Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы курсының пәні, әдістері

1. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихының пәні мен зерттеудің әдістері
2. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихының заң пәндерінің жүйесіндегі орны
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы — тарихи және құқықтық ғылым. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы Қазақстан территориясындағы мемлекет пен құқықтық жүйенiң пайда болуын, дамуын әрбiр тарихи кезеңге сәйкес қоғамдағы мемлекет пен құқықтың орны мен ролiн тарих ғылымының жалпы заңдылықтарын басшылыққа ала отырып, хронологиялық реттiлiкпен құқықтық жүйеге сай зерттейдi Қазақстан Республикасы мемлекет және құқық тарихы мемлекет және құқық теориясы, мемлекет пен құқықтың жалпы тарихы, тарих, саясаттану, әлеуметтану, Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы тағы басқа салалық заң ғылымдарымен тығыз байланысты. Жалпы, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихының салалық заң ғылымдарынан ерекшелiгi — ол мемлекеттiк құқықтық құбылыстарды бiртұтас және бiр-бiрiмен тығыз байланысты әрi бiр-бiрiне тәуелдi пән ретiнде қарастырады. Бұл пән сонымен бiрге Қазақстан халқының пайда болуының ежелгi дәуiрiнен бастап қазiргi кезеңiне дейiн, сондай-ақ мемлекеттiк және құқықтық феномендердi уақыттық жағынан қарап қана қоймай, кеңiстiк жағынан да зерттейдi. Оның уақытылығы — мемлекеттiң пайда болуы мен бүгiнгi мемлекеттiк және құқықтық жүйесiнiң жай-күйi болса, кеңiстiгi Қазақстан Республикасының сол тарихи уақыттағы қазiргi мекендеген территориясы.
Жалпы айтқанда, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы пән ретiнде елiмiздiң территориясын қоныстанған халықтар мәдениетiн, заңды тұрмыс-салтын және оның құқықтық құндылықтарын зерттейдi. Әдетте мемлекет тайпа қоныстанған территорияның бiрлестiгi мен тұтастығы негiзiнде пайда болады. Құқық — солардың әдет-ғұрпынан құралады. Мiне, осынау жайлар мемлекеттiк құқықтық даму процесiн зерттеуге негiз және бастау болады. Содан кейiн мемлекеттiк және құқықтық құрылымдағы заңды феномендерге дейiнгi құндылықтар мен iс жүзiнде қолданылатын (қолданбалы) заңды археология және тарихи құқықтану пәндерi айналысады. Тарихтан белгiлi — құқық өзiнiң жаратылысына қарай мемлекетке қарағанда әлдеқайда көне. Оның алғашқы қауымдық құрылыстың кезiнде-ақ өзiндiк институты болды. Ең қарапайым қоғам өзiнiң iшкi және сыртқы саясатын кәдiмгi қалыпты тұрмыс-тiршiлiк арқылы қалыптастырып отырғандығы да соны айғақтайды. Кез келген адамдар бiрлестiгi ең алдымен олардың шаруашылық жағын реттеу арқылы жүргiзiлiп, өзiн қоршаған ортамен табиғаттың қатал жағдайларымен күрестерi арқылы қалыптасады.Сондықтан да құқықтың пайда болуы мемлекетке қарағанда ерте саналып, алғаш дамуының да сыры сонда. Тұтастай алғанда Қазан төңкерiсiне дейiнгi Қазақстанның саяси-құқықтық тарихы бүгiнгi күнге дейiн аз зерттелген пән болып қала бередi. Тарихи әдiлдiктi қалпына келтiру үшiн бiр кездегi патшалық Ресейдiң отарлау саясаты мен оның қазақ халқына деген көзқарасы, әрi оның хандық жүйеде дамыған мемлекеттiлiгiне жасаған қиянаты бүгiнгi қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiне сәйкес зерттелiп-зерделенуi керек. Кеңес мемлекетiнiң тоталитарлық жүйедегi жүргiзген саяси идеологиясы қазақ тарихшыларына Қазақстан тарихын терең зерттеуге мүмкiндiк бермей, ғалымдарға тосқауылдар қойды. Қазақстан Республикасының саяси егемендiк алуы ғана қазақ халқының өткенi мен оның мемлекет және құқық тарихын шынайы да шыншыл пән ретiнде оқытуға жол ашты.
Құқық алдымен материалдық объектiлерден басталады. Мысалы, алғашқы қауымдық құрылыстың өзiнде-ақ адамдардың құқықтық тұрғыда жеке меншiк мүлiктерi болған. Аңшының өз меншiгi ретiнде қару-жарағы болса, ал әйелдiң үйге деген құқығы болған. Кез келген қоғамдағы экономика мен қоғамдық қарым-қатынастардың дамуы жеке адам құқығына байланысты өрбiп, одан әрi мемлекеттiк дәрежеге дейiн көтерiледi. Оның арасында отбасылық құқықтың да орны ерекше. Мiне, осының бәрi мемлекет және құқық тарихы пәнiнiң негiзгi зерттеу объектiлерi болып табылады.
        
        1-ші тақырып. Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы курсының
пәні, әдістері
1. Мемлекет және ... ... ... пәні мен ... ... ... және ... жалпы тарихының заң пәндерінің жүйесіндегі
орны
1. Қазақстан ... ... және ... ... ... ... мемлекет және құқық тарихы — ... ... ... ... ... мемлекет және құқық тарихы
Қазақстан территориясындағы мемлекет пен ... ... ... болуын,
дамуын әрбiр тарихи кезеңге сәйкес қоғамдағы ... пен ... орны ... ... ғылымының жалпы заңдылықтарын басшылыққа ала ... ... ... ... сай ... ... мемлекет және құқық тарихы мемлекет және құқық теориясы,
мемлекет пен ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциялық құқығы тағы ... ... ... тығыз байланысты. Жалпы, Қазақстан Республикасының мемлекет
және құқық тарихының ... заң ... ... — ол мемлекеттiк
құқықтық құбылыстарды бiртұтас және бiр-бiрiмен тығыз ... әрi ... ... пән ретiнде қарастырады. Бұл пән сонымен бiрге Қазақстан
халқының пайда болуының ежелгi дәуiрiнен ... ... ... ... ... және құқықтық феномендердi уақыттық жағынан қарап
қана ... ... ... да зерттейдi. Оның уақытылығы — мемлекеттiң
пайда болуы мен бүгiнгi мемлекеттiк және құқықтық жүйесiнiң жай-күйi ... ... ... сол ... уақыттағы қазiргi мекендеген
территориясы.
Жалпы айтқанда, Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы пән
ретiнде елiмiздiң территориясын қоныстанған халықтар ... ... және оның ... ... ... ... мемлекет
тайпа қоныстанған территорияның бiрлестiгi мен тұтастығы негiзiнде пайда
болады. Құқық — ... ... ... Мiне, ... ... құқықтық даму процесiн зерттеуге негiз және бастау ... ... ... және ... құрылымдағы заңды феномендерге
дейiнгi құндылықтар мен iс жүзiнде ... ... ... және тарихи құқықтану пәндерi айналысады. Тарихтан ... ... ... ... қарай мемлекетке қарағанда әлдеқайда көне. Оның
алғашқы қауымдық құрылыстың кезiнде-ақ ... ... ... ... қоғам өзiнiң iшкi және сыртқы саясатын кәдiмгi қалыпты тұрмыс-
тiршiлiк арқылы қалыптастырып отырғандығы да соны ... Кез ... ... ең алдымен олардың шаруашылық жағын реттеу арқылы
жүргiзiлiп, өзiн қоршаған ... ... ... жағдайларымен күрестерi
арқылы қалыптасады.Сондықтан да құқықтың пайда болуы мемлекетке қарағанда
ерте саналып, алғаш ... да сыры ... ... ... Қазан
төңкерiсiне дейiнгi Қазақстанның саяси-құқықтық тарихы бүгiнгi ... ... ... пән ... қала ... ... әдiлдiктi қалпына келтiру үшiн
бiр кездегi патшалық Ресейдiң отарлау саясаты мен оның ... ... ... әрi оның ... ... ... мемлекеттiлiгiне жасаған қиянаты
бүгiнгi қазақ халқының саяси тәуелсiздiгiне сәйкес зерттелiп-зерделенуi
керек. Кеңес мемлекетiнiң тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... терең зерттеуге мүмкiндiк бермей,
ғалымдарға ... ... ... ... ... егемендiк
алуы ғана қазақ халқының өткенi мен оның мемлекет және құқық тарихын шынайы
да шыншыл пән ... ... жол ... ... ... объектiлерден басталады. Мысалы, ... ... ... ... құқықтық тұрғыда жеке меншiк
мүлiктерi болған. Аңшының өз меншiгi ретiнде қару-жарағы болса, ал әйелдiң
үйге ... ... ... Кез ... қоғамдағы экономика мен қоғамдық қарым-
қатынастардың дамуы жеке адам құқығына байланысты өрбiп, одан ... ... ... ... Оның арасында отбасылық құқықтың да
орны ерекше. Мiне, осының бәрi ... және ... ... ... ... ... болып табылады.
Кеңестiк кезеңдегi үзiп-жарып, не бұрмаланып оқытылған Қазақстан
Республикасының мемлекет және ... ... пәнi ... бiр ... ... ... ... тұтас қамтылған тарихы ретiнде оқытылуы
тиiс. Аталған ғылым саласының алдында тұрған тағы бiр ... ... ... ... ... елiмiздiң мемлекет және ... ... ... Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық
тарихы заңды бiлiм жүйесiнде өзiндiк орны бар пән. ... ... ... ... ... түсiну үшiн алдымен мемлекет және
құқық тарихының қалай, қайда, неден құралғанын, ... ... ... жөн. ... ... ... ... және құқық тарихы
пәнi болып саналатындар:
мемлекеттiк-құқықтық жүйенiң пайда болу және даму ... ... ... ... ... ... пен ... алатын орны мен рөлi;
- мемлекеттiк-құқықтық жүйе элементтерiнiң мазмұны мен формаларындағы
ерекшелiктер, ... ... ... ... ... осы тұста анықтап алатын бiр жай, ол ... ... ... ... ол ... ... және ... ретiнде өзге
институттармен тығыз қарым-қатынаста болғанына қарамай жеке қаралады.
Сонымен бiрге, олар бiр-бiрiнсiз өмiр сүре ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормаларды белгiлейдi және
реттейдi, оған рұқсат бередi. ... бұл ... ... ... ... ... ... оларды қорғайды, ал құқық ... ... ... ... нормалармен ықпал етедi де қоғамдағы саяси
қатынастарды реттейдi.
§ 2. Қазақстан Республикасының мемлекет және
құқық тарихының ... ... ... және ... ... ... барысында
қоғам тарихының дамуы және қоғамдық-экономикалық формацияның заңды ... ... мән беру ... ... күш пен ... ... дамуды анықтаудың басты айқындаушы негiзi болады. Бұл тұста бiздiң
сүйенерiмiз — экономикалық тiрек (базис) пен қоғамдық қондырма ... ... және ... ... жасайтын ықпалына назар аударып,
таптық күрес пен мемлекет және ... ... ... ... ... рөлiне көңiл бөлу.
Бiздiң елiмiзде мемлекет және құқық бүкiл әлемдегi адамзат ... ... ... ... болып, дамыды және дами бередi де.
Мемлекет және құқық тарихының пайда болуы мен дамуы қоғамның ... ... ... ... ... қарама-қайшы (антагонистiк) таптар
күресiнiң өрiс алуына байланысты болды. Алғашқы қауымдық және әлеуметтiк
топ арасындағы ... ... ... жүйелеу белгiлi бiр мемлекет
құру керектiгiне итермелейдi. Бiздiң заманымызға дейiнгi I мың ... ... ... және ... мәдениетi мен
өркениетi деген атпен ... ... ... Олар ... ... жазып қалдыруынша “скифтер” де, ал парсы мәлiметтерi бойынша
“сақтар” деген атаумен аталып, кейiн әртүрлi ... ... ... өзгерiп кете берген.
Сондықтан да Қазақстан Республикасының ... және ... ... өзiндiк зерттеу әдiстемелерi бар. Ол республика, мемлекет және
құқық тарихының қалай дамып, қандай жолдармен өрiстегенiн және оның ... даму ... ... Кез ... ... ... ... оның мақсат-мүдделерiн шешетiн принциптерi болады. Сондықтан да
мемлекет және құқық тарихын оқып, ... үшiн оны ... ... ... ... ... ... әдiстеме. Оған
диалектикалық және метафизикалық әдiстемелер жатады. Екiншi, жалпы ғылыми
әдiстемелер. Оған мемлекет және ... ... ... пен ... ... бiрге iс-әрекеттiң және құбылыстың iшкi-сыртқы қасиеттерiн
ашатын логикалық ... ... ... бiрге жалпы ғылымдық
әдiстемеге жүйелiк ... де ... ... ... ... Оған арнаулы-тарихи және арнаулы-құқықтық әдiстемелермен бiрге
тарихи-генетикалық әдiстемелер жатады. Тарихи-жүйелi зерттеп-зерделеуден
кейiнгi қол жеткiзетiн ... ... — ол ... ... ...... ... территориясын
қоныстанған халықтардың мемлекет және құқық тарихының даму ... ... өзге ... ... ... және олардың
қай дәуiрлерде өмiр сүргенiн салыстырмалы түрде анықтауға ... ... ... ... ... — мемлекет және құқық дамуының бiр-
бiрiмен сабақтастығының тарихилығында. Барлық ... және ... ... яғни ... өрiп бастау алады да, ... ... ... ... ... ... ... “уақыт үндестiгi” бiр тарихи негiзде қарастыруға ықпал
етедi. Дамудың бiрнеше жолы бар, мысалы ол баяу да бiр ... ... бiр ... емес ... ... ... тiптi
болмаса бiр кездегi ұмытылған институттар ретiнде қайта оралуы ... ... ... ... болмаған жағдайда олар үзiлiп немесе одан
ары дамуын тоқтатуы да ғажап ... ... ... жеке әдiстемелер — ол өзiнiң ... ... ... барысын, сипатын нақты оқып үйретуге
бағытталады. Объектiнi оқып-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... құрайды.
Заңды тұрмыс-тiршiлiк — әр түрлi ... ... ... ... ... пен тәлiм арқылы қалыптасып, солардың көмегiмен құқықтық
қызмет ретiнде жүзеге асады. Ал ... ... ... ... ... заңды не заңсыздық деген ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ... көзi — сот тәжiрибесiнен
өсiп-өнсе, оның бастауы - әдет-ғұрып, яғни дәстүр. Сондықтан Қазақстан
Республикасының мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... Оның басты негiзi — ... ... ... мен ... (экономикалық,
техникалық дамуы, меншiк түрi) және мемлекеттiң дамуына байланысты. ... ... атап ... ... ... мен ... үшiн ... мемлекеттiк-құқықтық түрлер (формалар) және фактiлер мен
құбылыстар.
§3. Қазақстан Республикасының ... және ... ... ... оның ... ... Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихын зерттеу
ХVIII ғасырдан берi жүргiзiлiп келедi. ... ... ... және алғашқы мемлекеттiң сипаттамасы Еуропа, оның iшiнде ... ... ... ... ... бiз ... ... П.С. Паллас, И.П.Фальк, А.Левшин еңбектерiнен анық байқаймыз.
Олардың әрқайсысы Қазақстан Республикасының мемлекет және ... ... ... ... ... Мысалы, П.Рычков қазақтардың
мемлекеттiк құрылымын нағыз “демократиялық” деумен бiрге “оларда ешқандай
да құқықтық ... және ... ... шешетiн соттар болған
жоқ” дейдi. Ал, А.Левшин болса қазақ хандығының мемлекеттiгi және ... ... ... ол оның ХVIII ... аяғы ХIХ ... ... кезеңдерiне кеңiнен тоқталады.
Сондықтан да, Қазақстан Республикасының мемлекет және ... ... ... бөлуге болады. Ол ... ... даму ... жүйелi түрде жан-жақты оқуға мүмкiндiк ашады.
1. Қазақстан ... ... және ... пайда болу
кезеңi.
1. Қазақстан көшпендiлерiнiң мемлекеттiк-құқықтық ... ... ... көшпендiлерiнiң мемлекеттiк-құқықтық жүйесiнiң
жойылуы мен дағдарысқа ұшырау кезеңi.
3. Қазақстанның Ресей және КСРО ... ... ... ... ... ... жүйесiнiң қалыптасу
кезеңi.
Әрбiр дәуiр бiрнеше кезеңге бөлiнiп, олар өзара iшкi логикалар ... ... ... ... дәуiр мемлекеттiң пайда болу себептерiнен
басталады. Өйткенi өндiретiн шаруашылық түрi пайда болып, қоғам әлеуметтiк
жiкке бөлiнедi. Бұл ... ... ... ... ... III мың
жылдықта басталған. Оның бiрiншi кезеңiн мемлекеттiң пайда болуына дейiнгi
жағдай деуге болады. Ол ... ... ... түрi ... ... жүйенiң тағы да басқа элементтерi құқықтық нысанда
пайда бола бастаған едi. ... ... ... IХ-VIII ... ... территориясында көшпелi мал шаруашылығы мен өндiргiш
күштердiң дамуына байланысты, ... ... пен ... даму ... ... ... ... Ол алғашқы мемлекеттiң негiзi болып саналады. ... ... ... дейiнгi III ғасырға дейiн созылды. Содан ... ... ... ... ... оның ... жүйесi жаңа ... ... Ол төрт ... ... ... үшеуi еуразиялық ғұн, ... (Ұлы ... ... ... ... құлдырауы мен күйреуi
кезеңiн анықтайды. Бiрiншi көшпелi ғұн империясы ... ... ... III ... ... V ... аралығындағы уақытты қамтиды. Екiншi
кезең VI ... ... ... ... ... Түрiк-ашин iрi
мемлекетiн құрайды да, оның құлдырауына дейiнгi аралықты айқындайды. Содан
кейiн қарлұқ, ... ... ... ... ... құрылып, олар
өздерiнiң тыныс-тiршiлiгiнде түркi дәстүрiн ... ... ... ... ғасырдан бастап Моңғол-қыпшақ көшпелi империясы деп аталады. Оның
негiзi — ... ... ... хан ... ... ... ... жүйе Еуразия даласында ХVI ғасырдың аяғына дейiн билiк
құрды. Моңғол империясы тарихы әдеттегiдей өркендеу, ... және ... ... Ол ... ... ... және ... мемлекеттiлiгiн өмiрге
келтiрдi. Ал соңғы төртiншi кезең ХV ... ... ХVIII ... ... ... ... ... өмiрге әкелдi. Алғашқы қазақ хандығында
қалыпты құқық пен мемлекеттiлiк ... ол хан ... ... ... әкiмшiлiк бiрлiгiн құрайды.
2-ші тақырып. Қазақстан аумағындағы алғашқы ... ... ... және ... ... қауымдық құрылыстың ыдырауы; ерекше басқару органдарының пайда
болуы - қауымдық кеңес, жоғарғы көсем және ... ... ... аумағындағы мемлекеттердің пайда болуының ерекшеліктері.
3. Сақ-массагет тайпалары. (б.ғ.д. VІІ-ІV ғғ.). ... ... ... ... ... үйсіндердің, қаңлылардың әскери – демократиялық одағы.
5. Батыс-Түрік қағанатының қалыптасуы (603 ж.) ... ... ... ... ... ертефеодалдық мемлекеті (969 ж.)
Әдетте мал шаруашылығы мен жер өңдеу iсi ... тас ... деп ... ... ... ... ерекшелiгiне сәйкес
тоқымашылық және құмыра құю iсiн ойлап ... ... әлi де ... ... ... ... ... да әлеуметтiк ұйымның негiзгi
көзi-рулық қауым болып қала бердi. Ол әлеуметтiк теңсiздiкке жол бермейтiн,
ағайындық-ұжымдық жер меншiгiне ... ... ... ... ... ... бiрнеше топтарға бөлiндi, олар жауынгер еркектер мен
әйелдер және ... ... едi. ... ... ... тобына
алмасу ерекше салттық негiзде жүргiзiлдi. Қауымның маңызды iстерi ... ... ... ... ... мен салтты, рәсiмдi жақсы
бiлетiн абыздар мен көршi қауымдастықтармен ... ... ... көсемдер бөлiнiп шықты. Қауымның қарым-қатынастары мен
тыныс-тiршiлiктерi өздерiне тән рәсiмдерi және ... ... ... ... реттелетiн.
Қазақстандағы қоғамның экономикалық базасы бiздiң заманымызға дейiнгi
III-II мыңжылдықтарда, яғни энеолит қола дәуiрiнде өзгере ... ... ... солтүстiгiнде Көкшетау облысының Ботай бекетi
жанындағы қоныспен ... ... ... ... Оған Солтүстiк
Қазақстанның далалық энеолитiн сипаттаумен ... оның ... ... және ... ... ... тайпалар қатысты. Оның
мерзiмi тарихи деректерге сүйенсек б.з.б. III-II ... ... ол бiр мың жыл ... ... болжамға саяды. Ботай
мәдениетiн алғашқы зерттеушiлердiң қатарында В.Ф.Зайберт болды. ... ... ... ... ... ... ... табылған көптеген остеологиялық (Анатомияның ... ... ... ... ... мен ... зерттейтiн бөлiмi — автор)
материалдардың басым көпшiлiгi жылқы сүйектерiмен қоса ... тур, ... аю, ... ... суыр, қоян, қабан, ... ... ... едi. Нақтылай айтқанда мысалы, Ботай қонысынан 70000 жылқының
сүйегi табылған. ... мал ... көшу ... күштердi
дамытумен бiрге алғашқы рет өнiмдердiң артуына мүмкiндiк бердi. Өндiрiстiк
айналымның күшеюi жергiлiктi тұрғындар арасында ... ... ... ... болуына мүмкiндiк ашты.
Әдетте, адамдардың баюына әкеп ... ... ... ... ... ... ерекше байыған өнiмi көп ... ... ... ... ... ... айналыспайтын
белгiлi бiр топ пайда болады. Сөйтiп қауымдастық “страта” деп ... ... ... қауымдастықтарды ғылымда “стратиланғандар” дейдi.
Алғашқы ... үш жiк ... ... шыққан болатын. Олардың бiрiншiсi
мал шаруашылығымен айналысушылар да, ал одан ... ... ... болып саналды. Сондықтан да жiкке бөлiнген қауымдастық ... ... ... ... ендi ... салт-дәстүр арқылы
реттеуге мүмкiндiк болмай қалады да, оларды бiрте-бiрте реттейтiн құқықтық
жүйе жағдайындағы iс-әрекеттер дами ... ... ... ... көршiлiк қауым келедi. Ендi қауым арасындағы байланыс туысқандық
емес экономикалық ... ... ... ... ... ... малға жеке меншiк иелiгi пайда ... Мiне, осы ... ... ... мен ... арасындағы құқықтық пайдалану ... ... ... бiр-бiрiмен көршi қауымдастықтардың әлеуметтiк-
құқықтық байланысын нығайтатын және жауларынан қорғануға толық мүмкiндiк
беретiн жаңа ... ...... ... ... оның өзiндiк әскери
басшылары, абыздары мен басқару әкiмшiлiгi өмiрге келдi. Осы ... ... ... яғни ... ... ... ерекше бiр адамдар жiгi қоғамдық
өмiрге араласа бастайды. Сондықтан да ғылымда жария билiктен мемлекеттiк
пайда болғанға ... ... ... ... ... деп
атайды. Ендеше, тайпа потестарлық бiрлестiк болып саналады. Ол ... ... ... ... ... күштi билiктiң болғанына куә болатын дерек бiздiң заманымызға
дейiнгi II мыңжылдықтың ... ... ... ... жақын жерлерден табылған алғашқы қалалардың орны ... ... ... ең ... —Арқайым,одан басқа қолөнер кәсiбi мен ... ... ... ... 20-ға жуық елдi мекендер анықталды.
Аталған дәуiрдегi Евразия кеңiстiгiн жайлаған дала жайындағы ... ... ... қала ... ... және ... ... өткен
Арқайым бекiнiстi қоныстарының ашылуы мен зерттеулерi принциптi ... ... ... ... ... ... әрi ... жобамен
салынған мәдени құрылыстардан тұратын едi.
Бiздiң заманымызға дейiнгi ХII-Х ... ... ... ... ... ... Қазақстанды шығыстан Қарасу мәдениетiн алып
келушi тайпалар қоныстанып, жергiлiктi тұрғындар негiзiнде Дәндiбай-Беғазы
мәдениетi қалыптасып, ол ... ... ... ... ... Мiне,
осындай көшi-қон жағдайында андронов-арийлықтар ... және ... ... Орта Азия арқылы Иран мен Солтүстiк Индияға алмасады. Сөйтiп
Қазақстан тұрғындарының ... ... ... ... онда ... кең етек алды. Содан ... ... iрi қара ... ... ... жылқылар мен түйелер және қойларды ... ... олар ... ... мал ... жартылай отырықшылыққа
көшедi. Бұл жаз жайлау, қыс қыстау, күз күздеуге көшу деген сөз едi. ... ... ... ... етпей қойған жоқ. Содан кейiн, қайтадан
қауымдастықтардың әлеуметтiк жiктелуi орын ... ... ... ... ... ол ... жерлеу рәсiмiнен-ақ байқалатын дәрежеге
жеттi. Оның айғағы күнi бүгiнге дейiнгi кең ... ... ... табылып жатқан алып кесенелер мен қабiрлер. Мұның бәрi айрықша
билiктiң белгiсiн көрсетедi. Жалпы, Қазақстан қоғамының қола ... ... ... ... ... оның ... элементтерi әр
түрлi тайпалар бiрлестiктерiнiң тыныс-тiршiлiгiнен көрiне ... ... 2. ... ғұн ... ... қалыптасқан алғашқы мемлекеттiк ... ... ... Бұл көшпелi тайпалар мемлекетiнiң алғашқы көрiнiсi.
Бiздiң заманымызға ... III ... ... ... ... ... ... дейiнгi Орталық Азияның кең байтақ
кеңiстiгiн мекендеген көшпелi ғұн империясы ... Олар ... ...... өзiнде-ақ алғашқы мемлекеттiк ... ... ... едi. Оларда сайланбалы түрде билiкке ие “сеңгiр”
немесе “тәңiрқұты”лауазымымен белгiлi “жоғарғы” мәртебелi басқарды ... ... ... тұрды. Ғұндардың жоғарғы билеушiсiн
қытай авторлары шанью деп атайды. Бiздiң заманымызға дейiнгi 206 жылы ... ... Мөде ... шаньюй басқарды. Мөде ... ... ... кезiнде-ақ, ол Қытайдың шекаралық аудандарына жорықтар
жасап отырды. Ол жемiссiз де ... жоқ. ... қиын да ... Мөде ... ... өзiнен әлдеқайда басым Хань әулетiн сюнну-
ғұндардың Ордостағы көшiп жүретiн жерлерiнен дәме етуден ... ... ... еттi. Хань ... Гаоцзу әйгiлi Мөде (Боғда) батырдың
бiр орталыққа бағынған ұлы ... және ... ... ... алдында тiк тұрып, онымен “тыныштық және ... ... қол ... Қол ... ... оған жыл сайын “сыйлық ретiнде” салық
төлеп тұруға да мiндеттендi. Ғұндар ... дiндi ... ... мекен-
тұрағы Орталық Азия, оның iшiнде негiзiнен ... ... ... ... ... олар мал ... ... мемлекетiнiң құрамына шығыстағы “Шығыс ху” тайпалары ... ... ... және ... және ... ... мен лауфань
секiлдi көршiлерi жойқын күйретулерден кейiн ... ... мен ... ... бiздiң дәуірімізге дейiнгi 188 жылы ... ... ... ... ... Бiздiң дәуірімізге дейiнгi 90-шы жылдары
Қытай тағы да жеңiлiске ұшырады. ... ... ... ... ... ғұн ... ... және оңтүстiк аймаққа бөлiнiп, соңғысы Қытай
империясының құрамына қосылды. Б.э. 93 жылы ғұн ... өмiр ... ендi ғұн ... ... ... келсек, билiк басында монарх
тұрды. Ол күрделi “жер мен аспаннан туылған, ай мен күн ... ... ... ... ... ... ол ... (тәңiрдiң) мейiрiмiне
ие” “Тәңiр құты” титулын иелендi. Ғұн билеушiсi қасиеттi билеушi қызметiн
атқарып қана ... ... дiн ... ... де ... ... мұра етiп қалдыруымен бiрге тақ билiгi ... ... ... ... ... ... және ... иесiн сайлау
атақты адамдар арқылы жүргiзiлетiн. Сеңгiрдiң өкiлеттiлiгi өте кең болды.
Ол ... және ... ... етiп қана қоймай, жоғарғы әскери қолбасшы және
дипломатиялық қызметтi де қоса атқарды.
Сеңгiр Си немесе Цяо (Цюлинь)руынан ... ... ... ... ... атақты үш руы Хуянь, Сюйбу, Лань рулары болды. Сеңгiр ... ... жар ... ала алатын. Аталған рулардың ... ... ... ... ... ... ... Ғұн мемлекетiнiң
шенеунiктер қызметi өте күрделi де ыңғайсыз болды. Бес ... ... тобы ... ... ... Олар ... ... князьдар”, “ұлы қолбасшылар”, “бас басқарма”, “ұлы бастықтар” ... ... ... ... ру ... ... ... лауазым иелерi
“оң” және “сол” атанып, сондай-ақ “үлкен” және ... ... ... ... ... ешқандай руға кiрмейтiн “құтты” деген топ болды.
Ғұнның ... ... 24 ... ... шенеунiк болды. Олардың
әрқайсысында 10 мыңнан 20 мыңға дейiн жауынгерi болып, олар тапсырманы ... ... ... ... ... ... ... руы көбейiп ол өзiнiң
туысқандарын белгiлi бiр қызметке қою үшiн ... ... ... ... жаңа ... пайда болды. Олар ұлы цзюй-кюй және жичжо-князь
атанды.
Оңтүстiк ғұндардың басқару жүйесiнде бiрнеше өзгерiстер болып, алғашқы
екi ... ... ... ... “төрт мүйiзге” бiрiктi. Аталған
қызметтер сеңгiрдiң туысқандарына тиесiлi едi. Одан әрi ... ... және сол ... ... және ... ... олар белгiлi рулардан
сайланды. Одан кейiнгiлер құтты ұлық және жичжо-құтты ұлық аталып, олардан
кейiнгiлер “билiк иелерi” ... соң ... ... ... ... оңтүстiк ғұндарда тақ мұрагерлерi үшiн жаңа жүйе ... ... ... жүйеде жүргiзiлетiн. Алдымен ағайындылар кезекпен басқарса, ... ... ... ... ең кiшi немерелерiнiң үлкенi ... 24 ... ... шенеунiктер iстi тиянақты атқару үшiн өздерiне
мыңбасы, жүзбасы, ... ... ... тағайындап, олар әлеуметтiк
және әскери мiндеттi атқарды. Ғұндардың басқару жүйесiндегi ең басты орынды
алатын бiр жылда екi рет ... ... ... болды. Онда дiни
рәсiмдер мен мемлекеттiк iс ... ... ... ... ... атқаратын рөлi ерекше болып, құдай жолындағы билiктiң рөлiн
қуаттап қолдайтын. Әрбiр күз сайын шенеунiктер мен ... ... ... көшпелi қауымдастық өкiлдерi жиналып, өзiнше ерекше бiр «халық
санағын және мал “тексеруiн” ... ... ... мен ... келсек, оның құрамына
ғұндардан басқа Орталық Азия аймағындағы ... ... ... ... ... айналысатын аймақтағылар ... ... ... ... ол күзетшiлермен қорғалатын. Территорияның
тұтастығы мен ... ... жүйе ... Мөде ... ... ... ... соғыстан бас тарту үшiн кез келген жердiң бiр пұшпағы
жат ... ... деп ... ... шенеунiктiң басы кесiлдi. Мөде “жер
мемлекеттiң негiзi, ол ешкiмге берiлмеу керек” ... ... ... ... ғұндар санасында мемлекет пен оның территориясының қалыптасуы
ерекше орын алды.
Империя батыс және ... — қос ... ... ... оны ... басшылар”
басқарды. Оның әрбiр қанаты әскери бiрлестiктерге бөлiнiп, ... ... ... алынған территорияларда жергiлiктi жерден
әскербасылар тағайындалып, олар салық ... ... ... ... ғұн ... ... ... “бiр үйдi құрады”. Яғни, ол
бiр мемлекет деген сөз.
Ғұндардың салық салу ... ... ... тым аз. Мөденiң басқару
кезiнде халықтан алған малдар мен мүлiктер санағын жүргiзетiн арнаулы кiтап
болды. Содан отырықшы және ғұн ... ... ... ... ... ... ... Салықты уақтысында төлемегендердiң әйелi
мен балалары алынды. Ғұн мемлекетiнiң шығыс ... ... ... және қой, тағы да ... ... терiлерiн салық ретiнде төлеп отырды.
Басқарудың тағы бiр жүйесi ол ... ... ... ... орталығына көшiрiп әкелiп сiңiстiрiп жiберу едi. Салық жинаумен
“әскербасылар” және “наместниктер” ... ... ... ... ... қатаң қадағалап, сауда иелерiнен баж салығын алып ... ... ... мен халықаралық құқық субъектiлiгi. Бiздiң
çàìàíûìûç¹à дейiнгi 206 жылдан ... ... ... 47 ... ... ... өз егемендiгi мен тәуелсiздiгiн өзiнiң территориясында нық
жүргiзiп және оны ... ... да ... бiлдi. Ғұндардың
мемлекеттiк идеологиясы бойынша сеңгiр Аспан өкiлi болып саналып, ол “бүкiл
халықтарға патшалық ете ... және ол ... ... ... үстiнде
соғысу бiздiң мәртебемiз, сондықтан да бiз ... ... ... - ... ғұн ... өзiнiң сеңгiрiне.
Ғұндардың құқықтық жүйесi. Күрделi мемлекеттiк жүйенiң ... ... ... реттеудiң пайда болуына мүмкiндiк ашты. Ғұндардың құқықтық
негiзiнiң көзi әдет-ғұрып болды. Қытай жазбаларына ... ... ... және ... ... едi. Сот 10 күн ... созылып,
қамауда отырғандардың саны оннан аспайтын. Күрделi қылмыс жасағандарға өлiм
жазасы кесiлiп, ұрлық ... ... ... ... жағымсыз
iс-әрекеттер еткендердiң жүзiнде iз қалдырылды. Сонымен бiрге ... не ... ... ... ... ... ... да
Мөде сеңгiр шығарған кодекс бойынша әскери тәртiптi бұзғандар мен әскери
қызметтерден бас ... өлiм ... ... Ал ... ... ... ... бәрiне тән қасиеттер болды. Мысалы, ... ... жеке ... ... қауым меншiгi, әскери-потестарлық
бiрлестiктер мен мемлекет ... ... 2. ... және ... ... ... пайда болуы Қазақстан территориясында басқа да дамыған
мемлекеттiк-құқықтық жүйелердiң пайда болуына себепкер болды. ... ... ... ... кең етек ... Солардың қатарына үйсiндер мен
қаңлылардың мемлекетi жатады. Үйсiндер алғашқы кездерi бiздiң дәуірімізге
дейiнгi III ғасырда ... ... ... ... едi. Егер VIII ғасыр
шежiресiне жүгiнсек, онда Бесбалықты “Усун князiнiң ... ... ... ... шегi Бесбалық екен. Олар ғұндардың соққысына
ұшырап, ақыры ... ... ... ... ... ... ... жақтағы (шекараны) қабырғаны қадағалау” ... ... ... ... ... ... ... жайлады.
Жалпы, үйсiндер туралы алғашқы хабарлар б.з.б. II ғасырдың ... ... Ал ... ... ... бар деректерге қарағанда олар Жетiсу
өңiрiмен бiрге одан да ... кең ... ... алып ... Жетiсуға
Үйсiндер Орталық Азияның түкпiрiндегi Дұнхуаң және Чилан тауы аралығынан
б.з.д. II ... ... 160 ... ... келген деген де дерек бар.Көне
Қытай жазбаларының бiрi ... ... ... Жаң ... ... үйсiндердiң ханы күнму(күнби)” деп аталған. Үйсiндер ... ... ... ... деген де дерек бар.Мысалы, “Күнмудың
әкесi ... би ... ... мен ... ... Ұлы ... әрi ... отырған кiшi мемлекеттiң иесi” деген де дерек
кездесiп қалады. Ұлы ... ... ... ... III-II ғасырларда
Чилан мен Дунхуан аралығын мекендеген ... ... ... ... ... ... ... дейiн өзiнiң нақты дәйектемесiн таба
алмай, ол ... ... ... жазбаларынан ғана бiзге мәлiм болып
отыр. Оның қазiргi айтылуы қазақ этнонимдерiнiң бiрi — Ұлы жүз қазақтарының
басты ... ... ... ... тайпаның өзiн атайтынындай “үйсiн”
сөзiне сәйкес келедi. Соған ... ... ... ... Орта Азия ... ... асиан этнонимi деп бiлуге бейiм
Бiздiң эрамызға дейiнгi 177 жылы ... ... ... ... ... болды. Оның тұрғындарының басым көпшiлiгiн жоңғар және Шығыс
Қазақстан, Жетiсу ... ... ... ... Бiздiң
дәуірімізге дейiнгi II ғасырдың ортасының өзiнде-ақ ... ... ... ... ... ... бiздiң дәуірімізге дейiнгi 53 жылы
үйсiндердiң ... ... ... қаңлы мемлекетi жөнiнде дерек өте ... тiптi аз ... ... Қаңлылар б.э.д. III ғасырдын бастап Сырдарияның орта ... ... ... ... ... Ташкенттен Хорезмге дейiнгi
аралықтағы елдi мекендер қараған. Қаңлы мемлекетiнiң астанасы-Битянь қаласы
Сырдарияның орта шенiнде ... ... ... ... ... ... орын алады. Өйткенi, ол ежелгi қазақ жерiнде алғашқы
мемлекеттiк құрылым қалыптастырып, ... ... пен ... ... ... II-I ... ... Қаңлылар алып мемлекетке айналып, ол
туралы “Сұй патшалығының тарихы. Батыс өңiр ... ... ... ... 120 мың үй, 600 мың жан ... 120 мың әскерi ... ... ... ... елшi ... сауда-саттық, дипломатиялық қарым-
қатынаста болады. Қаңлылардың негiзгi шаруашылығы мал шаруашылығы ... ... ... ол ... ... ... III ғасырда пайда
болған. Олар жергiлiктi дахо-массагеттер мен ... ... Бiр ... ... ... ... ... қоныс тепкен Қаңлы
мемлекетiн қытай деректерiнде “Кангюй” , “Қанғар” , ... ... да, бiз сол ... байланысты тарихи деректердi азды-
көптiлiгiне қарамай барынша пайдалануға ұмтылдық.
Қытай деректерiнiң ендiгi бiр ... яғни ... ... өңiр ... ... олардың ханы Ұлы иозылардың уын
руынан шыққан деп жазады. Ал ... ... ... ... Жаұу ... ... ... толықтырылады.Сонымен бiрге
оларды ғұндар талқандап, содан кейiн қаңлылар батысқа ... ... ... ... ... ... басында Күнбек (Күнби) —
“ұлы билеушi” дәрежесiн алған ... ... ... тақ ... рәсiмi
мұрагерлiк арқылы жүргiзiлдi. Сонымен бiрге күнбектер(Күнбилер) өзiнiң атақ-
дәрежесiне “би-князь” дәрежесiн де қосып алды. Бiздiң дәуірімізге ... жылы ... ... ... ... ... ... егемендi Ұлы
күнбек және Кiшi күнбек пайда болды. Сонымен бiрге жоғары билеушiмен ... ... ... ... 3. ... ... қағанаты және оның құқықтық жүйесі
V ғасырда ... ... ... ғұн ... Алтай
территориясына көшiп, жужандардың құрамына кiредi. Мiне, осы бiрлестiк
“Түрiк” атын ... ... ... ... рет ... ... ... 551 жылы түрiктер жужань билiгiнен құтылу үшiн ... 552 жылы ... ... ... ... ... ... жаңа
түрiк империясының өмiрге келгенiн заңды түрде мәлiмдейдi. ... ... 60-70 ... ... ... мен Қара ... ... Еуразия
даласын жайлаған жартылай көшпендi және көшпендi бiрлестiктердiң барлығы
сол түрiк қағанатына бағынды. Ал, 603 жылы ол ... және ... ... ... ... Батыс түрiк қағанаты қазiргi Қазақстан, Орта Азия,
Шығыс Түркiстанның ... ... ... Батыс түрiк қағанатының
орталығы Суяб ... ... ... ... қағанаты аталған бөлiнуге қарамай
Шығыс түрiк қағанатына едәуiр дәрежеде саяси тәуелдiлiкте ... ... ... ... ... руы — ашиналардың қолында едi. Батыс түрiк
мемлекетiнiң бiрiншi басшысы-қаған, жоғарғы билеушi, ... ... ... Ол бүкiл қағанатты биледi. Сонымен бiрге оның билiгiне ... та ... Ал оның ... бөлiгi жалпы қағанға бағынатын Ябгу-
қаған ... ... ... болды.
Қағанаттағы билiктiң негiзгi бастауы көк Тәңiрi едi. Ол құт ... ... ... өзi ... жаралған, Тәңiрге ұқсаған” деген
ұғымнан шыққан болатын. Түрiк қағанатында тақ ... ... ... Ол ... ... ... ... жүйемен толықтырылған
болатын. Жаңа тәртiп бойынша тақ мұрагерлiгiн әкесi баласына ... ... және ... ... бiрi кiшi ... ... ... Кезек күткен тақ иегерлерi удельдiк билiктi бөлiскен
кездерiнде таққа қайсысының жақындығына байланысты ... Жаңа ... ... ... ... ... ... iлгерi жылжып, ханзадалар
жаңа удельдердi иелендi. Ол жаңа мәртебеге (статусқа) сай болды.
Шығыс және Батыс түрiк қағанатының басқару жүйелерiнде ... ... ... ... ... ... ... шенеунiктер қатарына
келсек; қағаннан кейiнгi екiншi адам ұлық болып, ал жоғарғы лауазымдылар
шад және ... ... ... ... ... ... тегiн дәрежесiн
алды. Сот қызметiн бұйрықтар мен тархандар атқарды. Ал ... ... ... еркiндер мен шоралар басшылығы болды. Кейiн әрбiр
әскери әкiмшiлiк бiрлестiгiне ябғу қағанның өкiлдерi болып ... ... ... ... ақсүйектер сословиесiнiң басты тiрегi
болған тайпа бастықтары бектер деп ... ... ... Орта ... ... ... өз ... сақтап, олардың басым көпшiлiгi
қағанға бағынатын қаңлы династиясынан болды. VIII ғасырда әрбiр князьдiкке
қаған наместнигi тұдындар сайланды.
Түрiк ... ... ... ... ... жылы ... қағанаты өзiнше жеке мемлекет болып, кейiн Батыс-Түрiк
қағанаты ... ... ... Оны ашин ... ... ... ... кейiнгi екiншi адам ұлық деп аталды. Қалған шенеунiктер санаттық
қағанатының басқару ... ... Ол ... ... ... қағанаты аталса да, сол басқару жүйесi сақталып қалды. Ал, түргеш
қағанаты ашин династиясын алмастырған ... ... ... және Оңтүстiк Қазақстан территориясында билiк
құрған Қарлұқтардың басқару жүйесiнiң желiсi қарапайым ... ... ... ... ... ... ... оң ябғу немесе
жабғу лауазымын алды. 746 жылы қара қарлұқтардың жабғысы ... ... ие ... 756 жылы ... ... ысырып шығарды. Қарлұқ
мемлекетiне кiретiн жеке билiк иелерi өзiндiк еркiндiкке ие ... ... ... ... және ... да ... ие ... көшпелi түркi қағанатының ел ... ... ... жүйеге
негiзделген. Олар қағанатты тардуш (оң қанат), төлес (сол қанат) және
iчрекi ... деп үшке ... Бұл жүйе ... ... (icyuz ~~ ... ... орталық, сыртоғуз (оң және сол қанат) болып ... ... ... ... бөлек мемлекет болған кезде скиф-патша
(хан тұқымы), скиф-көшпелiлер (мал шаруашылығындағылар), скиф-жер жыртушы
(егiншi) деп ... ... арғы ... Тарғытайдан да үшеу (Липоксой,
Арпоксой~, Êîëîêñîé~), ал Гераклдiң үш ұлы ... ... ... ... Скиф ... тағы да ... Хуннулар да осы үш құрылымды
пайдаланған. Олар да батыс, ... ... және ... ... келедi.
Түрiк қағанатының территориялық және әкiмшiлiк бөлiнуi. Жоғарыда ... ... ... ... және Батыс қағанаты болып екiге бөлiндi.
Егер тұтастай ... ... елi ... батыс бөлшегi, яғни Батыс Түрiк
қағанаты “он оқ” елi ... Оның олай ... ... сыры — ... ел ... он ... — он оққа бөлiнуiнен едi.
Суябтан батысқа қарай бiрiккен бес аймақ оң қанат болып-он шад аталса, ... ... бес ... дулу ... ... ... жатқан шекара Iле өзенi
едi. Түрiк қағанатына бағынған Жетiсу мен Орта Азиядағы қалалар бұрынғы
басқару ... ... ... ... ... кейiн Батыс Түрiк қағанатының екi қанаты Қытайдың
екi наместниктiлiгiне ... ... ... ... ... кейiн Түргеш
қағанаты өз империясын жаңадан ... ... ... жүйесi
өзгердi. Үшелiк қаған VIII ғасырдың басында мемлекеттi әр ... ... бар 20 ... ... Ол ... (түтүк) деп аталды. Аталған
аймаққа қоныстанғандарды ешқандай тайпаға не ... ... ... ... ... емес, саяси тұрғыдан бiрiккен едi. Өйткенi, Батыс
Түрiк қағанаты соғыс кезiнде бiр ... яғни 10 мың ... ... ... ... ... басқарды. Осыған қарамай түрiк дәуiрiне дейiнгi
тайпалар бiрлестiгi кей ... ... ... аймақтар құрамына
кiрдi. Он оқ бiрлестiгiмен бiрге Түрiк ... ... ... ендi. Ол өзiне орта азиялық Соғды князьдығы мен өзiне тәуелдi
көшпелi ... ... VIII ... ... ... бiр
орталыққа бағынған билiктiң әлсiреуiне байланысты оның ... ... да ... ... ... ... тәуелсiз
иелiктегi қалалық аймақтар мен ... ... ... ... ... бiр ... ... iрi қалалар болған удельдiктер жүйесi
кеңiнен ... VIII ... ... ... ... байланысты Түрiк
қағанатының әкiмшiлiк құрылымына едәуiр жаңалықтар енгiзiлдi.
Батыс Түрiк қағанатындағы ... ... ... ... ... ... Қытайдың императорлық әулетiнiң әскери-саяси әрекеттерi
қаған билiгiн әлсiретiп, тiптi бертiн келе оның атының өшiп ... ... ... ... Баға-тархан (мөге-даган) деген атағы бар ... ... ... ... болды. Мұның бәрi бiр кездегi “Он ... ... ... ... ... ... ... өз қимыл-
әрекеттерi арқылы мiнез көрсете бастауларынан едi. 694 жылы таққа отырған
Ашина Туйцзы тибеттiктермен ... ... ... ... ... қатты
қарсылық ұйымдастырып Жетiсудағы Нұзұқ-Еркiн, түргеш Чықан және ... ... ... ... Суяб ... ... деген де шежiрелерде жазбалар бар.
Аталған аймақтың халқын басу үшiн түрiк Хусэлоның бастауымен әскери күш
ұйымдастырылып, үлкен жорыққа әзiрленедi. Бiрақ ол ... ... ... деген атағы бар Үшлiк (Учжилэ) бастаған түркештер
едi. Қағанаттың сол қанатының құрамына кiрiп, халқы көп ... ... ... Шу-Iле қос өзенi аралындағы кең байтақ алқапты алып жатты.
Сонымен бiрге олар Жетiсу керуен жолдарының көбiн өз ... ... ... ... ... ... аймақта артып қана қоймай,
оларға ... ... саны да арта ... Үшлiк өздерi иеленген
жерлерде әрқайсысы 7000 адамнан 20 түтiктiк құрды. ... ... ... өз ... ... ... оны Үлкен орда деп атады. Сонымен
бiрге Күнгiт қаласында оның Кiшi ордасы да болды.
§3. Оғыз мемлекетi
VIII ... ... ... ... теле ... Жетiсу территориясына
ауып келiп, кейiн қарлұқтардың қысымымен Батысқа қарай кангрестердiң ... ... ... (кангрестер — византия жазбалары бойынша)
Сырдария бойындағы қалалар мен оазистердi барынша ... ... ... оғыздар мен қарлұқтардың бiрiккен күштерi арқылы ол қарсылықты
күйреттi.
Қаңлылардың отырықшылық жермен ... ... ... өз ... жоғалтып, жаңадан қалыптасқан оғыз мемлекетiнiң бiр
бөлшегi болып ...... ... ... ... өзенiнiң
жоғарғы жақтарын жайласа, ал оғыздар оның орта және ... ... Ал ... ... ... тобы ... ... жылжып Волга
мен Орал өзендерiнiң бойларын жайлап, кейiн ... ... ... ... ... оғыздар болса, өздерi жаулап алған территорияларда өздерiнiң басқару
аппаратын құрып, бiрте-бiрте Иран тiлдi ... ел ... ... пен жаңа ... құрайды. Олардың көшпелi билiк салаларын түрiк
тiлдiлер басқарды. Сырдарияның төменгi жағындағы далалық ... ... оғыз ... қарамағындағы жаңа мемлекеттiң басын
бiрiктiрген Янгикент (Жаңакент) немесе Жаңа ... ... ... ... ... ... ... (ябгу) атақ дәрежесi бар
билеушiлер иелендi. Оғыз жабғуларының “күл-еркiндер” ... ... ... ... олар ақыл-кеңес берiп ... ... ... ... ... ... Жалпы билеушiлер кеңестерде сайланды. ... ... ... деп ... ... ... алған территорияларын асқан жылдамдықпен
кеңейте бастады. IХ ғасырдың орта шенiнiң өзiнде Арал мен ... ... ... бақылауға алып, Хорезмдi, сосын Орал өзенi
бойындағы печенегтердi ... арғы ... ... Х ... ... ... ... Едiл (Волга) өзенiне дейiн жаулап ... оғыз ... ... қоғамдық және мемлекеттiк құрылымы. Оғыз ... екi ... ... Олардың бiрiншiсi отырықшылықпен
айналысқан қауым болды. Олардың әкiмшiлiк жоғарғы билiктерiн ... ... Ал ... ... шаруашылықтармен айналысқандар едi.
Оғыздар 24 тайпадан құралды, бұзұқтар және ұшұқтар деген екi ... ... ... 12 ... ... олар ... ... Ал “бой”
болса, өз кезеңiнде “оба” — ру және ...... деп ... Оғыздар
бұған қоса ұрұғтар мен аймақтарға ... ... ... ... мен ... ... атақты тұқымдар мен әулеттер ... ... ... ... ... топтарға бөлiндi. Көпшiлiк топты
құрайтын еркiн көшпендiлердi ... (эры) — ... ... Олар өз
билiктерi өзiнде, арнаулы өз шаруашылықтары бар ... ... ... ... ... ... өздерiнiң шаруашылықтары жоқ қоғамдық
қатынастардан тыс ... ... және ... тобы ... ... (ятуки) — жерге иелiк ететiн, жер шаруашылығымен айналысатын
өзiндiк қоғамдық құрылымы бар ... ... ... ... ... бектер, яғни ру ақсақалдары мен байлар, ... ... ... ... ... ... Жоғарғы мемлекеттiк институттарды
жабғу, хандар мен ел билерi басқарды. Соңғы екi лауазым дәрежесiн алу ... ... ... жоқ ... Олар ... ... ғана басқарды.
Барлық ерiктi бектер, ерлер мен ... ... ... өз ... ұстады. Олар өздерiнiң атқаратын қызметтерiне сай “гулямдар” және
“чакирлар” (күзетшiлер) болып бөлiндi.
“Оғыз” ежелгi түрiк ... одақ ... ... ... теле ... одағы “түрiк елi” деген екiншi қағанатты ... 24 ... да көп ... Оғыз ... ол ... қарлұқ,
ұйғыр басмылдар немесе басқа этностар ... бек, ... ... ... едi. Бiрлестiктiң негiзгi саяси жағдайларын осы топ билеп
төстедi. Ал ... ... ... және ... ... ... ... бiрiктiрушi күшке ие болумен бiрге әскерлердi басқарып, би
жоғарғы төрешiлер қызметiн атқарды. Бектер ... ... қана ... ... ... ... ... жекелеген облыстарда билiк
жүргiздi. Мемлекеттiк қызметтегi әр түрлi ... ... ... дейтiн. Олар бектердiң бегi атанып, мемлекеттiк әскерлердiң оң
және сол қанаттарын ... ... ... ... ... ... жан-
жақты көрсеткен адам ... ... ... ... ... ... бұйрық берiп, жазалауға құқы болды. Ал, соғыс кезiнде
оның билiгi кеңiнен болатын. Жабғудың негiзгi ... ... ... ... ... ... шығарушы билiк “қандас” (кандаш) — халық жиынында болды. Олар жаңа
жабғуды сайлауға, сондай-ақ мемлекеттiк шешiмдердi және ... мәнi ... ... ... ... Сонымен бiрге жабғудың жанынан құралған
кеңестiң рөлiн атқарды.
Сарай ... ... ... ... тақ мұрагерi — инал болды,
иналды бағып қағатын — атабектер, сонымен бiрге ... ... ... ... орын ... ... ... жабғуының нақты билiгi шектеулi болды және бүкiл
оғыз жерiне жүрмейтiн. Оғыздар ... ... және ... ... ... ... ғана ... билiкке ие шаруашылықтар тобында болды.
Елдiң iшкi жағдайының күрделенуiне бiрден бiр ... ... жай, ол ... дiнiнiң тарала бастауы едi. Ал ендi оғыздардың бiр тобы ... ... ... ... ... ХI ... ... оғыздар үлкен үш
топқа бөлiндi. Батыс Қазақстан оғыздары орталықтан бөлек ... оны ... ... ... Бұл ... ... iзденiстен кейiн
байқалғаны исламның белгiлерi аз ... ... ... ... және олардың қыпшақтан жеңiлуi — ... Русь және ... ... ... етедi. Ал оғыздардың исламды алғаш қабылдаған
тайпалар ... ... ... ... қозғалысымен бiрiгiп
Жаңакенттегi тақ таласына араласты. Ал ендi, ... ... ... ... қоршағандар мен тайпалар тақты қолдай ... ... ... ... қабылдады. Сөйтiп, бұрынғы атақ-дәреже ... ... ... ... ... Салжұқтармен болған
шайқаста көне династияның өкiлi сұлтан Шахмәлiк қайтыс ... ... ... ... дiнiн ... ... мен ... солай атаған)
қыпшақтардан күйрей ... Ал, 1142 жылы ... ... ... ... ... ... төменгi жағында жаңадан құралған қараханид Хорезм
шахы мемлекетi мен қыпшақтар бұрынғы оғыз территориясын бөлiп ... ... аман ... ... ... ... ... кiрдi.
§4. Қарахан мемлекетi
Х ғасырда Еуразия картасында жаңа мемлекеттiк құрылым пайда болды. Оның
саяси және құқықтық жүйесiнде түрiк және жаңа мұсылмандық элементтерi ... ... ... едi. Бұл ... ... ... өңiрiн мекендеген қарлұқ бiрлестiгiнiң негiзiнде қалыптасты. Ол
ғылым тiлiмен айтқанда ... ... деп ... Бұл ... 840 жылы ... ... ... қарлұқтық Бiлге-Күл Қадыр-хан
жабғы болатын. Ол Жетiсу аумағы және Қашқардың бiр бөлiгiнде әлеуметтiк-
қоғамдық ... ... ... ... мемлекеттедiң әлеуметтiк-
қоғамдық және саяси институттарын бойына табиғи түрде жинақтаған ... Оның ... ... 969 жылы ... дiнiн ... оны
мемлекеттiк дiн ретiнде жариялайды. Жаңа мемлекеттiк жүйе қалыптасады да,
Қарахан мемлекетiнiң ... ... ... ... ... болып
есептелiп, ол Тамгач-хан, Арслан Қарахан ... ... ... ... Одан ... ... ... билiк басқышы жеке
удельдiктердi билеушiлер — Арслан-хан, Боғра-хан немесе ... ... деп ... ... ... ... билiк жүргiзушi
династиялардың өкiлдерiнiң ... ... Олар ... ... ... удельдiк хандар мен жоғарғы билiктегiлердiң арасын байланыстырушы ұлұг-
хаджиб, әскери ... - ... ... ... ... — халиф,
бас төрешi — қазы жоғарғы шенеунiктер — ... ... ... торғұл, чигир,
инанчбек, сагун, йиркан, йига болды.
Келесi мемлекеттiк аппарат басшылықтарында ... ... ... ... ... бесiншi категориядағы
шенеунiктер қатарына сюбашы, ... ... ... ... ... ... Жалпы, барлық шенеунiктердiң тұтастай атын тапұқшы
дейтiн.
Қарахан мемлекетiнiң аппаратында кеңселiк (канцелярия) жүйе — ... ол ... ... ... ... ... едi. Барлығы
10 диван болған. Бiрiншi — уәзiр диваны, екiншi — қазынашы диваны, үшiншi —
мустафи ... ... ... ... ...... iстер диваны,
бесiншi — гвардия басшылары диваны, алтыншы — қазынаның кiрiсi мен шығысын
бақылайтын, сонан соң ... да ... ... ... ... диван, жетiншi — дiн дәстүрi мен рәсiмдердi сақтайтын қолөнер
бұйымдары ... ... және ... ... ... сегiзiншi — дiни ... ... ... ... мен ... ... ... — пошта бастығы диваны,
оныншы — жергiлiктi билiк иелерiн қадағалайтын ... ... ... ... ... елшi ... яғни ел басы, тағы
сондай ел басшылары көшпелi ... ... ... Ал ... ... ... ауылдық және қалалық
басшылар — хакiмдер мен ... және ... ... едi.
ХII ғасырдың алғашқы жартысында Жетiсу территориясы қара ... ... Олар ... ... ... жататын. Соған қарамай
мемлекеттiк басқару жүйесiнде үлкен өзгерiстер бола қойған жоқ. ... ... ... ... деп ... ... тегiндер және
жергiлiктi билеушiлер өздерiнiң билiктерiн сақтап ... ... ... жүйесi удельдiк жүйелер басшылығымен айқындалатын.
Ол қарлұқтардан мұра боп ... едi. ... екi ... ... ... ... және Шығыс Түркiстан территориясын алып жатты. ... ... Орда ... ... ... Ал ... иелiгi болса
Сырдария мен Амудария өзендерiнiң ... ... оның ... ... ... ... Өзара қырқыстардан кейiн 1040 жылы аталған
мемлекет күйреп, шығыс және ... ... ... Олар бiр-бiрiне
тәуелсiз едi.
Мемлекет бiрнеше iрi және ... ... ... оны ... ... ... Iрi шығыс қағанатының орталығы Баласағұн болып, оны
Қараханның өзi ... Ал ... бен ... ... хан ... ... ... iлектер) билiк еттi. Бұл удельдiктер ұсақ иелiктерге ... ... ... iшкi және сыртқы саясатын жүргiзуде тәуелсiз
болды. “Iлек” хан ... ... ... ... ... ... органдарын
қайталаушы өз әскерi болып, өз атынан тиындар ... ... мен ... және ел ... ... де кең едi. ... олар өздерiнен жоғары билiк иелерiне бағынбай, өздi-өздерiмен
де қарулы қақтығыстарға ... ... ... ... мемлекетiндегi
мемлекеттiк жүйе бюрократтық аппараттың дамуымен ... ... ... ... ... ... де ... ұшырап
және әкiмшiлiк бөлшектерi автономияландыруға әкеп ... Мiне, ... ... ... ... ХII ... ... билеген Гурхан әкiмшiлiк жүйесiнде Жетiсудағы билiк оншалықты
өзгере қойған жоқ. ... ... ... билiктерiне өз адамдарын
қоймастан бұрынғы билеушiлердi орындарында ... ... ... Жетiсудағы мемлекет жүйесiнен тыс тұрды. Қарақытай билеушiлерi мен
жергiлiктi удель хандарының арасын байланыстырушылар ... ... ... iрi ... мен ... ... олардың мiндетi
салықтар жинап, оны ордаға жеткiзу едi.
Қарахан ... ... мен ... ... ... Күл Қадыр хан иеленген қаған дәрежесi ... ... ... ... ... Қарахандықтардың исламды
қабылдауы оларды халықаралық құқық жүйесiне ... Ол ... едi. ... ... ... мемлекетi Саманид, Сельжук, Газневи
державаларымен байланыс ... ... ол ... ... мен ... ... емес халықтармен қақтығыстарға барды.
Қарахан мемлекетiнiң қаржы және салық жүйесi дұрыс жолға ... ... ... ... мен ... ... iлiктер)
ордаларында салық жинауға жауап беретiн шенеунiктер — мұстауфалар болды.
Ал ... ... ... ... яғни ... ... бiрiн салыққа
жинайтын. Ұсталар мен көпестер сауда құқына ие болу үшiн салық төлейтiн.
Қарахан мемлекетiнiң ... ... ... — ол Ихта институты
болды. Жеке тұлғаларға мемлекет беретiн салық жинау құқы ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде ихтадарлықтарға
салық мөлшерiн көтеруге рұқсат берiлмейтiн немесе Ихтал тұрғындарына қысым
жасамайтын. ... ... ... ... ... ... ... Ихтаның кең тараған формасы ихтат-и-хашам - әскери
ихта, яғни ихтадерлерге әскери қызмет кезiнде ... ... ... Ихта институтын қысқартып, салық жүйесiн ... ... ... ... жаңа ... үй басына бiр динардан
төлейтiн ... ... ... мен ... ... ... ... ортасында салық саясаты күрделенiп, қарақытайлар өздерiне қарайтын
тұрғындарды қатты қыспаққа ... ... ... ... күштеп
көшiрiлдi. Ол жер салығы “харадж” салығын ... Бұл ... ... ... ... ... мемлекетiнiң әлсiреп, ақыры
оның күйреуiне әкеп соқты.
Қазақстандағы құқықтың даму барысында Х ғасыр ... бiр ... ... ... ... ... және ... Қазақстан өңiрлерiнде
жаңа құқықтық жүйе мұсылмандық немесе шариғат қалыптасады. Шариғат — ... ... әрi ... ... мен қағидалары болып саналады.
Құқықтың негiзгi көзi — Құран мен Сунна. Шариғат бойынша құқықтың төрт түрi
болды. Бiрiншi, әрбiр адам ... етiп, ... Алла ... ... тұлға құқығы, үшiншi, айналадағы адамдар құқығы, ... ... ... ... ... Бұл ... негiзi. Мұсылман құқығында
бiрнеше құқықтық мектептер немесе мазхабтар болды. Қазақстанда ... ... ... ... ... “Имам Ағзам” деп атайтын Әбу
Ханифа мазһабы) кеңiнен тарады. Оларға адатты (әдеттi) ... ... Ол ... ... ... кедергi жасамайтын. Фикх
саласындағы басты бедел болып саналатын адам муфти ... ... ... атқарды. Мұсылмандық құқықтың енуi ... ... ... едi. Бұл ... ... ... кезеңi болды. Сол кездегi
мәдениет пен ғылымның, ... ... ... ... өстi. ... бұл ... дiни идеялар мен iс-әрекеттердiң жиынтығы ғана ... ... ... философиялық құқықты сiңiрген философиялық жүйе
болып ... ... ... алғашқы рет осылайша ғылымға айналды.
Осылайша, Х-ХII ғасырларда мемлекет және құқық ... ... ... ұшырап, Орталық Азия дәстүрiмен Алдыңғы Азиялық жаңартулар
арқылы түркi-мұсылман мемлекетiнiң құқықтық ... ... ... ... мен қыпшақ хандығы
IХ ғасырда бiрнеше тәуелсiз мемлекеттер пайда болып, олардың мемлекеттiк
жүйелерiнде Орталық Азия және жергiлiктi жерлердiң дәстүрлерi араласып, бiр-
бiрiмен кiрiгiп ... Бұл ... ... мен ... ... едi.
Солтүстiк, Орталық және Батыс Қазақстан аймақтарын ... ... ... ... ... ие ... ең күштiсi
Қимақ қағанаты болды. 656 жылы ... ... ... ... ... ... ... кимек) тайпасы басшысының “шад-түрiк” ... ... және ... ... атақтар түрiктерге кеңiнен таныс, ол
ертедегi руналық жазбаларда да бар. 840 жылдан ... оның ... ... ... атақ алды. Х ғасырдың басында Қимақ мемлекетiнiң күшеюi
және оның құрамына өзге де түрiк халқының қосылуына байланысты ... ... деп ... бастады.Қаған-хандардың ханы деген мағынаны бiлдiредi.
Бiзге жеткен кейбiр құндылықтарға қарағанда онда он екi ... ... ... олар ... ... әрi өзiнше саяси мәселелердi шеше алатын
билiкке ие болған. Сондай-ақ, араб ... ... ... ... — хаджибтер және уәзiрлер болған ... Ал ... ... ... ... ... ... хан немесе ұлы
хан билеген. Билiк мұра ретiнде атадан ... ... ... ... хан ... ... Оның басты қызметi хан (мемлекет)
мүлiктерiне және әскерге иелiк ету едi. Хан әскери және ... ... ... ... ... кеңесшiлерi арқылы билiк жүргiздi.
Ханның тұрағы Орда деп аталды. Ханнан басқа қыпшақтардың басын бiрiктiретiн
iрi-iрi ... ...... ... және ... югурлер
болды. Сондай-ақ, қыпшақ ханының ... ... ... ... Ал, ... ... төрт облысқа және он екi ... ... ... ... төмендегiдей салалап белгiлейдi. Бiрiншi, Йагсун-
Йасу Ешiм мен ... ... ... ... ... ... батысқа қарай
жайлаған жерлер. Осы жерде қағанаттың орталығы және оның жаңа және ескi екi
астанасы болды. Екiншi, Қырқырхан-Шығыс және ... ... ... бастап Балқаш пен Алакөл өзендерiне дейiнгi ... ... ... ... таулары қосылады. Үшiншi, ... ... ... ... Шу және ... өзендерiнiң
төменгi жақтарын алып жатқан жерлер. Төртiншi, Оңтүстiк Орал және Торғай
далаларын алып ... ... ... ... ... келген Қыпшақ хандығында әкiмшiлiк бөлiну
басқаша болды. Ол дәстүрлi әскери-әкiмшiлiк ... ... ... ... территорияны алып жатқан халық (этнос) ретiнде қалыптасты.
Бұл хандық екi ... ... ХI-ХII ... ... ... екi
бiр-бiрiне тәуелсiз одақ болды, олар Батыс (Волгадан Батысқа қарай) ... ... ... едi. ... ... екi ... ... орталығы Торғай даласында тұрды. Оң қанаты Қазақстанның Батыс
аймақтарын қамтып, ... ... ... ... ... Сол қанаты
Сырдария, Орталық және Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... Сығанақ қаласы болды. Оның
әкiмшiлiгiнiң негiзгi бөлшегi әскери-потестарлық бiрлестiк — “тайпа” ... ... ... оның саны 11 ... Ал, Шығыс қыпшақ хандығына 16
әскери-потестарлық бiрлестiк ендi. Ол Оғыз мемлекетiнiң әкiмшiлiк бөлiнуiне
ұқсас едi. ... ... ... ... ... ... ұсақ аймақтардан құралды. Қыпшақ даласы “Дештi-Қыпшақ” аталды. ... ... ... ... күштi ел ретiнде танылды.
Қимақ және Қыпшақ мемлекеттерiнiң егемендiгi мен халықаралық ... ... ... ... ... Қимақ ханы ең ұлы
хандардың бiрi болып саналады. Ал Х ... араб ... ... ... ең ... бiрi ... деп санады.
ХI ғасырда Оғыз мемлекетi өмiр сүруден ... ... ... ... ... ... IХ-ХII ғасырлар аралығындағы ... ... ... мемлекеттiк бiрлестiгiнiң құдiретi
талайды ерiксiз таңқалдырды. Олар бiр орталыққа бағынған мемлекет ... да ... ... ... бiр ... әскери-саяси күш болып
қалыптасты. Қыпшақ хандары орыс князьдарымен тығыз қарым-қатынаста болып,
Византия, Грузия, ... және ... мен Қара ... мемлекеттерiмен тығыз
байланыс жасады. Дипломатиялық қатынастың ... бiр ... ... ... ... ... ол саяси-әскери және экономикалық одаққа
бiрiгуге итермелейтiн бiрден бiр негiзгi күш едi. ХII ... ... ... сол қанаты күйреп, өзiнiң егемендiгiн жоғалтады да
Хорезмшах мемлекетiнiң билiгiне көшедi. Қимақ және Қыпшақ ... және ... ... ... ... ... ... өте аз жеткен. Соған
қарамай мемлекеттiк қазынаны толықтырып отыратын байлық көздерiне қарағанда
оларда ... және ... ... ... жолға қойылғаны байқалады. Мысалы,
Қимақ қағанаты өз елiнде шығарылатын алтыннан өзiнiң ... ... ... және ... ... салық жинаушылар болған. Егер ... бас ... ... онда оған күштi қол жiберiлiп, олар қатаң
жазаланатын. Мемлекеттiң басты мiндетi құқықтық ... ... ... ... ... ... құқында төрелердiң рөлi ерекше
болған. Сондай-ақ, сот және соттық шешiмдер ... ... деп ... осылар арқылы жер және мүлiктiк талас-тартыстар мен ... ... ... ... ... жазаланып не әшкереленiп отырды.
§6. Найман және керей ұлыстары
IХ ғасырдың ортасында Орталық Азияда жаңа саяси қайта құрулар басталып,
әлем картасында ... мен ... ... яғни ... ... ... ... рет ҮIII ғасырда Ұйғыр қағанаты құрамында аталды. ... 840 жылы ... ... ... ... жинақтаушы цзубу атымен
белгiлi көшпендiлер конфедерациясы пайда болады. Солтүстiк ... ... ... ал ... ... деп ... ұлыстарын атады. Бұл
мемлекеттердiң күшеюi Х-ХI ғасырлардағы ... ... ... қабылдауынан басталды. Соған қарамай Х-ХII ғасырлар
басында ... оның ... ... Ляо ... билiгiне көшедi.
Сөйтiп олар Ляо империясына вассалдық тәуелдiлiкте болып, Шығыс ... ... ... ... тұрады. Тек 1125 жылы Керейлер тәуелсiздiк алса,
ал 1143 жылы Наймандар ... ... Сол ... бастап олар өз
еркiндiктерi өзiнде мемлекет ретiнде дамып, тек ХIII ғасырдың басында ғана
моңғолдар ... ... ... ... ... ... VIII ғасырдың
Ортасында Жоғарғы Ертiс пен Орхон аралығында сегiз-оғыз деген ... ... еңсе ... және ... ... мемлекеттiк басқару құрылымы. IХ-ХI
ғасырларда цзубу конфедерациясын, яғни көшпелiлер бiрлiгiн далайхан атақ
дәрежесiндегi ... ... Ол ... ... одаққа кiретiн әрбiр
бiрлестiктiң билеушiсi хандар болды. Кейбiр жазбаларға қарағанда сол кезде
наймандарды Таяндар және ... ... ... бұл ... ... айырып, көрсететiн мәлiметтер жоқ. 1092 жылғы қидандармен болған
соғыста Далай-хан ... ... ... Ляо ... ... ... қайта тәуелсiздiк алғаннан соң мемлекеттiк
басқару жүйесi бiршама өзгердi. Ал, ... ... ... ... ... ол мұрагерлiкпен алмастырылып ... ... ... ... ... Ол ... ... болды. 1183 жылы
Керейлердiң билеушiсi Тоғұрылды Қытай империясы ван — ... ... ... ... егемендiгi жарияланды. Сөйтiп, Тоғұрыл ван-хан
атақ дәрежесiн алады. Ван-хан ... ... ... әрқилы айтады.
Мысалы, Шыңғыс хан талқандаған керей ұлысының билеушiсi Ван-ханның (Бұл
жерде ... ... ... ... ... ... қарауылымен
қақтығыста қаза тапты деген мәлiмет бар. 1203 жылы ... ... олар ... ... ... ... аяғы ХIII ... басында Найман мемлекетiн екi билеушi —
Бұйрық-хан және Таян-хан биледi. Найман және ... ... ... органы болып, хан ордасы және оның үкiметi болды. Орда хан және
оның әскер мүлiктерiн ... ... ... ... ... ... немесе шенеунiктер атқарды. Ордада арнаулы iс-қағаздары
хан мөрiмен белгiлендi. Найман ханының кеңсе бастығы және мөрiн ... ... ... ... ... мен Керей ұлыстарының территориясы мен әкiмшiлiк жүйелерi. Цзубу
мемлекетiнiң территориясы бiрнеше жартылай тәуелсiз бiрлестiктерге бөлiндi.
Оның Солтүстiк цзубуы ... ... ал ... ... ... ... мен Керейлер тәуелсiздiк алғаннан кейiн көшпелi мемлекеттiң бiр
формасы Ұлыс пайда болды. Ұлыс терминi ... ... ... ... ... өзiн-өзi басқаратын әрi өзiнiң территориясы мен халқы бар саяси
жүйе болып саналды. Территория ... ат ... ... ... ... қорғалды. Керейлердiң Тоғұрыл ... ханы ... ... ... сол ... ... ... тарихтан
белгiлi. Керей ұлысы әскери-потестарлық құрылым — ... ... ... ... олар ... әкiмшiлiк бөлiнуге қарай әрбiр тұрғындар
әкiмшiлiк бөлшек «түмен”, “мыңдық”, “жүздiк”, “ондық” ... ... ... ... ... ... цифрлар. Найман ұлысы болса екi қанатқа
бөлiндi. Оларда да жоғарыдағыдай ... ... ... ... ... мен ... өз билеушiлерiмен бiрге
жергiлiктi қауымдастықтардан, ... ... мен ... ... тартылды.
Найман мен Керейлердiң егемендiгi мен халықаралық құқық субъектiлiгi.
Орта Азиядағы алғашқы көшпелiлер ... IХ-ХI ... ... ... болды. 1008-1009 жылдары ол өзiнiң басты
қарсыласы деп Ляо империясын жариялады. ... ... ...... ... деп ... Ал, ... кезең болса, ХII-ХIII
ғасырдың бас кездерiнде Керей мемлекетiнiң тәуелсiздiгiне ... ... ... алуы ... ... ... монғолдардың көшпелi
қауымдастықтары ендi. Олар жеке ұлысқа бiрiктi. ... ... мен ... ... ... ... ХII ғасырда моңғол бiрлестiктерiн
қадағалайтын күштiң әлсiреуiне әкеп ... ХII ... ... ... конфедерациясын қайта қалпына келтiрсе де, 1203 жылы ... ... ... ... ... мен ... тәуелсiз де егемендi мемлекет ретiнде сыртқы
саяси ... ... ... ... 1007 ... ... iрi
қарым-қатынас барысында Мервтегi несториан ағымындағы христиан дiнiн
қабылдауы және оның кең ... ... ... ететiн акция болды. Қытай,
таңғұт, турфан және Ляо империясымен болған ... ... ... да ... жатады. Сондай-ақ, Керейлер мен Наймандар ... та бұл ... iрi ... ... мен ... өз ... мен оның ... халықаралық
байланыста кеңiнен мойындалуын қамтамасыз еттi. Найман мен Керей құқығының
негiзгi көзi- ... ... ... ... жазбаларға қарағанда
олар “Еке-Төре” немесе “Ұлы ... атты ... ... ... ... мен ... көк тәңiрiне сыйынып, оны құқық нормасы
ретiнде қабылдаған. Ал хандар болса, Алланың ... ... ие, әрi ... ... ... ... ҮI-ХII ... Қазақстанның мемлекет және құқығы жаңа кезеңге
көшiп, ... ... ... кештi. “Орда”, “ел”, “ұлыс” сияқты жаңа
институттар пайда болып, салық, әрi удельдiк басқыштық ... ... жүйе ... ... Одан ... құқықтық жүйе де бiржола дамып, алғашқы
жазбаша заңдар өмiрге келдi. Сондай-ақ, Қазақстанға ... ... ... ... ғылыми жүйеге түсiрдi. Қазақстанның мемлекет және
құқығы Еуразияның барлық территориясындағы мемлекеттiк ... ... ... ... бiрден-бiр көз болды.
3-ші тақырып. Монғол шапқыншылығы дәуіріндегі Қазақстандағы мемлекет ... ... ... ... ... Қоғамдық-саяси құрылысы. Әкімшілік құрылысы.
3. Салық және төлем жүйесі.
4. Шыңғысханның жассасы.
5. Моңғол империясының құлауының себептері.
ХII ғасырдың аяғы ХIII ... ... ... ... моңғол
тайпаларының бiрiгу процесi жүрiп, оның ақыры жаңа көшпелi империяның ... ... Бұл ... ... Азия мен ... ... жағдайларды күшейтiп, көшпелi тайпалар одағының басқа тайпаларға өз
үстемдiгiн орнату жолындағы қайшылықтарды ушықтыра түстi. Сол ... яғни 1206 жылы ... ... өкiлi ... ... ... моңғолдардың басын бiрiктiрдi. Сөйтiп, ол бүкiл Орта Азиядағы ең
құдiретi ... ... ... айналды. 1206 жылы көктемде Онон ... ... ... ... ... ... ... оны
Ұлы хан жариялады, сонымен бiрге оған Шыңғыс хан ... ... ... хан ... әлемге: “Мен... түрлi мемлекеттi ... ... ... өзiмнiң бiртұтас билiгiме қараттым” — деп жариялады.
ХIII ғасырдың алғашқы он ... ... ... ... одан ... жаулап алып, бүкiл Түркiстан мен ... ... ... өз
қадағалауында ұстады. Содан кейiн, Шыңғыс хан өзiнiң алдына Шығыс ... ... ... ... Орта Азия ... бағындыруды мақсат етiп
қойды.
Түркi халықтарына Шыңғыс хан ең құйтырқы дипломатияның бiрi ретiнде
“Орта ... ... ... бiрiгейiк” деген үндеу тастады. Сөйтiп,
көшпендiлердiң тұтас бiр империясын құрмақшы болды. Шыңғыс ханның ... ... ... ... ... ұйғырлар, керейлер,
наймандар, меркiттер болды. Бiрақ ол аталған ұлыстардың билеушiлерiн тас-
талқан етiп, Орталық Азияда өз ... ... ... ... еттi. Ал, ... ... ... меркiттер мен наймандарды 1209 жылы ұйғыр
идиқұты (билеушісі) өз ... ... ... ... ... ... ... да тас-талқан етіп күйретті. Сөйтіп, ... ... ... ... ... Сол кездің өзінде Тимучин билеген моңғолдар
арасында бірнеше әскери және әкімшілік реформа жүргізіліп, моңғол ұлысы ... ... ... ... бар ... ... ... құрылған алғашқы күннен бастап-ақ ол өзіне көне ... ел ... ... сондай-ақ әкімшілік жүйесін өзгертпестен
сол қалпымен пайдаланады. ... ... ... күнделікті ісін
атқарушы тетігі-Өкімет (төр). Әрине, байырғы түркі мемлекетінің ең ... иесі ... ... Ұлы ... ... де, ... де ... шешімін қабылдаушы бірінші адам ... Ал, оны іске ...... ... ... ... ... кіші хандар,
яғбу, шад бұйрықтар. Сөйтіп, Шыңғыс хан империясы өзінің басқару ... ... ... десек еш қателеспейміз. Бірақ, Шыңғыс хан үкіметі
тайпалық құрамды әдейі ... ... ... ... ... ... ... жіберіп отырды. Сөйтіп, тайпа ішіндегі жүзбасы болған
ру басшыларына Ұлұғ Өз- ... ... әрі ... ... шен, ... ... беріп отырды. Бір ғажабы сол үкіметтік ең ... ... ... ... жүз басылардың ішіндегі ең сенімді де
құрметті Ұлығ Өз-Ынанчулардың ... ... ... ... ... ол ... ... бесмыңдыққа, бесмыңдық түменге бағынды.
Сөйтіп, моңғолдар өздері жаулап алған халықтарының ... ... ... ... ... ... мен тыныс-тіршіліктеріне айтарлықтай өзгерістер
енгізіп, өз иелігіне көшкен елді ... ... ... ... ... да ХІІ ... басында Моңғол мемлекетінің құрылуы,
оны басқаратын әрі ... ... ... үшін ортақ жазбаша
қалыптастырылған құқықтық нормалар мен заң ережелерін әзірлеу керек еді. Ол
жаңадан ... ... ... ... ... ... соң
бұрынғыға қарағанда елеулі өзгерістерге ұшыраған әдеттегі құқық, аталғандай
мақсатқа сай орайластырылды. Сөйтіп, жаңа заңдар мен ережелердің ... ... «Ұлы ... деп ... Яса, моңғолша – (толық аты ясак)
дзасақ «қаулы», ... ... ... білдіріп, олар орамалдарға «тұмар»
күйінде жазылды. Жалпы, Моңғол империясы қандайда болмасын хан ... ... ... олар ... ... ... ... топ
Шыңғыс ұрпақтары бастаған түрік-моңғол көшпелі шоншарларынан тұрды. Әскери
билік пен ... ... ... ... ... ... азаматтық билік
жергілікті ақсүйектер өкілдерінің қолында болғанына қарамай моңғолдар басқа
тайпалардың білімділерін белгілі бір ... ... ... ... хан Қытай, Жетісу және Орта Азияны жаулап алуға әскер аттандырды.
Оның мұрагерлері де ата жолын ... ... ... ... ... ... алу үшін Ұлы империялық саясат жүргізді. 1218-1240
жылдары Қазақстан территориясы ... ... ... ... кірді.
§1. Моңғол империясының мемлекет және құқығы
Ұлы империяның мемлекеттік басқару жүйесінде ... оны ... ... ... Оның ... әскери, заң шығару және әкімшілік ... Әрі ол ... хан ... ... ... Үгедей қаған
Венгер королі ІУ Белға жазған хатында «Мен көк патшасы жолдаған ... ол жер ... ... ... ... да мен ... және қарсыласқандарды күйретiп, ал қызмет ... ... ... деп атап көрсеттi. Моңғолдар билiгi абсолюттi
және жан-жақты болды. Шыңғыс хан жасаған жан-жақты әрi нақты ... ... ... ... ... ... ... келдi. Монғол мемлекет басшылары үшiн “Яса” көп жылдар бойы ... ... өмiр ... жүрдi. Қаған оны мейлiнше ... тек ... ... ғана ... ... ... басқа да елге
билiк жүргiздi. Билiк аманат бойынша атадан балаға берiлiп немесе ... ... ... қалдырылды. Таққа отырғызу салтанаты құрылтайда сайлау
арқылы шартты түрде жүргiзiлдi. Қағанның өкiлеттiгi өте кең едi. Ол ... мен ... ... билеп, заң нормаларын бекiттi. Олар заң
— жасақ — йасак, жарлық — йарлык түрiнде белгiленiп, қаған жоғарғы қолбасшы
және моңғолдардың ... дiни ... да ... ... кейiн Шыңғыс
ханның балалары ұлыс хандары дәрежесi атағын ... ... ... ... ... мойындаған хандар, өздерiнiң иелiктерiн оған тәуелсiз билеушi
ретiнде ... ... ... ... Жаулап алған жерлерiнде қағандар
мен ... ... ... ... ... ... ие лауазымдарын
белгiледi. Олардың мiндеттерiне халық санағын жүргiзу, жергiлiктi ... ... ... ... қамтамасыз ету, салықтар жинау және оларды
ордаға жеткiзу ендi. Сонымен бiрге, олардың мiндетiне iрi ... және ... ... де ... ... жекелеген алыс
аймақтарда жергiлiктi жер ... ... ... ... ... ... даругашылар қадағалады.
Шыңғыс хан билеуi кезiнде және одан кейiн де империяның бiр ... ... ... жүйесi болды. Атқарушы билiктiң жоғары
органы ... ... ... ... Оған империяның жоғары
шенеунiктерi кiрдi. Мемлекеттiк кеңестiң оң министрi оған ... ... ... және ... ... ... ... басқару
жүйесiнде хан кеңсесi ерекше орын алды. Ол хатшылар мен ... Оны ұлы ... ... ... алған жерлерде әкiмшiлiк
және әскери билiктi көшпелi басқарма ... Ол ... ... ... ... ... ... чингизиттер мен түменбасылардың
қолында болатын. Оларды қаған ... Олар ... ... ... ... өз ... шоғырландырды. Кейбiр аймақтарда қаған
тағайындаған ... ... сот ... iске ... ... ... басты қызметтердiң бiрi пошта (áàéëàíûñ æ¾éåñi) жүйесi
болып саналды. Империяның барлық басты-басты ... Ям ... деп ... ... ... бiр бiрiмен қарым-қатынас
жасап отыратын. Әрбiр бекеттерде 20-ға жуық ұлақшы — жаушылар ... ... ... ... жылқылармен, азық-түлiкке пайдаланатын малдармен
қамтамасыз етiлдi. Бекеттер арқылы билiк иелерiнiң тапсырмалары, арнаулы
құжаттар және ... ... ... ... хан ... ... жол ... қозғалыс жүйелерi қалыптасты.
Моңғол мемлекетiнiң әкiмшiлiк-территориялық жүйесi болса хандар билеген
негiзгi төрт ... ... ... ... Моңғолдардың негiзгi өз жерлерi
жұрт саналып, ол Шыңғыс ханның кенже ұлы Төленiң ... тидi. ... ... ... ... ... Солтүстiк Кавказ, Қара
теңiз даласы мен Оңтүстiк Арал Жошы ұлысына ... Ал, ... ... Орта Азия ... ... құрады. Бұрынғы керей, найман және ұйғыр
мемлекеттерi ... ... ... ... ... Иран территориясы мен Таяу
Шығыста Хулагу ұлысы немесе Елхан ... ... Iрi ... өз ... ... ... болып бiрiктi. Олардың үш
түрi болды. Бiрiншi, Шыңғыс хан тұқымдарының иелiгiндегi ұлыстар. ... 10 ... жуық ... бар едi. Екiншi, хан тағайындаған ... ... ... ... ... тұрғыны екiден он ... ... ... ... ... ... ... және
даругашылар билiгiндегi отырықшы ұлыс болды. Оларды ... ... олар ... ... ... қадағалауында тұратын.
Әрбiр түмен әкiмшiлiк қана емес сонымен бiрге әскери округ ... егер ... бола ... ... ... бастаған 10 мыңдық
әскери корпус дайындалатын. Түмендер мыңдыққа, мыңдық жүздiкке, жүздiктер
ондыққа бөлiндi. Олардың алдыңғы екеулерiн хан ... Ал ... ... ... ... салық жасау жүйесiндегi ерекше маңызға ие болды.
Жеке-жеке үш салық мекемесi құрылды. Оның бiрiншiсi ... ... Орта Азия — ... аймағында болып, одан кейiнгiсi Жетiсу,
Қашқар және Бесбалық территориясының аймағын ... ... ... ... — үй ... ... көшпелi халқы жылына мал басына бiр процент көлемiнде ... ... ... ...... ... салық — аваиз салығын
төледi. Отырықшы халық жер салығы — ... ... ... ... империясының құқықтық жүйесi ... ... ... ... ойынша олардың құқық нормалары әлемдiк заңдарға
сай, қоғам үндестiгiн сақтауға ... ... ... бiр құқық нормасы болып
есептелдi. Әлемдiк заңды жер ... ... ... ... саналды.
Сондықтан да, ол империяның заң және сот билiгiне иелiк еттi. Шыңғыс ханның
кезiнде Яса ... ... заңы ... ол қоғамдағы жаңа саяси-
әлеуметтiк қатынастарға сәйкес келдi. Ұлы Қағаннан кейiн ... ... ... және сақтаған оның ұлы Шағатай едi. ... ... ... сот-төрешi қызметi Яргу, джаргулугсан және ... ... ... ... — яргу мен қадилер үстем тап, ауқатты адамдардың
мүдделерiн қорғап, солардың жыртысын жыртты. Сот iсi жөнiнде арнайы ... де ... ... ... екi ... ... ... бөлiмi, билiк — Шыңғыс
хан айтқандарының басын бiрiктiрген жинақ болуымен бiрге ... ... ... ... ... нормалары болып
есептелiндi. Екiншi бөлiмi, Жасақ атанып, ол ... ... ... дiни ... ... Жасақтың басты нормалары ... ... мен ... және соғыстан түскен түсiмдердi бөлетiн
заңдылықтар болды.
Жалпы, Шыңғысхан ... ... және оның ... ... ... ... бiрiншi жартысындағы қысқа уақыт iшiнде әлемдiк империяға
айналып, бiр орталыққа ... ... ... ... ... ... пен шет аймақтарды және ... ... тең ... ... да ... үш дiңгекте ұстады: басқаруға Шыңғыс
тұқымдарының ғана құқығы болды; ... ... ... қажеттiлiгi
және бүкiл әлемдегi мемлекеттердiң көшпендiлер билiгiнде болуы. Соған
қарамай империяның кейбiр ... ... ... ... байланысты
басқару билiгi басындағылардың арасында ... ... ... ... әкеп ... ... Орда, Ақ Орда және Көк Орда
Ғылыми еңбектерде Алтын орда атымен белгiлi ... орда ... Жошы ... ... ... жыл бойы жүрдi. Оның алғашқы кезеңi 1219-1222
жылдар аралығында Орта Азия, Солтүстiк Ауғанстан, Иран, ... ... ... ... ... хан және оның ... ... алуымен,
содан соң Моңғол империясының ... ... ... соң қалыптасты. Бiзге жеткен құжаттағы мәлiметтер бойынша
моңғол императорының үлкен баласы Жошы ... ... ... ... ол ... ... ... өзiне қаратып алды.
1222-1227 жылдары Жошы Орталық және Батыс Қазақстандағы көшпендiлердi
Жайық өзенiне дейiнгi аралықта билеп-төстедi. ... ХIII ... ... Жошы ... ... ... ... қарады. Жошыдан кейiн оны Бату
биледi. Ол Моңғол қағанының егемендiгiн мойындағанмен, бiрақ оның иелiлiгi
нақтықтылыққа ... ... едi. ... 40 ... Бату мен жоғарғы
билiк иелерi арасындағы қайшылық үдей ... 1248 жыл ... ... ... Қағанның жорық жасауы да соның салдарынан ... 1251 ... ... ... Мөңке Қағанның қолына көштi. Бату мұрагерi Берке
ханның (1257-1266 жылдары) Жошы ұлысы тәуелсiз мемлекет болады да, арнаулы
құжаттарда ол ... Ұлы Ұлыс ... ... ... ол Ақ ... ... ал орыс жазбаларында Орда немесе ... Орда ... ... құрылу кезеңi 1236-1242 жылдарға жатады. Ұлы ұлысқа, яғни
Алтын Ордаға ежелгi Русь территориясы мен ... ... және ... ... ... кейбiр аудандарына дейiн созылып жатқан жерлер
қосылады. Бату хан өзiнiң Ордасын Ертiс жағалауларынан жаңа ... ... ... жағалауына көшiредi. Сөйтiп, аз уақыт iшiнде
Сарай атты астанасын өмiрге ... Орда және ... да ... мемлекеттерi оң және сол қанатқа
бөлiндi. Шекарасы Едiл ... ... едi. ... орданың немесе Ұлы ұлыстың
мемлекеттiк басқару жүйесi Моңғолдардың ... ... ... ... Оның империялық һам-харекетi саяси жүйеде ерекше
байқалды. Мемлекет басшысы болып Бату ... ... хан ... ... ... оғлан атақ-дәрежесiн алғанымен, тақ билiгiне ие бола
алмайтын. Ондай құзыр Батудың ағасы Орда-Еженнiң ғана ... ... ... оң ... хан тағын иелендi. Хан сайлау деген болмай,
билiк рудың iшiндегi үлкенiне мұрагерлiк ретiнде қалдырылды. Сол ... ... өз ... болғанына қарамай, олар жоғарғы хан
билiгiмен тағайындалып, бекiтiлiп, жарлықтар жоғарғы хан атынан ... ... 20-30 ... ... ... ... тұсында сол қанаттағы
автономия жойылып, хан билiгi өмiр ... ... да, ... ... ... билер биледi.
Орталық және жергiлiктi билiк органдары Моңғол және жергiлiктi ... ... ... ... ... бойынша ханнан кейiнгi басқару
беклар-бек, яғни бектердiң бегi билiгiнде болды. Ол ұлыстағы әкiмшiлiк және
әскери билiктi ... ... ... ... бегi ... ... хан атынан мемлекеттiк iстердi шешумен ... ... ... ... ... ... Ұлы уәзi р ... қаржы және
қазынасымен қоса салық жинау құрылымдарын жүргiздi. Жоғарғы ... ... ... ... басқаратын уәзiрлерден құрылған дивандар болды.
Диванның iс жүргiзушi ... ... деп ... Хан ... ... бекеуiлдер секiлдi Сарай шенеунiктерi болды. Ұлы
ұлыстың кейбiр ... ... ... ... едi. ... ... Хорезм, Қырым Булгары ... ... ... хан тағайындаған даруғабектер билеп, олардың ... ... ... ... ... ... ... полиция және әкiмшiлiк қызметтi басқақтар
атқарды. ... ... ... ... ... Сербия мен
Болгарияда болды.
Азаматтық, қылмыстық, шаруашылық iстерi әдеттегi құқық құзырына кiрiп,
Моңғолдардың ... және ... Адат ... ... ... сай
келдi. Алтын Ордада Өзбек ханнан кейiн қалың жұртшылық iшiнде Шариғаттың
рөлi ерекше көзге түстi. Яғни, ... ... ... Соттық талас-тартыс
кезiнде имамның беделi артты. Русь ... сот ... ... ... дейiнгi жүйеде жүрдi. Жалпы, Ұлы ұлыстың құқықтық жүйесi
ХIII ғасыр мен ХIҮ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... сай қалыптасты. Алтын Ордада жылына мiндеттi ... ... ... ... өткiзiлiп тұрды. Сөйтiп,
ханның алдында ұлыс билеушiлерi есеп берiп отырды. ... ... ... хан ... кезiнде ислам мемлекеттiк дiн ретiнде
қабылданды. Бұл Ұлы ұлыс ... ... құқы ... айғақтайды.
Көшпелi жұртшылықты ұлыстың сұлтандары (оғландары), түменбасылары, мың
басылары, жүз басылары, он басылары Моңғол ... ... ... ... сол ... ... ... байланысты Бату мен
Шейбани тұқымдарынан басқалардың барлығы Ұлысты билеу билiгiнен және басқа
да жасалатын жеңiлдiктерден айырылды.
Әкiмшiлiк-территориялық ... ХIII ... 40 ... ХIҮ ... дейiн Ұлы Ұлыс оң және сол қанатқа бөлiндi.
Ұлыстың бүкiл және оң қанаттағы астанасы алғашқы кезде орта ... ... ... ХIII ... ... Бату ... ... өзенiнiң
төменгi жағына, ал ХIҮ ғасырда Берке сарайы сол Волга өзенiнiң төменгi
жағына көшiрiледi. Ұлы ұлыс ... ... ... ХIҮ ... ... алыс емес Орал ... бойындағы Сарайшық қаласында болды. Оң
қанаттағы хан мекен-жайы Ақ Орда деп ... ... ... ... басшы-
ағалық санат есебiнде саналды. Хан қыстың күндерi қыстауда болып, жазда Ақ
Орда ханмен ... ... ... ... ... ... ... мәндi
иелендi.
Сол қанаттың астанасы Сырдария өзенiнiң жағалауындағы бұрынғы шығыс-
қыпшақ ... оң ... ... Сығанақ қаласына орналасты. Ол Көк
Орда аталды. ХIҮ ғасырдың 20-30 ... Көк Орда ... оны ... сайлайтын билер биледi. Сөйтiп, ХIҮ ... ... ... ... ... сол ... оғландары оң қанаттағы тақ иелiгiне
билiк жүргiзiп, Ұлыстың шығыс бөлшегiнде билiк жүргiзушiлерге Ақ Орда ... ... Сiбiр мен ... ... ... ... ұлысқа
ерекше статус Iбiр-Сiбiр ұлысы аты берiлдi. Моңғол империясы ... ... да ... ... ... территория және
жұртшылықты бөлу жүйесi жүргiзiлдi. Мемлекет шекарасы, әсiресе, Батыс,
Оңтүстiк және ... ... ... ... ... ... ... жолдарда кеден бекеттерi қойылды.
Ұлы ұлыстағы хандар өздерi ... ... ел ... ... ... ... ... қалыптастырды және бiр жүйеге түсiрдi. Мұнда тек
қана көпшiлiктiң саны ғана есептелiп қана қоймай, олардың ... ... жер ... ... ол жерлердiң қанша астық беретiндiктерi
ескерiлдi. Сол арқылы арнаулы салық жинау ... ... ... ... пен ... ... салықтардың көлемi кiргiзiлдi.
Көшпелi жұрт болса ... мал ... ... бiр ...... ... ... айналысатын Ұлыс жұртшылығы харадж салығын төлесе,
негiзгi салықтың бiр түрi әскери ...... ... ол екi ... Оның ...... екiншiсi — алым атанды. Әсiресе, Алтын Ордаға
бағынышты орыс ... ... түрi ауыр едi. Олар ... ... он процентiн құрайтын шығын салығын төледi. Сондай-ақ, басқақтар
өз округтарынан түтiн ... ... ... ... өткен керуендер мемлекетке үлкен кiрiс
түсiрдi. Хан ... ... ... ... ... ... ... саясат жүргiзiп, мемлекет атынан саудагерлер мен олардың
тауарларына қауiпсiздiк жағдай жасады. Бұл ұлы ... жолы ... ... Сауда салықтары мемлекет қазынасының ортаймауына ... ... ... ұлыстарда негiзгi салықтардан ... ... ... ... көп болды. Мысалы, соның бiрi — пошта бекеттерi Ямды
қамтамасыз ... ... түрi едi. ... ... ... астам жаушы болса,
олардың әрбiрiне арналған тамақ пен жүйрiк жылқылар жұртшылықтан ... ... ол ... ... тапсырманы орындау барысында кез
келген жерде ат ... мiне ... ... ... бұл ... ... мен ... ұрпақтары ғана айналысса, кейiн ХIII ғасырдың ... ... ... барлық түрлерi реттелiндi. Байқап
отырғанымыздай Ұлы ұлыста салық жинау ... ... ... аударылып, оны
белгiлi бiр ретке келтiрiп, мемлекет қазынасын толтыратын жағдайларға
барынша мүмкiндiк жасалынды.
§3. ... ... ... ... хандығы)
ХҮ ғасырдың 20-30 жылдары Ұлы ұлыстың сол қанатындағы территорияда
бiрнеше жартылай тәуелсiздiкке қол жеткiзген ... ... ... ...... ... мемлекетi, 1428 жылы бұл мемлекетте ... ... ... 17 жасар Шейбани ұрпағы Әбiлқайыр хан сайланды. Ұлы
ұлыстың мемлекеттiк басқару ... ... ... оны бiр ... ... ... кезең сол Әбiлқайыр атымен тығыз байланысты.
ХҮ ғасырдың 30-40 жылдарында Әбiлқайыр Ұлы ұлыстың сол қанатын өз ... ... ... Ол өз ... Шыңғыс ұрпақтарын ғана бағындырып
қоймай, Едiге ұрпақтарының билерiн де ... ... Оның ... ... ... ... Волга жағалауына дейiнгi жерлердi алып жатты. Бұл
жерлер шығыс жазбаларында Өзбек ұлысы деп аталады. Бұлай деп аталуы ... ... ... ... ... Оның беделi ХIҮ ғасырда тым асқақ
болып, өзбек терминiн қалыптастырды. ХҮ ғасырдың алғашқы жартысында ... ... сол ... ... халық арасында бекiп, орнықты. Мысалы,
темiрлiк тарихнаманың авторы (ХIV ғасырдың аяғы — ХV ғ.) ... ... ... ... үшiн ... ... және негiзiнен
“өзбек” деген этнополитониммен қосып, “ұлыс”, ... (ел), ... ... (мемлекет) деген терминдердi пайдаланды.
Әбiлқайыр ханның Ұлы ұлыстың саяси жүйесiн қайта қалпына ... ... ... ... Бiрiншiден, Өзбек ұлысындағы сауда-саттықпен
айналысатын жоғарғы көпестер әлсiз болып, үлкен ... ... ... қасы ... және ... ... да нашар жүргiзiлдi. Сөйтiп,
мемлекеттiң ... ... ... ... ... ... шамалы болады. Осыған қарамай хан Ұлысты билеушiлердi өзi
тағайындайтын. Өзбек ... ... ... ... хан ... ... ... хандық билiк институттарының ... ... ... ... хан ... ... Хорезм
территорияларына бiрнеше әскери жорықтар жасады. Ол алғашқы кезде ... ... ... ... Бұл ... ... ... өте
сәттi өттi. Әбiлқайыр өзiнiң ... ... ... ... ... ... ұйғыр және найман руларының беделдi билерiн қаратып алып, дала
лидерi атанды. ... хан өзi ... ... ... ... нығайту үшiн фискальдық жүйе нысанын ендiрдi.
1446 жылы Әбiлқайыр ... ... бей ... ... Бұл кезде Әбiлқайыр
өзiнiң атақ-дәрежесiнiң ең биiк ... тұр едi. ... хан ... ... ... Мұстафа бей Хорезмге қашуға мәжбүр болды. Сол
1446 жылы Әбiлқайыр Сырдарияның бойында өзi иық тiрейтiн ... ... ... жаулап алып, Сығанақ қаласын өзiнiң астанасы еттi.
Әбiлхайыр хандығы ... ... пен мал ... ... ... ... ... және алқалық орган билiгi-хан
кеңесi мен дуан маңызды орынға ие ... Хан ... ... ... ... ... Хан ... оғлан, сұлтан, дiн басылары, ру
басылары және атқарушы орган болып саналатын ... ... ... ... ... ... берiлген “кошчи” немесе “ұйғыр” руларынан
бiрiккен өкiлдiктер ... ... iрi ... жанынан құрылды.
Сарай өмiрi мен ел iшiндегi жағдайларды таратушылар ханның уәзiрлерi және
оның көмекшiлерi — ... едi. ... ... жүйесiнде тақ мұрагерiн
тәрбиелейтiн, сосын тақ мұрагерлерi билiк жасына жеткенге ... ... ... ... еттi. Әскердi хан басқарды. Ханның әскери
жасағы — нөкер және ... ... күш ... ... ... ... ... соғыс кезiнде ғана жиналып, өз еңбектерiне сыйақы алмайтын. Атабектер
тақ мұрагерлерiн тәрбиеледi.
ХҮ ғасырда ... ... ... ... ... өзгерiстер
болды. Ұлы ұлыс дәуiрiнде Әлемдiк Заңдылықты (төре) сақтаушы және таратушы
хан ... ендi хан ... ... ... оны ... ұрпақтары
— оғландар иелендi. Шыңғыс ұрпақтары осы кезден бастап төре және сұлтан
деген ... ие ... ... ... ... рөлi ... әлсiреп,
құқықтық қайнар көз ретiнде адат — әдеттегi ... ... ... ... ... ол ... ... отырықшы халық
пен қалалықтар “жасақ” салығын төледi. Ал, “копчурдi” барлық көшпендiлер
мен ... ... ... ... ... ... ... бiрге,
көшпендiлер жылына бiр рет “зекет” салығын төледi. Ол Шариатпен бекiтiлген
болатын.
Жалпы, Ақ Орда ... ... ... ... ... ... бөлiгiн, Сiбiрдiң үлкен аймағын Әбiлқайыр хандығы (1428-1468 ж.ж)
алып жатты. Ол ... ... атты ... ... ... ... ... хандығы аталып кеткен. Әбiлқайыр ... ... ... ... Ақ Орда және ... ... жүйесiне ұқсас болды. Хандық
iшкi қайшылықтардан ыдырап кеттi.
4-ші тақырып. Ноғай ... ... ... ... ... ... ... Ордасындағы мемлекеттік құрылыстың ерекшеліктері.
3. Ноғай Ордасының қоғамдық құрылысы.
4.Мемлекеттік ... ... ... ... ... Сот ... Орда ... кейiн ХҮ ғасырдың ортасында Қазақстанның батысында —
Ноғай Ордасы пайда болды. Оны алғашында “маңғыт жұрты” деп ... ... ... салушы Алтын Орданы 15 жыл билеген Едiге (1396-1411 ... ... Ал, ... ... Нұр-ад-диннiң кезiнде (1426-1440
ж.ж.) Ноғай ордасы мейлiнше нығайды. Сөйтiп, Ноғай Ордасы ... ... ... саналатын Едiл мен Жайық өзендерiнiң арасын алып жатты.
Елдi Шыңғыс әулетi емес, Едiге ... ... ... Ноғай ордасының
басшысын хан емес би деп атады.
“Ноғай”, “Ноғайлықтар”, ... ... ... ... ... ... басында пайда болды. Олар моңғол-қыпшақ тектерiмен ... Жошы ... ... ... ... ... ... экономикалық билiк Маңғыт әмiрлерi Едiге ұрпақтарының қолында болды.
Ноғай Ордасының ... ... ... ... ... ... алшындар, қыпшақтар, қарлұқтар, алаштар, тама ... ... ... Ордасында, яғни маңғыт ұлысында ұзақ уақыт моңғолдардың әдеттегi
құқық нормалары сақталды. Маңғыт ұлысында өзiнiң iшкi сот ... ... ... соты ... ру ... Олардың үстiнен ұлыс билерi — мырзалар
соты қарайтын. Би-мемлекет басшысы болып есептелдi, ол ... ... Бидi ... ...... ... ... Кеңеске әскер басылар,
рудың таңдаулы адамдары, бастысы Едiге әулетiнiң мырзалары ... Би ... ... ... Кiшi ... сайлады. Бидiң жанында қара дуан ... ... ... ... ол ... ... ... саналды.
Сонымен бiрге аталған орган соттың рөлiн атқарды.
Ноғай Ордасы ... және ... ... ... ... ... соң,
ХҮI ғасырдың ортасында бiрнеше ... ... оның ... тұратын iрiлi-ұсақты тайпалары Кiшi жүздiң құрамына кiрдi.
§5. Моғолстан мемлекеті
1347 жылы Жетiсудың белгiлi ... Әмiр ... ... ... хан ... отырғызды. Бұл жаңа Моғолстан деген мемлекеттiк жүйенiң
қалыптасқандығын бiлдiрдi. ... ... ... ... Қырғызстан
және Қашқар өлкесi ... ... ... түрiк тайпалары мен
түркiленген моңғолдар өмiр сүрiп, ... ... ... Мемлекет
басында Шағатай династиясынан тараған ұрпақ-хан ... ... ... ұлыс ... ... ... мемлекеттiң жоғарғы басшысы ретiнде оның iшкi және ... ... ... ... ... ... шештi. Қарамағындағы
ұлыстар мен өлкелердiң басшыларын тағайындады. Хан жоғарғы қолбасшы ретiнде
өз мемлекетiндегi әскерлердi жорыққа бастап, өзi қолбасшылық еттi. ... ... ... деп ... ол мемлекеттегi барлық мәселелерге
араласып, бас уәзiрдiң, яғни бас ... ... ... ... ... ... ... отырған. Ол Дулат руынан шыққан Әмiр
Болатшының М.Х.Дулатиге дейiнгi ұрпақтарына мұра ... ... ... ... ... орган — хан кеңесi жұмыс ... ... ... оғландар, мырзалар, ханға ... ... ... мен тағы да басқа ... ... ... ... ... диван деп атаған. Қаржы және салық жинаумен ... хан ... ... найб ... ... ... пен қаладағы өкiлi даруға, ханның ... ... ... ... ... сан ... ... иелерi
болды. Мемлекеттiк қызметтi ұйымдастырудың ерекше бiр белгiсi ретiнде
құжаттарды жазбаша жүргiзудi, ... ... мен ... ... ... халық санағын жүргiзудi, iс қағаздарын мөрмен бекiтiп, оны
жергiлiктi жерлерге таратып отыруды айтуға болады. Мiне, ... ... ... ... ... ... және құқықтық қатынастар
жүйесi болғанын көрсетедi. Сондай-ақ салықтың зекет, ұшыр, харадж, қалан,
купчур, баж сияқты алуан ... ... ... аяғы ХҮ ... ... Моғолстанға Орта Азия Әмiрi Темiр
жиi-жиi шабуылдап, мазасын алып отырды. Сөйтiп, Қамар-ад-дин мен әмiрдiң
әскерлерiмен арасындағы ... ... ... хан мен оның арасы шиеленiсе
түстi. Соған ... ХҮ ... ... ... ... ... ... Тек Темiр өлгеннен кейiн Жетiсу толық өзiнiң
тәуелсiздiгiн алады. Әйтсе де хан ... ... күш ... ... қол ... алмады. Сондықтан Мұхаммед хан (1408-1416
ж.ж.) мұсылман дiн ... ... “бiз ... ... ... (заңдары) бас тартып шариат жолымен жүремiз” деп мәлiмдедi. Соған
қарамай ХҮ ... ... ... ... жеке ... ... ... тәуелсiз билеушiлер есебiнде ұстады. ХҮ ғасырдың екiншi
жартысында Жетiсу қазақ хандығының қолына көшедi.
Жалпы, ... ... ... ... және ... жүйесi
эволюциялық жолмен дамып отырғандығын байқауға болады. Бұл салық жүйесi мен
жалпыхалықтық санақ ... ... ... ... мен ... ... ... бiрлестiктердiң ұлыстық жүйенi
қалыптастырып, iлгерi дамытуының өзi де ... және ... ... ... ... ... Мiне, осы кезде қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ... ... кейiнгi дамыған құқықтық жүйелердiң қалануына негiз болды.
5-ші тақырып. Алғашқы қазақ хандығының ... ... ... ... себептері.
2. Қазақ жүздерінің этникалық құрамы.
3. Қазақ хандығының құрылуы және дамуы. ... ... ... және
саяси құрылысы.
4. Мемлекеттік органдардың жүйесі. Салық және төлем жүйесі.
5. Тауке-ханның ... ... сот ... Ханның негізгі қызметтері. Билер соты.
ХҮ ғасырдың ортасында Қазақстан ... жаңа ... - ... ... ... Бұл жағдай қазақ халқының тарихында және
Қазақстанның мемлекеттiк-құқықтық жүйесiнiң қалыптасу кезеңiнде ерекше ... ... ... негiзгi тұрғындары қазақ халқы этнос ... ... ... осы ... өмiр ... ... ғұн, ... қаңлы
мемлекеттерiнен бастап Ақ Орда мен Әбiлқайыр ... ... ... ... ... ... келдi.
Жалпы, қазақ хандығының құрылуы Шығыс ... ... ... ... кең ... ... ... саяси-
қоғамдық процестердiң заңды қорытындысы болып есептелiнедi. Экономикасы
аралас, көшпелi мал ... мен ... қала ... аймақтардың табиғи интеграциясы негiзiнде ХIҮ-ХҮ ғасырларда
тұтас экономикалық және бiр саяси құрылымға ... ... ... ... ... әзiрледi. Сөйтiп, қазақ рулары мен тайпаларының
этникалық жағынан бiрiгуiне, халықтың ұзаққа созылған қалыптасу ... ... ... ... Ақ Орда, Моғолстан, Әбiлқайыр хандығы;
Ноғай Ордасы шеңберiнде жергiлiктi ... ... бiр ... ... ... ... халықтың саяси жағынан бiрiгуi қажет екенiн
түсiнуiне әкелiп соқтырған жағдайлар қазақ ... ... да ... ... ... ... төмендегiдей қараған жөн.
§1. Қазақ хандығының құрылуы
Әбiлқайыр мемлекетiнiң ХҮ ғасырдың 50 ... ... ... ... оның ... ... қана ... олардың санын
арттырды. Ол жалпы жұртшылық қана емес, ... ... да ... хандығының негiзiн салушылар Ақ Орда билеушiсi Орыс ханның
ұрпақтары Керей және ... ... ... XV ... ортасында Керей мен
Жәнiбек Шығыс Дештi Қыпшақта Ақ Орда хандары әулетiне қарсы күресе отырып,
халық бұқарасының наразылығын ... ... ... ... екi ... адам ... хандығынан бөлiнiп, Моғолстанға қарасты Шу мен
Қозыбасы ... орда ... ... ... ... қаһары да, күшi де жетпедi. Жалпы, 1459-
60 жылдардағы ... толы ... ... ... ... ... ұлы
ұлыстың бiр бөлiгi Әбiлқайыр ... ... ... ... 1468 жылы ... ... ... сол жолы қаза тапты да
хандық ыдырады. Әбiлхайыр хандығы мен қазақ хандығы ... ... ... олар ешбiр қан-төгiссiз бiрiгiп, бүкiл жерлер Қазақ
хандығына ... ... ... ... дағдарысты күшейтiп, кейбiр
жазбаларда оның тақ ... ұлы ... ... ал ендi бiреулер
Жәдiгер (Йадгар) хан дейдi. ... ... де ... үшiн ... қым-қиғаш
тартысқа кейiн маңғыт билерi Мұса мен Жаңбыршы, шейбанид Ибрахим араласады,
Жәнiбек пен Керей сұлтан да одан тыс ... 1469 ... ... ... ... Шейх-Хайдардың жақтаушылары күйреп, ханның өзi өлтiрiледi
де, оның ... үшке ... ... Жетiсу, Орталық Қазақстан, Сырдарияның
орта ағыстары Жәнiбек пен Керей қолына көшедi. Батыс ... ... ... ... құрайтын Маңғыт жұрты немесе Ноғай ұлысы
деген атпен белгiлi ... ... ... ... мен ... Сiбiр
шейбанид Ибрагим билiгiнiң құрамына кiрiп, Сiбiр хандығы атанды.
Қазақ хандығының пайда болуына бiрден-бiр себеп болған жағдайларды тұтас
саяси-экономикалық және этникалық ... деп ... ... ... себептерiнiң бiрi — Ұлы ұлыстың империялық дәстүрi ... ... ... ... ... жүйелi түрде дами алмауы
болды. ХIҮ ғасырдың екiншi ... ... ХҮ ... алғашқы
жартысына дейiн билiкке келген саяси топтар бiр ... ... ... ... хан билiгiне бағынышты болуын қалағанмен,
оған ... ... ... ... емес едi. ... да ... ... жұртшылық оның ұстаған саясатын қолдамай, қайта мемлекеттiк
құруға лайықты жаңа жобалар ұсынған оның қарсыластарын қолдады. ХҮ ғасырдың
ортасындағы Мұса мен ... ... ... ... көшкен Едiге
ұрпақтары төре Шыңғыс ұрпақтарын және хан ... ... ... ... алмастыруды ұсынды. Ал Орыс ханның ұрпақтары Жәнiбек пен Керей
хан билiгiн сақтап, оны қауымдастық ... ...... ... ... ... мемлекетiнiң күйреуi және маңғыт билерi
мен қазақ ... бiр ... ... ... ... ... үшiн болған қарама қайшылықтары едi. Сөйтiп, ұзақ ... ... ... аяғы ХҮII ... ... қазақ хандары жеңiске жетiп, бүкiл
билiктi өз қолдарына алды.
Ал, оның экономикалық себебi, ... ... ... ... ... ... ... ХIҮ-ХҮ ғасырлардағы Ұлы ұлыс
жұртшылығының ... ... ... ... яғни қазiргi Қазақстан
территориясына қарай көшуi үлкен тарихи жағдайларға әкелiп соқтырды. Осы
мезгiлде транзиттiк халықаралық ... ... ... ... ... келе ... ... мемлекеттерi Ұлы ұлыс территорияларын айналып
өтетiн Индия мен Қытайдың теңiз сауда жолдарын ... ... ... ... өркендеуi-Ұлы ұлыстың негiзгi экономикалық әрiптесi
және Еуропамен сауда-саттықтағы делдалдық ... ... ... ... және ... ... ... әкелдi.
Сөйтiп, жеңiске қол жеткiзген түрiктер Қара ... өз ... ... ... әлемдiк рынокқа шығармай қояды. Мұндай дағдарыс пен саяси
қиындықтар Ұлы ... ... ... ... қалаларындағы тiршiлiктi
қиындатып, ақыры 1395 жылы Әмiр Темiр әскерлерiн ... ... ... ... Повольжье мен Солтүстiк Кавказдағы қалалардың ... өмiр ... ... ... ... ... ХҮI ... жартысында ғана қайта қалпына келiп дамиды. Бiрақ Еуропаға шығатын
жолы Қырым емес Ресей ... ... ол ... ... ... ... Сырдария өзенiнiң бойындағы қалалардың маңызы артып, Жiбек
жолы бойындағы халықаралық сауда-саттық дамуы ...... ... ... ... ... ... Сөйтiп, жаңа мемлекеттiң қалыптасу кезеңi басталды.
Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ол ... жан-жақты жүруi болды. ХIҮ-ХҮ ғасырларда Қыпшақ этносы дағдарыс
кезеңiн бастан өткiзедi және оның этникалық құрылымы күйреп, жаңа ... ... ... әкеп соғады. ХlҮ ғасырдың 50-60 жылдары
Сырдария бойында жаңа ноғайлы субэтносы қалыптасады. Олар ... ... ... ... қарсы көшпелi дәстүрдi сақтап қалады. ... ... ... ... ... алмастырылады. Сөйтiп, алаш
субэтносы пайда болады. Ол Ұлы ұлыстың сол қанатын ... ... ... ... ... алаш ... едi. Этникалық дағдарыстың жалғасуына
себеп болған қозғалмалы көшпелiлердiң жиынтығынан казак немесе қазақ атымен
аталатын субэтнос ... ... ... Ұлы ... ... ... атын жинақтаған өзбектер де сол кезеңде өмiрге келдi.
Сөйтiп, ХIII-ХҮ ғасырлардағы қыпшақ, ХIҮ-ХҮ ғасырлардағы ... және ... ... ... тұтас этносы ХҮI ғасырларда да өмiр сүрiп, ... ... ... ... де, оның аты ... елi ... Сөйтiп,
қазақ хандығының құрылуына байланысты төмендегiнi айтуға ... ... ... ... Шу ... ... ... 1465-1466
жылдары Қазақ хандығын жариялауы болса, немесе сол ... ... ... ... ... және ... аймақтарындағы
территорияларда өздерiн екiншi рет хан сайлаулары. Тарихи жазбаларға
қарағанда мұның ... ... ... құрылғанына бiрден-бiр
себепкер болған секiлдi.
1. Қазақ хандығы ХҮ-ХҮI ... Ұлы ... бiр ... ... ... оның ... ұрпақтарынан өрген және оның мұрагерi
ретiнде дамығандығы едi. ... ... ... ғасырдың
басында Қазақ хандығы мен Ресей патшалығы арасында бөлiнiп алынды.
2. ... ... ... ... ... ... Ұлы ұлыс
қыпшақтарының тiкелей мұрагерлерi ретiнде ... ... ... ... еш ... едi.
3. ХҮ-ХҮIII ғасырдың басындағы Қазақстанның саяси ұйымдасуы Моңғол
империясы мен Ұлы ... ... ... ретiнде дамуына
негiзгi база болып саналды.
§2. ХV-ХVIІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... бастап, бүкiл қазақ тайпаларының басын
қосып, Сырдария бойындағы ... қосу үшiн ... ... 1473 ... хан ... ... оның орнын баласы Бұрындық алды (1474 -1511 жж.).
ХҮ ғасырдың ... ... ... Қазақстанның үлкен бiр бөлшегiн
иеленiп, одан ... ... ... ... ... ... иек ... Бұрындық хан Жетiсу, Орталық және Батыс
Қазақстанның көшпелi ... ... ... ... қарамай ХҮI
ғасырдың басында мемлекеттiң толық билiгi Жәнiбектiң баласы сұлтан Қасымның
қолында болды (1511-1523 жж.). ... пен ... ... ... соңғысының жеңiсiмен аяқталады. Қасым хан ... ... ... үшiн ең бiр ... ... болды. Сол жылдары қазақтар Сырдария
жағалауындағы қалалардың бiразын ... ... ... мен ... ... да ... ... батысындағы жерлерде де өз
иелiгi кеңейтiле түстi. Маңғыт жұрты Мұса мырзаның өлiмiнен ... ... ... ... олардың Едiге ұрпағымен қырқысы күшейе түстi. Мiне,
осындай жағдайлардан кейiн ... ... ... ... ханымен
одақтасып, Сарайшық Қасым ханның ордасына айналады.
Бiрақ бұл мемлекеттiң күшеюi ... едi. ... ... ... ... жүйе Ұлы ... ... басқаруына себепкер болған
қайшылықтарды да бойына сiңiрген едi. Сондықтан да алғашқы Қазақ хандарының
билеу жүйесiндегi әлсiздiктер ... ... ... ... ... хан ... кейiн, қазақ-маңғыт одағы ыдырайды. ... ... ... ... ... бiрнеше хандықтардың өмiрге келуiне
себепкер болды. Аталған таластан кейiн ... ... ... ... бiр ... ... да, ... Маңғыт билерi мен Орта Азия
билеушiлерiнiң билiгiне көшедi. Тек ХҮI ... 50 ... ғана ... ... ... ж.ж.) ... ... ұзақ дағдарыстан шығып,
өзiнiң саяси жүйесiн өзгертедi.
Қазақ хандығының жоғарғы заң шығарушы билiгi мәслихат немесе құрылтай —
сұлтандар мен ... ... ... ... ... қатысуға
ересек және еркiн ер азаматтардың құқы бар едi. Олар ... ... болу үшiн ... қару-жарақтары болуы керек болатын. Съезд
жұмысына халықтың көп бөлiгi ... ... да ... жазбаларда
мәслихатты халық жиналысы деп атайды.
Хан билiгiнiң күшi ондағы удельдiк басқару жүйесiнiң қаншалықты мықты ... ... ... ... Ол ... кезiнде И.Георги: “...Өзiнiң
ағайындары, сұлтандары, ... ... ... болғанына қарамастан,
ханға старшындарға қарағанда ерекше iлтипат көрсетiлдi” деп жазды.
Қазақ қоғамының жоғарғы мемлекет басшысы хан ... Хан ... ... хан ұрпақтарынан сайланып, ол хандық қызметiн өле-өлгенше ... ... ... ... олар ... түсiп тұратын да кезеңдер
болды. Мысалы, 1511 жылы ... хан өз ... ... Самарханға кетуге
мәжбүр болды. Ал 1526 жылы Таһир хан ... ... ... ... Хан ... өткiр саяси талас-тартыспен өтетiн. Кей ... ... да ... ... Кей ... ... екiге жарылып екi не
одан да көп хандар пайда болатын. Сондықтан да ... ... ... деп атап, оны ақ киiзбен үш рет көкке ... ... ... кiретiн:
1. Мемлекеттi сыртқы жаулардан қорғайтын қарулы күзеттi ұйымдастыру.
1. Мемлекеттiң сыртқы саяси бағыт-бағдарын анықтау.
2. Жоғарғы сот билiгi қызметiн атқару.
3. ... ... және ... ... қорғау.
Ханның қолында әскери және азаматтық билiк шоғырланды. Хан әскерлердiң
бас қолбасшысы болып ... ... ... ... жариялау
және бiтiм мәселелерiн шештi. Рубасы сұлтандарды тағайындады. Билердi
белгiледi.
Хан жоғарғы билiктiң сот-төрешiсi ... ... Оның ... ... билер шешiмiне апелляция жасау, әр түрлi ұлыстардың арасындағы дау-
дамайларға төрелiк айту ... Сот ... ... кезде хан әдеттегi заң
нормаларын басшылыққа алды. ... ... мен ... ... және оны нығайту үшiн хан өзi бұйрықтар шығарып,
тапсырмалар бере алатын. Ол сонымен бiрге салықтардың түрi мен ... ... ... ... ... және ... ... кейiнгi жоғарғы мемлекеттiк билiк сұлтандардың қолында болды.
Сұлтан ... атақ тек ... ... ... берiлдi. Сұлтандар
болашақта хан сайлануға құқылы болды.
Сұлтандар ... ... ... әкiмшiлiк билiктi жүзеге
асырды. Ол ханға ... ... өз ... ... азаматтық және
әскери билiк жүргiзе алды.
Билер кеңесi хан бұйрығыменен жиналып, ең күрделi ... және ... ... ... ... ХҮ-ХҮI ғасырларда бұл органның рөлi
оншалықты болған жоқ. Оның құрамына беделдi ... мен ... ... Ол ... бiрi хан ... болды. Жалпы, сот құрметтi
де жасы келген бiр биден тұрып, ол ... ... ... ... тұратын
билер тобын құрайтын. Онда биге төраға ретiнде ерекше билiк берiлетiн. ... ... ... ... ... берушiлердiң бiреуiнiң күдiгi
болатын болса, ол ... ... Биге ... ... ... бiрi оның екi ... ... пара алып қою немесе сол екi
жақтың бiреуiнiң ... ... ... себеп болады. Би мен сот төрешiсi дау
мәселесiн шешу ... ... да ... не ... алмайды, ондай болған
жағдайда олардың қай-қайсысы болмасын билiктен босатылады. Ал егер ... ... не ... ... ... ... ... болса, онда
олардың қай-қайсысын болмасын қамшымен дүре соқтырып, ол жат-жұрттық болса,
қуып жiбередi. Бидiң ... ... ... ... ... ... оның Ресей отарлауына түскен кезеңге дейiнгi аралықта өз ... жоқ. Орыс ... оны орда ... ... Олар ордадағы
соттау және жаза ... ... ... ... ... ... халық құқығын iске асырушы өкiл ретiндегi мiндетiн атқаратын.
Оларды әскер басылары мен бай ... еш ... ... ... ... мiндеттерi әр түрлi. Кез келген адам ордалық
биге ... ... бара ... болған. Iстiң ақ-қарасын анықтау
үшiн биге ... ... ... Ал хан ... оған ... ... құқық немесе жеңiлдiк берiлмейдi. Оның барлық ... ... ... ... ... ... отырған.
Сонымен бiрге хан ... ... ... ... дуан деп ... ХҮ-ХҮI ғасырлардағы хан әкiмшiлiгi
аппаратының орталығы тұрақты бiр жерден орын ... хан және оның ... ... ... Тек ... және Қасым хан ғана аз уақыт көлемiнде
Орал ... ... ... ... ... ... ... хандығының территориясы мен халқы хан
туысқандары — ... ... ... ... ... удельдер 50-
60 мыңдай отбасы болды. ХVI ғасырдың басында Қазақ хандығы үш-төрт iрi-iрi
удельдерге бөлiнiп, оның ... ... хан ... ... Әр бiр ... мың отбасыдан тұратын ұлыстарға бөлiндi. Ұлыстардың басында хан сайлаған
сұлтандар тұрды. Әрбiр ұлыстың өзiндiк территориясы бар едi. ... ... ... ... ... ... ұйымы кiрдi. Оларды билер мен старшындар
биледi. ... ұйым ... ... бiр ... ... өз ... ұстап тұру үшiн өз билiгiндегi жұрттан салықтар ... баж және ... ... екi түрi ... ... ... әр бас
малының саны есебiнен 5 пайыз ұшыр төледi. Салық жинау жергiлiктi ... ... ... хандары Сырдария бойындағы қалаларында өз
теңгелерiн дайындады.
Сөйтiп, ХV-ХVI ғасырларда Қазақ ... ... ... ... оны ... типтегi төре-Шыңғыс ұрпақтары биледi. Қазақ ... ... ... унитарлық мемлекет болып саналды.
ХVI ғасырдың 50-шi жылдары Қазақ хандығы таққа Хақ-назардың келуiмен
(1538-1580) ... ... ... ... хан ... ... кейiнгi
мемлекеттiң тұтастығын қайта қалыптастырып, қазақтардың басын ... ... рөлi ... ... Хақназар басқарған кезiнде қазақ
хандығының мемлекеттiк шекарасы ... ... ... етiп, ... мен ... ... ... Балқаш және Шу өзендерi территорияларын
алып жатты. Оңтүстiгiнде қазақтар Ташкентпен көршi тұрды. ... ... ... мен ... бiр ... бағынды.
Хақназар өлгеннен кейiн Қазақ хандығы қысқа уақыт дағдарысқа ұшырап,
Шығай ханның тұсында (1580 -1582 ж.ж.) ... ... ... ... ... ... ... хан отырып (1582-1598) Бұқараны күйрете жеңiп,
Ташкент пен Ферғана аймағындағы ... ... ... ... ... ... барлығы қазақтарға қарайды.
Қазақтардың саяси-потестарлық жүйесi бiрнеше деңгейде болды. Бүкiл билiк
қауымдастық басқарушысының қолында болып, ол қауымдастық ... ... ... ... ... деңгей өте күрделi қауымдастық
иерархиясынан тұрды. Ол ассоциация түрiнде бiрiктi. Бiрнеше ассоциация ... ... ... топ руға ... ... ... ... құрап, ел немесе аймақ болып бөлiндi. Оларды
орыс жазбаларында тайпалар дейдi. ... ... ... ең ... ... ... ... Олардың әрқайсысының өз таңбалары және
әскери ұрандары бар едi. ... ... ... ... ... ... деп ... ғасырдың басында қазақ қоғамындағы саяси жүйелердiң бiр ерекшелiгi
жүзге бөлiнедi. Әр жүз ... iрi ... және ... ... ие автономия құрды. Халық дәстүрiне қарағанда жүздердiң
құралуын Хақназардан бастайды. Қазақстанда ерте орта ғасырлардың ... ... ... бiр-бiрiнен айырмашылықта тұрды. Бiрiншi Жетiсу, екiншi
Батыс Қазақстан және Арал өңiрi ... ... ... ... және ... орта ағаш едi. Мiне, осы ... бойында қазақ
жүздерi-ұлы немесе аға (Ұлы жүз), орта (Орта жүз) және кiшi (Кiшi ... ... бәрi ... ... ... дәстүрлi Қазақ мемлекетi қос ... ... ... Онда ... ... екi ... (беделдiк) және
ақсүйектер билiгi болды. Оның ... ... ... ... ашық ... ... ... билеушiлер тәжiрибе мен беделге сүйендi.
Ол билiктi билер мен старшындар жүргiздi. Ал ... ... ... ... жаңа ... қоспайтын түрде дамыды. Бұл билiк Шыңғыс тұқымдары-
төрелердiң қолында болды. ХVII ғасыр мен ХҮIII ғасырдың ... ... ... — жүз ... ... билiктер мен жеке
қауымдастық өкiлдерi болды.
6-шы тақырып. XV-XVIII ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... және ... Қазақтың
әдет-ғұрып құқығының қайнар көздері.
2. Әдет-ғұрып құқығын алғашқы кең көлемде ... ... ... ... Меншік құқығы. Қазақтың неке және отбасы құқығының бастаулары. Қылмыс
құқығы. ... ... ... ... ... сот және сот ісін жүргізу.
Қазақстан территориясындағы жүздеген жылдар ... ... ... ... ... мен ... ... болды.
Олар мемлекеттiк билiк арқылы бұзылмайтын негiзде қаланып, ... ... ... әдеттегi құқы әдет немесе заң
терминiмен ... Ұзақ ... бойы ... әдет ... заң ... ... және саяси-қоғамдық өмiрлерiнде негiзгi
тыныс-тiршiлiгiмен байланысты дамыды
ХV-ХVIII ғасырлардағы қазақтың әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... заң; екiншi, би билiгi; үшiншi, билер cъезiнiң
ережесi. Қазақтар ... ... деп ... де ... ... шариат үлкен рөл атқармады. Ал, әдет-ғұрып, рәсiм құқығы адамдар
арасындағы қарым-қатынас ретiнде ежелден тұтас қалыптастырылған iс-әрекетке
жатты. Бұл ... ... ... ... ... ... негiзiн қалайтын жағдайлармен тығыз байланысты ... ... ... ... мен ... құқықтық әдетке
айналды. Сонымен бiрге жоғарыдағы әдет ... заң ... ... жора,
жарғы, жол терминдерi де қалыптасты. Мiне, ... ... ... ... өз ... ... ... келдi. Ол ХVI ғасырда Қасым
хан билiгi кезiнде ... ... ... ... ... жолы” салт-дәстүр
негiзiне айналған алғашқы Кодекс болып қалыптасты. Бiрақ ол бiзге жазба
түрде ... де, оның ... ... актi ... ... бес ... ... және жер қатынастарын реттеушi нормалардан (мал-
мүлiк, жер-су, қоныс ... шешу ... ... ... ... ... ... құқық нормаларын (кiсi өлiмi, ел шабу, мал ұрлау, ұрлық
т.б. қолданылытын жазалар) жинақтады. Үшiншi бөлiм-әскери ... ... ... ... әскери тәртiп бұзғандағы ... ... ... ... ... ... ... қара қазан, тұлпар ат,
ердiң құны т.б.) қарастырды. Төртiншi бөлiм-елшiлiк ... ... ... және ... тәртiбi, дипломатиялық этикет мәселелерi
туралы нормалардан (шешендiк, әдептiлiк, халықаралық ... ... ... ... Бесiншi бөлiм-жұртшылық заңы (қайтыс
болғандарды жерлеу, шүлен ... ... ... мен ... жылу, асар т.б.) рәсiмдерiне арналды.
Қасым ханмен туысқан Жәдiк ханның немересi Шығай ханның ... ... ... ... ж.ж.) әдет-ғұрып құқықтары қайта жүйелендi. Ол
заң “Есiм ханның ескi жолы”деп аталды.
Есiм хан негiзiнен ... ... хан ... құқықтық ережелердi
қайталады. Есiм ханның тұсында ... ... ... ... ... ... ... тәртiп бұзған үшiн ... ... ... жеткен деректер бойынша Есiм хан ердiң құнына 100
жылқы және алты жақсы (6 түйе) кесiм белгiген. Ол ... ... ... еркек аталудың бәрiне бiрдей қолданылған.
Тәуке ханның (1680-1718 ж.ж.) тұсында мемлекеттiк аппараттың құрамында
үлкен өзгерiстер болып, ол ... ... ... ... ... қалыптастыра бастады. Сөйтiп, әкiмшiлiк-басқару процесiне
“билер кеңесi” енгiзiлдi. Бұл ... ... ... ... ... ... құқықтарға ие болумен қатар, мемлекеттiк iшкi, сыртқы
саясатты жүргiзуде орасан зор рөл ... ... хан ... рет ... құқықтық жүйесiн қалыптастырды. Ол ... ... ... ... ... тәртiп орнату үшiн тиiмдi, халық мүддесiне
сай, ал ... ... ... қамтамасыз етiлетiн заң жүйесi керек
едi. Бұл қағиданы жете түсiнген Тәуке хан жаңа құқық жүйесiн ... ... қара ... қақ ... ... әдiл ... елге
танымал болған билерiн қызметке тарта бiлдi. Олардың ... Төле ... ... ... және ... би бар едi. Соның негiзiнде қазақ қоғамының
“ұлттық Хартиясы” дүниеге келдi. Ол — “Жетi ... деп ... ... ... ... ... Жер ... онда меншiк құқығы мен ... ... мен су ... пайдалану бiр жүйеге салынып ... ... ... онда ... мен ... қалғандардың жеке бастарының
құқы және олардың мүлiктерiне иелiк реттелiп отыруымен бiрге ағайындармен
қарым-қатынастары қалыпты жүйеге түсiрiлдi. ... ... ... ... сот ... жүйеге түсiрушi нормалар. Бесiншi,
мемлекеттi басқару және әскери iстерге байланысты құқық нормалары. ... ... ... ... ... ... ... құн төлеуге
байланысты қылмыстық құқық нормалары. Осының бәрi Кiшi Орда қырғыздарының
(қазақтарының) айтуына қарағанда ... ... бiр ... ... өмiр
сүрiп, өз заңдары мен құқықтық және соттық ... ... әрi ... Тәуке
ханның билiк жүргiзу кезеңiн “Алтын ғасырға” балаған да ... ... ... бойынша кiм сұлтанды немесе қожаны ... ... ... ... ... жетi адам үшiн құн ... Егер
әйелi күйеуiн өлтiрсе, онда оған өлiм жазасы кесiлiп, оны ешбiр құнмен
құтқара ... ... Ал, ... қол ... болса, олар басқа
өлгендермен бiрге ... Мiне, ... ... ... ... ... ... кезiн “Алтын ғасырға” теңейдi. Абай Құнанбаевтың
“Бұл билiк деген бiздiң қазақ iшiнде әрбiр ... ... ... ... бұрынғы “Қасым ханның қасқа жолын”, ... ... ... әз ... ... ... бiлмек керек”,— деп айтуы Ресей
патшалығының қазақтарға таңған жолының ... ... ... еш ... ... ... ... көрсетедi.
Патшалық Ресей отары болғанға дейiн қазақ қоғамында ... ... ... ... ұлт ... ... ... құқықтық жүйе
мейлiнше жақсы дамып, ол — әлеуметтiк-реттеу және ... ... орын ... Әдет-ғұрып құқығы өзiнiң ежелгiлiгiне ... ... ... ... ... ... ... сандаған
ғасырлар бойы негiзгi құқықтық институт ретiнде оған айтарлықтай өзгертулер
енгiзiлген емес. Осы тұрғыда алғанда ол ... ... ... ... ... құрал ғана болып қалмай, қазақтың болмыс-
бiтiмiн ... ... ... ... ие негiз көзi едi. Қазақ
әдет-ғұрып құқығын зерттеп-зерделемей, оның қазан төңкерiсiне дейiнгi тыныс-
тiршiлiгiн, тұрмыс-салтын, ... ... мен ... қалыптасуын сипаттау
мүмкiн емес. Ол 1917 жылға дейiн патшалық Ресей отарлауы арқасындағы қарым-
қатынастардан орыс заңының қазақ ... ... ... ... ... ... әлсiреткен емес. Оның күнi кешеге дейiн, яғни тәуелсiздiк алған
мезгiл аралығы уақытында жалпы теориялық жағынан терең ... ... ... Құқықтанушылар әдет-ғұрып құқығын тек құқық көзi ғана деп
талдап-талқылайды. Бұл дұрыс емес. ... ... ... ... ... зерттеп-зерделеп қана қоймай, оны жүйеге ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк-нормалардың
табиғи даму арқылы тәрбиелiк мән-мағына жағынан да даму процесiне барынша
назар аударылуы тиiс. Қазақтардың әдет-ғұрып құқығы ... көзi ... — адат ... ... Ол әлем ... тарихы құқығының
бөлiнбес бiр бөлшегi ретiнде ... ... ... бар. ... ... ... зерттеп-зерделеу бүкiләлемдiк тарихи процестiң
заңдылығына үлес болып қосылатыны анық. ... ... ... ... ... ... ұқсап жатуы, яғни әлеуметтiк-экономикалық,
жағрафиялық және басқа да жағдайларының үндесiп ... ... ... ... Оған ... ... заңдық нормаларды басқа да
қоғамдық құбылыстармен байланыстырсақ, онда қазақ әдет-ғұрып салтының қыр-
сыры ашыла ... ... ... ... ... үшiн алдымен
бiз адат терминiнiң қайдан ... және ... ... ... ... ... ... мен әдеттердi немесе ... ... ... ... ... бiрлiгiн көрсетедi. Бұл туралы
ғалымдар әртүрлi болжамдар ... ... ... адат — әдет-ғұрып, салт-
дәстүрдi көрсететiн араб сөзi. Қазақ қоғамының ... және ... ... сай бұл ... ... ... кезеңдерiнiң айнасы дегендей
боларлық. Қазақ хандары ұлттың әдет-ғұрыпын сан рет ... ... ... тап өкiлдерiне лайықтап жасамақшы да болған едi. ... ... ... ... ... хан ... және Есiм хан ... билеген кезеңдерде қазақтың әдет-ғұрып салтына едәуiр мемлекеттiк
дәреже (статус) берiлгенi ... Ал, ... хан ... ... ... ... Күлтөбеде жетi бидi жинап, Қасым және Есiм ханнан
қалған ескi ... ... ... ... ... жаңа Жетi
жарғы аталатын құқықтық-заңдық әдет-ғұрып жүйесiн қалыптастырды”, — деп
көрсетiледi. ... ... ... қазақтың әлеуметтiк теңсiздiгi
принциптерiне негiзделiп жасалды. Одан сол кездегi экономикалық және ... ... ... ... ... Жетi ... және ... құқық нормалары би-сұлтандардың және хандардың төрелiк ету қызметi
барысында ... ... ... ... (бидiң билiгi)
күнделiктi әдет-ғұрып құқық нормаларына ендi. Ол тергеушi би қызметiндегi
iс-әрекеттер мен жағдайларға және ... ... орай ... ... ... ... қағида есебiнде саналып, құқықтың көзi болды. Оның
құқықтық-материалдық жаңа түрi де өмiрге ... ... ... бұл ... ... да ... ... әдет-ғұрып заңдарының үлкен ерекшеліктерінің бірі- барымта
институтының сақталуы. Оның ... ... ... ... ... құн ... ... жағдайда бір-бірінің мал-мүліктерін алып кету еді. Көшпелі
қазақ сахарасына ... енуі ... ... ... ... ... ... едәуір еркешеліктер енгізді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының көзi болып: а) әдет (адат); б) билер сотының
тәжiрибесi; в) билер ... ... ... ... ... ... бiр идеологтар, ақсақалдар арқылы ауызша тарайтын.
Оның өзiндiк ресми және бейресми ... ... ... ... көп
жағдайда билер билiгi мен шешiлген iс-әрекеттердiң көрiнiсi болып табылды.
Билер өздерiне дейiнгi Майқы би ... ... ... дәстүрге жүгiндi.
Қазақ құқығындағы меншiк қатынастары ХIХ ғасырға дейiн ру және ... ... мен ... ... ... ... арқылы анықталды.
Мысалы, жайлаулар формальды-заңды түрде жерге ие адамдардың меншiгi ретiнде
саналды. Ал, XVIII ғасырдан ... ... ... ... ... ... Кең байтақ кеңiстiкте көшiп жүретiн малшылардың жерге
қатынасы екi түрде дамыды. Бiрiншi жайлауларды ... құқы және ... ... иесi жоқ ... ... алу. Хандар, ханның руластары ең
құнарлы жерлердi иелендi ... ... ру ... ... Қазақтың әдет-ғұрып құқығында ... ... ... Егер ... екi адам ... оның бiрi сұлтан,
екiншiсi жай ... ... онда жер оның ... ... ... ... жерге таласушылардың бiрi би, екiншiсi бiр рудағы ... ... ол жер ... ... Ал, ... таласушылардың екеуi де қарапайым
адамдар болса, онда ол жер әлгi екеудiң үлкенiне бұйырды. Меншiктiң ... ... Оның ... — мал, ...... деп ... ... таңба
салынды. Жеке меншiк мал жеке меншiктiң негiзгi ... ... ... ... ... ең басты қатерлiсi — барымта. Ал жермен
айналысатын Жетiсу және ... ... ... ... құдықтар
және сирек кездесетiн су көздерi болды. Қазақ әдет-ғұрып заңы ... ... ... көп ... ... ... ауылдағы қоғамдық қарым-
қатынастар арқылы жүргiзiлдi. Оның тағы бiр ең жақсы, ... ... ... ... ... қарым қатынастан ... Оның ... ... ... беру. Қарыз алушы мен қарызға берушi
арасында кепiлдiк жүрдi. Сондай-ақ куә да болатын. ... бiр ... түрi — ... Ол ... ... ... берушi өзi берген
малды кез ... ... ... қайтара алатын болды. Сонымен бiрге аманат
мал, жылу, асар секiлдi әдет-ғұрып ... ... ... Олардың ең кең тараған түрлерi айырбас едi. Айырбас ... ... ... Ол әрбiр азаматтың өз еркi болғандықтан да
азаматтық құқық сипатына жатты. ... ... ... алып-қарыз беру
шарттары да негiзгi куәлар арқылы жүргiзiлiп, оның ... ... ... ... ... адам ... бола қалған жағдайда, оны қарыз
алушының баласы немесе оның ... ... ең ... ... Бұл жерде ерекше рөл атқаратын жағдай рулық ... ... ... ... емес ... ... сөзге сену яғни, ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, бiреу үй сала
қалған жағдайда немесе басқа да ... ... ... не ... ... ... ... сан ғасырлар, ежелгi дәуiрден күнi бүгiнге ... ... ... ... дәстүрлi түрде жалғасып келе жатқан бiрден - бiр әдет-
ғұрыпының негiзi — ... ... ... ... туысқандық аядан шығып
өзiндiк шаруашылық және қоғамдық тұтастығын ... ... және ... ... ... ... ... сол отбасында шешiлетiн.
Отбасының мүшелерi еркек (әкесi), әйелi, қызы не ... ... ... негiзгi заңдылықтар сақталды. Отбасындағы бүкiл мүлiктiң иесi ... ... ... ол еш ... ... ... жасау арқылы
жүргiзiлмейтiн. Әдет-ғұрыптың құқықтық нормалары отбасының және ... ... ... Әйел құқығы шектелдi, бiрақ ол үй-жайдағы
мүлiктердi күйеуiмен тең ... ... оның ... ... ... ... қазақтар арасында отбасы және неке ... оның ... ... салттары мен рәсiмдерi болды.
Отбасының ...... ... ... ... ... ... бiрдей
иелiк жүргiздi. Егер әйел жесiр қалса, күйеуiнiң ағайындарымен бiрге тұрып,
балалары ер жеткенше отбасы ... ... ... ... ... ... келгенде төмендегiдей болды. Олар отбасын құрып, әкесiнен
өз еншiсiн алуға ... едi. ... ... оның әкесiнiң жағдайына
байланысты болды. Ал, ... ... ... ... ... қарау құқығына
ие болатын. Қыздарының құқығы ұлдардың құқығымен салыстырғанда аясы тар
едi. ... ... ие бола ... ... ... қыздары
ұлдарына тиесiлiнiң жартысына ие бола алатын. Қазақтар өздерiнiң көшпелi
өмiрiне байланысты әйелдерге еркiндiктi мол ... Олар ... ... ... ... араласатын. Исламдағыдай қазақ әдетi ... ... ... ... жағдайына қарай екi әйел алуға құқылы
болды. Олардың бiрiншiсiн — ... ... ...... дедi.
Жетi атаға дейiн ағайын адамдардың бiр-бiрiнен қыз алуына тыйым ... неке және ... ... ... байланыстылығы бiрiншiден,
қалың мал; екiншiден, бел құда; үшiншiден, бесiк құда; төртiншiден, қарсы
құда ... ... одан ... қыз алып қашу, әмеңгерлiк, мұрагерлiк
жолдарымен анықталып отырды. Оның тағы бiр жолы — ... ... Ол ... ... арқылы жүргiзiлдi. Олар өздерiнiң болашақ балаларын ... ... ... ... ... алады. Ал әмеңгерлiкке келсек, егер
әйелдiң күйеуi қайтыс ... оны ... ... не ... ... ... мал беру құда ... арадағы келiсiмдер арқылы жүргiзiлдi. Құда
түсу салт-дәстүрi ... ... ... белгiлi бiр нормамен
көрсетiлмейтiн. Құда түсу ата-аналар арқылы жүргiзiлiп, ол бұзылған ... ... ... жаза ... ... тұру немесе құда түсу
салты қыздың басына қалың төлегеннен кейiн ... Ал құда ... ... ... ... ... ол ... түрде құда түсушiнiң
ағасына немесе басқа бiр туысқанына алмастырыла ... Егер ... ... ... ... ... кейiнгi некенi бұзу әдет-ғұрып (адат) жағдайында күйеу
тарапынан әйелiне деген сенiмсiздiгi жоғалған ... ... ... еркек әйелiн туысқандарына қайтарады.
Әйел құқығының ең бiр ерекше тұсы ... ... ... ... ... ... ... ол жесiр ретiнде қайтыс ... ... не ... ... Қайтыс болған адамның дүние мүлкi ... ... ... ... ... туған ағасы болмаса
ағайындарына да ауыса беретiн. Егер жесiр әмеңгерлiкке ... ... ... ол өз ... мүлiкке бала-шағалары ер жеткенше иелiк
еттi.
Мiне, осы ... ... ... ... ... ... ... отбасындағы мүлiк пен малдарды оның балалары, ... ең ... ... ... ... ... мұрагер ретiнде
алып қала алатын. Жесiр мұрагер ретiнде ... 1/8 ... ... қызы ұлға ... ... ... алатын. Сондай-ақ мұраның бiр
түрi ата ... деп ... Бұл ... үшiн ең тиiмдi жол едi.
Қазақтың әдет-ғұрып құқығының басты нормаларына ... ... ... ... ... жатады. Жаза қолдану кезiнде билiк
жүргiзушiлер ең алдымен қылмыскердiң ... ... ... ... Оның ең ... түрi ... — жанға- жан” приципiнде
жүргiзiлдi. Бiрақ ол келе-келе қазақтың ... ... ... ... ... ... 1. Өлiм жазасы, 2. Құн төлеу,
3. Айып, 4. ... ... 5. Дене ... 6. Жапа ... қылмыскердi
басымен беру, 7. Мүлкiн тәркiлеу, 8. Жұрт алдында ... ету, ... ... Сондай-ақ жапа шегушi немесе оның туысқандары қылмыс
жасаған адамға “қанға-қан — жанға-жан”принципiнде жаза қолдануды ... ... ... ... құқы ... билiгiн Қазақ хандығында хандар, сұлтандар және билер ... мен ... ең ... ... ... және ... ... Оларға ру аралық және ауыл аралық талас-тартыс, сондай-ақ
төрелер мен атақты ру басшылары арасындағы қарама-қайшылықтар жатады. ... ... ... хан мен ... ... ... және халықтың
араласуымен жүргiздi. Өлiм жазасын тек хан немесе сұлтандар соты ... ... сот ... ... болып саналатын. Кез келген ру басшысы би
— төрешi бола алмайтын. Би билiк айту үшiн ол ... ... ... және өзiн әдiл би ... ... тиiс. ... ешкiм
сайламаған және тағайындамаған. Би дәрежесi мұрагерлiкке қалдырылмайды.
Билiк айту iс ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да би ру ... сот ... ... ... ... атқаратын. Сот процесi арызданушының немесе жапа
шегушiнiң өтiнiшi бойынша ... ... биге ... ... ... ... би қылмысты iстi қараудан бас тартуға құқығы жоқ болды.
Iстi қарауға биге ... ... ... ... да, жапа ... де ... отырып, ақ орамал тастайды. Осы арқылы арызданушылар сот ... ... ... ... ... қатынасуын бидiң күштеп
жүргiзуiне де құқығы болды. Куә ретiнде әйелдер және арызданушы мен ... ... ... ... iстiң ... ... куәге дейiн тартылды. Куәгерлер iс ... ... ... ... ... ... жатса, би ант қабылдау институтын
пайдаланған. Би шешiмдерi ауызша шығарылды.
Процессуальдық ... би ... ... ... ... ... iстi қайта қарауға болатын. Сот шешiмдерiн орындау арызданушының
өзiне тапсырылды. Сондықтан да ежелгi уақытта барымта институты сот ... ... ... табылды. Барымта қазақ әдет-ғұрып заңдарына ғана
тән институт едi. Ол айыпкердiң ағайындарының және ... ... ... орындалды. Негiзсiз жасалынған ... ... ... ... деп саналып, құқықтық негiзде жазаға ... , ... би ... ... ғана ... ... айып жолын
орындаудағы бiрден-бiр ... ... Ол заң ... әлi ... ... ... құқығында қылмыстық ұғым қалыптаспаған едi. Қазақтар оны жаман iс
немесе жаман қылық деп ... ... ... ... ... ... Өлiм ... өте сирек қолданылды. Егер екi жақ келiскен ... ... ... ... болатын. Өлiм жазасы ерi бар әйелдi немесе
бейкүнә қызды ... ... ... Ал ... дене және ел ... алмайтын жаза, ол дiнге қарсы iс-әрекеттер жасағанда немесе ... ... Құн ... ... ... ... денеге ауыр жарақат
түсiргенде төлендi. Қарапайым адамды өлтiрсе, оған мың қой, 200 ... 100 түйе құн ... Ал егер ... бидi не батырды өлтiрсе,
онда айыпталушы оған екi есе құн төлейтiн. ... ... ... ... құн ... Айып ... жеке адамнан немесе мүлiктiк ... ... Олар ... төлендi. Бiрiншi, бас тоғыз;
екiншi орта тоғыз: үшiншi, аяқ ... ... ... ... ... ... айып ... Бүлардың құрамында түйеден бастап, жылқы, өгiз, қой,
жылқы және қымбат шапанға дейiн болды. Айыптыны ... ... ... ... құн ... айып төлеуден бас тартқан кезде болатын
iс-әрекеттер болып саналды. Ал ортадан ... - ол ... да ... ... болмай қалған жағдайда қолданылды. Бұл жағдайда
айыпталушының ... ... ... ... ... оның тұрмыс-
тiршiлiгi заңсыз деп есептелдi.
Жалпы, қазақтардың әдет-ғұрып құқығы көшпендiлердiң шаруашылығын реттеп,
жөнге келтiруде ерекше рөл атқарды. Ол ХХ ғасырдың ... ... өмiр ... ... неке және ... құқығының сол кезден қалған элементтерi
бүгiнгi күнге дейiн өзiнiң құндылығын жоғалтқан жоқ.
7-ші тақырып. Қазақстанның Ресейге ... ... Кіші ... ... қосылуы.
2. Қазақстанның Ресей құрамына кіруінің негізгі шарттары.
3. Орта жүздің және кіші ... ... ... ... ... ... ... қосылуының саяси-құқықтық маңыздылығы.
Ресей мемлекетiнiң ХҮII ғасырдың аяғы, ХҮIII ғасырдың басындағы өзiн
жаңа кезеңге сай модернизациялауы оның шығысқа ... ... ... ... ... I Петрдiң кең байтақ қазақ даласын Шығысқа жол
ашатын үлкен қақпа деп ... оған ... бола ... XVIII ... ... Азия ... ену үшiн ... iс-әрекеттер жасалды. 1714
жылы Шығыс Қазақстанға, Ертiс бойында қамал тұрғызу мақсатымен полковник
Бухгольцтiң ... ... ... Осы кезде Бекович-Черкасскийдiң
экспедициясы Каспийдiң шығыс жағалауын зерттедi. I ... ... ... ... енудi көксеуi және оған бiрнеше экспедициялар жiберуiнiң
сыры да осы Шығыс мәселесiн ... ... ... ... империясын
қалыптастырған I Петрдiң ерте қайтыс болуы оның алға ... ... ... ... Бiрақ, ХVIII ғасырдың 30-жылдарындағы Қазақ
хандығының әлсiреуi мен сыртқы жағдай оның бiр ... ... ... ... ... ... Тәуке ханның өлiмi, Қазақ-Жоңғар соғысының жиiлеп, бара-
бара кең етек алуының өзi XVIII ғасырдың басындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... Сыртқы және iшкi
саяси жағдайлардың күрделенуi батырлар мен сұлтандардың ... ... ... ... ... ... ... билердiң де
қазақ қоғамындағы алатын орны ерекшелене түстi. ХVIII ғасырдың басындағы
Жоңғар шапқыншылығына ... ... және бiр ... ... негiзiн күшейту керектiгi қазақ тағдырында алға шықты. Сөйтiп,
Тәуке ханның көзi тiрi кезiнде-ақ ... ... ... ... ... келе-келе Ұлыс жүйесi қайта жандана бастағандай ... ... ... жас ... ... ... ... 1709-1710 жылдардағы Башқұрлардың Ресейге қарсы көтерiлiсi және Орал
казактары мен Волга қалмақтарының бас көтерiлулерiне ... ... ... Орта және Кiшi жүз ... әскери-потестарлық бiр бөлшегi
сұлтан Қайыпқа бағынатын. Ал ... ... мен ... ... ... ... ... олардың бәрi Тәуке ханға бағынды.
Тәуке ханның орнын иеленген Болат ханның билiк жүргiзудегi ... ... ... өз ... ие ... ... ... бiртұтас Қазақ хандығы Ұлы жүз, Орта жүз, Кiшi ... ... ... ... дами ... 1723 ... Жоңғар шапқыншылығы
кезеңiнде халық “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” атты қасiретке ұрынды.
1726 жылы үш жүздiң өкiлдерiнiң бас ... ... ... кездесуiнен
кейiн қазақ халқының басы ... ... ... ... ... ... қырылған”, “Аңырақай” шайқастарында
жоңғарларды жеңдi. Сөйтiп, Жоңғар ... кең ... ... даласында
тосқауыл қойылды. Соған қарамай қазақ қоғамындағы саяси дағдарыс бiрден
тыйылған жоқ едi. ... ... ... шапқыншылығындағы жеңiсiн
тиiмдi пайдалана алмады.
§1. Қазақстанның Ресей қоластына өтуі және оның ... ... үш жүз ... ... ... олардың әрқайсысы
бiр орталыққа бағынған билiкке қол жеткiзуге ... жол ... ... 1730 жылы ... хан ... болған кезде Кiшi жүздiң ханы Әбiлқайырдың
“бүкiлқазақтың ханы ... ... ... ... соң, ... арқа ... өз ... нығайтпақшы болды. Сөйтiп, ол Уфаға
елшiлiк жiберiп, өзiнiң Кiшi жүз ... ... қол ... ... ... Ал 1731 жылы 19 ... ... Анна Иоановна Кiшi жүздiң Ресейдiң қол
астына кiргенi туралы ... қол ... жылы 10 ... Кiшi жүз ... Ресей құрамына қосылғаны
жөнiндегi құжатқа қол қояды.
1731 жылы 19-желтоқсанда Орта жүздiң ханы ... ... ... ... ... ... ал 1740 жылы 28-тамызда хан ретiнде
Әбiлмәмбет, сұлтан ретiнде Абылай Орта ... ... ... ... құжатқа қол қояды.
Қазақстанның Ресей қол астына кiруi бiртұтас жүйелi түрде жүргiзiлген
жоқ едi. Сондықтан да Қазақ ... ... мен ... ... ... ... ... жоқ. Қазақстанның Ресейге қосылуы туралы
ғылыми-тарихи әдебиеттерде әртүрлi көзқарастар қалыптасты. Мысалы, 1943
жылғы ... ... ... атты еңбекте «Қазақтардың Ресей қол астына
өтуi қазақ атқамiнерлерiнiң бiр тобының патша өкiметi мен ауыз ... ... Қол ... кiру ... бұқарасының еркiнен ... деп ... сол ... ... ... ... екендiгiн байқатты.
Ресей мен үш жүз хандарының ... ... ... ... нұқсан келтiрiп, оның құқықтық халықаралық қатынастағы ... ... ... ... қол ... ... хандарды сыртқы жаулардан
және ресейлiктердiң оларға ... ... ... жол бермеуге
мiндеттеме алды. Cоған қарамай Қазақ хандығы мен ... ... ... ... заңсыз деуге келетiн дәрежеде едi. Келiсiм жасаған екi жақ
та өз ... ... де, ... да ... ... ... Ресеймен әскери және саяси ... ... ... деп ... ... ... бұл келiсiм-шартты кез келген ... деп те ... ... ... да ... 1737-1738 жылдардағы
Ресейге қарсы Башқұрт көтерiлiсiн қолдаса, ал 1740 жылы Хиуа ханы атанып,
40-шы жылдары Жоңғарлармен ... ... ... ... ... ... Ресей әкiмшiлiгiн мойындамайтын. Ал, орыс билеушiлерi
Қазақстан ... ... ... ... өз бодауындағы ел
санап, онда билiктi бiз жүргiзуiмiз керек деп ... ... ... ... ... ... ... территориясы Ресей билiгiне
көштi. Сонда да Қазақ хандығы өзiнше егемендi мемлекет қалпында Ресеймен
байланысты ... ... ... ... ... ... қазақ даласында
өзiнiң әскери-саяси экспансиясын тынымсыз жүргiзiп отырды. Соның себебiнен
орыс-қазақ шекараларында қақтығыстар жиi болып ... ... ... ... ... отаршылдық саясатпен ұштасып,
қазақтар өз жерлерiне деген билiктен бiртiндеп ығыстырылып жатты. Вассалдық
қарым-қатынас қалыптасқан ... ... ... ... ... ... қалады. Өзi бағынышты болған мемлекетке алым төлеп қана
қоймай, аманат та бередi. Мiне, ... ... ... мен ... ... Патша өкiметiнiң ә деген кезде-ақ Қазақ жерлерiн ... ... iске ... ХVIII ғасырдың 50-шi жылдарында Каспий
теңiзiнен бастап Ертiске дейiнгi ... ... ... ... бекiнiстер салынып, қазақ жерi тарыла бастады. Жайық, Тобыл, Елек,
Есiл, ... ... ... ... мал ... ... әскерлерiнiң
қолына көштi. Сөйтiп, 1756 жылы патша рескриптi, 1755 жылы ... ... ... аталған жерлердегi жайылымдарда қазақтар ... ... ... ... да ... халқы Патша өкiметiнiң
отарлау саясатының қазақ ... кең етек ... бара ... ... ... ... ... алғашқысы 1783-1797 жылдардағы
Сырым Датұлы бастаған ... едi. ... ... бұл ... ... Кiшi жүзде хандық билiктi жоймақшы ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторы Игельстромның iс-әрекетi
Сырым Датұлы бастаған көтерiлiстi Патшалық Ресей ... ... ... хан Кiшi ... қашып кеткен соң Игельстром хан сайлауға рұқсат
етпей, елдi сайлау құқығынан айырды. Сөйтiп, бұл шара ... ... ... ... түстi. Аталған реформа Кiшi жүздi тайпалық
құрамына қарай үшке ... ... ... болатын. Әр бөлiктi басқару үшiн
расправолар құру көзделдi. Ол Орынборда 1786 жылы құрылған шекаралық ... тиiс ... ... ... ... ру басшылары саналатын
старшындарға өткенiне қарамай расправолар мен шекаралық сот қалыпты ... ... ... ... II Екатерина патша хан сайлауын қайта
қалпына келтiруге келiсiм берiп, Патша өкiметiнiң Кiшi жүзде хандық ... ... ... ... iске ... ... тақырып Қазақстан Ресей империясның құрамында. Абылай ханның
реформалары
1. Қазақстандағы ... ... ... мәні.
2. Орта жүзде хандық билікті жою. Кіші ... ... ... ... ... реформасы (1785ж.)
4. Хан Енңесінің құрылуы. Ақсақалдар Кеңесі. 1803 ж. “Ант”.
Қазақ мемлекетінің жаңа бір кезеңге көшуіне ... ... ... ... хан ... ... (Әбілмансұр) (1711-1781) болды. ... 50-ші ... ... басшылығымен қазақ жерлері жоңғарлардан
толық азат етілді. Абылай алғашында сұлтан ... елде 40 ... ... Орта ... ханы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан соң, 1771 ... ... үш ... ... өкілдерінің қатысуымен Абылай хан
сайланды. Орыс елшілігі оған ... ... өзін хан етіп ... ... ... ... Бірақ сұлтан бұдан бас тартты. 1772 жылы оны қытай
императоры мойындады. ... 1778 жылы ... тек Орта ... ханы ... ... Бұған Абылай қанағаттанбай, 80-ші жыдары Ресеймен байланысты
бүтіндей үзді. Абылайдың беделі үш жүздің ... өте биік еді. ... ... ... ... ... ... қайта
өзгеруге түсіп, орталық билікті күшейту жолына бағышталған. Бір кездегі
өлім ... ... ие ... ... хан өз ... ... Содай-ақ, Абылай
жергілікті билеу және әскери-потестарлық бөлшектердің өзіндік ... ... ... ... тырысты. Сөйтiп, ол ... ... ... ... ... ... ... толық қазақ даласында
жүрмедi. 1781 жылы Абылай өлгеннен кейiн оның орнына баласы Уәли ... ... Сол жылы ... ... оны хан ... ... 1782
жылы жылдың басында Уәли Петропавловск қамалына барып Ресейге мойын
ұсынатындығына ант ... Және ол ... ... ... да. Жаңа ... ... билiкке ие бола алмады. Жалпы қорытындысында Уәли хан
билеп отырған ... ... ... ... ... удельдiк жүйеге
көшуi сұлтандардың ықпалын арттырып, ХҮIII ғасырдың аяғы ХIХ ... бiр ... ... ... күйреуiне әкеп соқты. Сөйтiп,
көптеген сұлтандар мен ... ... ... ... билiгiн
жүргiзушiлермен тығыз қарым-қатынаста болып, Уәли ханмен белсендi түрдегi
жүргiзетiн байланысты үзе ... Мiне, ... ... ХIХ ... ... Орта ... Ресей хан билiгiн жойып, қазақтарды өз ... ... ... әкiмшiлiк реформалар жүргiзе бастайды. Ол бiртiндеп-
бiртiндеп iске де аса ... едi. ... ... ... ... ... ... нормаларының дағдарысқа ұшырау кезеңдерiн шартты үш
кезеңге бөлуге болады. Бiрiншi, Қазақстанның Ресей ... ... ... ... ене ... ... ... хандығының жойылуы кезеңiне дейiн
(ХҮIII ғ. 30 жылдары — ХIХ ғ. 20 ... ... ... ХIХ ... ... — Х1Х ... 67-68 ... дейiнгi аралықтарды алса, үшiншi
кезең 1868 жылдан 1917 жылға дейiнгi аралықты қамтиды. Жалпы, қазақ даласын
әкiмшiлiк-саяси және ... ... ... ... ... ... өкiметi әуелi оны әртүрлi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстерге бөлу
қажеттiлiгiн негiзге алды. ... ... ... өмiрiндегi әдет-ғұрып
және рәсiмге негiзделген мемлекеттiк және құқықтық жүйесiн ... ... ... ... саяси-қоғамдық құрылысы (1801ж.). Бөкей
Ордасы.
1.Бөкей хандығының құрылуының себептері. (1801ж.)
2.Қоғамдық құрылысы. Мемлекеттік басқару органдарының жүйесі.
3. Хан билігінің ... ... ... ғасырдың соңындағы Кiшi жүздегi шаруашылық-саяси ... және ... ... ... ... ... ... бiр
тобының Орал мен Жайық аралығының төменгi жағына ... ... 1801 ... ... ... ... Оған ... Павел I келiсiм бердi.
Бөкей ордасы шығыстан батысқа қарай 300 шақырым және ... ... 200 ... ... алып жатты.
Патша әкiмшiлiгiнiң шешiмiмен Орал мен ... ... ... сұлтан бастаған шағын мемлекет құрылып, Бөкейге 1812 жылы хан ... ... Ол ... ... отарлау саясатына толық жауап
беретiн. 1824 жылы Бөкей ... ... ... ... ... ... ... билiк жалпы қадағалау, жергiлiктi бас басқарма және
жергiлiктi қадағалау жүргiзу ... ... ... ... ... ... ... министрлiгi арқылы жүргiзiлсе, жергiлiктi
қадағалау Орынбор әскери губернаторы мен Орынбор шекара ... ... ... бас басқармашылық ханға және оның әкiмшiлiгiне
тапсырылды. Хан өз билiгiн мұрагерлiкке берудi орыс ... ... Оның ... ХIХ ... 30 ... ... ... дәстүрлi өкiлдiлiгiнен өзгеше болды. Ол хандықтағы ... ... және заң ... ... ... ... жанында басшылықтан бейтарап билiк органы жұмыс iстедi. ... ... ... ... ... ... жүргiздi. Сұлтандар
кеңесiн аға сұлтандар басқарды. Сонымен бiрге ... ... 12 ... ... ... ... Олар бiр жағынан хан кеңесшiсi де саналатын.
Сондай-ақ, ханның жанында ... ... ол орыс және ... ... ... ... ... басты-басты жұмыстарын басқарма басқарды. Оның
құрамына арнаулы тергеушiлер, iс жүргiзушiлер, аудармашылар және ... ... ... ... ... тапсырмаларды хан
жасауылдары орындайтын. Оларды iрi ... ... ... ... хан ... ... жүргiздi. Олар ханның
қаржылық және жер саясатын ... ... ... ... учаскелерiнде қазақтардың шекараны бұзып кетпеуiн қадағалайтын
айыпталушыны iздестiретiн және сот iстерiн талдап-талқылайтын ... ... ... ... Ресей империясының меншiгiнде
болып саналды. Алғашқы кездерде хандық әскери-потестарлық ... де, хан ... ... ... ... ... ... атты сақтап қалатын бөлшектерге бөлдi. ХIХ ғасырдың 30-жылдары оның
саны 12-ге жеткен едi. Бөкей хандығындағы ... салу ... ... ... ... ... ... Негiзгi салықтың түрi зекет едi. Ал, Бөкей
ордасындағы құқықтық жүйе Ресей құқықтық ... ... ... ... ... хан өлгеннен кейiн Бөкей ордасын басқаратын уақытша кеңес
құрылды. Бұл жағдай ... ... ... отарлауының күшеюiне әкеп
соқты.
10-шы тақырып. Х1Х ғ. ... ... ... Қазақстанның саяси-
әкімшілік құрылысындағы өзгерістер. 1822-ші жылғы Сібір қырғыздары туралы
жарғы
1. Орта жүздегі 1822ж.реформаға ... және оны ... ... ... ... ... ... қырғыздары туралы устав”
3. Әкімшілік құрылыста және сотжүйесіндегі өзгерістер.
4. 1838ж. “Сібір қығыздарын басқару туралы ереже”-і әзірлеу және ... ... ... ... ереже”-ні және 1844ж. “Орынбор
қырғыздарын басқару туралы ереже”-ні дайындау және ... ... ... құру ... хандығының мемлекеттiк тәуелсiздiгiн жойып, онда орыс отарлау
саясаты жүргiзiле бастаған тұстан-ақ Қазақ даласында оны iске ... ... ... бастады. Сондай реформалардың бiрi әрi
бiрегейi Орта жүзде хандық билiктi жоюға негiз ... 1822 ... ... ... ... болды. Ол бойынша патша өкiметi Қазақстанды
отарлауды барынша тереңдете ... ... ... ... Орта жүзде
хандық билiк жойылды. 1825 жылы Орынбор қазақтары облысы, Шығыс, Орта және
Батыс болып үшке ... ... ... “Сiбiр қазақтары облысы”
округтарға, округтар болыстарға, болыстар ауылдарға бөлiндi. Округке 15-тен
20 болысқа, болысқа ... 12 ... ... 50-ден 70-үйге дейiн кiрдi.
Соған қарамай округтерде рулық белгi ескерiлмей ... жоқ. ... ... ... ... ... ... Омбы
облыстық басқармасына бағынса, коллегиялық органды ... ... ... ... ... ... аға ... — төраға және 4
заседатель (оның ... ... ... ... ... ... ... Округтi аға сұлтан басқарды. Аға сұлтан 3
жылға сайланып, оны сұлтандар ... ... ... Олар ... ”келiсiмiмен” шексiз мезгiлге сайланатын. Ол
мұраға ... ... ... ... ... ... де ... өтетiн.
Жалпы болыстық сұлтандар атқарушы билiктi жүзеге асырды. ... ... ... ... 3 ... ... Сұлтандар
старшындыққа сайлауға түспейтiн. Сайлауды болыстық Жарлық бекiттi.
“Жарғы” бойынша қазақтардың сот ... ... ... ... қатынасындағы құқығына өзгерiстер енiп, билер сотының, адаттың
билiгi шектелдi. Сөйтiп, барлық сот ... үшке ... ... қылмысты
iстер. Екiншi, даулы iстер. Үшiншi, басқару үстiнен берiлетiн ... ... ... ... ... ол сол ... бойынша жан-жақты
қаралды. Билер сотына да бақылау орнады.
1822 жылғы “Жарғы” Қазақстан жерiндегi билер ... ғана ... ... оның ... ... ... өзгерту енгiзiп қана
қоймай, отаршылдықты барынша ... Орта ... одан әрi ... Хандық билiк жойылды. Далаға сайлау жүйесi ендi. ХIХ ғасырдың
ортасына таман, мысалы 1851 жылы ... ... ... ең көп ... ... онда ... астам солдаттар мен ... ... ... кең ... әкiмшiлiк өкiлеттiкке ие
болды. Олар қазақтардың ... ... ... ... жеке
басқарма органдарына қызметкерлер iрiктедi және олардың қызметтерiн
қадағалап ... ... ... де ... 5. 1824-ші жылғы Орынбор қырғыздары туралы жарғы
1824 жылы Ресей Үкiметi Орта жүзден соң Кiшi ... ... ... ... Орынбор генерал-губернаторы П.К.Эссеннiң жетекшiлiгмен “Орынбор
қырғыздары туралы ... ... Ол ... Кiшi ... ... билiк
жойылды. Сөйтiп, Кiшi жүз Шығыс, Орта және Батыс бөлiктерге бөлiндi. ... ... ... ... Кiшi ... басқару шекаралық
комиссиялар арқылы жүргiзiлдi. Сұлтан ... ... ... Одан ... ... ... династия, қамалдар арасындағы
учаскелер болып бөлiндi. Династия арасы жергiлiктi немесе ауылдар ... ... ... басқарма шептерде тұратын ... мен ... ... ... ... ... отырды. Кейiн әкiмшiлiк
органдар “жалпы” және “жеке” басқармалар деп бөлiнiп, ол 1868 ... ... ... ... комиссия болса, атқарушы-өкiмшi және сот билiгiн
жүзеге асырды. Оның полициялық бөлiмi ... ... одан ... ... азаматтық және қылмыстық iстерiн жүргiздi. Әскери соттар мемлекеттi
сату туралы, адам өлiмi, барымта, Ресей азаматтарын ... ... ... ... iстердi қарады. Ал, билер соты азаматтық iстердi ғана
қарап, 50 сомға дейiнгi көлемде айыппұл ... ... ғана ... ... Қазақстанда жүргiзiлген 20-50 жылдардағы құқықтық және
әкiмшiлiк реформалар Ресей ... ... ... ... ... отарлау саясатын қалыптастыра түсуге ерекше ықпал еттi.
11-ші тақырып. Х1Х ғ. 60-90жж. реформалары бойынша Қазақстанның саяси-
әкімшілік құрылысындағы өзгерістер.
1. ... ... ... ... және жүзеге қабылдау.
Қазақстанның әкімшілік-құқықтық жүйесі.
2. Сот және сот ісін жүргізу.
3. 1881 ж. және 1898 ж. ... ... және ... ... 60 — ... ортасына қарай Қазақстан территориясы
түгелдей ... ... ... отарланып ... ... және ... хандықтары бүтiндей күйретiлдi. XIX ғасырдың 60-70
жылдары жүргiзiлген Ресейдегi мемлекеттiк құрылыс пен ... ... ... ... ... да ... ... қойған жоқ.
Қазақстанды Ресейге қосудың аяқталуы империяның қазақ өлкесi жөнiндегi
саясатына елеулi өзгерiстер енгiздi. 1868 ... ... ... 210
параграфы бойынша қазақтардың жерi Ресей империясының мемлекеттiк меншiгi
болып жарияланып, қазақ даласы бүтiндей патшалық Ресейдiң ... ... ... жарлығымен бекiтiлген 1867-1868 жылдардағы реформалар
арнаулы түрде уақытша, яғни үш жылға деп ... Үш ... ... ... ... оны қайтадан толықтырып, Қазақстанды ... жаңа ... ... ... ... 1867 ... Түркiстан генерал-
губернаторлығын уақытша басқару ережесi 1871 жылы аяқталды. Сол ... ... ... ... ... императорға
жергiлiктi отарлау әкiмшiлiгi дайындаған жаңа басқару ережесiн ұсынды.
Бiрақ ол ... ... мен ... империясы ведомстволарының сан
алуан тексерулерiнен өтiп, жоба көптеген көрсетiлген ... ... Мiне, дәл ... ... ... кез келген жерiнде жүрiп
жатты. Бiрақ, жоғарыдағы аталған ереже 1891 жылы ... ... ... ... ... ... негiзiнде қазақтардың жерi тартып алынып
келiмсек мұжықтар мен кержақтарға таратылды. Қазақстанға осы ... ... ... ... украин және беларусь келiмсектерi көшiп келдi.
Сөйтiп, кең даланы ... елдi ... ... ... ... ... үлкен өзгерiске ұшырады. Қазақстан патша өкiметiнiң шикiзат
базасына ... ... ... ... ... ... ... Сiбiр және Түркiстан генерал-губернатор құрамына кiрдi.
Орынбор генерал-губернаторы құрамында Орал және ... ... ... ... ... ... ... және Семей облысы,
Түркiстан генерал-губернаторлығының құрамына ... және ... ... ... Сiбiр және ... ... әкiмшiлiк
орталықтары Орынбор, Омбы, және ... ... ... ... облыс
уездерге бөлiндi. Уездер болыстарға бөлiнiп, олардың әрбiрiне мыңнан екi
мыңға дейiнгi шаңырақ ендi. ... ... ... ... ... ... 200-ге дейiнгi шаңырақ ендi.
1822-1824 жылдардағы “Жарғы” бойынша Қазақстан әрбiр бас мал үшiн ... ... ... ясак ... ... соң 1837 жылы ... ... үйден бiр жыл iшiнде 1 сом 50 тиын күмiс ақша ретiнде
түтiн салығы жиналды. Оған қоса ... мен ... ... ... ауруханаларды жөндейтiн қара шығын салығы жиналды.
Оңтүстiк Қазақстанда ... ... ... қарай харадж салығы
алынды. Жоғарғы генерал-губернаторлық билiктi генерал-губернатор ... ... ... сот және шаруашылық өкiлеттiлiгi берiлдi. Ол
жергiлiктi ... мен ... да ... органдарына тiкелей және
жанамалай ... ... ... ... ... ... әскерлердi басқарды, облыстық басқармалар ... ... ... ... ... ... және ... бастықтар, сондай-ақ оның
төңiрегiндегi шенеунiктер түгелдей орыстар болды. Реформа бойынша ... ... ... ... ... жүйесi болыстық және ауылдық
жүйе болды. Болыс пен ... ... үшiн ... жасы 25-ке ... едi және ол ... ... тартылмаған халық сенiмiндегi адам
болуға тиiс. Әр үш жыл сайын өтетiн болыс сайлауына 50 үйден бiр ... ... беру ... ... ... шар салу деп аталды. ... ... ... ... ... ... ... барысында
жаңа ережелер де қабылдады. Мысалы, 1886 жылы 2 маусымда “Түркiстан өлкесiн
басқару туралы” Ереже, 1891 жылы 25 ... ... ... Жетiсу, Орал
және Торғай облыстарын басқару туралы” Ереже қабылдады. ... ... ... деп ... ... ... басқа бес облыс кiрдi. Ал Сырдария облысы Түркiстан
генерал-губернаторлығына қарады. 1897 жылы Жетiсу ... ... ... ... кiрдi.
1867-1868 жылдардағы ең басты мәселе Қазақстан территориясында жалпы
империялық соттар ережесiнiң таралуы ... ... ... ... елеулi
өзгерiстер енгiзiлдi. Үлкен маңызы бар қылмыстық iстер ... ... ... Ал, одан ... ... және ... өтiнiштерден
тұратын 2000 сомнан артық қаржы көлемiндегi ... ... ... Үш ... кем емес ... алатын немесе жүз сомға дейiнгi айып
салынатын қылмыстық iстер, сондай-ақ 2000 ... ... ... уездiк соттар қарады. Сонымен бiрге ... ... ... сотымен бiрге “халық соты” да жұмыс iстедi.
1867-1868 жылдары би қызметi сайланбалы түрде ... Би ... үш ... ... оны ... ... Әрбiр болыста 4-8-
ге дейiн билер сайланды. Сондай-ақ, сот iстерiнде де елеулi ... Сот ... ... олардың көшiрмелерi екi жаққа таратылды.
Билер съезiнде ережелердi жазу тиянақты ... ... Егер ХIХ ... ... кез ... беделдi биге жүгiне алатын болса, ендi тек қана
болыстық билерге ғана жүгiне алатын едi. ... ... ... жүйесi
отарлау аппаратының бiрден-бiр құралы болып, ол ... ... ... және ... ... сауда-саттықпен айналысатындардың мүддесiн
қорғайтын басты қаруы болды. Тұтастай алғанда ХIХ ғасырдың 60 ... ... ... ... оның ... ... бұзып,
Ресей империясының құқықтық жүйесiмен ұластырылған реформа болды.
1867-1868, 1886 және 1891 жылдардағы реформалар Қазақстанды бiрден-бiр
отар елге айналдырды. ХIХ ... 50 — ... ... қазақ даласының
билiгi Сыртқы iстер ... ... Iшкi ... ... ... ... берiлдi. Сөйтiп, Қазақстан халықаралық субъект
құқығынан айырылды. Азаматтық және ... ... ... ол ... ... ... iстедi. Қазақтарға қысым жүргiзу тек ұлттық
тұрғыдан ғана емес, дiни ... да ... ...... ... ... орыс ... жүргiзiлетiн. 1867-1868 жылдардағы
реформалар бойынша патша өкiметiнiң әкiмшiлiк мекемелерiне сот ... ... ... ... ... ... бойынша әскери
соттық комиссиялар құрылды. Олар мемлекетке опасыздық, өкiметке қарсы үгiт,
пошта мен көлiкке ... ... және ... ... ... ... ... иелерiн өлтiру сияқты қылмыстық ... ... олар ... ... ... жалған ақша жасауды
қараумен шұғылданды. Қазақтардың әдет-ғұрып құқына елеулi ... ... ... ... ... қарасты жесiр даулары билер ... ... ... ... ... шешiмiне уезд бастығына немесе әскери-
губернаторға шағым жасауға болатын. Осындай сот жүйелерi Қазақстанда 1917
жылға дейiн қолданылды.
12-ші ... ... ... ... соғыс және буржуазиялық
демократиялық революция дәуірінде. ХХ ғ. басындағы Қазақстандағы әкiмшiлiк-
құқықтық жүйе
1. Мемлекеттік органдардың жүйесі.
2. 1916 ж. ... ... ... ... мен ... күштері.Ұлт-азаттық көтерілістің жеңіліске ұшырау
себептері.Көтерілістің маңызы.
3. Қазақстан 1917ж ақпан буржуазиялық-демократиялық революция дәуірінде.
4. «Алаш» партиясының ... ... ... ... ғасырдың басы қазақ халқы үшiн өте ауыр кезең болды. Қазақтар өзiнiң
саяси құқығынан қол үзiп, жерлерiнен айырылды, дәстүрлi мал ... ... ... ... ... Қазақстанда ХХ ғасырдың басында
орыстандандыру саясаты ... ... ... ... ХХ ғасырдың
басында ұлт-азаттық қозғалыстар жаңа кезеңге көштi. Оның ... ... ... 1905 ... ... сан ... оқиғалар мен
жағдайлар оның өршiп-өрбуiне көп ықпал еттi.
1905 жылғы 17 — қазандағы ... ... жеке ... ... сөз ... ... мен ... тиiспеуге жол ашты. Мемлекеттiк
Думаға сайлау туралы мәлiмдеме жасалуының өзi ерекше ... ... ... орыс ... ... ... едi. Барлығы төрт мемлекеттiк
дума қызмет еттi. 1906 жылғы 23 ... күнi ... ... негiзгi
мемлекеттiк заңдары” жарық көрдi. Ол өзiнiң мазмұны бойынша конституцияға
жақын едi. Сөйтiп, ... қос ... ... ... 1906 ... ... ... екiншi думаға байланысты сайлау ... ... ... ... Ш.Қосшығұлұлы, Б.Қаратаев дума
мiнбесiн қазақ мүддесi үшiн пайдаланып, қазақ жерiне қоныс аударып жатқан
орыс және ... ... ... жерлерiн тартып алып жатқандарын
тiлге тиек еттi. Сөйтiп, олар аграрлық заңдылықты жүйелi өткiзудi ұсынды.
Ұлт болашағы үшiн ... ... да ... ... ... ... ... жылдары қазақ халқы мен қоныстанған шаруалар
арасынан саяси белсендiлердiң ... ... 1881 жылы 14 ... “Мемлекеттiк тәртiп және қоғамдық тыныштықты сақтау шаралары
туралы ереже” қолданды. Ол пайдаланудағы ... ... ... күзеттi және әскери жағдайды күшейту жөнiнде ерекше ... 1905 жылы ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы сан алуан қайшылықтарды Ресей
отары ретiнде күшейтпесе азайтқан жоқ. Ресейдiң ... ... ... ... ... ... алуы 1916 жылғы ұлт
азаттық көтерiлiсiне әкеп соқтырды. Аталған уақытта салық ... 3-4 ... тiптi кей ... ол 15 ... ... ... Арнаулы әскери салық
жиналды. 1915 жылы Бiрiншi дүниежүзiлiк соғысқа ... да ... ... едi, ... орыс ... ... қазақтарды әскерге
алудан қорықты. Сөйтiп оларды қара ... ... 1916 ... қара ... алу ... ... ... кең байтақ қазақ даласын
дүр сiлкiндiрдi. 19 бен 43 жас ... ... ... ... ... күрек берiп қара жұмысқа аттандыру қазақ халқы үшiн өлiммен пара-пар
намыс болды. Сөйтiп, кең ... ... ... ... ... Патшалық Россия оны қарулы күшпен басқысы келдi. Шiлде ... ... ... ... ... хабарландырылды. 1916 жылы 17
шiлдеде Ташкентте уақытша әскери сот ... 1916 ... 21 ... II ... ... ... және Қостанай уездерi әкiмшiлiк
тарапынан Қазан әскери округiнiң қолбасшысы қарамағына берiлдi. Әскери ... ... бiр ғана ... ... 347 ... өлiм ... ... адамды қара жұмысқа айдаса, 129 адамды түрмеге ... Ол ол ма ... ... ... ... мемлекет меншiгiне айналдырып, оларды ... да ... әрi ... ... елдi ... ... ... орыс-казак (êàçà÷åñòâîíû) орналастыруды күшейтумен бiрге
отарлаудың сан ... ... ... ... ... едi. ... алу саясатының екi ғасырға созылған жылдарында қазақ Ресей ... Езгi ... ... ... ... ... және құқық тәртiбi азаматтық та, қоғамдық та тұрғыдан бұзылып
отырды.
Ұлт-азаттық көтерiлiстiң кең өрiс алған жерi — ... ... едi. ... ... ... ... болыста хандар сайланып, олар
Әбдiғаппар Жамбосыновты жалпы хан етiп, ... ... ... ... уәзiрi
болды. Олар кеңестi басқарды. Кеңесте хатшылар мен сот ... ... ... ... ... және ... iстердi қарайтын
көмекшiлерi болды. Болыстардағы әскери-азаматтық әкiмшiлiк мыңбасына
бағынды. Олар ел ... ... ... ... жағын қазынашы басқарып,
оған жасақшылар бағынды. Әкiмшiлiк-құқықтық реформалар жүргiзу барысында
ұлт-азаттық қозғалысты басқарушылар 1916 жылдың жазы мен ... ... ... iске ... дегенменен дәстүрлi басқару жүйесiн жөнге ... 1917 жылы ... ... ... хан ... ... түскенiн
және барлық көтерiлiсшiлерге кешiрiмдiк болатынын естiп, Уақытша өкiмет
билiгiн ... ... мен ... ... және ... съездерде сайланған қызметтер
едi. Содан соң хан тағы ... ... ... сайланбайтын. Барлық
көтерiлiсшiлер хандары қарапайым қара халықтан шыққан адамдар ... ... ... өзiн хан деп ... әмiр деп ... ... еттi. Сондықтан
да 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiсi қаншама хандық ... ... ... ... ... ... ие бола ... Сөйтiп,
1916 жылғы қазақтардың ұлт-азаттық көтерiлiсi күшпен басылса да, ол ... ... мен ... белсендiлiгiн арттырып, жаңа мемлекеттiк
жүйе қалыптастыруға ынталандыра түстi.
1917 жылы ақпанда ... ... мен ... ... ... ... ... Патша өкiметi құлады. Елде уақытша ... ... ... ... ... 1917 жылы 7 ... Уақытша өкiмет
генерал-губернаторлықты алмастыратын Түркiстан комитетiн құру ... ... Оның ... ... ... М.Тынышпаев,
С.Н.Максутов, В.С.Елпатьевский, ... ... және ... ... Басқарма облыс және уезд
деңгейiнде алғашқы рет ... ... орын ... ... Торғай облысы
бойынша комиссар болып — А. Бөкейханов, Жетiсу бойынша — ... ... ...... ... Комиссарлардан басқа атқарушы
комитеттер пайда болды. 1917 жылы ... ... ... Қазақстанда
облыстық және уездiк қазақ съездерi өттi. Онда ұлттық комитеттер сайланды.
Патша өкiметi ... ... ... тәуелсiздiк жолындағы күресiн
“Алаш” партиясының төңiрегiне топтасқандар жалғастырды. 1917 жылы 21-26
шiлдеде Орынборда жалпы қазақ съезiнде ... ... ... ... ... Партияның бағдарламасы бойынша ... ... ... Ә. Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Е.Ғұмаров
секiлдi бiр топ қайраткерлер атынан 1917 жылы ... ... ... ... ... ... бағдарламасының жобасы жарық көрдi.
1917 жылы 5 — желтоқсанда Орынборда екiншi бүкiлқазақтың съезi ... ... ... облыстарынан 82 өкiл қатысты. Съездiң күн ... ... ... оның 6-уы таза ... ... ... болды. Олар:
1. Сiбiр Түркiстан автономиясы, әрi оңтүстiк-шығыс одағы туралы. 2. Қазақ-
қырғыз автономиясы. 3. ... 4. Ұлт ... 5. ... сот. ... ... ... ... ең басты мәселесi ұлттық автономия
түрiндегi мемлекеттiкке қол ... ... ... “Алаш” автономиясының
орталық атқарушы өкiмет органы Ұлт Кеңесi Алашорда ... ... ... 25 орын ... Оның 15-i ... ... 10 ... ұлт өкiлдерiне қалдырылды. Мiне, осының өзiнен-ақ Алаш автономиясының
ұлт мәселесiн шешуде сындарлы бағыт ұстанғандығын байқатады. “Алашорда” ... ... ... ... ... ... ... Бұл орган
автономияның орталық билiгi болып табылды. Жалпы, Қазақстанның Ресейге
бодан болғаннан бергi ... ХХ ... ... ... ... ... рухани жаңару кезеңi” деп айтуға болады. Аталған кезеңде саяси күрес
сахнасына Ресейдiң айтулы ... ... ... бiлiм ... ... ... ... күрестiң бағыт-бағдарынан хабардар қазақтың
белгiлi ... ... Олар ... ... ... үшiн ... қаншама халық жасайды дегенiмiзбен оның даму заңдылықтарын реттеп
отыратын заңдар мен құқықтық құжаттарды, саяси-құқықтық доктриналарды нақты
тұлғалар iске ... ... да ... ... үкiметiнсiз экономикалық
iлiм мен реформалар ... ... ... Қазақстан
мемлекеттiлiгiнiң негiзiн, әсiресе алаш ардагерлерiнiң өмiрiнсiз ұлт
тарихын көз ... ... ... ... партиясы мен “Алашорда” үкiметi құқықтық-мемлекеттiк жағдайға
ерекше көңiл бөлдi. “Алаш” партиясы мен үкiметi ... ... ... ... ... тең сайлау құқығын жақтады. Ал депутаттар ... ... және ... дауыс беру арқылы сайланды. “Алаш” партиясы демократиялық
бостандықтар мен құқықтарды жақтады. Жеке ... ... сөз, ... ... ... олардың қай-қайсысы болмасын айыптаусыз және
тергеусiз соттауға болмайды деп мәлiмделдi. “Алаш” партиясы мен үкiметi сот
iсiне ерекше мән ... қана ... ол әр ... ... мен ... болуы керек деп көрсеттi. Сот алдында ... ... тең ... ... ... ... ... қаулысында: 1. Қазiргi қазақ ... ... 2. ... ... ... ... ескi ... орнына
жаңа сот құрылсын деп жазылды. Жалпы қай тұрғыдан келгенде де Алаш ... ... ... ... шаралары нағыз демократиялық мән-мағынада
бағыт-бағдар алды. Алашорда үкiметi ұзақ өмiр ... ... де ... ... және құқық тарихында алатын орны ерекше. Өйткенi, оның
басшылары ұлттық-демократиялық мемлекет құрып, оның саяси құқықтық ... ... ... ... сол ... ... ... жағдай Алаш
идеясын, Алашорда автономиясын ... ... ... уақытша
Сiбiр үкiметi 1918 жылы 4 қарашада Алашорда үкiметiн таратып жiбердi.
13-ші тақырып. Кеңес ... ... ... және ... ... мемлекет және құқық. Қазақ АССР-ң құрылуы.
Қазақстанда ... ... ... ... ... және оның бірінші декреттері. ІІ-ші жалпы қазақ съезі
(1917ж).
2. Қазақ автономиясының құрылуы. ”Алаш-орда„ уақытша ... ... ВЦИК және ... СНК 26 ... 1920 ... декреттері: Қазақ АССР-ң
құрылуы. Қазақ ... ... ... ... және ... ... Бірінші Бүкілқазақтың Құрылтай съезі. Қазақ АССР-і ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
декреттері.
1917 жылғы күзде Қазақстандағы кедей топтар барынша большевиктер мен
олардың одақтастарының төңiрегiне ... Осы ... ... ... тым нашарлай бастаған едi. Мысалы, Сырдария және ... ... ... жұрт ... ... Сол 1917 жылдың
қыркүйек-қазан айларында Петропавл, ... ... ... ... ... ... ... шығып, Верный, Әулиеата және
басқа қалаларда қалың бұқара халық ереуiлге шықты, оны солдаттар ... ... ... ... күрделене түсiп Уақытша үкiметтiң ... ... ... ... оның ... органдары шайқала бастады.
Уақытша үкiмет көтерiлiстердi күшпен басуға тырысты. Бiрақ, оны ... емес ... ... 25 — ... Петроградта большевиктер партиясы жеңiске
жеттi. Сөйтiп, уақытша үкiмет ... да, ... ... ... өттi. Ол жұмысшылар мен шаруалар диктатурасы едi. Кеңес үкiметi
социалистiк мемлекет және ... ... ... ... бет ... мемлекет пен құқықты қалыптастыруда революционерлер мен бiрге,
олардың көсемi В.И.Лениннiң алатын орны ерекше. 25-26 ... ... ... II ... жаңа өкiмет органдарын құрды. Халық
комиссарлар кеңесiнiң төрағасы болып В.И.Ленин сайланды. ... ... ... өттi. ... жеңiстердiң жалғасы Қазақстанды ... ... 30 ... ... ... кеңесi мен солдат
депутаттары билiктi өз ... ... ... 1 қарашада үлкен
майданнан кейiн Кеңес үкiметi Ташкентте ... 6 — ... ... билiгiнiң қолына көштi. Желтоқсан айында Бөкей ... ... ... ... 1918 жылы ... ... Кеңес үкiметi орнап, ... ... ... ... ... 17 ... ... содан соң Өскеменде,
Қарқаралыда, Зайсанда, кейiн 3 наурызда Верныйда бүкiл билiк ... ... ... ... ... ... Жетiсу өңiрiнде кеңестер
билiгi орнады. Кеңес ғана едәуiр қиындыққа кездестi. Ол тек азамат ... ғана ... қол ... 1917 жылы 22 — ... ... ... ... мұсылмандар съезi Мұстафа Шоқайдың бастауымен ашылды.
Съезде “Туркестони мухтариат” Түркiстан ... ашу ... ... ... оны М.Тынышбаев, кейiн М. ... ... ... және ... басқару органдарының орналасқан жерi Қоқан
болғандықтан оны “қоқандық” деп ... ... 1918 жылы ... “Қоқан
автономиясын” Кеңес үкiметi құлатты. Сөйтiп, 1918 жылы ... ... ... ... ... ... орнады. Бiрақ Оралдағы жағдай сол
күрделi күйiнде қалып, кейбiр Орынбор және Жетiсу ... ... әлi де ... ... қойған жоқ едi. Аз уақыт билiктi өз қолына
алған Алашорда өкiметi болса 1918 ... ... ... ... мен ... құрылған жұмысшы, шаруалар және солдаттар Кеңестерi
жаңадан орнаған билiктiң ... ... ... ... жылғы Қазан төңкерiсiнен кейiнгi күрделi уақытта 5-12 желтоқсанда
Орынборда Екiншi бүкiлқазақ съезi өттi. Оның жұмысына ... ... ... қатысты. Бөкей ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, ... ... ... мен ... Алтай губернияларынан делегаттар
қатысты. Оны ұйымдастырушылар А. Бөкейханов, ... ... ... ... Съез ... ... едi. Съездiң ашылған
кездегi бiрiншi жұмысы Оңтүстiк Қазақстан ... ... ... ... ... жергiлiктi билiк органдарының шеше алмай жатқандықтары
туралы әңгiме болды. Содан соңғы күн тәртiбiне енгiзiлген мәселелер: Сiбiр,
Түркiстан және ... ... ... ... ... ... ... ұлттық кеңес, бiлiм, ұлттық қор, муфтиат, халық соты,
ауыл ... ... ... ... ең ... ... ... ол қазақ автономиясын құру едi.
Автономия туралы баяндаманы Ә.Бөкейханов жасады. Сөйтiп, Қазақ ... ... мен ... ерекше комиссия қарауына берiлдi. Комиссия
атынан Қ.Ғаппасов сөйледi. Съезд бiр ... ... ... ... оған ... атын бермекшi болып келiстi. Сондықтан “Алаш-Орда”
Уақытша ... ... ... Оның ... 25 мүше болды. Оның 10 орны
орыстар мен өлкедегi басқа халықтарға ... едi. ... ... ... жарияланды. Өкiмет басы төрағалығына бүкiлқазақ халқы кеңесi
Ә.Бөкейхановты сайлап, оған Б.Құлмаханов пен ... ... ... ... ... ... ... болды. Бiрақ Алаш
автономиясының өмiрi ұзаққа созылмады.
Жалпы, сол кезеңдегi тарихи-қоғамдық жағдай ... ... ... ... сай ... қажет еттi. Ел экономикасын, оның
iшкi-сыртқы жауларының iс-әрекеттерiне қарай әскери жолмен ... еттi. ... да ... қарым-қатынас пен мемлекеттiк азаматтық
құқықты реттеу тәсiлi әкiмшiлiк-құқықтық ... ... ... кезеңде Қазақстанда капиталистiк меншiктi ұлттандыру одан ... ... ... ... ... ... ... азамат соғысының
өрiстеуiне жол ашты. 1917 жылдың қарашасында Кеңес өкiметiне ... ... ... ... басқаруымен көтерiлiске шықты. Оның құрамында 700-
ге жуық казак отрядтары болды. 1918 жылдың ... оның ... 22 ... Кеңес үкiметiне қарсылық Жетiсуда да кең өрiс ... 1917 ... ... ... ... өз ... ... 1918 жылдың наурызында
Гурьевтегi билiктi генерал В. Толстов алып, өзiн Орал ... ... ... ... контрреволюционерлер Петропавловскiнi, маусымда Ақмола,
Атбасар, Қостанай, Павлодар, Семейдi алып, соның нәтижесiнде ... ... және ... ... ... ... ақ ... көштi. Сiбiрде сiбiрдiң уақытша өкiметi орнап, оны Колчак басқарды.
1919 жылы 10 шiлдеде РКФСР Халық комиссарлар кеңесiнiң декретiмен ... ... ... ... ... құрылды. Қазревком Қазақ
автономиясын құрғанға ... ... ... әскери және азаматтық билiктi
бiр орталыққа шоғырландырған орган болды. Ол ... ... ... Оның ... ... мүшелерi: Ә.Жанкелдин,
Б.Қаратаев, М.Тұнғаншин, С.Меңдешев, А.Байтұрсынов, Б.Каралдин ... ... соң оның ... мүшелерi Кеңес өкiметiнiң жұмысына
тартылып Казревкомның құрамына өттi. Казревком қабылданған декретке ... ... ... органы болып саналды. Оның территориясы
құрамына Орал, ... ... ... ... және ... ... жерлерi кiрдi.
§2. Қаз АКСР-нің құрылуы
Казревкомның басты мақсаты өлкенi автономияға әзiрлеу едi. Сөйтiп, 1920
жылы 26-тамызда РКФСР Халық комиссарлар кеңесiнiң ... ... ... төрағасы Н.И.Калинин “Қырғыз (Қазақ) Автономиялы Кеңестiк Социалистiк
Республикасын құру туралы” ... қол ... ... ... ... ... құрылды. Оның астанасы Орынборда болды. 1920 жылы 4-12 қазанда
Орынборда Қазақстан Кеңестерiнiң Құрылтай ... өттi. ... ... мемлекеттiк органдарын Қазақ Орталық атқару комитетiн құрып, оның
төрағасы етiп С.Меңдешовты, ал, Қазақ Халық Комиссарлар ... ... ... бекiттi. Республика территориясы 5 миллионнан
астам жұртшылығы бар 2 млн. шаршы ... жуық ... алып ... съезi “Қазақ АКСР-нде Кеңес өкiметiн ұйымдастыру туралы” қаулы
қабылдады және ... ... ... ... ... ... қуаты әрi мәнi бар декларация Қазақ автономиясының
мемлекеттiк ... ... ... ... тағы да ... ... құжат болды. Кейiн аталған декларация 1926 жылы қабылданған ҚАКСР-
дiң тұңғыш Конституциясының жобасына ... ... ... ... ... ... ... съезi болып танылды. Осы съезде
Қазақ Орталық Атқару Комитетi сайланды. Ол 75-ке ... ... ... ... ... ... Қазақ Атқару Орталық Комитетi бүкiлқазақтық
съездi жылына бiр рет шақырылды және ол аталған съезд аралығында ... ... ... ... ... ... ... тыс бүкiлқазақтық
съездi ол өз қалауы бойынша немесе республиканың 3/1 бiлдiретiн жергiлiктi
кеңестердiң талабымен шақыра алатын едi. ... ... ... билiкке басшылық жасап, Қазақ Орталық Атқару Комитетiн сайлады, әрi
өкiметтiң есебiн тыңдап заңдар қабылдады. ... ... ... жiберiлiп, съездер аралығында жоғарғы заң шығарушы, ... ... ... ... ... ... ... қолында болды. ҚазОАК-нiң
құрамын бүк-нiң құрамын бүк белгiледi. Ол ҚазОАК өкiметi Халық комиссарлар
кеңесiн құрып, өкiметтiң жұмысына ... ... ... ... ... ... органдарының жұмысын басқарды. Сондай-ақ, оларды бiрiктiрдi,
өзара келiстiрдi және бақылады. ҚазОАК ... ... ... ... республикадағы әртүрлi салаларды басқаратын халық комиссарларын
құрды. Халық комиссарлар кеңесi — ҚАКСР-дың ... және ... ... ... ... заң ... ... және өкiмшi органы
болды.
Жалпы, Халық комиссариаттары жеке дара және ... ... ... ... ... комиссариаттарға РКФСР-дiң халық комиссариаттарына
тiкелей бағынышты халық комиссариаттары жатты. Бұл халық ... ... пен ... комиссарлар кеңесiне де бағынды. Бiрақ
РКФСР басшылығымен келiсiп отырды. Бiрiккен халық ... ... ... 1920 ... 26 ... ... ... мыналар жатты:
азық-түлiк, қаржы, жұмысшы—шаруа ... ... ... ... ... шаруашылығы кеңесi, почта және телеграф басқармасы, қазақ
статбюросы, төтенше комиссия.
Жалпы, Қазақстандағы ... ... жүйе ... ... ... ... ретiнде жасалып, ол Ресейдiң Орталық мемлекеттiк
органдарының басшылығымен түзелiп отырды. Соның бiр ... ... ... жай, ол 1926 ... 18 ... ... ... ҚАКСР-нiң
Конституциясының жобасын қабылдауы болды. Конституцияның алғашқы жобасы
1920 ... ... ... ... ... ... ... ол
БОАК-нiң бекiтуiне тапсырылған болатын. Бiрақ, оны ол ... ... ... 7 ... 18 тарау, 103 баптан тұрады. Жобаның 1-бөлiмiне
жоғарыдағы айтып ... 1920 ... ... ... съезiнде
қабылданған «ҚАКСР-ның еңбекшiлерi құқығының Декларациясы енген болатын.
Декларацияда ... ... ... ... ... көрсетiлiп,
оның басқару органдары жергiлiктi совдептер, ҚазОАК және халық комиссарлар
кеңесi екенi аталып ... ... ... ... ... ... ... да баса көрсетiлген болатын. Мемлекеттiк тiл қазақ және ... ... ... және осы екi ... ... заң актiлерi жарияланып,
онда шiркеудiң мемлекеттен, мектептiң шiркеуден ... ... ... ... ... өтпелi кезеңнiң негiзгi ... ... мен ... пролетариаттың кедей және шаруалардың кеңес
өкiметi түрiндегi диктатурасын орнатып, жалпы ұлттық езгiнi жою жарияланды.
Жобаның үшiншi ... ... ... ... ... ... губерниялар мен облыстар ... ... ... ... БОАК тарапынан бекiтiлмегендiктен Қазақстан
территориясында РКСФР конституциясы қолданылды.
§3. ... ... ... ... ... ... ... ортасында КСРО-да аса күрделi өзгерiстер болып, уақыт
пен ... лебi ... ... ... ... капитализмнен
социализмге өтетiн өтпелi кезең аяқталумен бiрге социалистiк ... ... қол ... деп ... ... ... ... артта қалып, оның саяси-экономикалық негiздерi жойылды деп ... ... ... КСРО ... ... 1936 жылы ... оның жаңа ... қабылданды. Мұндағы елеулi оқиғалардың
қатарына Қазақстанға ... ... ... берiлгендiгi болды.
Сөйтiп, Қазақ Автономиясы Республикасы Қазақ Кеңестiк ... ... Бұл ... ... ... ... нұрлы жолы едi. Осынау үлкен мәнi бар ... ... үшiн ... ... ... Сөйтiп, 1937 жылы 26 наурызда бүкiл
қазақстандық кеңестердiң төтенше Х съезi ... ... ... ... ... Қазақстан жаңа ... Ол 11 ... 11 ... 125 ... ... Конституцияда қоғамдық
құрылыс анықталып, ... ... мен ... ... деп ... Сондай-ақ, социалистiк меншiк не мемлекет меншiгi
болумен ... ...... ... түрi ... ... ... де мойындалды. Конституцияда еңбек ету әр
азаматтың ... ... ... ... ... iшiп ... көрсетiлдi. Қазақстан сол жылдары Конституция бойынша 8 облыстан
тұрды. КСРО заңдары Қазақстан территориясында мiндеттi түрде ... ... КСРО ... ... ... ... басқарудың
салаларына халық комиссарлары басшылық еттi. Конституция бойынша сайлау
жүйесiне ... ... ... ол ... Ел ... Туын және
астанасын белгiледi. Жалпы, 1937 ... ... 40 ... жуық ... ... ... дейiнгi қабылданған Конституцияларға қарағанда белгiлi
бiр ... ... ... ... ... адам ... нормалар бұзылып, миллиондаған ел азаматтары қуғын-сүргiннiң
құрбаны болды.
14-ші тақырып. Ұлы Отан соғысы ... жж.) ... ... ... және құқығы.
1. Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі ҚазАССР-ң мемлекеттік аппараты. Мемлекеттік
аппаратты әскери жағдайға бейімдеп қайта құру.
2. КСРО Жоғарғы ... ... ж. ... ... істеу үшін
мобилизациялау қаулысы.
3. Құқықтың дамуы. Сот құрылымы.
1941 жылы 22 ... ... ... ... яғни Ұлы Отан ... ... стратегтерiнiң ойы бойынша, “Барбаросс” жоспарына сай
Қазақстан территориясы «Үлкен Түркiстанға” кiруi ... едi. ... ... ... ... ол жоспарды орындауға мүмкiндiк бермедi. Соғыстың
алғашқы күннен-ақ әскери бөлiмшелер мен ... ... ... ... 4 атты ... дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, 50-ден астам
полктар мен батальондар құрылды. Соғыс жылдары Қызыл ... ... ... ... Сол ... ... территориясына 1,5 миллион
адам iргелес Ресей территориясынан қоныс тептi. Алғашқы соғыс жылдары кеңес
халқына өте ауыр ... ... 1941 ... аяғында КСРО өзiнiң ... ... ... Белоруссия республикаларымен бiрге
Ресейдiң еуропалық ... ... ... ... ... жау қолына
көштi. Осындай қиын-қыстау кезеңде Қазақстанның соғыстағы алған орны ... ... ... және әлеуметтiк тұрмыстың қиын-қыстау
кезеңдерiне қарамай, сол ... ... ... ... және ... ... пен ... барынша ықпал еттi. Мемлекеттiк құрылыс және
оның әр саладағы ... ... ... ... соғыс талабына
сай қайта қаралып, бәрi де жеңiс үшiн ... ... ... ... жылдың 30 шiлдесiнде КСРО Жоғарғы Кеңес Президиумының БК(б)П
Орталық Комитетiнiң және Халық ... ... ... ... ... Қорғаныс комитетi құрылды. Сөйтiп, мемлекеттiң ... ... ... ... ... қолына берiлдi. Оның
дайындаған актiлерi мен ... да ... құқы бар ... ... ... ... да дәл орындауға мәжбүр болды. КСРО құрамына кiретiн
республикалардың барлығында Мемлекеттiк ... ... ... ... етiп, оның ... ... жөнге қойып отырды.
Қатерлi соғыс жағдайында бiр орталыққа шоғырланған дерективалық басқару
алдыңғы қатарға шығып, өкiлеттi ... ... ... ... жаңа ... ... құрылды. 1941 жылы ұлттық құрамалар
жөнiнде республикалық ... және ... ... кеңесi жанында
еңбекке жарамды адамдарды ауыл шаруашылығы жұмыстарына ... ... және ... ... жүрiп жатқан территорияларынан
эвакуацияланғандарды Қазақстан ... ... ... ... ... олар жан-жақты жұмыс iстей бастады. Тағы бiр ерекше қолға
алған жағдай, әскери ... ... мен ... ... әрi ... ... ету басқармасы жұмыс iстедi. 1944 жылы
сондай қатерлi де ... ... ... қарамай, Қазақстанда
Көкшетау және Талдықорған облыстары ... Ал, ... ... ... ... социалистiк меншiктi нығайтуға және ұрлық-
қарлық ... ... ... ... ... ... күшейтiлдi. Еңбек
заңдары мен ... ... ... мен ... Үкiмет органдары 16 мен 55 жасқа дейiнгi азаматтарды мiндеттi
еңбекке ... ... ... 12 ... ... ... ... құқық берiлдi. Әскери оқудан және ... ... ... адамдар қылмыстық жауап пен жазаға тартылды. Сөйтiп, әскери-сот
органдарының рөлi артты. 1942 жылы ... ... ... ... ... КСРО ... ... республикалармен бiрге Қазақстанда соғыс жағдайы
ендiрiлмегендiктен ... ... ... ... ... ғана қолданды.
Сондықтан да көп жағдайда Қазақ КСР-ндағы мемлекеттiк билiк органдары
мен мемлекеттiк басқару ... ... ... ... жоқ. ... ... ... еңбекшi депутаттар кеңесiнiң
құзырына жүйелi және үздiксiз ... ... ... ... ... КСР ... ... сессияға бiр-ақ рет жиналды. Ол 1944 жылғы 9-13
сәуiр аралығында ... ... ... Онда 1944 ... ... КСР-нiң
мемлекеттiк бюджетi бекiтiлдi. Соғыс барысы ... ... ... ... ... ... радио және басқа да құралдар арқылы
қазақстандықтардың Ұлы Отан соғысы кезiндегi ерлiктерiн ... паш ... ... ... мемлекет пен құқық жүйесiне енгiзiлген
өзгертулер мен толықтырулар өз ... ... ... ... ... жаңа ... көтерiп, елде тәртiп орнатуға едәуiр ... ... ... ... ... үшiн, ... ... үшiн”
деген принциптегi мемлекеттiк және құқықтық жүйенiң ... ... ... ... жаңа ... дами бастады. Еңбек құқығы негiзiнен
одақтық заңдармен ... ... ... ... ... еңбек
демалыстары қайта қалпына келтiрiлiп, ел бейбiт тiршiлiкке ... ... ... жаңа ережелерi қабылданып, 1972 жылы 21-шiлдеде
Қазақ КСР-нiң Еңбек туралы заңдар ... ... ... Қазақстандағы
еңбек тәртiбi заңды түрде қайта реттеле бастады. Еңбекшiлердiң құқықтарын
қорғауға, ... және ... ... ... ... ... заңдары көпшiлiк мүддесiн қорғады.
1959 жылы қылмыстық және ... ... ... ... ... ... рет болған жағдай едi. Оған ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ,
1963 жылы республиканың “Азаматтық және азаматтық-процессуалдық кодекстерi”
қабылданып, өмiрге ендi. Олар социалистiк ... ... ... ... ... бағытталған болатын. 1971 жылы ... ... ... ... iстi ... ... күрделi деген
мәселелерi өзiнше шешiмiн тапты.
1950-1990 жылдар аралығында сот құрылысы, сот iсi, ... ... ... заңдар жан-жақты жетiлдiрiлiп, тiптi кейбiреулерi қайта
қабылданды. Мысалы, 1981 жылы “ҚазКСР-ның сот ... ... заңы ... сот ... iс-әрекеттер жүйелi түрде реттелдi. ҚазКСР-ның сот
жүйесiн республиканың Жоғарғы ... ... ... ... ... соттар құрды. Заң бойынша аудандық (қалалық) соттарды бес жылға
аудан азаматтары, ... ... ... ... ... жұмыс орнынан және тұрған жерiнен екi жарым жылға сайлады.
ҚазКСР Жоғарғы соты Жоғарғы сот ... ... ... ... ... ... ... жасайтын. Аудандық (қалалық) соттарды
сайлау жөнiндегi ... 1966 жылы ... 1966 жылы ... ... ереже” бекiтiлiп, 1974 жылы республикадағы “Мемлекеттiк нотариат
туралы” заң ... 1980 жылы 17 ... ... ... қоғамдық пункттерi туралы” ереже бекiтiлдi. Тағы да бiр ... ... 1983 жылы ... ... ... үй ... ... Осы
кезеңдегi мемлекет және құқық жүйесiндегi оң ... ... ... ... ... орындары, сондай-ақ iшкi iстер,
прокуратура, сот органдарының ... ... ... ... түрде бағалағанда бұрынғыға қарағанда тыныштық пен ... орын ... ... КСРО ... кiрген республикалардың қай-
қайсысында болмасын ұлттық, тiлдiк қысым су асты ағыстары секiлдi құйтырқы
тәсiлдермен ... ... ... ... ... ... тiлi ... жолмен шеттетiлiп жатты. Мұндай келеңсiз ... ... ... ... ... Сөйтiп, ел арасындағы
қарама-қайшылық көзге көрiнбейтiн, астыртын ... ... ... ... ... ... басты. Әрине, мұның бәрi
астыртын, социалистiк заңдылықтардың астарында жүргiзiлдi.
1977 жылы 7 ... ... жаңа ... ... оның ... сол конституцияға орай 1978 жылы 23 ... ... ... жарияланды. Жаңа конституцияны қабылдаудың бiрнеше алғы
шарттары болды. 1930 ... ... 40 ... ... ... Қазақстан
территориясында және КСРО-да елеулi өзгерiстер болған едi. Сол ... елде ... ... ... ... деген теориялық
тұжырым жасалынған едi. Сондықтан да жаңа ... ... ... ... ең нұрлы коммунизмге бастаушы бiрден-бiр жол болады деп
қабылданды. Мұның бәрi теория мен ... ... ... ... ол ... қателiкке бастаған жол екендiгiн көрсетiп отыр.
Қазақ КСР-ның 1978 жылғы Конституциясы 10 ... 19 ... 173 ... Жаңа Конституцияда ҚазКСР-нiң егемендiгiнiң де мөлшерi көрiнiп,
бұрынғы ... ... ... депутаттары деп аталды. Мемлекеттiк
өкiметтiң жоғарғы органы Республика Жоғарғы Кеңесi болып ... Олар ... ... Оның сессиясы жылына екi рет шақырылып, заң шығару
тәртiбi Конституцияда ... ... ... ... ... өкiлеттi органы немесе өкiмет — ҚазКСР Министрлер кеңесi деп ... ... ... Жоғарғы Кеңесi жасақтап, құрамына өкiмет төрағасы,
орынбасарлары, министрлер мен мемлекеттiк комитет төрағалары ... ... ... ... ... ... ... ауылдық халық депутаттарының кеңестерi болып саналды.
Жергiлiктi кеңестер ... ... ... комитеттерiн сайлап, олар сол
кеңестер атынан ... ... ... ... ... ... 1978 ... Конституциясы белгiлi дәрежеде елiмiздiң
әлеуметтiк-тұрмыстық жағдайына ... етiп қана ... оның ... ... және құқықтық дамуына игi әсерiн тигiздi.
15-ші тақырып. Қазақстан – егеменді мемлекет.
1. ҚСРО-ң ... ... ... ... ... Қазақстанның
егемендігінің қалыптасуы. ”ҚазССР-ң мемлекеттік егемендігі ... (25.10. 1990 ж.) және ”ҚР ... ... ... ... (16.12. 1991 ж.) қабылдау
2. ҚР 1993 ж. ... ... және оны ... ҚР 1995 ж. ... даярлау және оны қабылдау.
4. ҚР құқықтық жүйесіндегі өзгерістер.
Тәуелсiз Қазақстанның мемлекеттiк-құқықтық дамуы
Қазақстан Республикасының мемлекет және ... ... ... бүгiнгi
ХХI ғасыр басына дейiнгi аралықта елеулi кезеңдерден өтiп, өзiнiң әкiмшiлiк-
құқықтық жүйесiнiң эволюциясы арқылы 1991 ... ... де ... ... қол жеткiздi.
1980 жылдардың аяғында Қазақстанның мемлекеттiк егемендiгi мен ... ... ... ... ... шыға ... 1989 ... Компартиясының Орталық Комитетiнiң шешiмiмен 1920-1950 жылдардағы
репрессияға ұшыраған қазақтың айтулы ұлдары Ш.Құдайбердиев, А. Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М. ... ... ... ... 1989 жылғы 22 қыркүйекте “Тiл туралы” заң ... тiлi ... тiл ... ... 1990 жылы 24 ... ... КСР Президентi дәрежесi бекiтiлдi. Жоғарғы Кеңестiң
сессиясында Қазақстан Республикасының тұңғыш Президентi болып Н.Ә.Назарбаев
сайланды. ... ... ... ... ... органдарының билiгi
бiрте-бiрте әлсiреп, керiсiнше одақтас республикалардың құқықтары күшейе
түстi. Алдымен Ресей Федерациясы, ... КСР-i ... ... ... ... жаңа ... ... жобасы жасалып
жатқан кезеңде 1990 жылы 25 — қазанда Қазақстан ... ... ... ... туралы Декларация” қабылдады. Декларацияда
тұңғыш рет “ҚазақКСР-i ұлттық мемлекеттiлiгiн сақтау және қорғау, нығайту
жөнiнде шаралар қолданылады, ... өз ... шығу ... сақтайды,
басқа республикалармен егемендi республикалар Одағына ерiктi түрде бiрiгедi
және өзара қатынастарын шартты негiзде құрады”,— деп ... ... ... де сол ... бекiтiлдi. Сондай-ақ,
республиканың барлық ұлт азаматтары ... ... ... ... ... иесi және мемлекеттiк өкiмет билiгiнiң ... ... деп те ... ... ... ... заң ... және сот билiгiне бөлу принципi бойынша жүзеге асырылып, заң ... ... ... ... ... қабылдау шын мәнiнде
қазақстандықтар үшiн ... ... ... едi. ... ... қабылданған
25 қазан “Республика күнi” мерекесi болып бекiтiлдi. 1991 жылы ... ... ... Қазақстан Президентiн сайлау күнi өттi. Сөйтiп,
Н.Ә.Назарбаев 10 желтоқсанда ... ... ... Сол 10 ... ... КСР-i ... ... болып қайта аталуға шешiм
шығарылды. Артынша, қазақ халқының ғасырлар бойы аңсаған егемендiгi ... iске ... 1991 жылы 16 ... ... ... ... туралы” Конституциялық заң қабылданып, заңда
Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тәуелсiздiгi ... ... Ол күн ... күнi болып мәлiмделдi. Сөйтiп, Қазақстан
Республикасы ... ... және ... ... жаңа бiр ... көшiп,
тарихтың жаңа тәуелсiздiк бетiн ашты. Қазақстан Республикасы тәуелсiз
демократиялық және ... ... ... ... Өз ... билiгiн толық иеленiп, iшкi және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы территориясында тек өз ... және ... ... құқық нормалары қолданылады деп жарияланды. Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Жоғарғы Кеңесi мен Президентiне берiлiп, атқару билiгi толығымен Президент
қолына шоғырланды. ... ... ... декларациясында тек Жоғарғы
кеңеске ғана ... ... Сот ... ... Республикасының
Жоғарғы соты мен Жоғарғы Арбитраждық соты атқарды. Конституциялық ... ... да ... ... тәуелсiздiктi қорғау үшiн Қазақстан
Республикасының өз қарулы күштерi, өз территориясында әскерлерi, қару-жарақ
пен ... құру ... ... көрсетiлдi. Қазақстан
Республикасының тұңғыш рет мемлекеттiк тәуелсiздiгi туралы заң ... ... мен ... негiздерi барынша тиянақты да нақты қаланды.
§2. Қазақстанның 1993-1999 жылдар аралығындағы конституциялық-құқықтық
дамуындағы өзгерістер
1993 жылы 28 қаңтарда тәуелсiз ... ... рет ... ... ... ... тәуелсiз Қазақстанның өмiрiнде жаңа бiр
кезең басталып, ол 1995 ... ... ... аяқталды. Аталған жылдар
аралығында Қазақстан Республикасының халықаралық беделi өсiп, өзiнiң ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесi қабылдап, оның
Жобасы бүкiл халықтық талқылаудан өттi. ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев төрағалық еткен Конституциялық
комиссия басшылық жасады. Ол ... ... ... ... арнайы бөлiмнен, 21 тараудан, 131 ... ... ... ... деп ... ... ... конституцияның
беташары болып табылып, онда конституциялық құрылыстың сипаты, қағидалары
мен принциптерi, ... ... ... Республикасын
сипаттауға арналған ... ... ... Қазақстан
демократиялық, зайырлы және бiртұтас мемлекет деп ... ... ... ... ... билейтiн қазақ ұлты мемлекеттiгi
түрi” деп ... Ал ... ... ... ... ... ... Республикасының жерi бiртұтас, ол ... және оған ... деп ... ... сондай-ақ тiл мәселесi де ерекше
жолға қойылған. Онда ... тiлi ... тiл, орыс тiлi ... ... ... ... бар. Азаматтардың құқықтары мен мiндеттерi:
- азаматтық құқықтар мен бостандықтар;
- саяси құқықтар мен бостандықтар;
- ... және ... ... ... үш ... ... 1993 ... Қазақстан Республикасының Конституциясы тәуелсiздiк
алғаннан кейiнгi алғашқы ... заң ... ... ол ... ... ... саяси-құқықтық өмiрiнде елеулi оқиға болды. Соған
қарамай ... ... ... дәуiрiнде сайланған Жоғарғы кеңестiң
қабылдауы оған өзiнiң елеулi ... ... едi. ... ... сай ... анық байқалып, ол жаңа Конституция қабылдауға негiз болды.
1995 жылы 30 — ... ... ... ... ... ... ... бiр кезеңдi бастайтын Конституция қабылданды. Ол ... ... ... ... ... ... және құқықтық
қатынастар жолындағы кездесетiн кейбiр кедергiлер мен ... ... ... ... ... пен өркениет жолына жаңаша түсуiне
кең мүмкiндiк ашылды. Қазақстан президенттiк республикаға айналып, қос
палатадан ... ... ... ... ... рөлi артып,
азаматтардың құқықтары мен бостандықтары нығайды.
1997 ... ... ... ... ... Президентi
Н.Ә.Назарбаев өзiнiң Қазақстан халқына деген Жолдауында ...... ... ... оның ұзақ ... ... жетi басым
бағыттарын көрсеттi. Аталған стратегиялық бағдарламадағы ... ... ... ... ... ... ... және
құқық сипаттарына ие десе де болатын едi. Жаңа саяси ... ... ... ... ... алу барысындағы стратегиялық
негiздiң рөлi ... ... ... ... конституциялық
заңына өзгертулер мен толықтырулар енгiзiлiп, ... тiзiм ... ... ... ... қосымша он депутаттық орын берiлдi.
Республика Президентiнiң өкiлеттiк мерзiмi 7 ... ... ... төрағаларының конституциялық өкiлеттiлiгi жоғарылатылды. Ал,
1999 жылы 10 ... ... ... ... ... негiзде 7 жыл мерзiмге қайта Президенттiкке сайланды. Сол жылдың
10 ... ... ... және ... ... ... ... депутаттар сайланса, 17-қыркүйекте Парламент Сенатына да
депутаттар сайланды. Ол демократиялық және баламалық ... ... ... территориясының қалыптасу тарихы, сөз жоқ, Қазақстан
Республикасының мемлекет және құқық тарихымен тығыз байланысты. ... де ... ... қол жеткiзгенге дейiн қазақ халқы,
сондай-ақ, Қазақстан ... ... де ... ... ... өттi. ... ... дамуының белгiлi бiр жүйесiн қалыптастырды. Қазақ
халқы ұлт ретiнде бiр территория мен ұлттық идея төңiрегiнде топтасты ... ... ... ... ... Ал, ... ... болса, оларды
реттеп, рәсiмдеп отырды. Мiне, осының өзiнен-ақ Қазақстан халқының тарихы
өте күрделi екендiгi байқалса керек.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Информатика пәнін оқытуда оқушылардың өзіндік жұмыстарын ұйымдастыруда сын тұрғысынан ойлау стратегияларын қолдану53 бет
Қазақстан тарихына кіріспе12 бет
Қазақстанның білім беру жүйесін 12 жылдық жалпы орта білім беруге көшірудің негіздемесі71 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
Автоматты басқару теориясы пәнінен курстық жұмыс31 бет
Ақпаратты басқару жүйелер мен деректерді тарату пәнінен курстық жобаны орындауға арналған әдiстемелiк нұсқау (3601 мамандығы бойынша күндізгі және сырттай оқитын студенттер үшін)30 бет
Бағдарламалау тілдері пәнінен жасалған электронды курсқа интерактивтілік кіргізу27 бет
Химия пәні бойынша элективті курстар арқылы оқушыларды бейімін, бағдарын таңдауға дайындаудың теориялық негіздері және оқыту64 бет
Этнопедагогика пәнінің лекция курсы60 бет
«Молекулалық физика курсы бойынша электрондық қабықша34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь