейлер тобының да болғандығы даусыз. Сонымен қатар үй малдарына салынған таңбалар, металдан, тастан және қыштан жасалған мөрлер де жеке меншіктің пайда болғандығын көрсетеді. Ертедегі жылнамашылардың мәліметіне қарағанда, үйсіндердің кейбір әскербасылары мен шенеуніктерінде, күнби сарайы жанындағы тағы да басқа лауазымды адамдардың алтын және мыс мөрлері болған. Үйсін мемлекетінің басында үлкен күнби тұрды. Кей зерттеушілер үйсін мемлекетінің ел-басын күнби деп те атап жүр. Қытай тілінде үйсін патшасын гуньмо деп атаған. Үлкен күнбиден кейінгі мемлекеттік лауазым күнби болды. Бұл — бас уәзір. Одан кейіңгі лауазым — тулы (дулы), бұл Қытай мемлекетіндегі үлкен уәзірмен дәрежелес болды. Әскер оң және сол қанатқа бөлінді, оларды екі қолбасы басқарды. Елдің жоғарғы сотының қызметін билер деп аталатын екі орынбасары атқарды, оларды даруға (дарту) деп атады. Абыз атанған лауазым діни басшылықты іске асырды. Бұдан кейінгі мемлекеттік лауазым — бүкіл ұлыстың шыбегі (биі) болды. Оның екі орынбасары болған. Ел билейтін лауазым иелерінің тапсырмаларын орындатып отыратын атқосшы мансаптары болды. Үйсін мемлекетінің астанасы Ыстықкөл жағалауындағы Чигучэн қаласы болды.[1]
1. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. - М., 1962. – 91-б.; Қайдар Ә. Қаңлы. -Алматы: Дайк-Пресс, 2004.
2. Қазақстан тарихы.1-т. - Алматы, 1996. – 275-б.
3. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. - М., 1962. – 117-б.
4. Бахаддин Ө. Ұлы Хүн империясының тарихы. 2 кітап. - Алматы, 1998. – 25-б.
5. http://e-history.kz/kz/contents/view/255© e-history.kz
6. http://e-history.kz/kz/contents/view/257© e-history.kz
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім
* Үйсін мемлекеті
* Қаңлы мемлекеті
Қорытынды
Үйсін мемлекеті
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсін мемлекетіҮйсін мемлекеті - (б.з.д. VIIIғ - б.з. V ... ... ... ... ... алғашқы белгілері болды.
--------------------------------------------------------------------------------
Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері үйсіндер болатын. Қазақ мемлекеттігінің тағы бір ... көзі ... ... ... есептеледі. Үйсіндерде ежелгі өркениетке тән дамудың барлық белгілері байқалды. Бұл қалыпты даму белгілеріне мемлекеттік билік жүйесін, жазудың болғандығын, тұрақты әскерді, ... ... және т.б. ... ... Сақ ... ... ... еңбек құралдарына және тұрмыс бұйымдарына деген жеке меншік үйсіндерде де кең қанат жайды. Қоғамның билеуші және бағынышты топтарға бөлінуі ... ... ... -- ру ... мен ... ұсақ өндірушілер, жартылай тәуелді құлдарға бөлінді.Жерді жеке иеленумен қатар ... ... түрі де ... ... тайпалық, қауымдық). Ежелгі үйсіндерде әлеуметтік-экономикалық қатынастар өтпелі кезеңге тән сипатта болды. Дамудың мұндай ерекше түрінің болу ... ... ... ... Жартылай көшпелі және жартылай отырықшы үйсін коғамында өндірістің екі негізгі түрі болды: мал және жер. Мал ... ... ... ... ... жеке меншіктің, тауар алмасудың дамуына әкелді. Әйтсе де ... ... ... сай -- ... ... аса ірі және ... ... мал иелерінің жеке меншік қатынастары түрінде дамыды. Рулық құрылыстың ыдырауы барысында туындаған ... ... ... ... ие ... ... ... үйсін қоғамында құлдың еңбегін пайдалану өзіндік ерекше түрде дамыды; яғни, құл еңбегі өндірістің негізгі тірегіне ... жоқ, ал құл ... ... ... жете алмады. Жазбаша және археологиялық деректерден ежелгі үйсін қоғамында б.з.д. II -- I ... ... ... ... қолында байлықтың шоғырланғандығы байқалды. Қытай деректерінде: "Үйсіндерде жылқы көп. Олардың ең бай ... ... мың ... ... -- деп көрсетілген. Демек, малы көп дәулеттілер болса, малы аз немесе жоқ кедейлер тобының да ... ... ... ... үй ... ... таңбалар, металдан, тастан және қыштан жасалған мөрлер де жеке меншіктің пайда болғандығын көрсетеді. Ертедегі жылнамашылардың мәліметіне қарағанда, үйсіндердің кейбір ... мен ... ... сарайы жанындағы тағы да басқа лауазымды адамдардың алтын және мыс ... ... ... ... ... ... ... тұрды. Кей зерттеушілер үйсін мемлекетінің ел-басын күнби деп те атап жүр. ... ... ... ... ... деп ... ... күнбиден кейінгі мемлекеттік лауазым күнби болды. Бұл -- бас уәзір. Одан кейіңгі лауазым -- тулы ... бұл ... ... ... ... ... болды. Әскер оң және сол қанатқа бөлінді, оларды екі қолбасы басқарды. Елдің жоғарғы ... ... ... деп ... екі ... ... оларды даруға (дарту) деп атады. Абыз атанған ... діни ... іске ... ... ... ... ... -- бүкіл ұлыстың шыбегі (биі) болды. Оның екі орынбасары ... Ел ... ... ... тапсырмаларын орындатып отыратын атқосшы мансаптары болды. Үйсін мемлекетінің астанасы Ыстықкөл жағалауындағы Чигучэн қаласы болды.[1]
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсіндер тұрған жер
--------------------------------------------------------------------------------
Жетісу ... ... ... ... Шу, ... ... ... Тянь Шанның шығыс атырауларына, солтүстігінде Балқаш көлінен Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына дейін созылған. Үйсін бірлестігі жайыңдағы алғашқымәліметтер б.з.б. 1 ... ... ... ... (Үйсін). 630 мың халқы болған. 189 мың адамдай жасақ құрған. Бірлестіктің бекіністі астанасы -- Шығу қ. ... пен ... ... ... "Ұлы ... ... ... орналасқан. Мұның өзі бірлестіктің көрші елдермен (кытаймен, ғүн, ... ... ... қырғыз тайпаларымен) саяси, экономиялық және мәдени байланысты дамытуына мүмкіндік жасады. Астанасы Чигучен (Қызыл алқап) ... ... ... ... ... ... қытайлар қалдырды. Б.д.д. 2 ғасырда Жетісуға Чжан Цянь бастапан елші келді. Ол ... ... ... ... ... ... деп айтты. Мемлекетте 630 мың адам, 188 мың әскер барын да көрсетті. Үйсін патшасы гуньмо деп аталды. ... ел ... ... Азия аумағындағы ертедегі алғашқы таптық бірлестіктердің бірі. Егер VIII ғасырдағы ... ... деп ... ... ... шығыс шегі бір кездерде Бесбалық ауданы арқылы өткен деген қорытынды ... ... ... иеліктерінің шекарасы батысында Шу және Талас өзендерінің бойымен өткен. Қаратаудың шығыс беткейлеріне дейін созылып жатса ... ... ... ... -- Іле ... ... олардың ордасы -- Ыстықкөл мен Іле өзенінің оңтүстік жағалауы аралығында орналасты. Чжан Цянның (б. з. б. II г.) ... ... ... ... жері ... алыс бір жерде болған, мұның шындықка жанаспайтыны анық.
--------------------------------------------------------------------------------
терминінің мағынасы осы кезге дейін ... ... Ол ... ... ... ғана ... оның ... айтылуы қазақ этнонимдерінің бірі -- ұлы жүз қазақтарының басты этникалық компоненті болып ... ... өзін ... ... ... ... Бірқатар зерттеушілер бұл транскрипцияны Орта Азия тарихынан мәлім асиан этнонимі деп ... ... ... соңғы зерттеулерде асиан термині ятии этнонимінің диалектілік нұскалары- ның бірі болуы мүмкін деген басқаша түсініктеме айтылады, ал оның транс- ... ... ... ... түрі ... қытай тілінде айтылатын (юечжи) иероглифтері болған.
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсін терминінің транскрипциясын түсіндірудің тағы бір нұсқасы бар. Қазір үйсіен деп ... екі ... ... ... ... ... яғни асман, делініп айтылған деп жорамалданады. Бұл айтылғандарды үйсінн гуньмосына күйеуге ... ... ... ... ... сездер растауы мүмкін. Бұл тұрғыдан алғанда, дегенді білдіретін тянь-шань деген сөздің өзі де жергілікті ... ... ... ... атап өту ... ... ертедегі этникалық-саяси тарихына байланысты оқиғалар жеткілікті зерттелмеген. Үйсіндер туралы ... ... б. з. б. II ... ... пайда болады. Қытай императорының сарайындағылар ғұндарға қарсы күресте одақтас іздеп, Батыс өлкеге Чжан Цянь бастаған елшілік жіберген. Чжан ... ... ... ... ... елінде он шақты жылдай болады. Алайда ол кейіннен қашып ... ... ... ... туралы алғашқы хабарды еліне сол жақтан апарған. Оның кезінде үйсіндер арасында сэ (сақтар) мен юечжилер мекендеген. Юечжилер ... ... ... ... ... ... Чжан Цянь үйсіндердің өзі де бұрын Цилянь- шань мен Дуньхуан ... ... ... ... жасаған. Қазіргі деректер бойынша, үйсінндер Жетісуды қосқанда неғұрлым байтақ аумақты алып ... ... ... сюннулерге Ордоста соққы беруін қалады. Бұл пікір үйсіндердің нақ сол Чжан Цянь жазып алып, кейіннен ... ... ... ... ... да әз ... тапқан. Оның айтуынша, үйсіндердің билеушісің бір кезде көршілері юечжилер өлтірген де, оның қаншық қасқыр мен ... ... ... ... ұлы ... ... ... шаньюй ордасында тәрбиеленген. Ер жеткен соң гуньмо әкесін өлтіргені үшін кек ... ... ... ... юечжилерді талқандапты. Өз кезегінде Орта Азия юечжилерінің аман қалған бөлігі басқа тайпалармен одақтасып, б. з. б. 140 жылы ... ... ... Үйсіндерде үштік жүйе болса керек. Сюннулер сияқты, олар да үш бөлікке: сол қанат, орталық және оң қанат болып бөлінген ... ... он ... ... болган).
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсіндер бірсыпыра уақыт бойы сюнну-ғұндарға саяси жағынан тәуелді болғандықтан, соңғы этноним белгілі бір ... бойы ... өзін де ... ... ... деп санауга болады. Мүны грек-рим жазушыларының ертедегі гұндар туралы хабарлары дәлелдейді. Мәселен, ғұндар туралы хронологиялық жағынан алғаш рет Страбонның ... ... ... ... ... ... иеліктері бір кезде Тарым ойпатының батыс шегінен әріге созылып жатса керек, демек, бұлайша салыстыру тарихи-географиялық ... ... ... ... ... ... сақтармен және юечжилермен байланысты. Грек-рим авторлары енді жайында ... ... ... ... де ... қарамастан, олардың этникалық туыстығы туралы айтуға берік негіз жоқ, дегенмен мұны толық, бекерге шығаруға болмайды. Сюннулердің тілі ... ... ... ... ... сюннулер тілін ежелгі түрік тіліне бәрінен де жақын тобыныңтіліне жатқызуға бейім.[2] Үйсіндер ... ... ... негіз болған ежелгі түркі тайпаларының бірі. Ежелгі қытай жазбаларында Үйсін атауы б.з.б. 2 ғасырдан ... ... ... ... Қытай үкіметі өзіне одақтас іздеп, батыс елдеріне елшілік жіберді. ... ... ... ... ... ... және ғұндармен терезесі тең қуатты мемлекет болды (қ. Үйсін мемлекеті). Үйсіннің шығу тегі, таралуы, халықтардың тарихындағы рөлі жайында тарихи-генеалогиялық зерттеулерде ... ... ... ... Оған ... ... дерек көздері. Оларда адамдардың есімі, лауазымы, қытай транскрипциясы бойынша жазылған. Атап ... 7 ... ... жазушысы Чин-гу, "Батыс өлкенің өзге шетелдіктерінен Үйсіндердің едәуір айырмашылығы бар, олардың көзі көк, жирен сақалды" деп жазады (қ. ... ... ... ... ... ... мен ... жайындағы деректер археол. қазбалардан анықталып отыр (қ. Үйсін дәуірінің ескерткіштері).
--------------------------------------------------------------------------------
Б.з.б. 105 жылдарда Үйсін күнбиіне ұзатылған Қытай императорының қызы киізбен ... ... үйде ... ет, ... ... айтып, өлеңмен зарлы хат жазған. Жазба деректемелерде б.з.б. 1 ғасырда Үйсін халқының жалпы саны 630 мың адам (120 мың ... ... ... Олар 188 мың 800 адамнан тұратын әскер ... ... ... өзеннің бойын мекендеген. Б.з.б. 2 ғасырдың орта шенінде Жетісуға, Іле бойына ығысқан. Дегенмен, олардың барлығы ... ... ғыл. ... бар. Оны ... С.Е. ... ... ... Үйсін есімінің жазылуымен дәлелдейді. Жетісу Үйсіндерінің шығу тегін анықтау жолында А.Н. ... К.А. ... Г.А. ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Шығыстағы Орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі деректер де осындай бұлтартпас қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Бұл деректерге сүйенген Ресей ... ... ... туыс ... ... ... ... және Шығыс Түркістан тармағы деп бөледі. Б.з. 6 ғасырдан бастап Үйсін этнонимі тарихи әдебиетте кездеспейді. Бірақ одан ... ... ... ... ... ... ... қағандығы кезіндегі мемлекеттерді құруға қатысқан. 13 ғасырда Рашид әд-Диннің шығармасында ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанды мекендеген Ұлы жүз құрамындағы тайпалардың жалпы атауы ретінде халық арасында да, жазба әдебиетте де ... ... ... ... деректері Үйсінді Шыңғыс хан заманындағы Майқы биден таратады. Ботбай руынан шыққанДиқанбай батырдың шежіресінде (Н.Аристов жазбасында) ... ... ... ... ... ... ... Үйсін, Ойсыл. Үйсіннен: Ақсақал (Абақ), Жансақал(Тарақ). Абақтан -- Қараша, одан ... ... Ұлы ... ... құраған тайпалар Бәйдібектің балалары болып саналады. Олар: албан, дулат, ... ... ... ... ... ... ... -- бұл тайпалардың ғана емес, Ұлы жүздің барлық тайпасының түп атасы. Онда Төбейден -- Үйсін, одан -- ... ... ... ... ... Майқы (Абақ), Қоғам (Қаңлы) тарайды. Үйсін қырғыз халқының құрамында да бар. Солты тайпасының бір тармағы Усон, Қаракесек ... ... ... ... ... Үйсін деп аталады. Сол сияқты Үйсін қарақалпақтардың құрамына да енген.[3]
--------------------------------------------------------------------------------
Б.з.б. 73 ... ... ... жері үш ... сол ... ... оң (батыс) бөлікке және гуньмоның өзіне қарайтын орталыққа бөлінген. Бұлар өзара қақтығысқа толы болды.
--------------------------------------------------------------------------------
Қытай ханшалары үйсін гуньмоларына ... Олар ... Орта ... Батыс Азия және Европамен сауда байланысында маңызды роль атқарды. Б.Д.д. 2 ғасырда пайда болған Ұлы Жібек ... ... ... осы ... ... ... туралы қытай деректерінде б.з. 3 ғасырына дейін айтылады.
--------------------------------------------------------------------------------
Мәдениеті
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсін ескерткіштерін зерттеу барысында бұл мәдениеттің үш кезеңнен өткені анықталды: алғашқы кезең -- ... 3-1 ... орта ... -- б.з. 1-2 ... соңғы кезең -- б.з. 3-5 ғасырлар. Бұл кезеңдердегі бейіттердің қазылуында, жобалануында, қару-жарақ, сәндік бұйымдар мен ... ... ... ... ... бар. Мал, егін ... ... қолөнер, үй кәсіпшілігі өркендеді. Әсіресе қыштан ыдыс-аяқ, құмыра жасау ісі өріс алды. Өндеу кәсібі дамыды. Темір мен қоладан ... ... ... сәндік бұйымдар, алтын мен күмістен алқа, сырға, түрлі әшекейлі заттар жасалды. Тоқыма кәсібі, тері илеу, тас ... ... ... ... дамыды.[4]
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Археологиялық ескерткіштері
--------------------------------------------------------------------------------
Жетісу жерінде үйсіндердің обалары, қорымдары мекенжайлары зерттелді. Обалардың көбісі диаметрі 6-20 және биіктігі 0,5-1,5 м. ... тас ... ... ... ... ... ... келеді.Қорымдары б.з.д.3-2 ғғ. жататындары ерте кезеңі.-Қапшағай 3, Өтеген 3, Қызыл еспе. Оларға ортақ сипат қорымдар теріскейден түстікке ... ... ... ... бар ... ... ... жататындай жоспарланған.Орта кезеңге жататындар б.з.б. 1 ғ-б.з. 1 ғ. деп ... ... ... 1,2, ... 1, ... 1, ... Емел ... Олар жүйесіз түрде, үш обадан тізбектеліп орналасқан.Соңғы кезеңі 2-3 ғғ. деп саналатын кейінгі кезеңге ... 2, ... Жиде 1, 2, Гүр қора 2, ... 4 қорымдары жатады. Бұлардағы обалар жүйесіз, ретсіз жасалған, қабырлар жерден қазылған, ... ... ... ... қонысы Шу алқабынан, Луговое аулынан табылды. Қабырғалары қам кірпіштен жасалған, едендері балшықпен сыланған, ортасынад жер ошақ болған.
--------------------------------------------------------------------------------
Шаруашылығы
--------------------------------------------------------------------------------
Үйсін бірлестігінің халқы жартылай ... ел ... Мал ... жер ... кәсіп еткен. Археологиялық қазбалардан табылған материалдарға қарағанда, сол кездің өзінде-ақ жер ... тас ... ... ... ... қол ... табылуы -- сол замандағы тұрғындардың егіншілікпен айналысып, оның өнімдерін өндей білгендігінің бір дәлелі.Іле, Шу, Талас алабынан суландыру ... ... ... Ежелгі үйсіндер б.з.б. 1 ғасырда, әсіресе б.з. 3-5 ғасырда егіншілікпен, бау-бақша, жеміс-жидек өсірумен шұғылданып, отырықшылыққа үйрене бастаған. Олар көшпелілер ... үй ... егін де ... Оған дән ... ... ыдыс-аяқтар, дәнүккіштер тас кетпендер табылуы дәлел. Киімдері байлары жібек пен биязы жүн матадан, кедейлері жай ... ... ... қой ... ... Іле ... елді ... орнынан күйдірілмеген кірпіштен қаланың, таға тәрізді жасалған жер ошақтар, тік ... ... ... ... ... байлар, жасауылдар, абыздар, кедейлер болған. Әскер басылары мен шенеуніктердің қолында мөрі болған. Жеке ... те ... ... ... ... жеке ... болды. Ру-тайпаларының жайылымдары иелікке бөлініп, байлық тайпа көсемдерінің қолы на ... ... ... өсті. Жеке меншіктің болғанын кыш ыдыстарға, сүйектен, металдан жасалған әр ... ... ... таңбалардан байқаймыз. Қазылған обалардың аумағы әр түрлі. Кейбіреулерінің биіктігі 10-12 м, ... 40 м-ге ... ... Адам ... бірге көмілген заттардың санына, сапасына қарағанда, үлкен қорғандарға тайпа көсемдері, ақсүйектер, одан ... ... ... ... жерленген. Билік мұрагерлік жолмен әкеден балаға ауысып отырған. Оған "бек" аталған ру, тайпа көсемдері ... ... ... ... ондық жүйесі қолданылды. Билеуші өзіне қарайтын жұртын балаларына бөліп, әрқайсысына он мыңнаң жасақ, ... ... ... Үйсін бірлестігінде мемлекетке тән белгілер болды. Бектер өздерінің жайылымдық жерлерін өзгелерден ... ... ... ... ... бар. ... өзі әлеуметтік топтардың қалыптаса бастағанын аңғартады.
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Қаңлылар
Қаңлы мемлекеті - Қытай жазба деректерінде канцзюй деген атпен, б.з.д. 2 ғ. айтылады.
Сырдария, ... ... ... орналасты. Саны 600 мың адам, 120 мың әскерімен Орталық Азиядан келген. Астанасы ... ... з. б. II ... ... ... деп ... кеткен тарихи оқиғалардың нәтижесіңде Орталық Азияда жаңа мемлекеттік бірлестіктер, соның ішінде Үйсін, Янцай, Қаңлы мемлекеттері қалыптасады. Соңғысы Қазақстан ... ... рөл ... ... ... ... ... зерттелуі әлі де қанағаттандырмайды. Бұған жазбаша деректемелердің мейлінше шектеулілігі себеп болды, оның үстіне деректер үздік-создық және қарама-қайшы, мұның езі ... ... ... ... ... ... ұланбайтақ жерді: Ташкент жазирасы мен Сырдария, Жаңадария, Қуандария алабының ежелгі арналарын және Жетісудың онтүстік-батыс бөлігін қоса Оңтүстік Қазақстанды алып жатты. Ең ... ... оған ... Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь сияқты бес , сондай- ақ ... ... ... ... ... ... ... қалып отыр. Айтылған аймақта археологтар сол уақыттағы негізгі үш мәдениетті - қаңлы мәдениетіне ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Осы мәдениеттерді 70 -- 80-жылдары белсенді түрде ерістетілген зерттеу қаңлы тұрғындарының материалдық ... ... ... ... ... ... едәуір толықтыра түседі.
Қытайдың тарихи хроникаларық деректерінің ерекшеліктері ... тек ... ғана ... бұл ... ... ... уақытын, оның нақты шекарасын, астанасы Битянь қаласының қайда екенін, тәуелді бес иеліктің қалай орналасқаның және ... да ... ... ... ... ... емес.
Орналасу мәселелері.Қаңлы мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасу мәселелерінің тарихы И. ... ... ол оның ... ... ... өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп белгілеген. мәтініне берген түсініктемесінде ол деп атап ... ... ... ... ... делінген: .
Үлкен Хань әулетінің келесі хроникасы деген тарауында ... ... ... бар, онда ... ... ... ... "Қаңлы билеушісі Лоюень елінде, Уананнан 12 300 ли жердегі Битянь қаласын мекендейді. Ол ... ... ... ... ... ... ... Лоюеннен жеті күнде жетуге болады. Халқы 120000 отбасынан, 600 000 адамнан тұрады; әскер саны 120 000 адам. Әдет-ғұрпы ... ... ... ... ... жағында ғұндарға бағынады...>>6. Осы ғасырдың ортасына қарай ... ... ... ... ... екі ... 1. ... Ташкент жазирасынан Хорезмгедейінгі қос өзен арасындағы кең-байтақ жерді алып жатты; 2. Қаңлы иелігі ... ... ... Ташкентке дейінгі алқапта шоғырланған, ал байырғы жерлері ... ... орта ... сол өзен мен Шу ... ... дейін орналасқан деген көзқарастар қалыптасты.
Саяси тарихы
Ертедегі алуан түрлі ... ... ... ... аты б. з. б. XIV ... ... ... болғанымен, Орта Азиядағы б. з. б. IV ғасырдың аяғындағы ... ... ... ... ... ... тоқталмайды. Сырдария бойыңдағы аймақта б. з. 6. ΙΙΙ, дұрысында,ΙΙ ғасырда көтерілген деп жорамалдауға болады. Бұл сол кезеңдегі ... ... ... ... еді. Егер б. з. б. II ... ... ... Чжан-Цянь Қаңлы жерлерінің оңтүстігінде юечжиге, ал солтүстігінде ғұндарға ... ... ... ... ... I ... мұндағы жағдай өзгереді. Егер Чжан- Цянь юечжи әскерін 100-200 мың, ал қаңлы әскерін 90 мың деп ... ... ... енді ... әскерін 120 мың, юечжи әскерін 100 мың дейді14. Бұл кезенде Орта Азиядағы қос өзен аралығында юечжилердің негізгі бөлігінің оңтүстікке, сол ... ... ... жерге отырықшылық орын алып, жеке-жеке бес иелікке бөлінгенін, мұның өзі қаңлымен салыстырғанда олардың әлсіреуіне әкеп ... ... ал ... ... ... пен ... экспансия үшін мүмкіндік ашылғанын атап өткен жөн. Сол кезде (б. з. б. II ... аяғы -- I ... ... қаңлылардың жоғарыда аталған тәуелді бес иелігі пайда болса керек, ол өзіне Янцайды (Арал-Каспий өңіріндегі сарматалан тайпалар одағы), Яньды (Орал өңіріндегі ... ... ... ... ... жөнінде қаңлы билеушілері өздерін тәуелсіз, тіпті батыл ұстаған, бұл жөнінде б. з. б. I ғасырдың аяғында Батыс ... хань ... ... ... деп ... 15. Ертеректе, Ферғана-Кытай соғысының барысында, қаңлылардың араласуы ғана ферғаналықтарды астанасының ... ... ... және ферғаналықтарға тиімді бітім жасалуына жәрдемдесті16. Кейіннен, б. з. б. 47 -- 46 ... ... ... ... қарсы күресінде солтүстік- ғұн шаньюйі Чжи Чжиді қолдады, ал үйсіндердің одақтасы ... ... ... болды17. Осының алдында ғұндардың державасы солтүстік және ... ... ... еді. Оңтүстік ғұндардың жетекшісі шаньюй Хуханье, тегінде, ру ақсүйектері мен қатардағы қауым мүшелері көпшілік бөлігінің мүдделерін білдірген ... ... ... ... татулық және достық туралы шарт жасасты. Солтүстік ғұндардың билеушісі шаньюй Чжи Чжи оңтүстік ғұндарды бағындыруға сәтсіз әрекет жасап, император ... ... ... кейін байырғы ғұн иеліктерінен ыгыстырылды. Ол Угэні, Гяньгуньді, Динлинді бағындырды, бірақ күш алған, оның үстіне ... ... ... қарсы тұра алмады. Өз кезегінде үйсіндер б. з. б. I ғасырдың орта шенінде қаңлылардың шығыстағы ... ... ... Сол ... ... ... де, Қытайға да бірдей қарсы тұра алатын күшпен одақ жасаспақшы болып ... ... күш ... ... ... Чжи Чжи ... Чжи Чжиге кангюй билеушісі өз қызын ұзатып, өз иеліктерінің шығыс шептерінен жер ... өз ... бір ... оның ... ... ... ... Чжи Чжи бірқатар ойдағыдай шапқыншылық жасағанымен, бұл әскер үйсіндерді біржола жеңе алмайды. Қаңлылар шарттарын (державаның шығыстағы шекарасын қауіпсіздендіруді) Чжи Чжи ... ... ... алмады да, соның негізінде жанжал тұтанды. Оны Чжи Чжидің қаңлылардың әдет-ғұрпын көрінеу ұстанғысы келмеуі ұшықтыра түсті. Ол Қаңлы билеушісінің ... ... 18. Чжи Чжи ... ... ордасынан қуылып, Талас өзеннің бас жағына кетті де, сонда өзіне қала сала бастады. Жазбаша деректемелердің мәліметтеріне қарағанда, қала ... күн ... 500-ге ... адам ... ... ... құрылысқа қаржыны Фергана мен Парфия билеушілерінен алым ретінде алып отырды, ол құрьшысшы-шеберлерді де сол ... ... алса ... Екі жыл бойы салынған қала мықтап бекітілді, ол екі қорғанмен қоршалды, оның сыртқысы ... ал ... ... бар ... ... Ішіне құрылыстар мен қамал орналасқан, шаньюй мен оның жақын төңірегіндегілер сонда тұрған. Чжи Чжидің күшеюі мен оның үйсіндерге ... ... ... ... ... ... аландатты. Чжи Чжиді дипломатиялық жолмен бейтараптандыру табысқа жетпеді де, ... ... ... ... ... ... істің жайы туралы мынадай жазбалары сақталган: 19. Көп кешікпей қытай әскері жорыққа шықты. Ол Ұлы ... ... ... екі ... жүрді. Үш отряд Қашғар, Ферғана арқылы, Шатқал жотасындағы Шанаш жәнеТалас жотасындағы Қарабура ... ... ... ... үш ... ... жолмен -- Шығыс Түркістаннан, үйсіндердің Чигучэн ордасы орналасқан Ыстықкол қазан шұңқырындағы Бедел асуы арқылы өткен Гюлар, содан соң Шу аңғарымен ... ... ... Чжи Чжи ... ... ... ... Шаньюйдің өзі қоршауға дайындалған еді, ол өз әскерлерін қабырғаларды бойлай орналастырды, ал қала қакпаларының екі жағына ... етіп ... тыс сап ... жаяу ... ... қойды.
Археологиялық ескеткіштері
Қоңыртөбедегі қаңлы обасынан табылған сасанилік бедерлі асыл тастар (б. з. IV -- V ғғ.): 1 -- ... 2-4 -- ... Бір ... ... ... аудандардан археологтар қоныстар мен қорымдар тапты. Бұл ескерткіштер Қауыншы, Отырар-Қаратау, Жетіасар археологиялық мәдениеттеріне жатқызылды. Біріншісі - ... ... ... - ... орта ... Қаратау беткейлерінен Таласқа дейінгі аудандарға, үшіншісі - Қуандария мен Жаңадария аңғарына таралған. Қаңлы дәуіріндегі Орталық Азия аймақтарына салыстырмалы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... мәдени-шаруашылық өңір айқындалады. Ол өңірге отырықшы егіншілік-малшылық экономика, іргелі архитектурасы мен қорғаныс кұбылыстары, қоныстанудың ... ... ... ... ... жасалған қоныстар, қолөнердің нашар дамуы, ақша айналысының шектеулілігі және ... да ... тән ... ... ... жердегі Актөбе қонысы қауыншы мәдениетінің, ең жақсы зерттелген ескерткіші болып табылады. Ол Сырдарияның сол жақ жағалауына орналасқан. Қала орны үш ... ... ал ... жағынан қазылған ормен қоршалған. Қала орнынын орталығында орналасқан биіктігі 20 метрге жуық дөңгелек төбе (шоқы, оба) ... ... Төбе ... және Ақтөбе 2-нің басқа бөліктерінде қазба жұмыстары ... ... ... үйі ... ... Ол ... көлемі 28x18,5 м болып шықты. Сарай шаршылап орналасқан бес ... кіру ... мен ... ... шығысқа қарай орап өтетін екі дәлізден тұрған. Оның орталығында шаршы зал (3,6x3,6 м) бар, ол ... ... ... арқа ... ... ... байланысқан. Бір кездерде оның төбесі жалпақ етіп жабылған. Зал қабырғаларының биіктігі қазіргі кезде 6 ... ... Зал ... ортасында құдық бар. Үй солтүстік-батыс бұрышына салынған, мұржасыз камин үлгісіндегі ошақпен жылытылған. Залдың айналасына орналасқан жайлар дөгалана иіліп, ал олардың ... ... ... бұл ... Орта Азия менҚазақстандағы ертедегі үлгімен жабылған құмбездердің бірі болып табылады. Болмелердің бірінде баспалдақ бар, онымен көтеріліп үйдің ... ... ... ... ... -- ... тіреулер, арқа жолдары тікбұрышты ұзынша және төрт бұрышты шаршылы шикі кірпіштерден ... ... ... ... ... ... бай ... көзелер, сапты аяқтар, табалар, құмғандар, шүмекті құмыралар жиналды, олар біздің ғасырымыздың I жартысындағы ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... ... бастар, жебелердің үш қыры бар ұңғылы ұштары, алтын ... бір ... ... ... ... қола ... ... шыныдан көз салынған алтын қапсырма табылды, олар біздің заманымыздағы I -- IV ғасырларға жатады.
Қауыншы ... және ... ... деп ... ... ... ескерткіштері сақталған.
Жерлеу. Қаңлылар заманының қоныстары қасында үлкен зираттар орналасқан. Оларда түрлі аймақтарда әр ... ... ... тараған. Қаңлылар тән ең сипаттысы үңгіп
(екі түрлі), лақат жасап және жай ... ... ... оба үю, ... салу болып табылады.
Қауыншы мәдениеті таралған төңірде Шәушіқүм, Жамантоғай, Төре- байтұмсық қорымдары зерттелді27. Сол кездегі отырар-каратау, жетіасар мәдениетгеріне ... ... ... сияқты, өліктер киімімен, жеке пайдаланатын заттарымен қоса жерленген. Кабірлерге тамақ салып, су құйылған керамика ыдыстар ... ... ... ... ... ... ... қанжарлар, жебелердің ұштары, садақтардың сүйектен жасалған бастырмалары), әйелдердің қабірлерінен көбінесе әшекей ... ... ... ... ... тігілген қалақдылар табылды28. Жерлеу жарақтарынан алынған материалдарға салыстыра отырып жасалған талдау қабірдің мерзімін ... ... I ... ... ... деп ... негіз береді. Отырар алқабы мен оған жақын аудандарда Көк-Мардан, Қыркескен, Мардан қорымдары зерттелді.
Мұнда да жерлеу ... ... ... ... ... ... (Қоңыртөбе) қаласының орны маңындағы қорымды зерттеген кезде аса күнды материал алынды. Қаланың өзі ... ... I ... ... жартысында пайда болған29. Оның шығыс жағында көлемді зират орналасқан. Төбесі ... ... ... ... төбеге қазу жұмыстары жүргізілді. Оның биіктігі 2,5 метрге жетеді, көлемі 35x45 м. Онда төбенің төбесінен 0,4 ... 1,5 ... ... ... ... қабірлер бар екені анықталды. Негізінен өлік тікбұрышты етіп қазылған қабір шұнқырларына жерленген. Шұнқырдың төменгі жағына шикі кірпіш қаланған, сағаналар да шикі ... ... ... ... ... ... Олардың ішінде 12 жағдайда керамика ыдыстарға жерлеу анықгалды. Негізінен, бұлар -- балалар, жасөспірімдер. Ал ересектер қабір шұңқырының түбіне, ... жеке ... ... ... ... заттар, кару) қосып жерленіп, керамика ыдыстарға (құмыраларға, саптыаяқтарға) тамақ салып, су құйып ... ... ... мен қоса ... құрал-саймандарға жасалған талдау Қоңыртөбе қорымының аршылған қабірлерінің негізгі бөлігін отырықшы қаңлы тайпалары ... ... ... ... және оның мерзімін біздің заманымыздағы III -- V ғасырлар деп ... ... ... әрбір қала орнының төңірегінде мыңдаған жерлеу құрылыстары бар қорымдар орналасқан. Олар негізгі екі ... оба ... ... көму және ... ... ... ... бөлігі -- оба астындағы жерден қазылған ... ... ... кішкене ор қазылғаны аңғарылады. Қабір шұнқырлары әдетте солтүстіктен оңтүстік бағытына ұзынынан бағдарланған. ... ... ... ... тоқылған төсенішке ұзынынан жатқызылып оралып, шұңқырдың түбіне немесе лақатқа салынған. Қасына 2-3 керамика ыдыс қойылған. Еркектердің қабірінен әдетте пышақтар, ... ... ... ... бар ... ... мен ... шықты. Әйелдердің қабірлерінде қола айналар, кабыршақтар, сырғалар, моншақтар, білезіктер жиі ... ... ... ... тобы ... сағаналар болып табылады. Жерлеу камерасына көлбеу дәліз-дромос апарады, ол да ... ... етіп ... ... ... ... 3,5x2 м) ішінде екі-үш қабырғаны бойлай жататын сәкілер салынған. Өлікті шиге немесе киізге орап, ... ... ... оған керекті заттар, тамақ салып, су құйған керамика ыдыс қойылған. Жер бетіндегі сағаналардың түрлері де жер астындағы ... ... олар ... ... ... аласа цоколь-стилобаттарга тұрғызылып, олар да оба үйіліп жабылса керек. ... ... ... ... ... ... ... қабір- лер Жетіасар мәдениетінің бүкіл бойында болған, ал сағаналардың пайда болуы неғұрлым соңғы кезеңге -- біздің заманымыздагы II -- IV ... ... ... ... ... ... ... орайда жерден қазылған қабірлер мен сағаналарға жерленгендер арасында қандай да болсын этникалық-мәдени, антропологиялық елеулі айырмашылықтар байқалмайды.[1]
Бұлардың біріншісі Ташкент аумағында, екіншісі ... орта ... мен ... ... дейінгі аралықта. Қауыншы мәдениетіне жататын Ақтөбе мекені көбірек зерттелді. Табылған ескерткіш - сарай крест ... ... бес ... екі ... ... ... жататын ескерткіш Отырар өңірі. Қазылған үйлер бір бөлмелі, екінші бөлме қойма болған. Ортада тікбұрышты жер ошақ ... ... ... ... ... ... ... темірді балқытып орақ, пышақ, жебе ұштарын жасаған. Егін шаруашылығы, мал өсіру, аң аулаумен айналысқан.
Пайдалынылған әдебиеттер:
* ... С.П. По ... ... Окса и ... - М., 1962. - 91-б.; ... Ә. Қаңлы. -Алматы: Дайк-Пресс, 2004.
* Қазақстан ... - ... 1996. - 275-б.
* ... С.П. По ... ... Окса и ... - М., 1962. - 117-б.
* Бахаддин Ө. Ұлы Хүн империясының тарихы. 2 кітап. - Алматы, 1998. - 25-б.
* ... ... ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ғұндар 10 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Сақ,үйсін,қаңлылардың діни сенімі8 бет
Сақ. Үйсін. Қаңлы17 бет
Ғұндар, сақтар, қаңлылар, үйсіндер тарихы21 бет
Үйсін тайпалары және Қаңлы елі30 бет
Үйсін, қаңлы, ғұндар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь