Конституциялық құқықтың негіздері

1. Шет елдердің конституциялық құқығы ғылым және оқу пәні ретінде
2. Конституциялық құқықтың пәні. Конституциялық құқықтық қатынастар, олардың субъектілері
3. Шет елдердің конституциялық құқығының қайнар көздері, олардың түрлері мен ерекшеліктері
КОНСТИТУЦИЯЛЬІҚ ҚҰҚЬІҚ – ЗАҢНЫҢ НЕГІЗГІ САЛАСЫ
Әрқашан да конституциялық құкық заң салаларының негізгі бір тармағы ретінде ерекше мәртебеге ие. Өйткені, конституция-лық құқык негізгі заң нормаларының өте маңызды белгілерін, атап айтқанда, адам мен азаматтардың занды мәртебесін, мем-лекеттік органдардың ұйымдастырылуы мен саяси құрылымдық жүйесін және өзін-өзі басқарушы органдарды, сондай-ақбелгілі бір еддің тұтас құрылысын аныктайды.
Конституциялық құқықты заң салаларының басқа тармақтарынан бөліп көрсететін әдіс — құқықтық реттеу әдісі. Ол саяси тәртіптердің мәні мен сипатын тереңірек түсінуге жол ашады.
Конституциялық құқықтың институтгары. Белгілі бір мемлекеттің негізгі қоғамдық карым - қатынасын құрайтын субъектілер сол елдің конституциясы арқылы айқындалады (мысалы, Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес карым-қатынастың негізгі субъектілеріне: Қазақстан Республикасының азаматтары, Парламент, Үкімет, Президент, т.б. жатады).
Конституциялық құқық нормалары. Бұл ең алдымен мемлекеттің өзі үшін және қарым-қатынастың негізгі субъектілеріне арналып мемлекет тарапынан бекітілген (жалпыға міндетті) қағида-ережелері
Конституциялық құқық субъектілері. Конституциялық құкұқ субъектілері екі негізгі топқа белінеді:
— қогамның құқықты мүшесі;
- қоғамдық құрылымдар
Қоғамның құқықты мүшелеріне: азаматтар, шетелдіктер, сайлаушылар, лауазым иелері, депутаттар және т.б. жатады.
Қоғамдық құрылымды тұтасымен алғанда: мемлекет, мемлекеттік органдар мен өзін-өзі басқару органдары, ұйымдық-құқықтық сипаттағы әр түрлі азаматтық бірлестіктер, т.б. құрайды.

КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ НЕГІЗДЕРІ
Конституциялық құқықтың негіздеріне:
— құқықтық нормативтік актілер;
— соттық преценденттер;
— құқықтық дағдылар;
— халықаралық және мемлекетаралық келісімдер жатады.
Кұқықтық нормативтік актілер өз кезегінде: заңдарга, атқарушы өкіметтің нормативтік актілеріне, сот органдары мен конституциялық бақылау (қадағалау) органдарының нормативтік актілеріне, парламент регламенттеріне, жергілікті өзін-өзі басқарушы актілерге бөлінеді.
Заңдар өз аддына: негізгі (конституция), конституциялық, органикалық және әдеттегі болып бөлінеді.
Конституция, яғни, мемлекеттің негізгі заңы өз кезегінде:
— адамдар мен азаматтардың құқық мәртебесін;
— басқару нысаны мен мемлекеггің кұрылым түрін;
— саяси жүйесін;
— конституциялық органдарды ұйымдастыру мен қызметі принциптерін;
— қоғамдық қарым - қатынастардың ең маңыздыларын реттейді.
        
        1-тақырып: Шет елдердің конституциялық құқығының пәні, қайнар  көздері  және
жүйесі
1. Шет ... ... ... ғылым және оқу пәні ретінде
2. Конституциялық құқықтың пәні. Конституциялық құқықтық ... ... Шет ... ... құқығының қайнар көздері, олардың ... ... ...... ... САЛАСЫ
Әрқашан да конституциялық құкық заң салаларының негізгі бір тармағы
ретінде ерекше мәртебеге ие. Өйткені, ... ... ... ... өте ... белгілерін, атап айтқанда, адам мен азаматтардың
занды мәртебесін, мем-лекеттік органдардың ... мен ... ... және өзін-өзі басқарушы органдарды, сондай-ақбелгілі бір
еддің тұтас құрылысын аныктайды.
Конституциялық құқықты заң ... ... ... ... әдіс — ... реттеу әдісі. Ол саяси тәртіптердің мәні мен
сипатын тереңірек түсінуге жол ашады.
Конституциялық құқықтың ... ... бір ... ... ... - қатынасын құрайтын субъектілер сол ... ... ... (мысалы, Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес
карым-қатынастың негізгі субъектілеріне: ... ... ... ... Президент, т.б. жатады).
Конституциялық құқық нормалары. Бұл ең алдымен мемлекеттің өзі ... ... ... ... ... ... тарапынан
бекітілген (жалпыға міндетті) қағида-ережелері
Конституциялық құқық субъектілері. Конституциялық құкұқ субъектілері ... ... ... ... ... мүшесі;
- қоғамдық құрылымдар
Қоғамның құқықты мүшелеріне: азаматтар, шетелдіктер, сайлаушылар,
лауазым иелері, депутаттар және т.б. жатады.
Қоғамдық құрылымды тұтасымен алғанда: ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы әр түрлі
азаматтық ... т.б. ... ... ... ... ... ... нормативтік актілер;
2. соттық преценденттер;
1. құқықтық дағдылар;
1. халықаралық және мемлекетаралық келісімдер жатады.
Кұқықтық нормативтік актілер өз кезегінде: заңдарга, атқарушы өкіметтің
нормативтік ... сот ... мен ... бақылау
(қадағалау) органдарының нормативтік актілеріне, парламент регламенттеріне,
жергілікті өзін-өзі басқарушы актілерге бөлінеді.
Заңдар өз аддына: негізгі (конституция), ... ... ... ... ... ... мемлекеттің негізгі заңы өз кезегінде:
1. адамдар мен азаматтардың құқық мәртебесін;
2. басқару нысаны мен мемлекеггің кұрылым түрін;
3. саяси ... ... ... ... мен ... ... ... қарым - қатынастардың ең маңыздыларын реттейді.
Конституциялық заңдар. Қазіргі дәуірдегі әр ... ... көз ... ... ... түрлі сипатта әрі әр
түрлі ... ... көз ... ... ... Федерациясы
Конституциясының 108-бабы бойьшша бұл ... ... ... ... ... ... бойынша қабылданады. Бұл федеральдық
конституииялық зандар Федерация Кеңесі мүшелерінің жалпы санының төрттен үш
белігінен кем емес және ... Дума ... ... ... ... ... кем емес дауыс берілгеңде ғана қабылданады. ... ... 4 - ... сәйкес, бүкіл Ресей Федерациясы
территориясында ең жоғарғы (үстінен ... ... ие ... Ал, ... ... Кеңес (Парламент) депутаттарының жалпы санының
үштен ... кем емес ... ... ... заңдар қабылданады.
Жай зандар, Қырғызстан Республикасы Конституциясының 66-бабына сәйкес,
депутаттардың ... ... ... ... ... береді. Біздің
республикамызда да осы түрде заң қабылдау ... ... не ... ... ... жағдайда қодданылады.
Мысалы, Өзбекстан Республикасының, Эстон Республикасының және т.б. ... ... ... ... бойынша тек жай ... ... ... ... ... ... ... кызметін
уақытша атқарып, заң күшіне ие болады. Мысалы, Кубаның Мемлекеттік ... ... ... жиналысы, Испания өкіметінін заң шығару
актілері, сол сияқты біздің ... де ... ... заң күшіне ие жарлықгар мен зандар жариялай алады.
Атқарушы ... ... ... ... ... мен ... және т.б. ... өкімет пен оның
ведомстволарының ... мен ... т.б. ... ... регламенті негізінен олардың қызмет тәртібін ішкі
құрылыс жүйелерін, депутатгардың ... ... ... ... ... ... көпшілік аддынан билікті жүзеге
асыруға байланысты коғамдық қарым - қатынасты жиі реттеп отырады.
Көп елдерде ... ... ... ... ... ... (әдет-
ғұрып) алынады. Бірақ, бұлардың бәрі мемлекет тарапынан санкцияланып,
жалпыға міңдетті ... ... тиіс ... ... мен ... ... түзуде конститудиялық келісімдер, т.б. жасалады).
Ал, 1995 жылы күшіне енген Қазакстан Республикасының Ата Заңында (4-
бап, ... ... ... ... шарттардың республика
заңдарынан басымдығы болады және халықаралық шарт бойынша, оны ... ... ... ... ... ... ... реттерде, тікелей қолданыдады" -
делінген. Сөйтіп, бекітілген халықаралық шарттар республика ... ... ... 1958 ... ... ... да: ... келісімдер өзіне лайықты бекітілгеннен немесе қуатталғаннан кейін, екі
жақ ол шарт не ... ... ... ... ... ... заңдардан гөрі басымдық күшке ие болады" (55-бап).
ШЕТЕЛДЕРДІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ ОҚУ ПӘНІ ... пәні ... ... ... құқығы Қазақстандағы барлық
заң институтгарында оқытылады.
Бұрын, кеңес өкіметі тұсында, жоғары заң оқу ... жеке ... ... және өркендеп дамыған елдердің мемлекеттік кұқығы"
және "Шетелдік социалистік елдердің мемлекеттік құқығы" деп ... ... ... ... ... тарихи өзгерістер бұл пәндердің,
теориялық тұрғыдан да, тәжірибелік тұрғыдан да, ... ... бұл ... таяу және алыс ... ... құкықтарын
жаңа көзқараспен қарап, тұжырымдар жасаймыз. Өйткені, дамыған еркениетті
елдердің конституциялық құқықтарымен қатар, Қазақстан ... ... ... ... ... де пайдадан басқа зияны жоқ. Оның
үстіне, бұл еддермен қарым - қатынастарымыз күн санап арта түсуде, ... ... ... ... білу ... зиялылығымызды білдіреді.
Біз бұл оқулықта шетелдердің конституциялық құқықтарын өз ... ... ... ... ... ... құқықтық -демократиялық мемлекет орнықтыру барысына қажет
көптеген пайдалы мәселелердің басын ашу.
2-тақырып: Конституция ұғымы
1. ... ... және ... ... ... ... жазылмаған, тұрақты және уақытша
2.Шет елдердегі конституцияларды қабылдау тәртіптері
КОНСТИТУЦИЯ ҰҒЫМЫ
Қазіргі кездегі кептеген мемлекеттердің, Конституциясы сол ... ... ... әрі ... құқықтық ережелерінің өзара
қабысқан жиынтығы саналып, ең жоғары заң күшіне ие болады. ... ... ... қарым-қатынастарды, саяси жүйелер мен ... ... ала ... ... және өзін-өзі басқару органдарын
институттаңдыру принциптерін көздейді.
Мемлекеттік құкықтық ... ... ... мына ... АҚШ
(1787 ж.), Франция (1791 ж.) негізгі заңдары — мемлекетгік конституциялары
алғаш қабылданғандар қатарьна, ал кейінгі ... ... ... ... (1831 ж.), ... (1853 ж.), ... (1868 ... (І874ж.) елдерінің конституциялары жатады. Екінші дүние ... ... ... ... дейін күшін сақтаған конституцияларды
атасак, олар: Австралия, Мексика, Ли-ван, Ирландия, т.б. елдерге тән. ... ... ... Латын Америкасы елдеріне келсек, олардың басым
көпшілігі дүние-жузілік колониальдық жүйенің күйреуінен ... ... ... ... ... екі ... ... қаралады:
Әуелгісі — заңдық конституция (мемлекеттің ... заңы ... ... ... ... — сол ... ... сипатын,
саяси жүйесін, меммлекеттік және өзін-өзі басқару органдарының ұйымдасуы
негізі мен қызметін анықгай отырып, адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... конституция белгілі бір
мемлекетгегі қоғамдық қарым-қатынас жүйелерін кағидалап тұжырымдайды.
Конституция уақытша және тұрақты болады. Уақытша ... ... бір ... ... ... Тайланд Конституциясы 1959 жылы
тұрақты конституцияны кабыддағанға дейін ... ... Көп ... ... ... ... ... Алайда, бул тұрактылық ол
конституцияға өзгертулер, толықтырулар енгізуге, тіпті қайта қарауға бөгет
бола алмайды.
Конституциялар демократиялық және ... ... ... ... ... азаматтардың әр түрлі бірлестіктеріне
еркіндік пен тең құкықтар беруімен көзге түседі. Ал, ... ... ... ... ... мен ... шектеп,
тіпті тыйым да салуымен ерекшеленеді.
КОНСТИТУЦИЯЛАРДЫ ЖІКТЕУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ІШКІ ҚҰРЫЛЫСЫ
КОНСТИТУЦИЯЛАРДЫ ЖІКТЕУ
Біз ... ... ... ... ... заңнын мәтіңдерін заңгерлердің дайындау тәсіліне
қарай;
1. конституцияны өзгерту (қайта қарау) реті бойьшша.
Қабылданған негізгі заңның мәтіндерін заңгердердің ... ... ... екі ... ... ... жазылмаған.
Жазылған конституция бірыңғай құжат турінде құрылады. Оған мысалы,
Германияның Негізгі заңы, ... ... ... ... Ресей Федерация-сының Конституциясы, Қырғызстан Республикасы
Конститу-циясы кіреді. Жазылған конституция (ерекшелік сипаты) бірне-ше
мемлекеттік-кұқыктықактілердентұрады (Канада, ... Сауд ... ... ... 1992 жылғы Конституциясының 150-бабына
сәйкес, бүл Конституция құра-мына 1991 жылдың 11 ... ... ... ... заң" және 1992 жылдың 8 маусымындағы "Литва
Республикасының постсоветтік Шығыс одағына қосылмауы туралы" конституциялық
акті кіреді.
Жазылмаған ... тек ... мен Жаңа ... ғана ... ... ... ... накты көптеген елдердің
мемлекеттік - құқықтық актілерінде де кездеседі.
Өзгерту (қайта қарау) реті ... да ... екі ... және ... деп ... ... өзі ... өзгертілген, толықтырылған жай
парламент заңдары іштегі принциппен өзгертіле береді.
Қатаң Конституция болса негізгі заңның ... ... ... ... Шет ... ... ... жағдайының негiздерi
1 1.Тұлғаның құқықтық жағдайының түсiнiгi және оның құрылымы. Тұлғаның
құқықтық жағдайының модельдерi.
2 2.Тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... және ерекше қағидалары. Шетелдерде ... ... ... ... ... ... атап өткеніміздей, констигуцияның маңызды ерек-шеліктерінің
бірі—адам мен азаматтардың құкыктық мәртебесін жариялауы болып табылады.
Біз ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде (Ресей, Болгария, ҚХР, ... ... ... ... ... ... т.б.) жазба
конституциялардың бәрінде де, әдеттегідей, адам мен азамат құқығы, оның
бостандығы мен ... ... ... ... ... ... ... болсақ, Өзбекстан ... ... (1992 ж.): ... ... құқы бар ... ... ие" - делінсе, 43-бабында: ... ... ... және мәдени мұраларын әрбір азамат корғап, сактауға ... ... ... ... ... II ... ... (1956 ж.): "Моральдық немесе көпшіліктік тәртіпті ... ... ... ... ақылға қонымды шектеулерді сақтай
отырып, барлық азамат бейбіт, карусыз топ-тасуға құқығы бар" - ... 1978 жылы ... ... ... ... ... физикалық және моральдық тұрғыдан тұтасты болуына құқы ... еш ... да ... ... адамдық қасиетін таптайтын жазалауға
жол берілмейді. Тек ... ... ... ... ... ... ... қарастырылған, өлім жазасынатыйым салынады".
Ресей Федерациясы Конституциясыньщ (1993 ж.) 25-бабын-да: "Сотгың
шешімінсіз немесе федеральдык заңда ... ... өзге ... ... ... еркіне қарсы, басып кіруге құқы жоқ" - деп ... ... (1992 ж.): ... тек ... ... ... сақтай отырып тек заң негізінде, тек соның шеңберінде
бекітуге болады" - делінген.
Дегенмен де, ... ... де ... ... ... адам мен ... мәртебесі қүқығы арасында ... де ... Мұны ... ... ... Өйткені әрбір заң
шығарушы бұл үшін мәтінде ... ... ... ... ... адам құқы ... ... "Әрбір адам", "бөрі".
"бірде-бір адам" "ешкім", т.с.с, ал ... ... ... ... құқы бар", "азамат міндеггі", "азаматтарға кепілдік ... т.б. ... ... ... ... тағы бір ... айту
маңызды. Мысалы, ФРГ, Испания, Мексика елдерінің негізгі ... ... ... ... ... "неміс", "испан",
"мексикалық" деп көрсетіледі. Әлбетте, ұлтына ... ... оның ... ... ... және құқыктык тиістілігін көрсетеді, яғни, әңгіме оның
азаматтығы ... ... ... Енді ... ... ... ... заңының(1949 ж.) 16-бабында: "... неміс азаматтығына ... бәрі ... 1937 ... 31 ... ... Германия
империясы аумағыңда тұрғандардың барлығының шетелдегі жұбайы не
ұрпақтарының ... ... ұлты ... ... ... ... ... әрі босқын болып баспана тапқан неміс ұлтындағылардың бәрі,
неміс болып табылады", - деп ... ... (1978 ж.) ... "18 ... ... испандықтар кәмелетке толады" - десе, Марокко
корольдігі Конституциясының 5-бабында (1972 ж.): "барлык марокколықтар ... тең", - деп ... ... ... ... ... төмендегі негізгі үш
топка бірігеді:
Жеке (азаматтық) құқык, бостандық, міңцеттер (мысалы, жеке адам құқына қол
сұкпаушылық, хат-хабар қүпиялылығы, өз ... ... ... ... ... міндеті, т.б.).
Саяси (мысалы, пассивті және активті сайлау құкы, жиналыс еркіндігі, отанды
корғау міндеті, т.б.).
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени (мысалы, ... ету ... ... ... шығармашылык еркіндігі, салық төлеу міндеті, табиғатгы қорғау,
т.б.).
АЗАМАТТЫҚ
Әрине, белгілі бір мемлекет азаматтығына тиістілігіне қарай әрбір адам
құқык, бостандық және міндет ... ... ... ...... ... бір ... саяси және құқықтық
тиістілігін біддіреді. Сондықтан да ... өз ... ... пен
бостандық беріп, елден тыс жерлерде де оны қорғап, қамқорлық жасайды.
Азамат та өз ... ... ... ... сақтап, ондағы
қаралған зандарды мултіксіз орындайды.
Мысалы, Қырғыз Республикасы Конституциясының 13-бабына сәйкес, Қырғыз
Республикасына адамдардың тиістілігі және оның ... ... ... ... ... ... ... және басқалардың құқығын, бостандығын, абыройы мен ожданын сақтауға
міндетгі.
Қырғыз Республикасы азаматы болып танылғандардың, басқа ... ... ... ... Республикасының бірде бір
азаматын өз ... ... және өз ... ... ... ... ... Республикасы шеттегі өз азаматтарын қорғап, ... ... Осы ... ережелер, басқаша түрда берілгенімен
Эстония, Болгария, ... ... ... және тағы ... көптеген
елдердің конституцияларында да бекітіліп берілген.
Шетелдіктер деп, басқа бір белгілі мемлекеттің аумағында тұрғанымен,
бірақ ол елдің азаматтығын ... ... ... ... басқа
елдің азаматтары және азаматтығы жоқ адамдар жатады.
"Кім өзінің азаматы боларын әрбір ... ... ... ... деп ... Сондықтан да әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... кездесіп қалады,
Оны олар мемлекетаралық дәрежеде екі тарапты немесе көп тарапты келісімдер
жасау арқылы ... ... ... ... қос ... болдырмау және
азаматтығы жоқ жайлы келісімдерді айтуға болады. Осы тұрғыдағы ... 1995 ... ... ... мен ... ... ... актілерді: "Ресей Федерациясына тұрақты тұру үшін келетін
Қазақстан Республикасы аза~ матгарына, сондай-ақ ... ... түру үшін ... ... ... ... ... алуды
жеңілдету жайлы", сондай-ақ "Ресей федерациясы аумағында тұрақты тұратын
Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... тұратын Ресей Федерациясы азаматтарының құкықтық мәртебесі жайлы"
келісім-шарттарды атауға болады. Мұндай халықаралық-құқықтық ... ... ... ... ... алады, сөйтіп Ресей мен ... осы ... екі ... ... тұру ... ... анықтап,
құқықтық мәртебе береді, өрі ... ... ... алу ... Ресей Федерациясымен жасалған бұл келісім ... ... орыс ... ... жаппай қоныс аударуын тежейді. Әлбетте, бұл
саяси-экономикалық тұрғыдан алғанда ТМД республикаларындағы әлеуметтік
шиеленісті ... ... ... ... тек 1995 ... 9 ай ... ... Козақстаннан тысқары
жаққа 251809 адам кетті. Мұның көпшілігі Қазақстанның Ресей Федерациясына
эмиграция жасады1.
Азаматтық аяу. ... да, ... "қан ... ... "тек құқы (негіз
құкы)" принциптері негізіңде алынады. Мұнын алғашқысында ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
әрбір бала, ата-анасының бірі Эстония азаматы больш табылса, туылғаннан соң
Эстония азаматы құқығына ие бола алады) ата-анасының азаматтығын алады, ...... ... ... ... қайсы мемлекет
аумағында дүниеге келсе (мысалы, Мексика), сол елдің азаматы бола алады.
Туылу жеріне орай ... ... шет ... ал ... ... Бірақ соңғы жағдайда бірнеше шарттар
сақталуы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... де мүмкін. Мысалы, АҚШ Конституциясына сәйкес, осы елдің
Президентгіне АҚШ-та туылған азамат сайланады, ал сенатор болу үшін 7 не ... АҚШ ... болу ... ... ... ... ... мүшелікке
немесе сенатор болып сайлану үшін АҚШ ... ... осы ... кем ... тиіс).
Көп азаматтылықтың жиі кездесетін түрі қос азаматық (патризм), Бұл
жағдайда адам екі мемлекетгің азаматы болып есептеледі. Қос азаматтык,
мысалы Австрия, Мексика, ... ... ... орын ... ... ... 11-бабында: "Мемлекет Йспаниямен ерекше байла-
ныста болған не болып отырған Латын Америкасы немесе тағы ... да ... ... беру ... ... түзе ... Бұл ... испандықгарды
өздерінің алғашісы азамат-тығын жоғалтпай-ак, тіпті бұл елдер өз азаматтары
деп санама-ганнын &зінде де, екі тарап келісілген ... қол ... ... болады".
Литва Республикасы Конституциясының 12-бабында қарастырылған заң
бойынша кейбір жағдайларда адамдарға бір ... ... ... ... да ... азаматы болуға жол беріледі.
Қазіргі кезде көптеген елдер қөп азаматгыққа әлі де ... ... бұл ... бұл ... ... құқықтары мен бостандығы
шектеледі деп санайды. Қос азаматтық туралы пікір 1993 жылғы ... ... ... ... ... 1995 жылғы
Қазақстан Республикасы Конституциясында қос ... ... ... Шет ... ... ... құрылыстың
конституциялық негiздерi
1. Шетелдердегi қоғамдық (конституциялық) құрылыстың конституциялық
негiздерiнің түсiнiгi. Шетелдердегi ... ... ... ... ... ... ... конституциялық негiздерi.
3. Саяси қатынастардың конституциялық негiздерi.
4.Рухани-мәдени қатынастардың конституциялық ... ... ... ҰҒЫМ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... барлық елдерде екі мыңнан астам саяси партиялар
бар. Мысалы, Францияда — 10, ... — 9, ... — 8, ... мен
Норвегидда—7, Литвада 30-дай, Ресейде — 60-тан астам саяси мақсат-мүддені
көздейтін партиялар мен басқа да азаматтық бірлестіктер ... ... алып ... ... ... ... саяси партиялардың рөлі мен орны әрқашан да біркелкі әрі бір
мағыналы еместігіне ... ... ... ... ... ... ... мсмлекеттік билікті жүзеге асырудың ажырамас
эленентгеріне айналып, айтарлықтай еңбек етуде.
Әрине, саяси партиялар ... ... ... ... ... пайда болып, жүзеге асты. Нәтижесінде өкіддіктерін
сайлаумен жүзеге асыратын халықтық ... ... ... ... ... ... топтардың жіктеле түсуі, әлеуметтік қарама-
қайшылыктың шиеленісі, қоғам өмірінің саяси ... ... ... қатысулары себепті партиялардың рөлі ... ... ... ... орын иеленген олар, енді өз мақсатгарын, басты
мүдделерін ашық қоя ... ... ... пен ... ... ... ... жолында кеп орынға ие болуға ... ... ... ... бір ... қысым жасауға ұмтылды. Міне, сондықтан
да саяси партиялардың басты мақсаты кәсіп-одақтардан, басқа да ... ... ... ... Ал, ... саяси емірге
араласуды басты мақсат тұтпайды.
Сөйтіп, саяси партия — ... ... ... ... саналады әрі өздерінін құрылуының және қызметінің басты ... ... ... ... ... көздейді
ШЕТЕЛДЕРДЕ САЯСИ ПАРТИЯЛАРДЫ ИНСТИТУТТАНДЫРУ
Әлемдік тәжірибені талдау ... ... ... ... ... ... ... сапасында өте маңызды орын алатынына көз
жеткіздік.
Былайша айтқанда, әнгіме олардың ... ... ... ... ... ... ... партияларды бұлай
институттандыру бір-бірімен өзара байланысты екі тәсілмен жүзеге асырылады:
—конституцияландыру (яғни, Констигуцияда олардың ... ... ... ... ... институттандыру (яғни, арнайы заңда немесе басқа да заң
шығарушылық актілерде саяси партиялардың құқықтық жағдайларын көрсету);
... ... ... мемлекетгер өз конституцияларында өз
шамалары келгенше саяси партиялардың мәртебесін ... ... тек қана АҚШ ... ... болады. Өйткені, бұл елде саяси
партияларға қатысты ережелер тек штаттар конституциясыңда ғана бар. Ал, ... ... ... де, ... ... 26 ... бұл жайлы арнайы сөз жоқ.
Енді шетелдердегі саяси партиялардың мәртебесін конституцияландыру
жайлы біраз нақты да ... ... ... ... ... ... ... партия азаматтардың саяси еркін қалыптастырып, ашық көрсетуге
жәрдемдеседі;
3. бірде-бір жеке партая немесе идеология ... ... ... ... ... ұйымдасу тәртібі мен токгатылуы және олардың қызмет
шарттары заңмен реттеледі;
— нәсілдік, тектік ... ... ... ... ... ... ... алу мақсатын көздесек бірде-бір саяси
партия — партия болып ... ... ... заңы партия халықтық саяси еркін қалыптастыруға
қатысады деп ... ... ... құрылыстың негізіне нұқсан
келтіретін немесе нұқсан келтіруі немесе оны жоюы мүмкін, яки болмаса, ФРГ-
ның өмір ... ... ... партиялардың кызмет етуіне тыйым салынады.
Италия Конституциясы азаматтарға ұлттық (мемлекеттік) ... ... ... ... ... ерікті түрде
бірігулеріне кұқық береді.
Ал, Франция Конституциясы бойынша саяси партиялар ... беру ... өз ... көңіл білдірулеріне жәрдемдеседі, өз қызметін
ұлттық тәуелсіздік пен демократияның принциптерін құрметтей отырып ерікті
түрде құрады.
Испания Конституциясы ... ... ... ... ... халыктық пікірдің қалыптасуы мен әрі оны ... ... ... ... ... мен ... конституция мен зандар
шегінде ерікті болып, ал ішкі ... мен ... ... ... тиіс.
Шетелдердің тәжірибесіне көз салғанымызда, оңдағы конституциялық
принииптер (ережелер) осы күнгі зандарда өз ... ... ... ... ... мен ... жөнінде саяси партиялардың ұйымдастырылуы мен
қызметі мәселелеріне ... ... ... мен тағы да басқа мемлекеттік-
құқықтық актілер.
Саяси партиялардын құқықтық ... ... ... ең ... ... мәселелер реттеуге жатады:
— саяси партияның атауын анықтау;
—партия кызметінің ұйымдастырылуы мен тоқтатылуы және оның ... ... мен ... ... және бағдарламаіык кұжаттарына, сондай-ақ оның
ұйымдастыру курылымы мен кызметінін тәсілдеріне койылатын талаптар;
қаржылану көздері (партия қызметінің ... ... ... өкіметпен өзара қарым-катынасы;
—сайлауға, сондай-ақ өкілетті органдардың қызметіне катысуы міндеттеледі.
Әрине, бұл келтірілген мәселелер тізімі кейбір елдерде онан да ... ... ... ... Сондықган да, олармен тереңірек
таныстыру үшін кейбір шетелдердің ... ... ... ... ... (1967 ж.) ... жайлы заңында партиялар
азаматтардың бірлестігін көрсете отырып, бұл ... ... ... ... не ... бөлек бір аумақтағы халықтын саяси еркінің
қалыптасуына әсер етіп әрі Бундестаг немесе ... ... ... ... ... ... партиялар мен ұйымдар жайлы басқа елдерде көптеген (мысалы,
Австрия, Италия, Грузия, ... ... ... ... т.б.) ... ... ... Мексика Құрама Штаттары (1976
ж.) саяси ұйымдар мен сайлау жүйесі хақында федеральдық заң ... ... ... партиялар мен саяси ассоциацияларға бірігу еріктілігіне
кепілдік береді. Мұнда саяси партиялар саяси ұйымдардың негізгі түрі болып
табылады. Мексиканың ... ... ... ... ... іс-әрекеттері бағдарламасы және жарғысы болуы міндетгі.
Декларацияда мынандай басты міндеттемелері: конституцияны және ... ... ... мен тағы да ... ... мемлекеттік-құқықтык
актілерді сақтау; халықаралық ұйымдар мен ... ... ... ... ... ... өз бағдарламасын бейбіт құралдар
арқылы және демократиялық жолдармен жүзеге асыру. Сондай-ақ, Декларацияда
партияның идеологиялық бағыты ... ... ... тиіс.
5- тақырып: Шет елдердегі сайлау құқығы және сайлау жүйелері және
референдум
1. ... ... ... мен ... ... ... Мажоритарлы және пропорционалды (бара-бар өкiлдiк) сайлау
жүйелерi,олардың түрлерi. Шетелдердегi сайлау процесi (түсiнiгi және
негiзгi сатылары).
4. Референдум және шетелдердегi заң ... ... ... мемлекеттін маңызды белгісі оның азаматтарының лауазымды
адамдар мен мемлекеттік билік органдарын, сондай-ақ жергілікті ... ... ... ... ... беру арқылы қатысуы болып табылады.
Мысалы, Ресей Федерацнясы Конституциясының 3-бабына сәйкес референдум мен
еркін ... ... ... ... ... ... са-налады. Эстония
Республикасы Конституциясының 56-бабын-да бұл елдегі жоғарғы мемлекеттік
билікті халықтың өзі дауыс беруге құқылы ... ... ... ... сайлау жолымен;
2) Рефереңцум жолымен (жалпыхалықгықдауыс беру) жүзеге
асыратыны жазылған.
Өзбекстан Республикасы Конституциясының 10-бабында: "Өзбекстан ... тек Ұлы ... пен ... ... ғана ... ... — деп
жазылған.
Көп елдердің саяси өмірінде сайлау рөлі мен мағьшасы ... ... ... ... ... ... аймактық, жергілікті сайлаулар
өткізіледі.
Сайлаудың төте және төте емес (жанамалы) түрлері ... ... ... ... үшін тең ... тікелей дауыс
беруге қатысады.
Төте емес сайлауда (жанама сайлау деп те аталады) сайлаушылар белгілі
бір кандидатгарға дауыс ... тек оны ... ... ... АКШ ... Финляндия президентіне, Эстония президентіне (бұл
жағдайда ... ... ... ... ... ... Парламент және барлық жергілікті өзін-өзі басқару кеңе-
сінің ... ... ... бәрі де ... ... болуы тиіс).
САЙЛАУ ҚҰҚЫҒЫ
Қазіргі заманғы мемлекеттердің бәрінде де сайлау құқығы конституциялар
бойынша, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... Федерациясыньщ азаматтары
мемлекетгік басқару органдарына және жергілікті ... ... ... және ... ... Бұл елде ... басшысы оның
өз азаматтарының жалпыға бірдей және тікелей сайлау құқығы негізінде дауыс
беруі арқылы ... да ... ... ... биліктің халық тарапынан, сайлау
және оған ... беру ... ... асырылатыны жазылған. Португалия
парламенті (Ассамблея) елдің конституциясына сай жалпыға бірдей, тең өрі
төте сайлауларда жасырын дауыс беру ... ... ... ... Конституциясына сәйкес сол елдің азаматтары
занда көрсетілген шарттарға лайықты сайлауға, сайлануға және жалпыхалықтық
референдумдарға катысуға құқылы. ... мен ... ... тең, ... ... ... бірдей болады. Дауыстарды есептеу
мен есепке алу ашық түрде әрі басшылар мен сот бақылауындаөткізіледі. ... ... түрі ... ... және ... ... құқылы.
Литва Республикасы Конституциясының 34-бабына орай, әрбір Литва
азаматтары сайлау болатын күні 18 ... ... ... ие. ... ... ... Конституциясында және сайлау туралы жалпы
зандарда бекітіледі. Сайлауға сот ... деп ... ... ... өзі тән ... ағымдағы зандарымен
дамып отырады. Мысалы, соғыстан кейінгі Германияның тарихында жалпыға
бірдей ... ... ... ... ... заң ... (І867 ... 17
көкек) Солтүстік Германдык Одақгық сайлау заңында, кейін (1869 жылғы 31
мамыр.
Рейхстагқа ... ... ... (1871 ... 16 ... ... ... туралы заңында қарастырылған. ФРГ-ның қазіргі күшіндегі
Негізгі заңында елдің сайлау жуйесін анықтайтын ... да бір ... ... жоқ. Оны 1956 жылдың 7 мамырындағы сайлау туралы федеральдық заң-
дар реттейді. Германия Бундестагына депутаттар тікелей, тең, ... ... ... арқылы сайланады.
Жоғарғы Кеңес депутаттары Кырғыз Республикасының парламенті депутатгары
— Жоғарғы Кенеске депутаттар сайлау ... ... ... ... жалпыға
бірдей, тең сайлау құқығын пайдалана отырып, тікелей сайлаулар жүргізу
барысында, жасырын ... беру ... ... ... ... ... отырып, сайлаулар, әдетте, тек
жалпыға бірдей, тең төте және ... ... ... жасырын дауыс беру
аркылы жүргізілетінін көреміз.
Жалпыға бірдей сайлау құқығы деп, ... ... ... ... ... ... сайлауға қатысуын айтады. Әлбетте, сайлауға соттар
кабілетсіз деп танығандар, сол секілді еркінен айырылып, түрмеде отырғандар
қатыспайды. Сондай-ақ, кейбір елдердің конституциялары мен ... ... да ... ... ... Мысалы, Түркия Республикасының
Конституциясының 67-бабыңда ... ... ... дауыс беруге нағыз
әскери қызметтегі солдаттар мен ... ... ... ... деп, ... ... ... Сайлаушылар сайлауларға тең құкықтар негізінде
қатысады.
Төте дауыс беру. Кандидаттарды азаматтар тікелей сайлайды.
Жасырын ... ... ... өз ... көңіл білдірулерін
бақылауға алуға тыйым салынады.
Сайлау еркіндігі. Сайлау азаматтардың ... және ... өз ... еркін жүзеге асыруына негізделеді.
САЙЛАУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ӨТКІЗУ ... да, қай елде де ... ... ... ... мерзімде
өткізіледі. Мысалы, Президенттік республикаларда парламент сайлауы белгілі
бір уақыт кесімінде, катан белгіленген ... ... ... АҚШ-та
жұп жыддарының қараша айының бірінші дүйсенбісінен кейінгі бірінші сейсенбі-
сінде өкілдік палатасының ... ... және ... ... бір ... қайта
сайлаудан өтеді.
Ал, парламенттік республикалар мен парламенттік монархияларда
сайлаулар, әдетте, ... ... ... ... өкілетгі мерзімі
аякталғаннан кейін ғана өткізіледі. Мұндай сайлаулар кезекті сайлаулар ... Ал, ... тыс ... ... ... бұрын
таратқанда, лауазымнан айырғанда, ел ... және т.б. ... ... ... не өлуіне байланысты өткізіледі.
Жайшылықта сайлау мемлекеттік-құқықтық актілерге сай жарияланады. Әрі
осы мемлекеттік-құқықтық актілерде қарастырылғандай ... ... ... ... ... беру ... ... аяқталады.
Сайлаулар өткізуді баскару көптеген елдерде ... осы ... ... ... жүзеге асырылады (мы-салы, Ресейде, Пакистанда,
Түркияда, ФРГ-да, ... ... ... ... ... ... баскару қызметгері елдегі мемлекеттік
органдар мен ... ... ... ... ... ... құрмай-ақ,
жүктелуі мүмкін.
Дауыс беру мәселесін сөз ететін ... ... оны ... жеке өзі
жүзсге асырады. Соя секілді, кептеген елдердін зандары ... АҚШ, ФРГ) ... ... дауыс беруді почта, сенімхат
арқылы ұйымдастыруды, сондай-ақ өкілінің дауыс беруін ... ... ... ... Ал, кептеген еЛДерде міндетті дауыс беру ережесі
қарастырылған. Осыған орай Италия Конституциясында ... ... ... ... ... борыш саналса, Люк-сембурп-е дауыс беруден бас
тартушыларға қаржылық айып жа~ засы ... ... айта ... Дәл ... жағдайда Австрия конституциясы төрт апталық түрмеге
отырғызу не 1000 шиллинге дейін айып салуды ... ... ... деп ... ... ... дауыс беруін
есептейгін заң тарапынан ... ... ... ... ... сайлау жүйесінің негізгі үш түрі бар. Олар: мажоритарлық,
тепе-теңдік (пропорциалық) және аралас деп аталады.
Мажоритарлық (мажор — көтерідкі, көңілді деген француз сөзі) деп, ... ... ... ... ... ... ... сайлау
жүйесін айтады. Өз кезегінде, мажоритарлық жүйе ... екі ... ... абсолютті басымдылығына және берілген дауыстардық
салыстырмалы (относительно) ... ... ... ... сайлаушылардың 50 проценттен (50% + 1)
басымы дауыс бергенде кандидат сайланды деп ... 1958 ... ... жүйе Францияда бар.
Ал, салыстырмалы басымдылық жүйесіңде ... ... ... кем дауыс алу мүмкіндігіне орай жеңген кандидат сайланады. ... өте көп ... әрі көп ... ... ... АҚШ, Ресей, Индия,
Үлыбрита-ния, Әзбекстан, т.б. көптеген елдерді атауға болады.
Тепе-теңдік (пропорциалық) сайлау жүйесінің ... ... ... бар. ... тепе-теңдік сай-лау жүйесі басымдылық
принципіне ... ... ... мен жеңіп алынған мандаттардың тепе-
тендік принципіне сүйене жасалады.
Тепе-тендік жүйе толық (яғни, ... ... ... ... ел саналса)
және шектеулі (яғни, елдің аумағыңда бірнеше округтер құрылған болса) болуы
мүмкін. Тепе-тендік жүйе бойынша Жапония, ... ... ... ФРГ,
Швейцария және т.б. елдер сайлау өткізеді.
Аралас жүйе деп парламенттің бір белігін мажоритарлық жүйемен. ... ... ... жүйемен) жүзеге асыруды айтады.
Аралас жүйе, мысалы, ... ... ... ... ... ... 16 қазанда Бундестагтың кезекті сайлауында депутаггардың жартысы
(барлық ... — 656) ... ... ... көпшілікке бағынышты
мажоритарлық жүйемен, ал екінші жартысы —тепе-тендік ... ... ... ... ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ТҮРЛЕРІ
Демократияның тікелей әрі маңызды түрі рефередум болып саналады. Осыған
орай Өзбекстан Республикасы Конституциясының 9-бабында; ... ... ... ең ... да ... мәселелер халықтың талқылауына
шығарылып, жалпы дауыс беруге ұсынылады (референдум) делінген.
Референдумды өткізу тәртібі ... ... ... Республикасы
Конституциясыньщ 1-бабы бойынша: "Халықгың еркін анықтап алу үшін зандар
ыен соғші ұқсас мемліжетөміріне ... ... ... қойылуы
мүмкін. Референдум өткізудің негіздері мен тәртібі конституциялык ... ... ... 84 - ... ... ... ... Ресей Федерациясының Президенті тағайындайды.
Референдумда қойылатын мәселелерді ез мәніне ... ... ... ... ... мен ... енгізу үшін ұсынылатын жаңа
конституция жобасы);
заң шығарушы (жаңа заңның жобасы немесе күші бар заң);
консулшылдық (мысалы, накты бір елдің ... ... ... ... бір мәселе бойынша жұртшылық пікірін білуді ұйымдастыру.
Осындай референдум ... оның ... мүше ... ... ... ... өткізуді конституция бекіткен. Мысалы, ... ... ... екі палатасы қуаттаған елдің
Негізгі заңына ... ... ... ... қою ... ... Өзбекстан Республикасы Конституциясының 74-бабына ... ... ... ... карақалпақ халқының жалпыға
бірдей референдумы негізінде шыға алады).
факультативтік (кейбір ... ... ... ... ... ... ... еркіне беріледі. Кейде, мысалы, Литва
Республикасы Конституциясының 9-ба-бына сәйкес референдум сайлау құқығына
ие 300 мыңнан кем емес ... ... де ... РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ САЙЛАУ ҚҰҚЫҒЫ МЕН САЙЛАУ ЖҮЙЕЛЕРІ
Қазақстан Республикасы Конституциясының 3-бабында:
"Халық билікті ... ... ... және ... сайлау
арқылы жүзеге асырады, сондай – ақ өз билігін жүзеге ... ... ... ... ... ешкім де ишденіп кете алмайды.
Билікті иемденіп кетушілік заң бойынша кудаланады.
Халық пен ... ... ... ... ... ... ... конституциялық өкілеттігі шегінде Парламенттін құқығы бар.
Республика Үкіметінен өзге де мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... ... жүргізеді.
Республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол Конституция мен Зандар
негізінде заң ... ... жане сот ... ... олардын,
тежемелі әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану ... ... ... ... ... жүзеге асырылады" — деп жазылған.
Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттар ... ... ... ... органдары мүшелерін сайлау
жалпыға бірдей, тең әрі тікелей ... ... ... сайлау құкығы негізде
өткізіледі.
Республика Парламенті Сенатына ... ... ... беру ... ... құқығы негізінде сайланады.
Республика азамаггарынын сайлауға қатысуы өз еркінде, ерікті түрде
болады.
Президент, ... ... мен ... ... ... ... ... баскару органдарының ... ... ... беруімен сайланады.
Ал, Парламенттің Сенатына депутаттар сайлағанда, оған дауыс беруге
мәслихат ... ... ... ... ... ... ... Сенат депутаттарын сайлағанда, Сенат депутаты үшін бір
дауысқа әрқайсысы ие ... әрі тең ... ... ... сайлағанда белсенді емес сайлау құкығы Конституцияда
қарастырылғандай шектеулермен жүзеге асырылады.
Бұл жайлы Қазақстан Республикасы ... 51 – ... ... ... ... ... тен және төте ... құқығы
негізІнде жасырын дауыс беру арқы-лы жүзеге асырылады... Сенат ... ... ... ... ... ... беру ... сайланады"
делінген.
Презвдентті жөне Парламент депутаттарьш сайлау кезіңде темендегідей ... ... ... ... Егер ... елу ... ... дауыс бе-руге кдтысқан
болса (сол секілді ... ... ... ... ... де), онда ... өткізідді деп есептеледі.
Мәслихат депутаттарьш сайлауда дауыстарды есеитеудің төмевдегідей жүйесі
қодданылады:
1) егер сайлауға сайлау шылардың елу ... көбі дау ... ... онда ... өткізілді деп есептеледі;
2) Қайсы кандидаттың кандидатурасына, баска кандидат-
тарға қарағанда, сайлауда дауыс беруге *;атысқан сайлаушылар-
дың көбі дауыс берсе, онда сол ... ... деп ... Егер, сайлауға бір-ақ кандидат депутатгъвда дауысқа
түскенде оған сайлауда жақтап дауыс беруге кдтынасқан сай-
лаушылардын, даусы қарсыларынан көп ... ... сол ... ... деп ... өзін-өзі басқару оргаядары мүшелерін сайлауда дауыстарды
есептеудің төмендегідей жүйесі қолдашллады:
1) Егер, сайлауға ... елу ... көбі ... ... онда сайлау өткізілді деп есептеледі;
2) Қайсы кандидаттың кандидатурасына басқз кандидат-
тарға карағанда сайлауда дауыс беруге қатысқан сайлаушылар-
дың кебі дауыс ... ... сол ... сайлаңды дш саналады.
Республикада сайлау үйымдастырып, оны өткһетін сайлау комиссиялары
мемлекетгік сайлау органдары ... ... ... ... ... ... Орталык сайлау комиссиясы;
2) Аумакгық сайлау комиссиясы;
3) Округгік сайлау комиссиясы;
4. Учаскелік сайлау комиссиясы құрайды
6- тақырып: Шет елдердегi мемлекет нысандары
1. ... ... ... ... ... ... алуан түрлiлiгiнiң себептерi
2. Басқару түрi түсiнiгi. Монократиялық, ... және ... ... ... ... ... түсiнiгi
және түрлерi. Монархия және оның түрлерi. Монархияның ... ... ... ... ... ... ... нысандарына анықтама берудің маңызы өте зор. Өйткені, ол
мемлекеттің ... ... ... ... ... жоғары
органдарының құқықтық жағдайлары мен құрылысын ашып береді, ... ... ... ... ... және ... ... жүзінде басқарудың екі нысаны бар. ... ... ... — елді ... занды басқаруды тек бір адамның жүзеге
асыратынын, оның мемлекеттік жоғары лауазымына тек ... ... ... абсолютті және конституциялық болып екіге бөлінеді. Абсолютті
монархияға барлық мемлекеттік биліктің монарх қолына топтасуы тән. ... ... ... ... Сауд ... корольдігінде (мемлекет
басшысы және рухани көсем — король), Оман сұлтаңдығында (мемлекет басшысы —
сұлтан), Ватиканда (Мемлекет — Қала ... заң ... және ... папа ... ... Оны ... ... өкілдікке сайлайды).
Консгитуциялық моиархия екі түрге бөлінеді: дуалистік ... ... екі ... ұйым — феодальдық монархия мен буржуазиялық
парламенттің болуы тән. Монарх үкіметті тағайындайды (парламент тек ... ... ... ... заң шығарушылық өкілеттігі монарх
тарапынан шектелген, өйткені ... ... ... өзі ... ол тыйым салу құқығына да, парламентті тарату құқығына да және т.б. ... ... ... ... ... ... мемлекет
басшысы — король),
Парламенттік монархия. Парламенттік монархияда монарх ... ... ... ... ... басқару ісін жүзеге асыруда болсын
шектеулі болады. ... ... ... ... ... әрі ... ... тек парламент алдында жауап береді. Ал, парламент үкіметке
сенімсіздік вотумын ... ... ... ... не болмаса
парламент таратылады. Мұндай жағдайда үкімет ... тыс ... ... ... ... ... дуалистік монархиямен
салыстырғаида басқа да өзіндік ерекшеліктері бар. Олар жайында ... ... бір ... ... ... ... бары-сында
ғана нақты пікірлер айтуға болады. Қазіргі кезде осындай басқару түрі ... ... ... ... ... ... мен ... Ирландияның
Біріккен корольдігі, мұндағы ресми мемлекет басшысы — королева), Бельгияда
(Бельгия корольдігі, мемлекет басшысы — ... ... ... корольдігі,
мемлекет басшысы — монарх. 1972 жылы қаңтарда ғана Маргрета II ... ... ... ... (бүл едде ... ... монархия,
мемлекет басшысы — король), Норвегияда ... ... ...... ... ... ... Ұлыбритания королевасы деп
нақты көрсетілген, ол генерал-губернаторды өзі ... ... пен ... ... ...... ... (Лкжсембург
үлы Герцогтығы, мемлекет басшысы — ұлы герцог) орныққан.
Республика — бұл мемлекеттік билікті жүзеге асыратын негізінен халық
болып ... ... ... ... ... екі ... бөлінеді: президенттік және
парламенттік.
Президенттік республиканың басты сипаты — президент қолына ... мен ... ... ... ... ... ... Боливия, АКДІ, Өзбекстан).
Президенттік республиканың алғашқы тарихи ері ... түрі АҚШ ... Бұл елде ... ... 1787 ... ... негізінде
енгізілген. АҚШ-тын мемлекеттік билігі тыйым салу мен ... ... ... Бұл ... салу мен қарама-қайшылық принципі
АҚШ конституциясының жобасын жасаушы ... бірі Дж. ... ... уақыт ықпалынатүспеген бұл идея мемлекет ... ... ... қадам болды. Заң шығарушы, аткдрушы және сот ... ... ... әрі ... ... ... әрбірі жеке алғанда
қалған екеуімен шектеліп отыратын еді. "Бірінің ниетіне екінші бірі қарсы
тұратын ниетті құруымыз қажет", — деп ... ... ... ... ... сөз өлі АҚШ ... мен ... альфа мен омега (яғни бас-
аяғы) болып отыр. Мэдисон тыйым салу мен ... ... ... қиянат етушілікті болдырмайтын ... ... ... ... ... екіметген "ажыратып" әрі екіметтің де ... ... ... ... болмауы жағын да қарастыратын реттерді ойластырды.
Тыйым салу мен ... ... ... 6 ... ... ... тең ... ие болады. Жалпы халықтық үкімет бұлардың бірде-
біреуіне ... ... бере ... үш ... ... ... ... бірі — заңдар шығару үшін,
екіншісі — оны орындау ... ал ...... ... шешу ... алдында барлық азаматтар тең, бай да, кедей де, әлеуметтік ... өз ... ... ... ... ете алады.
Үкімет адамдардың емес, заң өкіметі болуы тиіс. Заңнан жоғары ешкім ... де жоқ. ... ... ... билікті конституция немесе
занда рұқсат етілгеннен өзге жағдайда пайдалануына ... ... ... ... ... билігін өзгерте алады.
АҚШ аумағыңда АҚШ-тың конституциясы, конгресс заңдары мен келісім-шарттары
ең жоғары зандар ... ... ... ең алдымен мемлекеттік биліктің жоғары
органдары жүйесінде парламенттің үстемдік ету ... ... ... ... ... ... парламенттік
те және президенттік республиканың да белгілері болады. Осындай басқару
нысанына ие Франция Республикасы. Бұл ... ... ... ... лауазымды басшысы – Президент. ... 1962 жылы ... ... ... ... ... ... үкімет құрылады әрі
ол тек ... ... ғана ... ... Президент өкіметті басқаруды
жүзеге асырады; Премьер-министр тек министрлер кеңесі қарайтын құжаттарды
даярлауды қамтамасыз етеді.
Сол ... ... ... да аралас нысандары кездеседі. Мысалы,
монархия және ... ... ... ... ... ...... 9 штаттан, сұлтандар арасынан 5 ... ... 13 штат бар, оның 9-ын ... ... ... Бұл ... монархтың ресми аталуы: Янгди-Петруан ... ... ... алдында жауапты премьер-министр ... ... ... екі ... өкілдік палатасы (177
депутат) және сенаттан (58 мүшеден) тұрады. Өкілдік палатасына депутаттар
тұрғындар тарапынан, ал сенаторлардың 26-сы (әр ... 2 ... ... ... ал қалғандарын мемлекет басшысы тағайындайды. Монархтың
парламентті таратуға, не өзі отставкаға кетуіне құқы бар.
МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМ НЫСАНДАРЫ
Мемлекеттік құрылым нысандарын ... мына ... ... ... бір елдің территориялық аумағы қалайша түзілген, қандай бөліктерден
кұралған (әкімшілік-аумақтық бірліктен немесе федерация субъектілерінен)
оның ... ... ... және аумақтық ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, т.б. қалайша
құрылған.
Мемлекеттік құрылым нысандары негізінен екі түрде: унитарлық (біртұтас)
және ... ... ... ... қатарына: Бельгия, Греция, Эстония, Кырғызстан
Республикасы, ... ... ... Жапония, Польша, т.б. жатады.
Унитарлық елдер төмендегі негізгі сипаттарымен ерекшеленеді: конституция
бірлігі; мемлекеттік ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйе бірлігі; сот ... ... ... ... унитарлық мемлекет аумағы ... ... ие емес ... жеке ... ... ... мемлекеттің орталык органдарына
бағындырылған) бөлінеді.
Сол ... ... да ... ... ... ... Дания, Финляндия) бар. Олардың мемлекеттік құрылымы елінің ... ... ... ... ерекшеленеді. Атап
айтканда, Ұлыбритания құрамына Шотландия мен Солтүстік Ирландия енеді, ... ... ... ... Шотландия өзіне керегінде
өзінің құқықтық және соттық жүйесіне өзі ие әрі өз ... бар. ... ... аумақтық жартылай автономиялы құқық берілген, ... екі ... ... палата (52 мүшесі бар, олар 5 ... ... беру ... сайланады) және сенаттан (қауымдық палата
сайлайтын 26 мүшеден), ... ... ... 8 министр)
тұрады. Солтүстік Ирландияда атқарушы билікті губернатор атқарады.
САЯСИ РЕЖИМДЕР
Әлемдік тәжірибеде бар мемлекет нысандарын зерделеп білген соң, ... ... ... ... нысандарын жан-жақты қарастырып, білудің
жөні ... ... ... айтқанда, қоғамды басқару қандай жолдармен жүзеге
асырылады және онда халықтың (занды және дұрысы) рөлі қандай болады? ... сөз осы ... ... өрбиді. Осы орайда Қазақстан
Республикасының Конституциясының беташары болған: "Біз ортақ ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілік құра
отырып, өзімізді еркіндік, тендік және татулық ... ... ... ... деп ... ... дуниежүзілік қоғамдастыққа
лайықты орын алуды тілей отырып, қазіргі және болашак ұрпақтар алдындағы
жоғары жауапкершілігімізді сезіне отырып, ... ... ... ала ... осы ... ... сөздермен, яғни,
халық атынан ... ... ... ... ... құрылыстың негіздері" атты тарауындағы: "Тәуелсіздік
жаршысы және Ресейдегі биліктің ... ... көзі ... көп ұлтты
халық", - деп текке айтып отырған жоқ. Қашанда, әр нәрсенің басы да„ ... де ... ол ... ... билігін тікелей де, мемлекеттік ... мен ... ... басқару органдары арқьлы да жүзеге асырып
отырады. Конституция бойынша халықтың осы билігінің нақты көрінісі болып
референдум және ... ... ... ... табылады әрі онда өздерінің ең
жоғары арман-ниеттерін көрсете алады. Ресейде мемлекеттік билік заң шығару,
атқару және сот ... ... үш ... ... ... ... асырылады.
Әрине, заң шығарушылық, атқарушылық және сот биліктері өз алдына ... ... ... ... ... ... ... Федеральдық Құрылтай (Федерация Кеңесі және Мемлекеттік Дума),
Үкімет, Ресей ... ... Ал, ... ... ... ... құрылган мемлекеттік билік органдары жүзеге
асырады.
Литва Республикасының Конституциясы бойынша Халық ... ... ... ... ... ... жолмен сайланған өз өкілдері
арқылы жүзеге асырады. Литвада мемлекеттік билік Сейм, ... ... ... ... ... ... ... билік өкілттігі шектеледі.
Билік мекемелері тек халық үшін қызмет етеді. Ал, мемлекеттік билікті
күшпен басып алу немесе оның ... ... ... алу ... әрекет деп саналып әрі заңсыз, жарамсыз деп ... ... ... ең ... ... референдум жолымен шешіледі (4,5,8,9-
баптар).
Жалония Конституциясы бойынша халыққа тәуелсіз билік тиесілі, бірақ
"... халық ... да бір ... ... ... ... ... асыра пайдаланудан өздерін тежеулері тиіс және олардың
қоғамның ізгілікті ... сай ... үшін ... ... ... ... Конституцияның 41-бабына сай Парламент –
мемлекеттің заң шығарушы ... ... сай – ... ... ... ... ... сәйкес соттық биліктің барша билігі Жоғарғы Сотқа
және заңмен белгіленген одан төменгі инстанциялық ... ... сай ... ... ... жергілікті істері мен ұйымдастырылуына қатысты
ережелер жергілікті автономия принциптеріне сәйкес заңмен белгіленеді.
Мемлекеттік билікті жүзеге ... ... ... ... ... ... және ... асыру жүйелері жиынтығы сол
белгілі бір елдегі саяси режимді нақтылап береді.
Саяси режимдер – ... және ... ... екі негізгі
түрге бөлінеді:
Демократиялық режимде мемлекеттік билік қоғам мүшелерінің көпшілік
бөлігінің қатысуы және өз ... ... ... ... ... ... пен демократиялық қоғамның жұмыс істеуі жағдайында немесе
оны құру барысында халықтық билік ... ... ... ... ... ... ұғым ... кезде халық пен билік бірлігін танып,
дәлірек ... ... және ... ... ... ... деп
есептеу дұрыс. Міне, осыдан келіп халықтық биліктің нысаны мен маңызын,
оның озық жақтары мен ... ... ... ... ... мемлекеттік билік жеке адамның не болмаса билеуші
олигархия ... ... ... ... ... ... ... шешім күштеу аппараты тарапынан өмірге енгізіледі.
Авторитарлық режим, сонымен қатар, мемлекеттік ... ... ... де орнығуы мүмкін.
Авторитарлық режим қоғамды тірі ... ... ... (фашизм) режимге де ұласуы мүмкін.
Фашизм – ... ... ... ... ... реак-циялық және
шовинистік элементтерінен тұратын террористік диктатура. Қоғаадда ... пен ... ... ... ... дегеніміз кұкық пен бостандықгың ... ... және тагы да ... ... ... органдар қолына
өтуі, т.с.с. — дегенді ... ... ... фашизм тұсында
жалғыз ашық саяси партия — немістің ұлттық-социалистік ... ...... партия, Испанияда — испан традиционалистері фалангасы
мен ұлттык синдикалистік ... ... ... ... ... ... ... дуче, каудильо) мемлекетгік биліктің бәрі де
топталады. Германия империясының жогарғы басшысы ... ... ... ... еске түсіре кетейік: ... ... ... ... бірігеді. Осыған орай осы кезге дейін қалыптасқан
империя презіщентінің заң күші ендігі жерде көсем әрі ...... ... Ол ... ... ... Осындай окңғаларды біз
тарих-тан жақсы білеміз. Солардың бірі ... 1948 жылы ... ... ... ... келгеннен кейін орнатылған геноцңцтік жендеттік
режимді атап өтсек те болады.
7- тақырып: Шет ... заң ... ... ... мәртебесi
1. Заң шығару билiгiнiң мемлекеттiк ... ... ... ... Парламенттi құрудың тәртiбi және оның құрылымы. Парламент ... ... ... ... Заң ... процесі, оның сатылары.
ПАРЛАМЕНТТЕР
Шетелдерің конституцияларын қүқықтық — салыстырма тәсілімен ... ... бір ... тән ... сипат-тарына қарамай, бәрінде де
парламент мемлекеттік биліктің жоғары ... ... ... ... ... сайып келгенде, заң шығарушылық қызметіне, мем-
лекеттік бюджетті қабылдауда, мемлекет басшыларын және одан да ... ... ... құруда, сол сияқты заңдарды орындау барысы
жайлы үкіметті бақылауда шексіз ... ие ... ... ... АҚШ ... ... Оның ... көз жүгіртсек,
АҚШ-тың конституция зандарына байланысты барлық заңдық өкілетгік сенат пен
палаталар өкілдерінен тұратын Құрама Штаттары Конгресіне ... ... ... Жапония Конституциясының 41 - бабындада: "Мемлекеггік
биліктің жоғары органы жөне мемлекепің ... зан. ... ... ... ... — деп жазылған.
Эстония Республикасы Конституциясында заң ... ... ... ... ... ... жазылған. Осы Конституцияның
65-бабында Мемлекеттік жиналысқа негізгі өкілеттік кұқық ... ... ... жиналыс: заңцарды қабылдайды; Президентті сайлайды;
Премьерминистрге ... ... ... ушін ... ... ... ... министрлерге сенім-сіздік жайлы шешім
қабыддайды; мемлекеггік бюджетті қабыл-дап, оның ... ... ... ... ... ... сот ... Эстония Банкі
кеңесінің төрағасьш,мемлекетгікбақылаушыны,әділетканцлерін, Қорға-ныс
күштерінің қолбасшысын немесе Бас ... ... ... ... ... ... ... баска да мәселелерін шешеді.
Түркия Республикасы Конституциясының 7-бабында: "Түрік ұлты ... ... ... ... Ұлы ұлттық жиналысына тиесілі. Бүл міңдет еш
уақьпта ажыратылмайды", — деп ... Осы ... ... ... жиналыс міндетіне: зандарды шығару, өзгерту, жою; Министрлер
Кеңесі мен министрлерді бакылау; Министрлер кеқесіне белгілі бір ... заң ... ие ... ... ... ... ... жайлы заң жобаларын қарап, әрі оның орындалуын бекітеді, тағы ... ... ... мәселелерді шешеді. Сондықган мемлекет
басшысын да Ұлы ... ... ... ... ... ... ... Конституцияның 54-бабына сәйкес "Қырғызстан
Республикасында Жоғарғы Кеңес түракгы ... ... ... ... ... ... заң шы-ғарушылық бөлікті жүзеге асырып, сондай-ақ бақылау
қызмет-терін де орындайды", — деп жазылған. Міне, осыған ... ... ... ... ... конституциялардың бәрінде де бекітілген.
8-тақырып: Шет елдердегі мемлекет басшысының құқықтық мәртебесінiң
конституциялық негiздерi
1. Шетелдердiң мемлекеттiк ... ... ... орны ... Мемлекет басшысының заңды формалары.
2. Мемлекеттiк билiк органдарының жүйесiндегi президент, оны ... ... ... көп ... сайлаулар және қызметiн мерзiмiнен бұрын
тоқтату.
3. Шетелдердегi ... ... ... ... ... ету ... БАСШЫСЫ ИНСТИТУТЫ: ҰҒЫМЫ МЕН МӘНІ
Көптеген шетелдердің Конституциясында мемлекет басшысы ... ... ... деп, баскдрудың ешбір нысаньша кэрамастан,
белгілі бір еддің ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Монархия нысаныңда басқарылатын еддің ... ... ... ... т.б.) ... билігі мирасқорлықгы: тақ мирасқорлығы тәртібі конституциямен не
басқа да бір зандармен бекітіледі. Айталық, Жапония Констигуциясы бойынша
императорлықтақ әулеттік больт ... ... ... ... занына лайыкты регенггік (шетелдерде монарх билігі жеке ре-гент ... ... ... ... ... басқару белгіленсе, онда регент
император атынан елдің Конституциясында қарастырылған іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... бойынша тәж бен тақ және олардьщ
конституциялық қүқығы мирастықка жатады әрі ... ... ... еркек
кіндіктен таралатын желімен және Үлы Мәртебелі Король ... ... ... ... ... Ал, тікелей еркек кіңдіктен таралатын
желімен мирасқор болмаган жағдайда, ер ... ен ... ... ... туыстарына мирасқа ие болу қүқығы бері-леді. Ал, егер ... ... (18 жас), онда тәж бен ... ... ... ... қарауға байланысты
өкілдіктен басқа) регент кеңесі жүзеге асырады. Бүл орган король 22 ... ... ... ... ... ... іспетшде қызмет ете береді.
Ре-гент кеңесі құрамы корольдің ен ... ... ... ... ... ... төрағасы және корольдің жеке өз үйғарымы
бойынша король тарапынан тағайьшдалған 7 адамнан түрады.
Қазіргі кезде басқарудың ... ... ... ... ... ... ... жеке өзі жузеге асырады. Дегенмен,
мемлекетгер тәжірибесікде моічарх сайлауы да ... ... ... ... 1984 жылы ... мемлекет басшысына (монарх болып)
Туанку Искандар әл-Хадж Ибни ... ... ... ... штатының
сұлтаны) сайланды.
Конституция монархтың иммунитеті мен индемкитетін анық-тай отырып, оның
жеке ... қол ... ... қана ... кейде (тіпті жиі) оны
қасиетгі санайды; сол ушін мемлекет басшысына көптеген ... ... ... ... ... ... сондай-ақ жауапкершіліксіздік
мәртебесі беріледі.
Енді осы жайларды аныктай түсу үшін консгитуцияларға жүгінейік. Мысалы,
Испания Конституциясыньщ 56-бабында: "Корольдің жеке басына қол ... ... ... ... Оның ... ... Осы ... Конституциясьшың 64-6абында корольдің
актісі тағы да ... ... ... қол қою ... яғни ... төрағасының колы койылады және қажетті жағдайда,
ведомстік катыстығьша карай, актіге тиісті министр қол қояды).
Корольдың ... және ... ... ... немесе оны
отставкаға шығаратын, конституция бойынша қарас-тырылған актілерін конгресс
төрағасы контрассигневтеуге тиіс. Король ... ... ... үшін ... де, ... ... да ... береді.
Контрассигневтеу институты көптеген елдерде, оның Ішінде басқарудың
республикалық нысанындағы елдерде де кең етек жайғанын айта ... ... ... ... ... институты жайында осы
тараудьің соңына қарай арнайы айтылады.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... алып тастау жағы зад жолымен қарастырылмағанын айта
кеткеніміз жөн. Алайда, белгілі бір ... ... ... ... бас ... ... мемлекеттіктөңкерю, лайықсыз
монархты күштетт жоқ ету сиякты, т.б. ... ... ... көп ... ... ... де белгілі (Албания, Болгария,
Ауғанстан, ... ... ... ... ... ... ... республикалық нысаны елдерінде мемлекет бас-шысы президент
болып табылады. Оны, ... ... ... ... ... ... үш ... тікелей сайлау президенттік республикаларда жүргізіледі.
Президенттік республикаларда ... ... бұл ... ... ... отырады (мысалы, Ресей, Мексика, Бразилия, Өзбекстан,
Венесуэла Респуб-ликасы, Молдова ... ... ... ... Тунис Республикасы, Колумбия Республикасы, КЬста-Рика Республикасы,
т.б.). Президенттік сайлауға заң ... ... ... ... ... ... сайлаушьшар қатысады; дауыс беру нәтижесі мажоритарлық
сайлау жүйесі бойынша анықталады.
Президентті жанама сайлау да президентгік республикаларда ... ... ... ... ... ... ... коллегиясы сайлайды,
олар кейін президентті сайлайды. Мысалы, АҚШ президенті ... ... ... ... Осы ... ... ... сай әрбір
штат осы штатгың заң шығарушы жиналысы белгілеген ... ... ... ... Олар АҚШ ... штат жіберуге құқықгы, сонда
сенаторлар мен өкілдік палатасы ... ... ... ... ... Тек ... бір округғана босатылады. Өйткені, бүл, АҚШ. өкіметі
тұратын жер болғандықтан үш дауыс берушілерді тағайындай-ды. Мүндай ... ... 1961 жылы ... ... ... ... ХХПІ түзету
бойынша берілген.
Көпдәрежелі сайлау.. Президентті сайлаудың мұндай жүйесі парламентгік
республикаларда (тек ... ... ... Республикасы, Ислаңдия
Республикасынан басқала-рында, яғни, бұл елдерде президенттік ... ... ... ... ... сайлаулар уш түрлі болады:
1. Президентті тек парламент сайлайды (Израиль мемлекеті, Түркия мемлекеті,
Ливан Республикасы). ... ... ... ... Ұлы ұлттық
жиналыс өз мүшелері арасынан жеті жылға сайлайды. ... ... ... ... бес жылға сайлайды.
2. Президентті сайлау ушін ссйлаушы комегиясы қүрылады. Ол әдетте елдің ірі
әкімшілік-аумактық бірлестігінен тұратын парламент ... ... ... ... ... ... Міне осылайша
Италия Республикасы президентті парламенттің екі палатасынан және әрбір
облыс делегаттарынан ... ... ... ... ... ... беру ... жиналыстың көпшілікті үштен екі бөлігі даусымен
сайлап өткізеді.
3. Кейбір федеративтік ... ... ... ... сайланады.
Бірақ, мұндай жағдайда коллепія мүшелері федерадия парламенті депутаттары
мен оның субъектілері өкілдерінен құралады. Мысалы, ... ... ... (1956ж. сәйкес президент дауыс берушілер
коллегиясы тарапынан 5 жылға сайланады. ... ... ... ... ... ... ... президенгген және 300 мүшелік бір
палатадан гұрады) мен провинциальдық жиналыс мүшелерінен кұралады. ФРГ-да
федеральдық президент Бундестаг мүшелері (парламенттін ... ... ... ... (Лавдаггар өкілдігінен) сайланған жер өкілдерінің
федеральдық жиналысында сайланады.
Осы қарастырылған парламенттік үш республиканың ... ... ... ... ... алатынына кезіміз жетгі, яғни,
президент билігі ... ... Ал, ... егер ... ... ... ... шектетілсе, оңца мемлекет
басиіысы көп өкілетгі билікке ие болады.
МЕМЛЕКЕТ БАСШЫСЬШЫ:
Шетел зандарын зерттеу барысында, мемлекет басшысының басқару түріне
карамастан, ерекше ... ... ... ие ... ... ... Конституциясына сәйкес король (дон Хуан ... ... ... дұрыс жұмыс істеуінің ... ... ... ... ... жоғары өкілеттікті жүзеге
асырады. Оның ... ... ... және ... бас кортестерді
(парламенттік) шақыру мен ... ... ... ... ... ... екімет бас-шылығына кандидатураларды ұсыну
жөне қажет жағдайда, егер конституцияда қарастырылған болса, оны ... ... ... ... ... үсынысымен өкімет мүшелерін
тағайындау не қызметтең босату; ... ... ... ... қою; әскери және азаматтық кыз-меткерлерді тағайындау; құрметгі
титулдар мен ерекшелік ... ... ... ... ... ... акаде-мияларға жоғары қамқорлық жасауды жүзеге асыру кіреді.
Король, ... ... ... мен ... да ... ... Бас кортестер корольге соғыс ... мен ... ... де ... ... конституциялық мәртебесі бұдан аз емес. Ол, мысалы,
өкіметті құрады; министрлер кеңесіне ... ... ... бұзады;
келісім-шартгарды бекітіп, қолын қояды; соттарды, ... және ... ... ... ... таратып жібере алады. Бірақ,
бұл арада біз мына жәйтті айттып өтпесек болмайды. Конститудияның 29~бабына
сәйкес король ... ... ... ... ... ... Дөл осы іспетгі ережелер Жапония Конституциясының 4-бабында ... ... егер ... Федерациясының; атқарушы билік
оргаңдарының шығарған актілері ... ... ... жөне
федеральдық заңдарға, Ресей Федерациясының халықаралық міңдеттемелеріне
немесе адам мен ... ... мен ... ... ... деп тап-са,
онда ондай зандарды тиісті соггардьщ бұл мөселе лерді шешкендеріне ... ... ... ... шетел конституцияларын құідаісгық-са-лыстыру әдісімен
таддаудың негізінде мемлекет басшыларының өкілеттігі ... ... ... өр ... ... тән ... ... ескерілуге
тиіс, сөйгіп, түрінде нақты бір мемлекетгің заңдары мен ерекшеліктерін
зертгеу мәселесі бүгінгі күннің өзекті ... бірі ... ... көзіміз жетті.
Мысалы, Литва Республикасы Конституциясының 58-бабына орай (1992 ... ... ... ... тыс сай-лауды республика Президенті
жариялай алады:
1) Егер ... ... жаңа ... сейм ... ... 30
күн ішінде қарап, шещім шығармаса немесе үкімеггің бағдарламасы бірінші
тапсырылғаңынан ... 60 күн ... ... екі рет ... Үкіметке сейм тікелей сенімсіздік білдірсе, овда үкімет ұсынысы бойынша;
Президент сеймге кезектен тыс сайлау өткізу жайлы ... ... ... ... жаңа сейм ... ... күн ... көрсетіледі. Жаңа сейм
сайлауы кезектен тыс сайлау өткізу жайлы ... ... ... ... ... ... тиіс.
Қырғыз Республикасы Конституциясының (1993 жылғы) 46-бабында Президент
Жоғарғы Кеңесті жалпыхалыктык референ-дум нәтижесінде кезектен тыс таратуға
жөне Жоғарғы Кеңеске жаңа ... ... ... деп ... ... ... құқықтық мәртебесi
1. Мемлекеттегі жоғарғы билік жүйесіндегі Үкімет орны. Үкiметтiң құрылу
тәртібі мен құрамы..
2. ... және ... ... ... Үкіметтің өкілеттіктері. Үкіметтің басқа билік органдарымен
қарым-қатынасы.
ҚОҒАМДЫ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДАҒЫ ҮКІМЕТТІҢ ЗАҢДЫ ЖӘНЕ ІС ... ... ... ... бір ... атқарушы билігі жүйесіндегі
жоғары алқалы орган болып табылады.
Шетелдердің көптеген конституциялары Үкіметтің заңды ... ... ... ... ... Республикасы Конституциясының
70-бабы бойынша Республика-ның мемлекетгік ... ... ... ... үкімет болып саналады. Ал, Франция Республикасы Конституциясы-ның 20-
бабында:"Үкімет Үлттық саясатты ... оны ... ... жазылса,
Марокко Корольдігі Конституция-сының 60-бабьшда: "Үкімет заңцардың
орындалуын ... ... Ол ... ... — деп ... ... 97-6абьша жүгінсек: "Үкімегг іщкі және сыртқы
саясатгы, азаматгық және әскери әкімшілік пен ... ... ... мен ... ... ... ... үкіметтің мемлекет билігін жүзеге асырудағы іс жүзіндегі
рөлін, сондай-ақ мемлекет басшысымен, парламент-пен, конституциялық ... және де ... ... ... аракатынасын нақгы
анықтап беретін ережелер де бар.
Мысалы, президентгік республикаларда үкімет ... ... ... АҚШ ... үкіметгі өзі түзеді, ал конгресс үкімет
қызметіне вотум шыгарып, сенімсіздік көрсетуге хақы жоқ; ... ... тек ... ... ... ... ... тұлғаларды
тағайындағанда, келісім-шартгарды, бюджетгі бекіткенде, сондай-ақ инпичмент
ретгері арқылы өз келісімдерін беру түрінде ғана ... ... ... ... ... ... ... партиялық
көпшілікке де тәуелді еместігін азайта отырып, үкіметтің парламент үстінен
бақылауьш партиялық фракциялар арқылы ... өзі ... ... ... ... кету жөн. ... ... себебі президенттік республикаларда
(мысалы, Бразилия, Өзбекстан Республикасы, Аргентина, Бо-ливия, Габон
Республикасы, ... ... Заир ... ... Гватемале)
президент өзі бір мезгілде мемлекет басшысы да әрі ... ... ... жатыр.
Үкіметтің рөлі парламентарлық елдерде де күшті ... ... ... ... ... өз ... тек үкімет арқылы не болмаса
оньщ санкциясы арқылы ғана ... ... Ол ол ма, ... ... ... ... бірі ... табылатын парламенггі тарату құқы мен вето
құқы және т.б. тек ларламенггін келісімімен ғана ... ... ... ... ... ... кез келген актісіне өзіне
тиісті министр немесе пре-мьер-министрдің қолы ... тиіс ... ... ... ... ... ... қарамастан,
парламенттің алдыңда саяси жауапкершілікгі әрі, егер парламент сенімсіздік
вотумын білдіргенде, отставкаға кетуге міндетгі, ал енді ... ... ... ... ... оған ... беріп отырады.
Сөйтіп, парламентарлық елдерде үкімет ... ... ... ... ... рөл ... Мысалы, Италия, ФРГ, Индия, т.б. парламен-
тарлық ... ... ... ... ... ... қолына топталған
(премьер-министр, федеральдық канцлер, ми-нистрлер кен.есінің төрағасы).
Бұлардың ынтасы бойьшша пре-зидент өте ... ... ... ... ... ... саяси партиянын. жетекшісі өзі үкімет
бас-шысы болады әрі оның ... өзі ... ... ... ... ... ... саяси партиялармен тышз бай-ланыста болады.
Осындай парламенттік жүйенін, жауап-кершілікті ... ... ... ... жеткен саяси партиялардың жетекшілерінен кұрылады (біз бүл ... ... ... ... енді коалициялық үкіметке келсек, олар парламентгін ... да ... ... ... саяси партияларды басқару
мүмкзңдігіне ие бола алмайды. Сол се-бепті де ... ... тіл ... ... ... тырысады. Мұндай жағдайда үкіметтің
партияларды бақылауға алуы бәсендейді. Міне, осы ... ... ... ... ... енді монархиялық басқару түріндегі елдердің мемлекетгік жүйесіндегі
үкіметтің рөлі иен ... ... ... ... корольдігі
Конституциясы бойынша {Марокко консти-туцнялық монхархиялы ел) үкіметті
король тағайындайды, яки, ... ... де, ... де ... ... ... орындауларын да (өз ынтасымен немесе олардың
отставкаға кетуіне байланысты) ... ... ... ... ... ... аддьшда (бір палаталы парла-ментге) жауап береді. Премьер
министр өкілдер палатасы алдына үкіметке ... ... ... қоя ... ... онда үкімет түгелімен отставкаға кетеді. Король
парламентті тарата ... Зан, ... ... ... тек ... ... палатасы мүшелеріне ғана тиесілі.
Жапония Конституциясы нормаларына сай (Жапония—конституциялык,
монархия): ... ... ... ... ... ... кеңесі мен қолдауы арқылы ғана қабылданады. Кабинет те бұлар
үшін жауап ... ... ... ... ... император ггремьер-
ми-нистрді тағайындайды; премьер-министр ... ... ... өз ... ... босата да алады. Премьер-
министр мен мемлекеггік ... ... ... ... қаулылар
мен барлық заңцарға өзіне тиесілі мемлекеттік министрлердің қолы койылып,
премьер-министр бұрыштама қояды. Қазіргі ... ... тек ... ... ... тиесілі, міне осы парламенттік көпшілік
елдің үкіметін құрады. Жапония Констигщиясынын 81-бабына сай ... ... ... ... ... ... Сондыктан да Жоғарғы сот кез
келген заң, бүйрык ... ... ... ... ... мен ... ... жайлы мәселелерді шешуге өкілетті.
Үкіметтің конституциялық бақылау органдарымен қатынасына келсек, ол
шетелдерде ... ... ... ... ... ... ... көлеміне бай-ланысты болып келеді. Алайда,
конституциялық бакдаау ... ... ... жалпы
зандылықтөмеңдегі-ше; бүл органды кұруға үкіметтің қатысу, қатыспауына
қарамастан олар конституциялық бақылау органдары қызметіне өте ... ... ... ... Шет ... жергілікті басқару мен өзін-өзі басқару органдары
1.Шет елдердегі әкімшілік-аумақтық бөлініс. Жергілікті органдар жүйесі.
2.Жергілікті мемлекеттік органдардың ... ... ... мен ... басқару органдарының қызметін ... ... ... мен ... ... ... және ... органдарының арақатынасы.
ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУ ҰҒЫМЫ
Біздің ойымызша жергілікті басқару ... ... ... біз ... отырған ковституциялық құқықгар хүйесіндегі, ең
күрделісі болып табылзды. Сондықтан да әр ... ... ... ... ... мейлі ол құкық саласы не оку пөнІ
бол-ғанына қарамастан, ... бір ... ... ... ... болса, ал ... ... ... ... ... кяынның-киыны. Өйткені, жергілікті басқару әр алуан
субъектілер (мысалы, жергілікті өкілетті және атқарушы органдардың заңды
құрылымдары, сол ... ... ... баскару органдарының
құрылымдары) тарапынан ... ... Біз ... ... ... ... мен ... өзін-өзі басқару оргаңдарын біртұтас деп
қарағанның өзінде, жергілікті басқару бір жаіғынан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырылатындығына куәміз. Сонда бүл екі ... ... ... шек ... ... құқык саласы ғылым ретінде де, оқу пәні ретінде
де қарай отырып, ... ... ... ... ... ... ... жергілікті маңызға ие істерді басқару деп біз
белгілі бір ... ... ... ... ... айтамыз.
жергілікті өзін-өзі басқару дсп, өздеріне тән ... ... ... кірмейтін, жергілікті маңызға ие мәселелерді ... ... ... өз ... ... ... жүзеге
асырушы органды айтады (әрине, жергілікті мәселелерді шешуде мемлекетгік
органдар тарапынан жергілікті ... ... ... ... ... ... керек).
Дегенмен, бұл жергілікті басқару институттары белсенді жұмыс істеулері
үшін төмендегі ең қажетті ... ие ... ... ... ... түрғындардың накты әкімшілік-аумақтық бірлігі (аумағы)
болуы;
1. жергілікті маңыздағы істерді белгілі бір әкімшілік-аумақтық бірлік
(аумак) шеңберінде өзі басқаруы;
2. өзінің жеке атқарушы ... ... ... жеке ... ... ... ішінде муниципальдык меншік
түрінде) болуы;
4. жергілікті салықгарды белгілеп ері оны ... ... ... нормативтік актілер шығаруы.
Міне, осы айтылғандарға сүйене отырып, ... ... ... ... ... ... айтуға әбден
болады. Бұл жергілікті маңызға ие істерді бас-қаруды сайлау ... ... ... ... ... ... ... органдар арқылы
басқару болып табылады. Ол — өзіне тиісті ... ... ... өкілі.
Ескерту. Шетелдердің бірқатарында жергілікті басқару ... ең ... бір ... ... есептеледі. Мысалы, АҚШ-та
муниципальдық қызметге мемлекеттік қызметтің жалдамалы ... ... 50 ... таяуы бар. Ал, ФРГ-да мемлекетгік қызметкерлердщ
30 процевт-тейі жергілікті басқару оргаңдарында жұмыс істеңді.
Оның үстіне, ... ... ... органдар көптеген
мемлекеттердің (мысалы, Ресей, Индия, Түрікменстан, Испания, ... ... ... ... бөлігі болып саналады.
Жергілікті басқаруды конституциялық құқық шеңберіндегі окулық пәні
ретінде ғана қарап әңгімеледік әрі ... ... ... ... жақтарына
әсіресе жергілікті ... ... мен ... басқарудың
айырмащылықгарына назар аудардық.
ШЫҒЫС ЕЛДЕРІНДЕГІ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТАР
Шығыс елдерінің мемлекетгік-құкыктық ... ... мен ... ерекше әсер етіп отырғанын ... ... жөн. Бұл ... ... исламдық институттар мен нормаларды қосу саяси да,
құқьисгық та зор мәнге ие. ... ... ... сүйене отырып,
кұқыктық жүйелерді исламдандырудың зор ... бар. ... да ... шығыс елдерінен жартылай феодалдық монархиялык басқару жүйесін бүза-
харыоі, буржуазиялық мем-лекеттердің тәжірибесіне сай, ... ... ... түрін де, республика түрін де көре аламыз. ... ... ... бәрі ... ... мен нормаларға
негізделген.
Негізгі Конституциялық ... бірі — ... ... мемлекеттік
дін ретінде ұстанулары деп айтуға болгды. Осындай ереже Иордания (2-бап),
БАЭ (7-бап), Тунис (1-бап), Катар (1-бап), ОАР ... ... ... ... конститу-дйяларынегізіне алынған. Ал,Бахрейн (104-бап),
Марокко{101-бап) Конституцияларында исламның мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... араб еддерінде бұл
ережелер баскаша түрде айтылады, Мысалы, 1977 ж. Ливияның ... ... ... ... ... ... заңы» екені (2-бап) айтылса,
Ирак кокституциясы исламды мемлекеттік дін ретінде баяндайды (4-бап).
Шығыс елдерінде исламдық институттар ... ... ... ... әсер ... Бұл ... ба-сым көпшілігі өз
конституцияларьшда мемлекеттік биліктің саяси-идеологиялық ... ... ... және оны ... жолмен қортайды.
Мысалы, Кувейт, Бах-рейн, Катар ... ... ... деп ашық ... ... ... ... преамбуласында:
"Комор халқы өз еркімен мемлекеттік дін — исламның мәңгілік принциптерін
негізге ала отырып., мемлекет пен оның ... ... ... ... ... шығыс едцері конституцияларынан да кездестіре аламыз.
Ал, Катар, БАЭ, т.б. елдерде конституциялық ... ... ... ... тағайындап, тек осы консультациялық кеңес органымен келісе ... ... ... ... ... "Конституция"
принциптерінде Құран аяттарына негізделетіні айтылады. Осы ... ... ... ... да бар. Сауд ... ... Абу әл-Әзиз
де негізгі тайпа көсемдерімен ... ... ... ... ... тетікке осер ететін тағы бір бағыт ... ... ... қою ... ... Мысалы, Иорда-ния констигуідаясы бойынша (29-
бап," Д" параграфы) корольдікке ... де, өзі де ... ... ... ... цензі Кувейг (Конституция, 4-бап), Тунис
(Конституция, 37-бап), т.б. еддерде де қойылған.
Сол секілді мемлекет ... ... ... ... ... Мемлекет басшысы діни рухани көсем де ... ... ... (19-бап) "діншілдердің эмирі" болып саналып, ислам тазалығьш кдцаға-
ласа, Сауд Арабиясынық ... діни ... ... ... ... федерациясының констшуциясы бойынша діни билік федерация басшысына
жүктеледі. ... ... ... бірінші рухани көсемі деп
жариялайдаы (3-бап).
Республикалық басқару жүйесіндегі ... ... ... ... басшылары іс жүзінде еддің рухани көсемі де ... ... ... ... ... Индонезияньщ бұрынғы президенті
Сукарно, т.б. айтсақта болады.
Монархтың негізгі бір мәртебесі — оның жеке ... қол ... ... ... Мысалы, Катар Конституциясының 20-бабында:" Эмир
абсолютті дербес ... ... ... ... ... делінсе, Кувейт (54-
бап), Бахрейн (33-бап), Иордания (30-бап), Марокко (23-бап), т.б. елдердін
конс-титуцияларында дд олардың дербес ... иесі ... ... ... ... тыйым салынатыны жазылған. Олардык дер-бес қүқығына қол сұі7 ауыр
қылмыс ретінде қаралады.
Жеке адамдардың құкддсгық мәртебесі шариаткд ... ... ... мен бостандышна конституциялық кепілдік береді. Исламдык дәстүр
бойынша ... ... ... олардың тегіне, тайпасына, діни
сеніміне. ислам талаптарын орындауларына ... ... ... жөн.
Дегенмен, діни сипатына карап қысымшылық көрсетуге кеп конституция тыйым
салады. Өз кезегінде ... ... де ... ... ... ... қарастырып отырған көптеген мұсылман еддерінін конституцияларында
ислам мен мұсылмаидық қуқықгың экономи-ка, білім мен халықаралық ... алар ... жете мән ... ... ... ... түсуге
ұмтылады. Мыса-лы, Бахрейн конституциясы ... ... ... ... ... ... ... отырып исламдык және мемлекеттік
құрылыс пен ұлттық ... ... ... ...... ... ... өркендетуге алып баратын даяргерлікте исламдық
принцип (10-бап) ... ... — деп ... ... "исламның
экономи-калык теориясына негізделген елдің экономикасы уш ... ... және жеке ... ... ... мен жемқорлыққа (яғни, процент түрінде пайда алуға) тыйым ... ... ... ... ... ... қызметінің бағыты ең аддымен діни
тәрбиеге негізделеді. ... ... ... (7-бап), Катар
конституциясы (8-бап, "В" параграфы), Египет Конституциясы ... ... ... барлық шығыс мұсылман еддерінің конституциялары
өздерінің сырткьі мемлекетгік саясаттарын ислам ... ... ... ... ... ... Бахрейн конституциясының 6-бабы,
Катар конституциясының 5-бабы, Египет конституциясының 12-бабы араб және
ислам мүдделеріне лайықгы ... ете ... ... ... ... ашық жазылған.
Конституциялық зандардың негізгі қайнар көзі ислам екені Сирия, Катар,
Араб эмираты, ... т.б. ... ... ... да ... ... ... онда егер де өкімет актілері ислам
қағидаларна қайшылық етсе, онда соттар ол актілерді ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Конституциялық құқықтың түсінігі11 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет
Дәрістік кешен87 бет
Егемен Қазақстанның саяси проблемалары3 бет
Заңды жауапкершіліктің түсінігі, белгілері және негіздемесі7 бет
Конституциялық бақылау нысандары15 бет
Конституциялық құқық12 бет
Конституциялық құқық жайлы17 бет
Конституциялық құқық және оның әдіс- тәсілдері мен жүйесі8 бет
Конституциялық құқық негіздері жайлы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь