Дәрістік кешен

Тақырып – 1. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ – ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ЖЕТЕКШI САЛАСЫ
Лекцияның мақсаты: құқық саласы ретінде ҚР конститу-циялық құқығын меңгеру, оның нормалары мен құқықтық қатынастарын, қайнар көздерін ұғыну.
Лекцияның міндеттері:
- конституциялық құқықтың түсінігін анықтау, ұлттық құқық жүйесіндегі жетекшілік рөлін ұғыну;
- конституциялық құқық нормаларымен реттелетін қатынас-тардың шегін анықтау;
- конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қаты-настарды реттеп, бекітетін амалдар мен әдістерді зерделеу;
- басқа құқық салаларымен арақатынасын анықтау;
- конституциялық құқықтың нормалары мен қатынастары-ның түсінігін, ерекшеліктерін анықтау;
- конституциялық құқықтың қайнар көздерін қарастыру.
Негізгі терминдер: конституциялық құқық, құқық саласы, конституциялық құқықтың пәні, конституциялық құқықтың тәсілі, қоғамдық қатынас, конституциялық құқықтық норма, конституциялық құрылыс, құқықтық мәртебе, мемлекеттік орган
Конституциялық құқықты үш тұрғыда қарастырамыз: құқық саласы ретінде, ғылым саласы ретінде және оқу тәртібі ретінде.
Құқық саласы ретінде конституциялық құқық – бұл қоғам мен мемлекеттің құрылысының негіздерін, атап айтсақ Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының негіздерін, жеке адамның құқықтық жағдайының негіздерін, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын, жергі-лікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару негіздерін реттеп, бекітетін нормалардың жиынтығын білдіретін ұлттық құқықтың бір саласы.
Конституциялық құқық саласының пәні болып оның норма-ларымен реттелетін қоғамдық қатынастар ұғынылады. Олай болса, конституциялық құқықтың реттеу пәні болып келесі қоғамдық қатынастар жиынтығы табылады: ҚР конституциялық құрылысының негіздері, жеке адамның құқықтық жағдайының негіздері, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметі, сайлау құқығы мен сайлау жүйесі, әкімшілік-аумақтық құры-лысы, жергілікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару негіздері.
Конституциялық құқықтың реттеу тәсілдері – бұл конститу-циялық құқық нормаларының конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды реттеп, бекітетін амал, әдістері: тану тәсілі, құқық беру тәсілі, міндеттеу және тиым салу тәсілдері.
        
        Дәрістік кешен
Тақырып - 1. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ - ҰЛТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҢ ЖЕТЕКШI ... ... ... саласы ретінде ҚР конститу-циялық құқығын меңгеру, оның нормалары мен ... ... ... ... ... ... ... құқықтың түсінігін анықтау, ұлттық құқық жүйесіндегі жетекшілік рөлін ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
- конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қаты-настарды реттеп, бекітетін амалдар мен ... ... ... ... салаларымен арақатынасын анықтау;
- конституциялық құқықтың нормалары мен қатынастары-ның түсінігін, ерекшеліктерін анықтау;
- ... ... ... ... ... ... ... конституциялық құқық, құқық саласы, конституциялық құқықтың пәні, конституциялық ... ... ... ... конституциялық құқықтық норма, конституциялық құрылыс, құқықтық мәртебе, ... ... ... үш тұрғыда қарастырамыз: құқық саласы ретінде, ғылым саласы ... және оқу ... ... ... ... ретінде конституциялық құқық - бұл қоғам мен мемлекеттің құрылысының негіздерін, атап айтсақ ... ... ... ... негіздерін, жеке адамның құқықтық жағдайының негіздерін, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын, жергі-лікті мемлекеттік және ... ... ... ... бекітетін нормалардың жиынтығын білдіретін ұлттық құқықтың бір саласы.
Конституциялық құқық саласының пәні болып оның норма-ларымен реттелетін қоғамдық қатынастар ұғынылады. Олай ... ... ... ... пәні ... ... қоғамдық қатынастар жиынтығы табылады: ҚР конституциялық құрылысының негіздері, жеке ... ... ... ... ... биліктің ұйымдастырылуы мен қызметі, сайлау құқығы мен сайлау жүйесі, ... ... ... ... және өзін-өзі басқару негіздері.
Конституциялық құқықтың реттеу тәсілдері - бұл конститу-циялық құқық нормаларының конституциялық құқықтың пәні болып табылатын ... ... ... ... ... тану тәсілі, құқық беру тәсілі, міндеттеу және тиым салу ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Ол жетекші, фундаменттік құқық саласы ретінде анықталады. Себебі, 1-ден, конституциялық ... ... ... ... ... ... саяси, мәдени т.б.) әсер етеді, ал өзге құқық салалары тек бір салаға ғана әсер ... ... ... ... сол ... ... ... емес, тек негізгі, басты қатынастарын ғана реттеп, бекітеді. Өзге ... ... ... ... құқық бекіткен қатынастарды басшылыққа ала отырып тиісті саланы толығымен реттеп, нақтылайды. Демек, конституциялық құқық өзге құқық ... үшін ... ... ... ... атап ... ... құқық қоғам-дық қатынастардың нақты бір тобына конституциялық құқықтық ... ... әсер ... ... ... норма - бұл конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қатынастарды реттеп, бекітетін жүріс-тұрыс ... Ол ... ... қатынасқа қатысушылардың жүріс-тұрысын анықтайды.
Конституциялық құқықтық нормалардың мынадай негізгі сипаттарын (нышандарын) көрсетуге болады:
- ... ... ... ... - ... ... ... яғни ол тұлғалар мен түрлі ұйымдарға қоса мемлекеттің өзі үшін де орындалуы міндетті болып табылады.
- екіншіден, конституциялық құқықтық норма - ... ... ... яғни олар ... бір ... ... ... (мысалы, жарлық, қаулы, заң т.б.).
- үшіншіден, конституциялық құқықтық норма - нақты анықталған жүріс-тұрыс ережесі. Бұл оның ... ... мен ... ... ... ... төртіншіден, конституциялық құқықтық норма - мәжбүр-лі ереже, яғни оның ... ... ... ... ету ... ... ...
Конституциялық құқықтық нормалар өзге құқықтық нормалардан бірқатар өзгешеліктермен ерекшеленеді. Нақты ... ... ... ... ... ... келесілер табылады:
А) конституциялық құқықтық нормалардың негізінде белгілі бір ... ... түрі ... ... ... құқықтық нормалар реттеу пәні бойынша ерекшеленеді. Яғни, конституциялық құқықтың нормалары ерекше сипаттағы, негізгі, ... ... ... ... ... ... ... ерекшелінеді, яғни конституциялық құқықтық нормалар басқа құқықтық норма-ларға қарағанда мемлекеттің негізгі заңы - Конституцияда көбірек белгіленген. Тиісінше заңи күші де ... ... ... ... ... құқықтық нормалар бірнеше бағытты қамтуға арналған;
Е) конституциялық ... ... ... ... ... Нақты айтсақ, конституциялық құқықтық норма-ларда өзге құқықтық нормаларға қарағанда санкция өте сирек кездеседі;
И) конституциялық құқықтық нормалар көбіне ... ... ... ... реттеушілік сипатта болады. Мұнда мақсат, міндет, анықтама, мәртебе, қағида ... көп ... ... құқықтық нормаларға құрылтайшылық немесе ұйымдастырушылық сипат тән.
Конституциялық құқықтық нормалардың түрлері:
1) мазмұны немесе реттеу пәні бойынша:
* конституциялық құрылыс ... ... ... жеке ... ... ... ... бекітетін нормалар;
* сайлау құқығы мен сайлау жүйесін бекітетін нормалар;
* мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын бекітетін нормалар;
* жергілікті ... ... ... негіз-дерін бекітетін нормалар.
2) заңи күші бойынша:
* конституциялық - ... ... ... ... субконституциялық - конституциядан өзге актілерде, яғни заңдарда, Президенттің жарлықтарында, Парламенттің қаулы-ларында, Үкіметтің актілерінде, орталық және жергілікті атқарушы органдардың актілерінде, маслихаттың ... ... ... ... және т.б. ... көрініс тапқан нормалар. Субконституциялық нормалардың заңи күші конституциялық нормалардан ... ...
3) ... ету ... ...
* ... - республиканың бүкіл аумағында әрекет ететін нормалар;
* жергілікті - республиканың белгілі бір аумағының шегінде әрекет ететін нормалар.
4) құрамында көрсетілген ережелердің ... ...
* ... ... ... ... - ... (мемле-кеттік органға, қоғамдық бірлестікке, азаматтарға ...) қандай да бір жағымды әрекет жасауға құқық беретін нормалар;
* міндет жүктеуші нормалар - ... ... ... ... ... ... ... бір ... әрекеттер жасау жауапкершілігін, міндеттілігін белгілейтін нормалар;
* тиым салушы нормалар - ... да бір ... ... болмайтындығын белгілейтін нормалар.
5) құрамындағы көрсетілген ережелердің анықталған-дық, нақтылық дәрежесіне ...
* ... ... ... нормалар;
Императивтік нормаларға өте бір қатаңдық, өктемдік тән, оның ... ... ... ... ... Мысалы, заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу әркімнің борышы әрі міндеті болып ... ... Ал, ... нормаларда құқықтық қатынасқа түсушілерге белгілі дәрежеде еркіндіктер беріледі.
6) құқықтық реттеу ... ... рөлі ...
* ... - ... қағида, мақсат, міндет нормалары;
* материалдық - мемлекеттік органдардың және басқа да субъектілердің қызметтерінің негіздерін, олардың құқықтық мәртебелерін, ... ... т.б. ... ... ... ... - материалдық норманың жүзеге асырылу процедурасын белгілейтін нормалар
Конституциялық құқықтық нормалар конституциялық құқықтың пәні болып табылатын қоғамдық қатынастарды рет-тейді. ... ... ... ... ... ... әсер ... нәтижесінде конституциялық құқық-тық қатынастар пайда болады. Олай болса, конституциялық құқықтық қатынастар - бұл ... ... ... ... қоғамдық қатынастар.
Конституциялық құқықтық қатынастардың өзге құқықтық қатынастармен ұқсас жалпы белгілері:
* кез келген құқықтық ... - бұл ... ... қоғамдық қатынастарды реттеуінің нәтижесі;
* реттеу нәтижесінде тиісті субъектілер арасында заңи байланыс пайда болады;
* қоғамдық қатынастар ... ғана ... ... ... болады, таратылады.
Конституциялық құқықтық қатынастардың өзіндік ерекше-ліктері:
1. өз мазмұнымен ерекшелінеді, яғни конституциялық құқық-тың пәнін құрайтын қатынастар саласында пайда болады, қоғам ... мен ... ... негіздерін білдіреді;
2. басқа құқықтық қатынастардың негізі болып табылады;
3. қоғам өмірінің барлық жақтарында болады, тиісінше ... ... ... ... көптігімен ерекшеле-неді;
4. кейбір субъектілері ерекше болып келеді. Яғни, кейбір субъ-ектілер конституциялық құқықтық қатынастардан басқа ешбір қатынастардың субъектісі (қатысушысы) бола ... ... ... ... ұлт, ұлыс ... қатынастың мазмұнын оның субъектілері арасындағы өзара құқық пен міндет нысанындағы заңи байланыс құрайды. Олай болса, конституциялық ... ... ... ... ... ...
1. ... - конституциялық құқықтық қатынасқа қаты-сушылар (мемлекет, халық, мемлекеттік органдар, ұлттар, ... ... ... қоғамдық ұйымдар, саяси партиялар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, азаматтар, ... ... ... азаматтығы жоқ адамдар, сайлаушылар корпусы, қоғамдық бірлестіктер);
2. объектісі - конституциялық құқықтық қатынастар неге байланысты пайда болып отыр, неге ... отыр сол оның ... ... ... ... мемлекеттің аумағы, ма-териалдық игіліктер, құнды заттар, мемлекеттік органдардың, лауазымды ... ... ... ... ... ... емес құқықтары және т.б.);
3. субъективтік құқықтар мен заңи міндеттер.
Конституциялық ... ... заңи ... ... пайда болады. Заңи фактілер - бұл тиісті қатынас-тарды пайда болғызатын, өзгертетін, ... ... ... ... мен ... ... ... көздері дегеніміз конституциялық құқықтық нормалардан тұратын актілер. Кеңірек ашып ... ... ... құқықтың қайнар көздері болып конституциялық құрылыс негіздерін, жеке адамдардың құқықтық жағдайының негіздерін, мемлекеттік биліктің ұйымдастырылуы мен қызметінің қағидаларын, жергі-лікті мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ... актілер табылады. Олардың екі түрі бар: ішкі қайнар көздер және сыртқы қайнар көздер. Сыртқы қайнар көздерге конституциялық құқықтық нормалардан тұратын ... ... ... ... ... ... келісімдер, шарттар, пактілер т.б.) Ішкі қайнар көздер болып конституциялық құқықтық нормалардан тұратын ҚР халқымен, ... ... және ... ... қабылданған нормативтік құқықтық актілер табылады. Олар:
* Конституция;
* Заңдар: конституцияға өзгертулер мен толықтырулар ... ... ... ... және жай ... Президенттің жарлықтары: конституциялық заң күші бар жарлық, жай заң күші бар ... ... ... ... және оның ... қаулылары;
* Үкіметтің қаулылары;
* ҚР Конституциялық Кеңесінің, Жоғарғы Сотының және ҚР Орталық сайлау комиссиясының нормативтік қаулылары;
* Орталық атқарушы ... ... ... ... ... ... ... және атқарушы органдардың норма-тивтік актілері;
* Декларация, регламенттер, ережелер...
ҚР ... ... ... ... қайнар көзі болып табылады. Өзге емес нақ осы актінің негізгі қайнар көз ретінде анықталуы келесі жағдайлармен түсіндіріледі:
1) Конституцияда барлық ... ... ... үшін бас-тапқы болып табылатын жалпы сипаттағы құқықтық нормалар бекітіледі. ... ... ... ... ... ... оның ... нақтылайды.
2) Конституция - онда белгіленген нормалардың мазмұны-ның кеңдігімен сипатталады. Конституция нормалары ... ... ... ... әсер етеді. Ал, басқа қайнар көздер қатынастардың қандай да белгілі бір саласын реттейді;
3) ... ... ... ... қарағанда жоғары заңи күшке ие, Қазақстанның бүкіл ... ... ... ... құқық саласы қайнар көздерінің басқа да көптеген түрлері анықталады. Онда құқықтық актілердің аты, олардың заңдылық күші, қабылдану, күшін жою және ... ... ... ... ... ... ... мемле-кеттік еркін жүзеге асыру нысаны ретінде болады;
6) Конституция жоғары құқықтық ... ... ... ... бар акт ... ... Оның нормалары әрбір аза-матқа, қоғамдық қызметтің барлық субъектілеріне бағытталған.
Тақырып - 2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ - ЗАҢИ ... ... ... құқық ғылымының түсінігін беру, құқықтық ғылымның бір саласы ... ... ... ... құқық ғылымдарының қызметін ашу;
* конституциялық құқық ғылымының зерттеу пәні мен зерт-теу ... ... ... ... ғылымының қайнар көздерінің мәнін ашу;
* конституциялық құқық ғылымының өзге құқық ғылым-дарымен ... ... ... ... терминдер: заңи ғылым, конституциялық құқық ғылымының зерттеу пәні, конституциялық құқық ғылымының ... ... ... ... ... талдау, анализ, синтез, дедукция, индукция, тарихи тәсілдер, конституциялық құқық ғылымының қайнар көздері ...
Конституциялық құқық құқықтық ғылымның бір ... ... ... ... саласы ретінде конституциялық құқық белгілі бір қоғамдық қатынастар тобын, нақты айтсақ Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының негіздерін, жеке адамның ... ... ... ... ... ... мен ... қағи-даларын, жергілікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару негіздерін реттеп, бекітсе, ғылым ретінде ол сол ... ... ... ... ... ... мен ... тарихи даму өзгешеліктерін зерттейді, оларды жетілдіру, дамыту жөнінде ... ... ... ретінде конституциялық құқыққа өз пәні, өз бас-таулары, оны оқып-үйренуге өзіндік бағыт-бағдар тән. Конс-титуциялық құқық ... ... ... ... ... ... ету зандылығын зерттеуге бағытталған, конс-титуциялық заңдылыққа сүйенетін негізгі үғымдар мен санат-тарды қалыптастырады және конституциялық ... ... ... ... орны мен ... ...
Конституциялық құқық ғылымы жоғарыда айтылған-дай мемлекеттік биліктің ұйымдастырылу және қызмет ету негіздерін, қағидаларын, мемлекеттік басқару және мемлекеттік құрылыс нысандарын, ҚР ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасының нысандарын, әдістері мен тәсілдерін зерттейді. Мұнымен ... ... ... ... жергілікті мемлекеттік және өзін-өзі басқару органдары жүйесін де, сайлау жүйесін де зерделеп, саралайды. Сайлау мен референдум мәселелеріне конститу-циялық құқық ғылымы ... ... көзі ... ерекше назар аударады.
Жеке адамның конституциялық құқықтық жағдайы конс-титуциялық құқық ғылымының өзекті ... ... ... табылады. Конституциялық құқық ғылымында адам мен азаматтың құқықтарын, шетел азаматтарының құқықтық ... ... ... адам құқының халықара-лық құқық нормаларымен өзара байланысы проблемаларын зерттеуге айрықша назар бөлінеді.
Зерттеу нәтижесінде конституциялық ... ... ... ... ... дамыту, тиімділігін көтеру жөнінде ұсыныстар береді. Конституциялық құқық ғылымы тиісті қоғамдық қатынастарды зерттеп қана ... ... ... ... жай-күйін, кемшін тұстары мен олардың тиімділігін де зерделейді. Зерттеу нәтижесі жаңа құқықтық қатынастардың пайда болуына, өзгеруіне немесе ... әсер етуі ... ... ... ... ... жүйесінің жетекші, фундаменттік саласы болғандықтан жаңа конститу-циялық-құқықтық қатынастардың, жаңа конституциялық-құқықтық нормалардың пайда болуы басқа құқық салаларына да ... алып ... ... Сондықтан конституциялық құқық ғылымы тиісті мәселелерді басқа құқық салаларымен салыстырмалы, байланысты ... ... деп ... ... ... ... ... нәтижесі бойынша ғылым ұсыныстар береді, халық өкілдігі ұлттық, халықтық және мемлекеттік егемендік, мемлекеттік басқару мен құрылым, әкімшілік-аймақтық бөлініс нысандары т.б. ... ... ... тұжырымдамасын жасайды.
Жоғарыда аталғандарды қорыта келе, конституциялық құқық ғылымының зерттеу пәні болып конституциялық құқық саласы ... деп ... ... Олай ... бір ауыз ... ... ғылым ретіндегі конституциялық құқық - бұл консти-туциялық құқық саласын ... ... ... ... Ал, ... ... ... зерттеу тәсілдері - бұл жоғарыда аталған мәселелерді зерттеудің ... ... ... ... ғылымының зерттеу әдiстеріне келесі әдістер кіреді: тарихи, қисындық, статистикалық, филосо-фиялық, салыстыру, талдау, синтез, анализ, дедукция, индукция, т.б.
Конституциялық құқық ғылымының ... ... ... ... бере ... конституциялық құқық ғылымы қайнар көздердің кең көлеміне сүйенеді. Ғылымның қайнар көзі ... ... тану ... ... ... ... Мұндай қайнар көздерге конституциялық құқықтық нормалардан тұратын нормативтік құқықтық актілер, ғылыми ... ... ... ... ... ... деп ... оның негізгі қайнар көзі болып Конституция табы-лады. Ол Конституцияның негізінде өзінің басты ... ... ... ... қоса өзге актілер де конституциялық құқық ғылымының қайнар көздері болып табылады. Бұл - конституциялық құқық ғылымының норматив-тік құқықтық қайнарлары.
Конституциялық ... ... ... бір қайнар көзі - отандық, сондай-ақ шетелдік ғалымдардың конституциялық құрылыстың философиялық, зандық, саяси, ... және ... ... арналған, осы салаға тікелей немесе жанама-лай қатысты еңбектері.
Конституциялық құқық ғылымының басқа бір қайнар көзі - ... яғни ... ... ... мен ... ... етуі ... өмірде болып жатқан процес-стер. Ғылыми танудың қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... міндеттерін орындай алмас еді. Сондықтан, ғылымның қайнар көзі ретінде мемлекеттік орган-дардың, конституциялық құқықтық қатынастың басқа да ... ... ... ... ... ... қызмет саналады.
Тақырып - 3. ҚР КОНСТИТУЦИЯСЫ - ... ... ... ... ... мәнін, қоғамдағы рөлін түсіндіру, Қазақстан Республикасы конституциясының даму кезеңдерін қарастыру.
Лекцияның міндеттері:
* Конституцияның түсінігін және мәнін ашу;
* Конституцияның өзге ... ... ... ... заңи ... ... Қазақстанда конституциялық реформалардың жүзеге асы-рылуын қарастыру;
* Қазақстан Республикасының 1993 және 1995 жылғы Кон-ституцияларының қабылдану ... ... мен ... ... ... ... 1993 және 1995 жылғы Кон-ституцияларының мазмұнымен, сондай-ақ соңғы ... 1998 ж. және 2007 ж. ... ... мен толықтырулар-мен танысып, оларды ұғыну.
Негізгі терминдер: Конституция, конституцияның жоға-рылығы, жоғары заңи күші, ... ... ... ... ... ... ... Консти-туция, жазылмаған Конституция, қатты, жұмсақ Конституция, формальдық және шынайы ... ... ... ... ... мен ... ... заң
Конституция - бұл тиісті елдің көпшілік азаматтарының мүдделерінде мемлекеттік және қоғамдық өмірдің басты ұстанымдарын ... және ... ... ... ... ... болып табылатын нормативтік акт. Конституция мемлекет өмірінің негізгі бастауларын - мемлекеттің құрылы-сын, саяси және әлеуметтік-экономикалық жүйесінің негіздерін ... ... ... алатын орнын байқататын мемле-кеттің негізгі заңы болып табылады.
Конституцияда адам мен азаматтың табиғи және ... ... ... және бекітіледі. Олардың негізінде мемлекеттің құрылымы мен нысаны, билік тәртібі орнығады.
Конституцияның негізгі мәні ... ... ... ... заңи базасын құрайды, яғни Конституцияның заңи жоғарылығы танылады. Бұл дегені-міз, жаңа Конституция қабылданған жағдайда өзге барлық заң-нама оған ... ... ... ... оған сәй-кес болуы тиіс, ал мұндай талапқа жауап бермейтін барлық акті-лер заңсыз деп ... және ... ... ... Конституция - бұл қоғамның барлық топтарының мүдделерін қамтамасыз ететін заң, себебі, Конституция таптан (таптардың мүддесінен) жоғары ... ... ... ... үшін теңдей міндеттеме белгілейтін құжат болып табылады. Конституция - бұл ... үшін заң ... ... - ... құқықтың негізгі қайнар көзі болып табылады. Конституцияның ... ... оны өзге ... ... ... ... ... қабылданылуы. Конституция - халықтың тікелей ерік білдіруінің көрінісі, ол ... ... ... халқымен қабылданған бірден-бір акт болып табылады.
- ерекше ... ... ... ... ... акт ... ... Конституцияға сәйкес оны қорғау Конституцияның мызғымастығының кепілі ретінде Президентке, конституциялық қадағалау органы - ... ... ... ... ... ... Конституциясын сақтау әркімнің конституциялық міндеті болып табылады.
- қоғамның барлық субъектілеріне бағытталуы. Конституция ... ... ... ... ... реттейді, ал өзге құқықтық актілер қоғамның нақты бір субъек-тілеріне арналып шығарылады. Мысалы, сайлау туралы заң тек сайлау ... ... ... ... заң ... ... ... ғана жүріс-тұрысын рет-тейді, т.б.
- конституциялық реттеу пәнінің ерекшелігі. Конституция қоғамның ең негізгі, фундаменттік қатынастарын ... Ол ... ... ... ... ... күрделендірілген тәртіпте өзгерістер мен толықтырулар енгізілуі. ҚР Конституциясына ... мен ... ... ... ... ... ... асырылады. Ол екі түрлі жолмен жүргізілуі мүмкін: Парламентпен және республикалық референдум арқылы. Парламент Конституцияға өзгертулер мен толықтыруларды Президенттің бастамасы бойынша әр ... ... ... ... кемiнде төрттен үшiнiң көпшiлiк даусымен енгiзедi. Конституцияға өзгертулер мен толықтыру-ларды референдум арқылы енгізу тәртібі Конституцияның 91 бабында реттелген.
* ... ... ... тән. ... ... ... көптеген түрлері анықталады. Онда құқықтық актілердің аты, олардың заңдылық күші, қабылдану, күшін жою және жариялау тәртібі белгіленеді;
* ... ... заңи ... ие:
1. ... ... - оның ... қағидаларына бүкіл мемлекеттік, қоғамдық құрылымның, азаматтардың қоғамның барлық салаларындағы қызметтері сай келуі тиіс;
2. ... заңи күші - ... ... ... ... мен өзге ... ... Конституцияға қайшы келмеуі керек;
3. тікелей қолданылуы. Бұл Конституцияның негізінде ... да бір ... ... ... салалық нормалардың шығарылғанына немесе шығарылмағанына қарамастан оның ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйенің ядросы болып табылатындығы - Конституция бүкіл құқық ... ... ... ... ... оның нормалары ағымдағы заңнаманың барлығы үшін бағыт беруші, фундаменттік рөл атқарады;
5. ... ... яғни ... ... заңнама, заң шығару қызметі үшін база болып табылады, заңдар және басқа нормативтік актілер Конституцияның негізінде қабылданады, өзгертіледі және күшін жояды.
Конституцияның ... ... ... Бұл функция Негізгі заңымыздың мемлекеттің конституциялық құрылысының, саясатының негізгі қағидаларын және бастауларын бекітетінін көрсетеді. ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын, міндеттерін бекітеді, сондай-ақ біздің қоғамымызға тән меншік нысандарын бекітеді. ... ... ... ... реті ... ... және одан ... Қазақстан Республикасының негізгі заңының құрылтайшылық функциясын осыдан байқауға болады.
Ұйымдастырушылық функция. Конституция барлық мем-лекеттік органдардың жүйесін, басты функцияларын және ... ... ... яғни Конституция бүкіл мем-лекеттік механизмнің жергілікті өзін-өзі басқарумен үйлесімдікте тиімді, ұйымдық түрде қызмет етуінің негіздерін ... ... ... бүкіл құқықтық жүйенің ядросы ретінде болады, түрлі ... ... үшін ... болып табылатын маңызды қағидаларды белгілейді, түрлі құқық сала-ларын біртұтас құқықтық жүйеге біріктіреді.
Сыртқы саяси функция. Ол Конституцияның мемлекеттің сыртқы саяси ... де ... ... ... ... Конституция Қазақстанның сыртқы қатынаста ұстана-тын негізгі қағидаларын белгілейді.
Конституцияның негізгі түрлері:
1. Нысаны бойынша: жазылған - мазмұны ... ... да ... жазылған мемлекеттің негізгі заңы. Өз кезегінде олар кодификацияланған немесе заңдар жинағы түрінде болуы мүмкін. Жазылмаған - бір ... ... ... ... қоса ... ... ережелерден де құралған Конституция.
2. Конституцияларды өзгерту және жою әдістеріне қарай: қатты Конституция - ерекше күрделендірілген тәртіппен өзгертіліп, толықтырылатын ... ... ... - жай заң ... тәртібінде, яғни жеңіл тәртіппен өзгертіліп, толықтырылатын конституция;
3. Қабылдау тәртібі бойынша: 1) ... ... - ... ... ... 2) ... ... Оның үш түрі бар: референдумда қабылданған конституция; өкілді ... ... ... конституция және арнайы құрылған органмен қабылданған конституция (м/ы АҚШ ...
4. Мәні ... ... - нормалары өмірде жүзеге асатын, шындыққа сай келетін конституция, шынайы емес - шындықпен үйлеспейтін, ... тек ... ... ғана ... ...
5. ... ету ... бойынша: тұрақты - әрекет етуі шек-сіз ұзақ мерзімге есептелген конституция, ... - ... ... мерзімге есетелген конституция, т.б.
Қазақстан Республикасының Конституциясының дамуы бірнеше ... ... Оның ... 3 ... ... болады:
1) Қазақстан егемендік алғаннан (25.10.1990ж) 28 қантар 1993 жылға ... ... ССР ... ... 28 ... 1993 ... 30 тамыз 1995 жылға дейінгі ара-лықты қамтитын тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясы кезеңі;
3) 1995 жылдың 30 тамызынан бүгінгі күнге дейінгі ... ... ... ...
Қазақстан Республикасының қазіргі конституциясы бесінші Ата заң (1926, 1937, 1978, 1993, 1995 жж.). ... ... ... ... ... сол -- олар ... рет ... тәуелсіздікті, егемендікті және Қазақстан халқының толық билігін бекітіп, одан әрі орнықтырады.
1993 жылғы Конституцияның ... ... ... ... ... ... конституциялық тұрғыда бекіту қажеттігі;
2. адам мен азаматтардың неғұрлым кең құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... себеп - меншіктің алуан түрлілігіне негізделген экономикалық жүйені бекіту;
4. саяси жүйе мен ... ... ... ... жатқан сапалық өзгерістерді конституциялық тұрғыда бекіту;
5. сапалық жағынан өзге құқықтық жүйе жасау.
1993 жылғы Конституцияның кемшіліктері 1995 жылғы Консти-туцияны ... ... ... 1995 ... ... ... себептері:
1. Орыс тілінің мәртебесін айқындау;
2. Жерге жеке меншік бекіту мәселесі;
3. Азаматтық мәселесі;
4. Жеке ... ... мен ... жүйесін кеңейту, халықаралық деңгейге көтеру мәселесі;
5. Жоғары өкілді органның құрылымын жетілдіру және оның ... ... ... ... ... мәртебесі мен оның өкілеттігі туралы мәселе;
7. Сот жүйесін реформалау;
8. т.б.
Қазақстан Республикасының ... ... екі рет ... ... 1998 жылы 7 ... және 2007 жылы 21 ... ұсынысына сәйкес 1998 жылғы 7 қазанда "Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" заң қабылданды. Жалпы алғанда бұл ... ... он жеті ... ... 1995 ... Конституцияға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар сайлау жүйесін жетілдіру, Президенттің өкілеттігі уақытынан бұрын тоқтатылған жағдайда биліктің ... ... ету үшін ... пен ... ... көтеру, партиялық тізімдер бойынша сайланатын депутаттар ретінде саяси партиялардың өкілдерінің Парламентке қатысуын кеңейту мәселелеріне байланысты болды. Бұл заң ... ... да ... және ... ... ... ... нығайтудағы рөлін біршама көтерді, олардың халық алдында беделін жоғарылатты, бірінші рет сайлау жүйесіне бара-бар өкілдік қағидасын енгізді. Заңға сәйкес Мәжіліс ... саны 77 ... ... ... оның ... 10 ... бара-бар өкілдік жүйесі бойын-ша партиялық тізімдер негізінде сайланатын болды.
2007 жылдың 21 мамырында ҚР ... ... рет ... мен ... ... тиісінше заң қабыл-данды. Конституциялық реформа Негізгі заңымыздың ешбір бөлімін сырт айналып кеткен жоқ, өзгертулер мен ... ... ... ... енгізілді. Нақтырақ түрде бірқатарына тоқталсақ, жаңа елорда - Астана конституциялық мәртебеге иеленді, Конституцияға енгізілген ... мен ... адам және ... ... мен ... қорғау тетігін нығайтты, бірінші рет конституциялық деңгейде Қазақстан халқы Ассамблеясының мәртебесін бекітті, ... ... ... ... ... және ... құқықтарын кеңейтті, халық өкілдігінің маңызын көтерді, Конституциялық Кеңестің қызметін мәнді түрде кеңейт-ті, Үкіметтің Парламент алдындағы ... ... ... өзін-өзі басқаруды жүзеге асыратын органдардың жүйесі нақты анықталды және т.б.
Конституцияға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар және жаңартылған тұтастай Конституция ... ... ... ... бүкіл саяси жүйені, адам және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың қағидаларын, бүкіл азаматтық қоғам мен мемлекетті, республиканың құқықтық ... ... жаңа ... басталуына негіз қалады.
Тақырып - 4. ҚР КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... ... ... қарастыру, олардың мәнін ашу.
Лекцияның міндеттері:
- конституциялық ... ... ... оның ... мен ... ... Қазақстанды құқықтық, зайырлы, егемен, әлеуметтік мем-лекет ретінде анықтау;
- Қазақстанның басқару және ... ... ... ... олардың белгілерін көрсету;
- Қазақстан қоғамындағы адам және азаматтың алатын ... ... ... ... ... қатынаста басшылыққа алатын қағидаларының мәнін ұғыну.
Негізгі терминдер: конституциялық құрылыс, құқықтық мемлекет, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мемлекет, заңның жоғарылығы, демократия, тікелей және өкілді демократия, ... ... ... рәміздер, мемлекеттік тіл, президенттік республика, біртұтас мемлекет
Әрбір мемлекет қандай-да бір нышандармен сипатталады. Бұл ... оның ... ... ... ... ... демократиялық немесе тоталитарлық, рес-публика немесе монархия, біртұтас немесе федеративтік болуы мүмкін. Осы ... ... ... ... белгілі бір әдістері, нысандары туралы немесе мемле-кеттік, қоғамдық құрылыс туралы түсінік береді. Мемлекеттің конституциясында бекітілген бұл құрылыс оның ... ... ... ... Олай ... ... ... - бұл Конституцияда бекітілген мемлекеттің ұйымдас-тырылуының белгілі бір нысаны және амалы.
Конституциялық құрылыс мемлекеттік құрылыс пен қоғам-дық құрылыс негіздерін ... деп ... ... ... ... ... нысанын, мемлекеттік құрылым нысанын, саяси режимді, яғни мемлекеттің ұйымдастырылуы мен мемлекеттік билікті жүзеге асыру тәртібін ... Ал, ... ... ... және азаматтың жағдайын, шаруашылық жүргізу жүйесін, меншік нысандарын, қоғамның саяси, идеологиялық, діни және өзге де бастауларын қамтиды.
Конституциялық құрылыс негіздері - бұл ... ... ... ... ... ... ... олар Конституцияда бекітілген. Ашып қарастырсақ, Конституцияның жалпы ережелер бөлімінің 1, 2 баптарында Қазақстан Республикасының мемлекеттік құрылысы, яғни мем-лекет ... ... ... ... ... ... ... режимі жарияланған, ал 3 бапта бүкіл биліктің халыққа тән болып табылатындығы бекітілген, ... ... ... ... ... тетігі ашылған. Басқаша айтқанда, мұнда мемле-кеттің құрылысы (мемлекеттік құрылыс, мемлекетті ... ... ... Ал, ... құрылысының, оның ұйымдас-тырылуының элементтері болып табылатын адамның және азаматтың мәртебесі, қоғамның экономикалық, идеологиялық, саяси, діни бастаулары 1 ... 1 ... ... ... ... ... ...
Қазақстан Республикасы Конституцияның 1 бабында атал-ғандай Қазақстан өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады. Конституцияның ... ... ... ... Республикасы - Президенттік басқару нысанындағы біртұтас, егемен мемлекет болып табылады. Олай болса, ҚР ... ... ... ... ... танылады:
1. Қазақстан Республикасы - демократиялық мемлекет. Демократиялық мемлекет - бұл ... ... тән ... ... ... ... халықпен сайланатын, халыққа есепті болатын, саяси әралуандылық, өзін-өзі басқару танылатын мемлекет. Негізгі белгілері:
1) халық билігі (сайлау, референдум, ... ... ... ... және ... ... ... өзін-өзі басқару;
4) өкілді биліктің болуы;
5) сөз бостандығы;
6) т.б.
2. Қазақстан Республикасы - ... ... ... ... мәні - ... ... органдардың, лауазымды адамдардың, қоғамдық бірлестіктер мен азаматтар-дың ... ... ... ... ... ету ... яғни мемлекетте құқықтың үстемдік етуінде. Белгілері:
1) заңның (құқықтың) жоғарылығы;
2) соттың тәуелсіздігі;
3) жеке ... ... ... адамның және азамат-тың құқықтары мен бостандықтарының кепілдігі;
4) адам мен азаматтың құқықтары мен ... ... ... ... биліктің бөлінуі;
6) мемлекет пен жеке тұлғаның өзара жауаптылығы.
3. Қазақстан Республикасы - әлеуметтік ... ... ... - бұл ... қоғамның жоғары әл-ауқаттылығына жетуге, қоғамның мүмкіндіктерін, мүліктік және рухани қажеттіктерін қанағаттандыруға бағытталған ... ... ... ... ... ... емес, қоғам мен адамға тұтастай қызмет етеді. Міндеті - барлық азаматтарға мүмкіндігінше бірдей мөлшерде игіліктер ... ... ... ... ... тырысу. Белгілері:
1) жұмыссыздықтан қорғау;
2) отбасыны, аналықты, балалықты, мүгедектікті, кәрі ... ... ... ... түрлерін дамыту (тегін білім беру, тегін дәрігерлік көмек ... ... ... және ... ... еңбек ақысының ең төменгі көлеміне кепілдік беру міндеті;
6) көп балалы отбасыларға, жалғыз басты аналарға, асырау-шысынан айырылған отбасыларға, кедей тұратын отбасыларға ... ... ... ... ... - ... мемлекет. Зайырлы мемлекет - бұл мемлекеттің діннен бөлінуі. Белгілері:
1) дін мен мемлекет бір-бірінің ішкі ... ... - діни ... ... да ... ... ... атқармайды, дін мемлекеттің саясатына, сайлауларға, мемлекет-тік органдардың қызметіне, білім беру жүйесіне ... ... ... те дiни бiрлестiктердiң қызметiне, егер ол заңға қайшы ... ... ... дiни ... ...
3) барлық дiндер мен діни бiрлестiктер заң алдында бiрдей. Еш-бiр дiн ... дiни ... ... қарағанда ешқандай артықшылықтарды пайдаланбайды;
4) діни сипаттағы партияларды және өзге де ... ... ... сондай-ақ дiни бiрлестiктердің саяси партиялар қызметiне қатысуына немесе оларға қаржы жағынан қолдау жасауына жол берiлмейдi;
5) міндетті дін болмайды, әркім ... ... ... ... бала-ларын қандай дінде тәрбиелеймін десе өзі біледі, яғни діни сенім бостандығы танылады. Дiнге деген, құдайға ... ... дiни ... мен ... дiндi ... ... немесе қатыспауға көзқарасты айқындау кезiнде қандай да бiр күштеп мәжбүр етуге жол берiлмейдi;
6) дiни бiрлестiктердiң қызметшiлерi саяси өмiрге барлық аза-маттармен ... тек өз ... ғана ... алады;
7) діни бiрлестiктер заң талаптарын және құқық тәртiбiн сақтау-ға мiндеттi. Қазақстан Республикасының заңдарында белгiлен-ген тәртiппен тiркелмеген дiни бiрлестiктердiң қызметiне жол ... және ... ... ... - ... мемлекет. Мемлекеттік егемендік - бұл мемлекеттің ішкі және ... ... ... дербес болуы. Оның белгілері:
1) мемлекет Конституциясын және өзге заңдарын дербес қабыл-дауға құқылы;
2) мемлекеттік биліктің жоғары органдарын ... ... ... ... және ... ... ... қаржы жүйесін өзі анықтайды - ұлттық валютасы болады;
5) қарулы күштерін ... өз ... ... ... ... және ... ... қатынас түрлеріне құқылы болады;
8) өзге мемлекеттермен сыртқы қатынасты жүзеге асырады;
9) мемлекеттік ... ... ... ... ... ... тілі болады;
11) табиғи ресурстарын, табиғи құндылықтарын дербес пайдала-ну құқығы болады;
12) мемлекеттік шекарасына, оның қол сұғылмауына, тұтасты-ғына және бөлінбеуіне құқығы, т.б. ... ... ... - ... ... ... ... мемлекет. Президенттік басқару нысаны - ҚР Конституциясында бекітілген мемлекетті ... ... Бұл жүйе ... ... ... жалпы халық сайлаған Президент болады, ол өзінің алдында жауапты болатын Үкіметті тағайындайды. Бұл негіз Қазақстанның басқару нысанымен қоса оның ... ... да ... ... - біртұ-тас мемлекет, яғни өз ішінде қандай да бір басқадай мемлекеттік ... жоқ, елді және ... ... ... үшін өз ... ... ... бөлінетін мемлекет.
7. Экономикалық негіздері. ҚР-ның экономикасының негізі болып меншік нысандарының көптүрлілігі және ... ... ... ... Республикасында мемлекеттiк меншiк пен жеке меншiк танылады және бiрдей қорғалады.
8. Саяси жүйені ұйымдастыру негіздері.
Қазақстан ... ... және ... ... ... ... ... партия ұйымдарын құруға жол берiлмейдi. Қоғамдық бiрлестiктер заң алдында бiрдей. Қоғам-дық бiрлестiктер iсiне мемлекеттiң және мемлекет iсiне қоғамдық бiрлестiктердiң заңсыз ... ... ... ... ... ... ... жол берiлмейдi.
9. Адам. Конституцияда белгіленгендей ҚР-ның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмiрi, құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық патриотизм, саяси тұрақтылық, қоғамдық тату-ластық, бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму, мемлекеттің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістер-мен ... - 5. ... ЖЕКЕ ... ... ЖАҒДАЙЫНЫҢ НЕГIЗДЕРI
Лекцияның мақсаты: Қазақстандағы жеке тұлғаның құқық-тық жағдайының негіздерін қарастыру, оның мазмұнын ... ... ... ... мен бостандықтардың қорғалу жай-күйін көрсету.
Лекцияның міндеттері:
- жеке тұлғаның құқықтық жағдайына және жеке ... ... ... ... ... ... ... көрсету;
- жеке тұлғаның құқықтық жағдайының элементтерін анықтау;
- жеке тұлғаның құқықтық жағдайының қағидаларын анық-тып, олардың мазмұнын ... ... ... ... алу және ... жолдарын қарап, азаматтық мәселелерімен айналысатын тұлға-лардың өкілеттіктеріне жалпы шолу жасау;
- конституциялық ... мен ... ... ... ашу, негізгі құқықтар мен бостандықтарды түрлерге бөліп, кепілдіктерін көрсету.
Негізгі терминдер: құқықтық мәртебе, құқық, бостандық, міндет, ... ... ... ... ... репартиация, оптация, трансферт, апатризм, бипа-тризм, шетел азаматы, азаматтығы жоқ адам, конститу-циялық ... ... ... ... орынды жеке адамның құқықтық мәртебесінің негіздерін бекітетін норма-лардан тұратын институт алады. Бұл институт ... ... ... яғни ... және азамат" деп аталатын бөлімде реттелген. Адам, оның өмірі, ... мен ... ... ... ... ... ата заңда бекітілген. Сондай-ақ тиісті институттың қатынастары Конституциядан басқа ... де ... ... ... ... азаматтық туралы, қоғамдық бірлестіктер туралы, діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы заңдарда және т.б.
Нормалары жеке адамның мәртебесінің ... ... бұл ... ... ... мен мемлекеттегі жағдайын, олардың өзарақатынасының қағидаларын анықтайтын неғұрлым маңызды бастапқы бастауларды байқатады.
Адамның және азаматтың құқықтық жағдайы - ... ... ... нормалары жүзеге асу процесінде пайда болатын қоғамдық қатынастың субъектісі ретінде адам мен ... ие ... ... ... мен міндеттердің жиынтығы ретінде сипатталса, жеке адамның (жеке тұлғаның) құқықтық жағдайының негіздері - бұл жеке ... мен ... ... жеке ... ... жағдайын көрсететін Конституцияда бекітілген құқықтар, бостандықтар және міндеттер жүйесі ретінде анықталады.
Жеке тұлғаның құқықтық жағдайы алдымен оның ... ... ... азамат, азаматтығы жоқ адам екендігіне байланысты. Құқықтардың неғұрлым кең көлеміне (саяси құ-қықтарды қоса, оның ішінде ... ... ... ... ... құқығы, мемлекеттік қызметке кіру құқығы, ...) тиісті мемлекеттің азаматтары ие болады, тиісінше олар неғұрлым ... ... ... ... ... ... саяси құқықтарды иеленбейді. Азаматтығы жоқ адамдардың жағдайы көбінесе ... ... ... ... ... ... келеді.
Жеке тұлғаның құқықтық жағдайының негіздері келесідей элементтерді қамтиды. Бұл элементтер жеке ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық - бұл жеке тұлғалардың ... ҚР ... ... ... ...
2) ... ... құқықтар, бостандықтар және міндеттер.
3) конституциялық құқықсубъектілік - азамат құқық ... мен ... ... ие болса ғана конституциялық құқықтар мен бостандықтардың толық көлеміне ие болады және толық көлемде ... ...
4) ... ... мен бостандықтардың жүзеге асырылу кепілдіктері.
Жеке тұлғаның құқықтық мәртебесінің қағидалары:
а) адам мен ... ... мен ... теңдігі және жалпыға тәндігі қағидасы;
б) құқықтар мен міндеттердің біртұтастығы қағидасы - ... мен ... ... ... ... ... ... мемлекеттің жеке тұлғаның құқықтары мен бостандық-тарын сақтау және қорғау, оларды ... ... ... ... құқықтар мен бостандықтардың тұрақты-лығы қағидасы;
д) адамдардың мүдделерінің мемлекет мүдделерінен басым-дығы қағидасы;
е) конституциялық құқықтар мен ... ... ... ... ... мен ... заңды болуы үшін мына шарттарды сақтау қажет деп ... ... ... ... ... не оның ... ... демократиялық жолмен әрі заңи бекітілген тәртіпте қабыл-данылуы, конституциялық құқықтар мен бостандықтардың және міндеттердің өзгеруі ... заң ... ... ғана ... ... ... құқықтық жағдайының басты элементтерінің бірі - ... ... ... ережелерін талдаудан келіп шығатыны: азаматтық тұлғаның Қазақстан мемлекетімен ... ... ... ол ... ... және ... ... олардың өзара құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы болуымен сипат-талады. Азаматтықтың жалпы және өзіндік қағидаларын көрсетуге ... ... ... ... ... ...
1. ... бірыңғайлығы және теңдігі қағидасы - Азаматтықтың бірыңғайлығы туралы конституциялық қағида мемлекеттің біртұтастығынан келіп ... және ... ... ... ... ... субъектілікке негізделген, бірыңғай құқықтық мәртебеге ие екендігін біл-діреді. Азаматтықтың теңдігі ... ... ... ... ... ... және мүліктік жағдайына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, ... ... ... кез ... өзге ... (м\ы азамат-тықтың алыну жолына) қарамастан құқықтары, бостандықтары мен міндеттерінің теңдігін білдіреді
2. азаматтықтың еріктілігі қағидасы - азаматтық алу және одан шығу ... ... ... ... ... қағидасы - тұрған жеріне, отбасылық жағдайына, жас шамасына қарамастан ҚР азамат-тығы тұрақты ... ... бір ... қағидасы - ҚР-да азаматтық біртұтас, қос азаматтық мойындалмайды;
5. ҚР азаматтығынан айыруға болмайтындығы ... - ҚР ... ... ... ... ешқандай жағдайда азаматтығынан, өзінің азаматтығын өзгерту құқығы-нан айыруға болмайды;
6. азамат пен мемлекеттің өзара жауаптылығы қағидасы - ... ... жеке ... мен мемлекеттің арасында өзара құқықтар мен міндеттер туындап, өзара жауаптылық жағдайын белгілейді;
7. қан және топырақ құқығының ... ... - ҚР ... тууы ... алу ... тиісті мәселе ата-анасының азаматтығына қарай және ҚР аумағында ... ... ... ... ҚР азаматын басқа мемлекетке бермеу қағидасы.
Азаматтық институты Республика егемендігінің, тәуелсіздігі мен конституциялық ... ... ... ... ... өйткені мемлекеттің азаматтарынан тұратын Қазақ-стан халқы ғана "мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы" болып табылады және "билікті тікелей республикалық ... және ... ... ... ... ... ... өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді".
Азаматтық алу, оның тоқтатылуы, балалардың азаматтығы мәселелері, Қазақстан Республикасы Президентiнiң және ... ... ... ... ... өкiлеттiгi "ҚР азаматтығы туралы" 20 желтоқсан 1991 жылғы заңда ... ... ... ... ... ... ... олардың заң алдында тең бола отырып Конституциямен белгіленген құқықтардың, бостандықтар мен ... ... ... ие болуын көздейді.
Алдында атап кеткеніміздей, жеке тұлғаның құқықтық жағдайы барлық құқық салаларының ... ... ... ... мен ... ... ... анықталады. Ал, жеке тұлғаның құқықтық жағдайының негіздері конституцияда бекітілген құқықтар мен бостандық-тарды, міндеттерді қамтиды. Олар конституциялық (негізгі) ... мен ... және ... деп ... әрі олар барлық құқықтар мен бостандықтардың азымаз, негізгі бөлігін құрайды. Олар ... ... ... тән ... табылады, сондықтан да олар адамнан бөлінбейтін, ажырамас құқықтар мен бостандықтар болып есептеледі. Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың өзге құқықтар мен ... ... ... бар. ... ... ... мен ... мемлекеттің негізгі заңы - Конституцияда бекітілген.
2. конституциялық құқықтар мен бостандықтар адам үшін, қоғам үшін неғұрлым маңызды ... ... ... ... мен ... адамға әдетте тумысынан тән болып табылады және ажырамайды;
4. жалпы алғанда ... ... мен ... ... ... ... тән.
5. ... құқықтар мен бостандықтар жалпы құ-қықтар мен бостандықтардың ядросы, ... ... ... ... мен ... ... Конституциялық құқықтар мен бостандықтардың 3 түрі бар:
А) жеке құқықтар мен бостандықтар - ... ... ... ... және ... ... азаматтығына тәндігімен байланысты емес, одан туындамайды; адамға тумысынан тән болады және одан бөлінбейді; адамның жеке өміріне, бас бос-тандығына, ар-ожданына байланысты өзге де ... ... ... үшін ... ... мен ... ...
Б) саяси құқықтар мен бостандықтар - мемлекеттің азамат-тығында болуға байланысты және ... бір ... (18) ... ... азаматтардың мемлекеттің саяси өміріне қатысуын байқатады;
В) әлеуметтік-экономикалық ... мен ... - ... ... экономикалық, мәдени қажеттіктерін қана-ғаттандыруға байланысты құқықтар мен бостандықтар.
Адамдар мен азаматтардың құқықтары мен бостандық-тарының кепілдіктері - бұл конституциялық құқықтар мен ... ... ... ... арналған, оларды түрлі қол сұғушылықтардан қорғауға бағытталған амалдар. Олардың келесідей негізгі ... ... ...
1. ... ... Бұл ... ... құқықтар мен бостандықтарды еркін пайдалануын қамтамасыз ететін тиісті орта мен материалдық негіздің болуын анықтайды - ... ... ... ... ... өндірістік күштердің болуы, қоғамның барлық әлеуметтік қажеттіктеріне қызмет көрсетуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... - адамдардың еркін дамуы мен ... өмір ... ... ... ... жасауға бағыттал-ған мемлекеттің саясаты - саяси ... ... ... ... мен ... азаматтық келісімге қол жеткізу қабілеттігі, қоғамда тұрақсыздықты жою, ... ... ... ... ... т.б.
3. заңи ... - адам және ... құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыру мен қорғауды қамтамасыз ететін барлық құқықтық амалдар. Нақты айтсақ, ... ... ... кепілдіктерінің конституциялық, заңи бекітілуі; құқықтар мен бостандықтарды мемлекеттің қорғау міндеті, құқықтары мен бостандықтарын азаматтардың өзінің ... ... ... ... ... ... т.б.), ... қорғау, халықаралық қорғау, зиянды өтеу т.б.
4. Идеологиялық кепілдіктер - ... ... ... және ... туралы білім деңгейін көтеру.
Тақырып - 6. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ШЕТЕЛ АЗАМАТТАРЫ МЕН ... ЖОҚ ... ... ... ... студенттерге Қазақстан Республика-сындағы шетелдіктердің құқықтық мәртебесін түсіндіру.
Лекцияның міндеттері:
- Қазақстан Республикасындағы шетелдіктер деп танылатын ... ... ... ... түсінік беру.
- шетелдіктер мен ҚР азаматтарының құқықтық мәртебесін-дегі негізгі ерекшеліктерді көрсету;
- Қазақстан Республикасындағы шетелдіктерді түрлерге бөл-іп, олардың ... ... ... ... ... келу және ... ... жауаптылығы мәселелерін қарастыру
Негізгі терминдер:
ҚР азаматы, шетелдік азамат, апатрид, бипатрид, құқық-тық мәртебе, ... ... ... ... ... ... транзиттік шетелдіктер, виза, паспорт ...
Қазақстан Республикасындағы шетелдіктердің құқықтық жағдайы Республика Конституциясымен, "Шетелдіктердің құқық-тық жағдайы туралы" 1995 жылғы 19 ... ҚР ... т.б. заң ... ... Шетелдіктер - бұл Қазақстанда тұратын, оның заңына бағынатын бірақ оның азаматы болып табылмайтын тұлғалар. Оларға ... ... мен ... жоқ ... ... ... Заңнамаға сәйкес Қазақстан Респуб-ликасындағы шетел азаматтары болып Қазақстан Республикасы-ның азаматтары емес және өзінің басқа мемлекеттің азаматтығына қатысты екендігінің дәлелі бар ... ... Ал, ... ... ... жоқ ... - ... Қазақстан Республикасының азаматы емес, сондай-ақ өзге мемлекеттің азаматтығында болмайтын адамдар. ҚР азаматтары мен шетел-діктердің (шетел азаматтары, ... жоқ ... ... мәртебелері көбіне сәйкес келе бермейді. Негізгі айырмашылық-тары келесілерде:
1. кейбір лауазымдарды (Президент, сот, самолет экипажы-ның ... т.б.) тек ҚР ... ғана ... мемлекеттік құпиямен байланысты жұмысқа кіру ҚР азаматы болып табылмайтындар үшін шектелген;
3. шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдар үшін еркін жүріп-тұру ... ... ... ... ... ... шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдарға емес тек ҚР ... ғана ...
5. ҚР ... мен шетелдіктердің деликтқабілеттігі бірдей емес. Мысалы, соңғыларына Қазақстанда болу ... ... ҚР ... кетіру секілді шаралар қолданылуы мүмкін.
6. шетелдік азаматтар мен азаматтығы жоқ адамдар Қазақ-стан мемлекетінің саяси өміріне ... ... да ... ... ... ... ... азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың конституциялық мәртебесінің жалпы сипаттамасын беруге болады. Қазақстан Республикасындағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ ... ... ... - бұл ... Республикасындағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдардың Конституциямен, заңдармен және өзге құқықтық актілермен белгіленген құқықтары, міндеттері, жауаптылығы.
Жоғарыда ... ... ... ... ... мен ... жоқ ... құқықтық мәр-тебесі республика Конституциясымен, "Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы" ҚР заңымен, оған қоса Шетелдіктердің Қазақстан Республикасына келуінің және ... ... ... ... ... ... ... (28.01.2000) және бірқатар өзге де арнайы актілермен белгі-ленеді. Қазақстан Республикасындағы шетелдіктердің ... ... ... ... ... ... ... де анықтала алады. Шетел азаматтары мен азамат-тығы жоқ адамдардың ... ... ... ... ... ... ... негізгі, маңызды бөлігін құрайды және көптеген заң актілері мен заңға тәуелді актілерде бекітіледі.
Қазақстандағы шетел ... мен ... жоқ ... ... ... ... ... келесідей бөлшектер құрайды:
- конституциялық құқық нормаларымен бекітілген құқық-тары мен міндеттерінің кешені;
- бұл құқықтар мен міндеттерді заңмен қорғау және мем-лекеттік ... ... ... ... органдарымен қамтамасыз ету механизмдерін қоса алғанда оларды жүзеге асыру кепілдіктері.
Қазақстан Республикасының Конституциясы тегіне, әлеу-меттік, ... және ... ... ... ... ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне қарамастан адамдар мен азаматтардың (оның ішінде шетелдіктердің де) құқықтары мен ... ... ... ... Конституция адамдардың барлығының құқықтары мен бостандықтарының теңдігін бекіткеніне қарамастан түрлі жағдайларға байланысты адамдардың жеке категорияларының теңсіздігі байқалып ... ... ... ... ... ... ... мәртебесінде мәнді ерекшеліктер бар. Мысалы, шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар ҚР азаматтарымен теңдей құқықтардың шегін пайдаланбайды. Республика ... ... ... ... отырып, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың саяси құқықтарды иеленбейтінін көреміз. Саяси ... ... ... жатады: мемлекеттік қызметке кіру құқығы, қоғамдық бірлестіктерге бірігу құқығы, сайлау және сайлану құқығы, референдумға қатысу құқығы, тікелей және өз ... ... ... ... ... ... құқығы... Саяси партияға шетелдiктердiң, азаматтығы жоқ адамдардың мүше болуына, сондай-ақ ұжымдық мүшелiкке жол берiлмейдi.
Ал, жеке және әлеуметтік-экономикалық құқықтардың ... ... ... бір ... ... ... бірі - ... ету бостандығына құқық. Республика заңнамасына сәйкес адамдардың бұл категориялары республика азаматтары-мен ... ... ете ... ... ... ... мен қызметтер түрі олар үшін жабық болып табылады. Сондай-ақ ҚР аумағында еркін жүріп тұру құқығы, жоғары ... алу ... да т.б. ... үшін ... шектелген болып табылады.
Қазақстанда жүрген шетелдіктерді үш топқа ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында уақытша жүрген шетелдіктер;
3. транзиттік шетелдіктер.
Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын шетелдіктер деп тұрақты ... ... ... ... ... тәртіппен ішкі істер органдарынан рұқсат және тұрақты тұру құқығына ... ... ... ... Тұрақты тұратындарға мынадай құжаттар беріледі: шетелдiк азамат үшiн - шетелдiк азаматтың Қазақстан Республикасында тұруға ықтияр-хаты, азаматтығы жоқ адам үшiн - ... жоқ ... ... ... ... заңды негізде жүрген, сондай-ақ оларға қатысты Қазақстан Республикасының Қыл-мыстық кодексіне сәйкес ауыр немесе аса ауыр ... деп ... ... ... ... ... деп ... шетелдіктер Қазақстан Республикасында уақытша жүргендер деп есептеледі.
Қазақстан Республикасының аумағы арқылы транзитпен жүріп өтуші шетелдіктер ... ... деп ... ... ... ... бір заң ... негізінде келіп, кетеді.
Егер Қазақстан Республикасының тиісті тараппен келісімінде өзгеше тәртіп белгіленбесе, шетелдіктер жарамды паспорт пен оны алмастыратын құжаттармен ... ... келу ... ... ... Қазақстан Республикасына келе алады.
"Шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы" 1995 жылғы 19 маусымдағы заңда белгіленген жағдайларда шетелдіктердің Қазақстанға келулеріне тыйым салынуы ... ... келу ... ... ... ... ... көздеген тәртіппен көші-қон карточкалары беріледі.
Егер Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында өзгеше көзделмесе, қабылдаушы тараптардың шақыруы және ... ... ... беруге уәкілетті орган-дарының рұқсаты виза беру үшін негіз болып табылады.
Шетелдіктер қолданыстағы шетелдiк паспорттар немесе Қазақстан Республикасының бұған уәкiлдiк алған ... ... ... кету визалары болған жағдайда сол паспорт-тарды алмастыратын құжаттар бойынша, егер тиiстi елмен ... ... ... ... ... ... ... кетедi.
Қазақстан Республикасынан кету шетелдікке мына жағдай-ларда рұқсат етiлмейдi:
а) егер оны қылмыстық жауапкершiлiкке тарту үшiн негiздер ... iстi ... ... ...
б) егер ол ... ... үшiн сотталған болса - жазаны өтеп болғанға немесе жазадан босатылғанға дейiн;
в) егер ол өзiне сот ... ... ... ... ... мiндеттемелер орындалғанға дейiн;
г) Қазақстан Республикасының заңдары белгiлеген өзге де ... ... ... ... ... ... ол ... Республикасы азаматтарының, басқа жеке және заңды тұлға-лардың елеулi мүдделерiмен байланысты мүлiктiк мiндеттеме-лердi орындағанға дейiн ... ... ... ... ... ... да бір ... жасаған шетелдікке Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарында белгiленгеннен басқа жағдайларда, ҚР азаматтарымен бiрдей ... ... ... құқықтық жағдайы туралы заңнаманы бұз-ған шетелдіктің Қазақстан Республикасында болу жөнiнде белгi-ленген мерзiмi қысқартылуы мүмкiн. Шетелдіктің Қазақстан Республикасында болу мерзiмi одан әрi ... үшiн ... ... жағдайларда да қысқартылуы мүмкiн.
Шетелдік мына жағдайларда Қазақстан Республикасының шегiнен қуылуы ...
а) егер оның ... ... ... ... ету ... қоғамдық тәртiптi қорғау мүдделерiне қайшы келетiн болса;
б) егер бұл халықтың денсаулығы мен адамгершiлiк қасиетiн сақтау, ... ... ... және ... ... ... мен заңды мүдделерiн қорғау үшiн қажет болса;
в) егер ол ... ... ... ... заңнаманы, Қазақстан Республикасының кедендiк, валюталық немесе өзге де заңдарын бұзса;
г) егер Қазақстан Республикасының азаматымен некеге тұруы оны Қазақстан ... ... ... ... үшiн негiз болып табылып, заң актiлерiмен белгiленген тәртiппен неке заңсыз деп танылған жағдайда.
Заң ... ... ... ... шығарып жіберілген шетелдіктерге шығарып жіберу туралы шешім шы-ғарылған күннен бастап бес жыл бойы ... ... ... ... салынады.
Тақырып - 7. МЕНШIК ПЕН КӘСIПКЕРЛIКТIҢ КОН-СТИТУЦИЯЛЫҚ НЕГIЗДЕРI
Лекцияның мақсаты: студенттерге ... ... ... ... ... беріп, Қазақстанда меншік пен кәсіпкерліктің негіздерінің конституциялық бекітілуіне жалпы сипаттама ... ... ... ... түсінігі мен негізгі қағидаларын анықтау;
- меншік пен кәсіпкерлік негіздерінің Республика Консти-туцияларында бекітілуін саралау;
- меншік пен кәсіпкерлік негіздерінің ... ... ... ... ... ... ... жүйе, мемлекеттік мен-шік, жеке меншік, меншік құқығы, кәсіпкерлік, меншік иесі, меншіктің алуантүрлігі, еркін кәсіпкерлік, салық, ... ... ... ... ... жүйе - ... алуантүрлігі, кәсіпкер-ліктің және бағаның еркінділігі, тиянақты бәсекелестік қағида-ларымен, сондай-ақ адамдардың ... ... ... ... да ... ... ... сипатталатын Конституцияда және басқа заң актілерінде бекітілген экономикалық қатынастардың құрылысы.
Экономикалық жүйенің негізгі ... ... ... ... ... қол ... ... барлық субъектілерінің теңдігі;
4. меншік иесінің құқығын мемлекеттің қорғауы;
5. экономикада монополизмді жою;
6. еркін кәсіпкерлік;
7. ... ... ... ... ... міндеттілігі;
10. адамдардың қажеттіктерін қанағаттандыру;
11. т.б.
Экономикалық жүйенің негізі болып меншік табылады. ... ... ... ... ... ... ... нысандағы меншік тән екендігін бекітеді - жеке, мемлекеттік. Қазақстан Республикасында мем-лекеттiк меншiк пен жеке меншiк бiрдей қорғалады. ... ... екі ... ... ... және коммуналдық меншiк.
Республикалық меншiк мемлекеттік қазынадан және заң ... ... ... республикалық заңды тұлғаларға бекiтiлiп берiлген мүлiктен тұрады.
Қазақстан Республикасының мемлекеттiк ... ... ... ... ... қаражаты, алтын валюта қоры және алмас қоры, жер, оның қойнауы, су, өсiмдiк және жануарлар дүниесi, басқа да ... ... және ... ... ... бекiтiлiп берiлмеген өзге де мемлекеттiк мүлiк. Жер заң актiлерiнде белгiленген негiздерде, шарттар мен шектерде жеке ... ... да ... ... ... қазынадан және заң құ-жаттарына сәйкес коммуналдық заңды тұлғаларға бекiтiлiп берiлген мүлiктен тұрады.
Жергiлiктi қазынаны жергiлiктi бюджет қаражаты және мемлекеттiк заңды ... ... ... өзге де ... ... ... меншік жергілікті мемлекеттік басқару дең-гейлері бойынша облыстық (республикалық маңызы бар қаланың, ... және ... ... ... бар ... ... болып бөлінеді.
Жеке меншiкті:
1) ҚР азаматтарының, шетел азаматтары мен ... жоқ ... ... ... емес ... тұлғалар мен олардың бiрлес-тiктерiнiң меншiгi құрайды.
Конституция адамдардың ... иесі болу ... ... ... құқығы - бұл субъектiнiң заң құжаттары арқылы танылатын және қорғалатын өзiне тиесiлi мүлiктi өз ... ... ... және оған ... ету ... ... ... өз мүлкiн иелену, пайдалану және оған билiк ету құқығы болады.
Иелену құқығы дегенiмiз мүлiктi iс жүзiнде ... ... ... заң ... ... ету.
Пайдалану құқығы дегенiмiз мүлiктен оның пайдалы табиғи қасиеттерiн алудың, сондай-ақ одан ... ... заң ... ... ... ... ... өсiм, жемiс, төл алу және өзге нысандарында болуы мүмкiн.
Билiк ету құқығы дегенiмiз мүлiктiң заң жүзiндегi тағдырын белгiлеудiң заңмен ... ... ... ... ... ... т.б. ). ... иесiнiң өз өкiлеттiгiн жүзеге асыруы басқа тұлғалар мен ... ... және ... ... мүдде-лерiн бұзбауға тиiс. Соттың шешiмiнсiз ешкiмдi де меншігінен - өз ... ... ... ... көзделген ерекше жағ-дайларда мемлекет мұқтажы үшiн мүлiктен күштеп айыру оның құны тең ... ... ... жүргiзiлуi мүмкiн.
Конституцияға сәйкес әркiмнiң кәсiпкерлiк қызмет еркiндi-гiне, өз мүлкiн кез келген заңды кәсiпкерлiк қызмет үшiн ... ... ... бар. ... - бұл ... ... қарамастан, азаматтар мен заңды тұлғалардың тауарларға (жұмысқа, қызметке) сұра-нымды қанағаттандыру арқылы таза табыс табуға бағытталған, жеке ... ... ... не ... ... шаруашылық басқару құқығына (мемлекеттiк кәсiпкерлiк) негiзделген ынталы қызметi. Кәсiпкерлiк ... ... ... оның ... ... және ... ... жүзеге асырылады.
Қазақстанда кәсіпкерлердің кәсіпкерлік еркіндігі бекітілген-діктен оны пайдаланып қиянат жасауға жол ... де ... ... ... ... қиянат жасау формасы ретінде заңды бәсекелестiктi шектеуге немесе ... ... ... ... ... ... мен заңды мүдделерiне қысым жасауға бағытталған монополис-тiк және қандай болса да басқа қызмет түсініледі.
Ал, монополистік ... ... ... ... ... ... ... (келісілген іс-әрекеттері), үстем (монополиялық) жағдайды теріс пайдалануы, мемлекеттік органдардың бәсекеге қарсы іс-әрекеттері анықталады.
Монополистiк қызмет заңмен ... әрi ... ... ... ... салынады. Жосықсыз бәсеке - бұл заңды тұлғаның және (немесе) жеке адамның, сондай-ақ мемлекеттiк органдар мен жергiлiктi өзiн-өзi басқару ... ... жою ... ... арқылы кәсiпкерлiк қызметте негiзсiз артықшылықтар алуға бағытталған кез келген iс-әрекетi (әре-кетсiздiгi).
Меншiк пен ... ... ... ... ... ... толығырақ реттелген:
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі 1994 ж. 27 желтоқсан;
2. Жеке кәсіпкерлік туралы ҚР заңы ... ж. ... ... мен ... Бәсеке және монополистік қызметті шектеу туралы ҚР заңы 7 шілде 2006 жыл ... ... мен ... ... мен ... ... ... қызмет еркiндiгiне құқығын қорғау туралы ҚР Президентiнiң 1998 жылғы 27 сәуiрдегi Жарлығы (ҚР Президентінің 10.03.04 ж. Жарлығымен ... ... - 8. ... ... САЯСИ ЖҮЙЕСI
Лекцияның мақсаты: Қазақстан Республикасының саяси жүйесін түсіндіріп, оның элементтерін көрсету
Лекцияның міндеттері:
- ... ... ... ... оның ... ... ... плюрализм қағидасының мәнін түсіндіру, оның конституциялық реттелуін қарастыру;
- саяси жүйенің негізгі бір элементі ретінде саяси партияға түсінік ... оның өзге ... ... айырмашы-лығын көрсету;
- саяси партияның мемлекет өмірінің қатысуын қарастыру.
Негізгі терминдер: ... ... ... ... идеологиялық әр-алуан-дылық, саяси партия, мемлекеттік идеология, қоғамдық бірлестік, жарғы, ерiктiлiк, тең құқықтылық, өзiн-өзi басқару, ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп көмегімен халық өзінің мемлекеттік, саяси билігін ... ... ... саяси және қоғамдық ұйымдардың жиынтығы ретінде анықтауға болады.
Саяси жүйенің негіздері Конституцияның "Жалпы ережелер" бөлімінде бекітілген.
Саяси ... ... ... ... ... ... Одан басқа элементтеріне саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары ... кіреді. ... ... 5 ... қарап елімізде бір идеоло-гияның үстемдігінен бас тартылатындығы бекітілген деп айтуға болады. Себебі, онда Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр-алуандылық танылатындығы ... Бұл ... ... идеологияның мемлекеттік немесе міндетті идеоло-гия ретінде анықталмайтындығын көрсетеді. Әдетте, мұндай ереженің бекітілуінің себебі болып кеңес заманында марксизм-ленинизм ілімінің ... ... ... ... ... ... бола ... оның мемлекеттің эконо-микалық, саяси және әлеуметтік негіздерін анықтап отырғаны табылды деп есептеледі. Марксизм-ленинизм идеологиясына сәйкестікте кеңестік социалистік мемлекет ... ... ... ... ... элементі болып кеңестік Конституцияға сәйкес коммунистік партия танылды. Ол қоғам-ның дамуының басты бағыттарын ... ... ішкі және ... саясатының негізгі бағыттарын белгіледі.
Кеңес өкіметінің құлдырауымен оның қағидаттары да ... ... ... ... ... ... ... партияның бағдарламасы мемлекеттік идеология болудан қалды. 1993 жылғы тәуелсіз Қазақстанның бірінші Конституциясы қоғамдық бірлестіктердің тең құқылы мүмкін-діктерінің болуына кепілдік бере ... ... ... ... ... идеология орнына жүре алмайтындығын бекітті.
Ал, 1995 жылы қабылданған Конституция жоғарыда атап кеткеніміздей Қазақстан Республикасында идеологиялық және ... ... ... бекітті.
Идеологиялық әр-алуандылық Қазақстанда түрлі идеология-лық көзқарастар мен ағымдардың өмір сүруі мен әрекет ... ... ... ... Бұл ... кез ... ағымдар-дың өмір сүруіне рұқсат етпейді. Олардың алдына қойылатын шарт - олар ... ... ... ... күштеп өзгерту, Республиканың біртұтастығын бұзу, мемлекеттің қауіпсіздігіне зиян ... ... ... тиіс, сондай-ақ әлеуметтік, діни және ұлтаралық араздықты тудырмауы керек.
Саяси әр-алуандылық қоғамда түрлі ... ... және ... әрекет етуі мүмкіндігін білдіреді.
Заңнамаға сәйкес қоғамдық бiрлестiктер заң алдында бiрдей.
Конституцияға сәйкес ... ... ... ... ... жол берiлмейдi. Саяси партия деп азаматтардың, әртүрлi ... ... ... ... ... өкiлдi және атқарушы, жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында бiлдiру және оларды қалыптастыру iсiне қатысу мақсатында олардың саяси ... ... ... ... азамат-тарының ерiктi бiрлестiгi танылады.
Саяси партиялардың құрылуы мен қызметіне байланысты заңмен келесідей тиымдар салынады:
* Саяси партияның халық атынан ... ... ... жоқ;
* ... ... ... басқа мемлекет-тердiң саяси партиялары мен кәсiптiк одақтарының, дiни негiздегi партиялардың қызметiне жол берiлмейдi;
* Мақсаты немесе iс-әрекетi Республиканың конституциялық құрылысын ... ... оның ... ... ... қауiпсiздiгiне нұқсан келтiруге, әлеуметтiк, нәсiлдiк, ұлттық, дiни, тектiк-топтық және рулық араздықты қоздыруға бағыттал-ған ... ... ... партиялар) құруға және олар-дың қызметiне тыйым салынады;
* Әскерилендiрiлген саяси ... ... ... ... ... ... құрамалар құруға және олардың қызметiне тыйым салынады;
* Республикада саяси партиялар мен кәсiптiк одақтарды шетелдiк заңды тұлғалар мен азаматтардың, шет ... мен ... ... ... жол берiлмейдi;
* Азаматтардың кәсiби, нәсiлдiк, ұлттық, этникалық және дiни белгiлерi бойынша саяси партиялар құруға, сондай-ақ мем-лекеттiк органдар мен жергiлiктi ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарын құруға жол берiлмейдi.
* Бiлiм беру ұйымдарының оқу процесiнде саяси партия-лардың бағдарламалық, жарғылық талаптарын насихаттауға жол ... ... ... ... мүшелiкке жол берiлмейдi.
Мемлекеттiң саяси партиялардың iстерiне және саяси пар-тиялардың мемлекет iстерiне заңсыз араласуына жол берiлмейдi. Саяси партияларға мемлекеттiк ... ... ... де жол ... кез ... ... оның iшiнде ресми құжат-тарда да, қандай партияға ... ... ... ... тыйым салынады. Мемлекеттiк қызметшiлер лауазымдық мiн-деттерiн атқару кезiнде Қазақстан Республикасы заңдарының талаптарын басшылыққа алады және ... ... мен ... ... шешiмдерiмен байланысты болмайды.
Саяси партиялар келесідей қағидалар негізінде құрылып, қызмет етеді: 1. ... тең ... ... ... заңдылық;
5. жариялылық.
Қазақстан Республикасының жасы он сегiзге толған азаматы ... ... ... бола ... ... ... келесілер мүше бола алмайды:
* шетелдiктер, азаматтығы жоқ адамдар;
* әскери қызметшiлер;
* ұлттық қауiпсiздiк органдарының қызметкерлері;
* құқық ... ... ... ... ... ... ... саяси партиялардағы ақы төленетiн қызметтерде болуына құқығы жоқ. Қайтыс болу, партиядан шығу, партиядан ... ... ... кiру ... партияға мүше болуды тоқтатуға негiз болып табылады.
Саяси партия саны бiр мың ... кем ... ... ... ... ... ... шақыратын және об-лыстардың, pecпубликалық маңызы бар қаланың және астананың үштен ... ... ... ететiн Қазақстан Республикасы азаматтары тобының бастамасы бойынша құрылады. Азаматтар саяси партияның құрылтай съезiне ... жеке өзi ... ... ... ... ... ... құру, оның атауы, жарғысы, бағдарламасы туралы шешiмдер қабылданады және оның басшы органдары құрылады.
Саяси ... ... ... мемлекеттiк тiркеуден өткеннен кейiн жүзеге асырады. Саяси партияны мемлекеттiк ... ҚР ... ... ... ... "Саяси партиялар туралы" Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 15 ... ... ... саяси партияны мемлекеттiк тiркеу үшiн оның құрамында партияның барлық облыстардағы, республикалық маңызы бар қала мен астанадағы әрқайсысында кемiнде жетi жүз ... ... бар ... ... ... мен өкiлдiктерiнiң) атынан өкiлдiк ететiн кем дегенде елу мың партия мүшесi болуға тиiс.
Тiркеушi орган Қазақстан ... заң ... ... ... ... сондай-ақ партия құрудың заңда белгiленген тәртiбiн бұзған, ... ... ... ... оның ... құжаттары мен партия мүшелерiнiң, оның құрылымдық бөлiмшелерiнiң (филиалдары мен өкiлдiк-терiнiң) тiзімдерi ҚР-ның заң ... ... ... ... ... партияны мемлекеттік тiркеуден бас тартады.
Мемлекеттiк тiркеуден бас ... ... ... ... ... органға үш ай өткен соң оны мемлекеттiк тiркеу үшiн құжаттарды қайтадан бере алады.
Саяси ... ... ... ... ... ... қызметi соттың шешiмi бойынша үш айдан алты айға дейiнгi мерзiмге:
1) ... ... ... мен ... бұзған;
2) саяси партияның жарғысына қайшы келетiн қызметтi үнемi жүзеге ...
3) ... ... ... ... ... асыруға бағытталған жария шақыруы мен сөйлеген сөздерi орын алған;
4) саяси партия мүшелерiнiң саны ... ... ... ... ... ... ... мүмкiн.
Егер саяси партияның қызметiн тоқтата тұрудың белгiленген мерзiмi iшiнде оның қызметін тоқтата тұруға негіз болған тәртiп бұзушылықтар ... ... ... ... өз ... ... бастайды.
Саяси партия:
1) өзiнiң жоғары органының шешiмi бойынша;
2) аймақтардың кемiнде жартысының өкiлi болып табылатын ... ... елу бiр ... ... ...
3) соттың шешiмi бойынша таратылады.
Саяси партияны таратуды саяси ... ... ... тағайындайтын тарату комиссиясы немесе Қазақстан Республи-касының заң актiлерiнде көзделген тәртiппен сот жүргiзедi.
Соттың шешiмi бойынша саяси партия мына ... ...
1) ... ... туралы заңның талаптарын орындамаған жағдайда;
2) саяси партияның қызметiн тоқтата тұру үшiн негiз болған тәртiп бұзушылықты сот белгiлеген ... ... ...
3) саяси партияның жарғысына қайшы келетiн қызметтi үнемi жүзеге асырған ... ҚР заң ... ... ... ... ... ... не қызметiн ҚР заңдарын бiрнеше рет (кемiнде 2 рет) ... ... бұза ... ... асырған жағдайда;
5) мемлекеттiк тiркеу үшiн табыс етiлген құжаттардағы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк тiркеудiң заңсыздығы танылған не саяси партияны мемлекеттiк тiркеудiң күшi ... ...
6) ... ... ҚР Парламентi Мәжiлiсi депутаттарының сайлауына қатарынан екi рет қатыспаған ...
7) ... ... тұлғалар мен азаматтар, шет мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар қаржыландырған, саяси партия осы Заңда тыйым салынған қайырмалдықтарды қабылдаған ... ... ... оның ... ... ... мен ... қызметiн ҚР заңдарында көзделген жағдайларда қайта тiркеусiз жүзеге асырған жағдайда;
9) ҚР-ның заң ... ... өзге де ...
Саяси партияның ұйымдастырылуы мен қызметінің мәселе-лері неғұрлым кең түрде "Саяси партиялар туралы" Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 15 шілдедегі Заңында реттелген.
Тақырып - 9. ... ... ... ... мақсаты: Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі мен Қазақстанда сайлау процесінің ұйымдастырылуын көрсету.
Лекцияның міндеттері:
- сайлау құқығының ... және ... ... ... мажоритарлық және пропорционалдық жүйе-лерін саралау;
- сайлауды ұйымдастыру мен өткізудің құқықтық ереже-лерін зерделеу;
- азаматтардың ерік білдіру бостандығын қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... енгізілген өзгертулер мен толық-тыруларды қарастыру.
Негізгі терминдер: белсенді сайлау құқығы, ... ... ... ... ... ... ... төте сайлау құқығы, тең сайлау құқығы, жанама сайлау құқығы, жасырын дауыс беру, сайлау ... ... ... ... ... мен сайлау учаскелері, мажоритарлық сайлау жүйесі, пропорционалдық сайлау жүйесі, алғашқы сайлау квотасы, кезекті және кезектен тыс сайлау, сайлау жарнасы, ... ... ... ... сайлау алдындағы үгіт, сайлаушы, таңдаушы
Сайлау құқығының түсінігі.
"Сайлау құқығы" түсінігі көпмағыналы болып табылады. Біз оны екі мағынада қарастырамыз: объективтік және ... ... ... ... ... - бұл ... ... органдарын және жеке лауазымды тұлғаларын сайлау тәртібін реттейтін нормалардың жиынтығы. Бұл ... ол ... ... бір ... ... ... ... Субъективтік мағынада сайлау құқығы - бұл азаматтың ... ... ... мен ... құруға, қалып-тастыруға қатысу құқығы. Азаматтың тиісті органдарды (тұлға-ларды) қалыптастыруға қатысуы оның осы органдарға сайлауы және сайлануы арқылы ... Олай ... ... ... сайлау құқығы екі мағынада анықталады:
* белсенді ... ... - бұл ... ... ... яғни ... бір кандидатты жақтап немесе қарсы дауыс беру құқығы;
* бәсең сайлау құқығы - бұл азаматтардың ... ... ... ... ... ... сайлау туралы қатынастар Республиканың Конституциясымен, Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы заңмен ... ... ... ... ... заңнамаға сәйкес сайлау құқығы - бұл азаматтардың ҚР Президентін, ҚР Парламенті және маслихат депутаттарын, өзге де ... ... ... ... ... ... және сол қызметтерге сайлануы.
Жоғарыда атап кеткеніміздей сайлау құқығының екі түрі бар: белсенді сайлау құқығы (сайлау, дауыс беру құқығы) және ... ... ... ... ... Белсенді сайлау құқығы әдетте 18 жасқа толғаннан бастап пайда болады. Бұған қоса, Қазақстанның сайлау туралы заңнамасына сәйкес ... ... үшін ... қабілеттігі болуы керек және соттың заңды күшіне енген үкімі бойынша бас бостандығынан айыру ... ... ... ... ... белсенді сайлау құқығы болғанымен, бәсең сайлау құқығы болмауы мүмкін. Олай дейтін себебіміз, 18 жасқа ... ҚР ... ҚР ... ... ... ... ... өзі бұл жаста Президент болып сайлана алмайды: ол үшін оның 40 жасқа толуы, тумысы-нан ҚР ... ... ... 15 жыл бойы ҚР аумағында тұруы және мемлекеттік тілді еркін меңгеруі қажет. Белсенді және бәсең құқығының кері арақатынасы кездеспейді. ... егер ... ... ... ... ... ол белсенді сайлау құқығына да ие болады.
Қазақстанда сайлаулар белгілі бір қағидаларға сәйкестікте өткізіледі. Сайлау құқығының ... ... ... ... ... яғни 18 ... толған азаматтардың тегіне, нәсіліне, лауазымына, мүліктік жағдайына, жынысына, ұлтына, т.б. қарамастан сайлауға қатысу құқығы. Сайлауға іс-әрекетке ... деп ... ... сот ... бас ... айыру орындарында отырған аза-маттар қатыспайды. Сонымен қоса, сайлау құқығын Қазақстанда тұрып жатқан шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар да иеленбейді.
2. тең ... ... - ... ... сайлауларға тең негіздерде қатысуы әрі олардың әрқайсысының бір ... тең ... ... ие ... Тең сайлау құқығының мазмұны екі элементті қамтиды: а) сайлаушылардың (таңдау-шылардың) сайлауға тең негізде ... б) ... ... ... бір ... тең ... санына ие болуы. Бірінші элемент сайлауға қатысуға құқылы барлық азаматтардың сайлаушы (таңдаушы) ретінде де және ... ... де ... ... мен теңдей міндеттерге ие болатынын білдіреді. Екінші элемент әрбір сайлаушының Рес-публика Президентiн, партиялық тізімдер бойынша сайланатын Парламенті Мәжілісінің депутаттарын және ... ... ал ... ... ... ... сайлау кезінде бiр сайлау бюллетенiне тиiсiнше бiр дауысқа, ... өзге де ... ... басқару органдарының мүшелерiн сайлау кезінде тең дауыс санына ие болатынын және әрбір сайлаушының дауысының басқа сайлаушының дауысына тең ... яғни ... ... ... да бір басымдықтардың болмайтындығын білдіреді. Тең сайлау құқығы бұған қоса сайлау округтерінің теңдігі талабын да қамтиды, яғни сайлау округтеріндегі сайлаушылардың саны ... тең ... ... ... тең ... ... - бұл сайлау қорытын-дысына әсер ету мен заң талаптарына сәйкес сайланудың сайлаушы үшін заңмен белгіленген теңдей ...
3. төте ... ... - ... ... Парла-ментi Мәжiлiсiнiң және мәслихаттарының депутаттарын, өзге де жергiлiктi өзiн-өзi ... ... ... ... ... ... ... - бұл сайлаушылардың аталған тұлғаларды қандай да бір ... ... ... ... ... ... жеке ... қатыса отырып сайлауы.
4. жанама сайлау құқығы - Сенат депутаттарын ... - ... ... ... ... ҚР азамат-тарының сайлауы. Жоғарыда атап кеткеніміздей, таңдаушылар Сенат депутаттарын сайлауға тең негiздерде қатысады әрi ... ... ... депутатын сайлаған кезде бiр дауысы болады.
5. жасырын ... беру - ... ... ... Парламентiнiң және мәслихаттарының депутаттарын, өзге де жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарының мүшелерiн сайлау жөніндегі ерік білдіруіне қандай да болсын бақылаудың ... ... үшін ... жасырын түрде дауыс беруі. Жасырын дауыс беру қағидасының мәні - сайлаушының ерік білдіруіне ... ... ... ... ... ... өз ... білдіруіне сырттан әсер етуді жою.
6. еркін сайлау қағидасы - азаматтардың сайлау және сай-лану құқығын еркін жүзеге асыруы, яғни ... ... ... ... ... мәселесін өзінің шешуі.
Сайлаудың түрлері. Сайлауды әртүрлі негіздер бойынша бірнеше түрлерге бөлуге болады:
- ... ... ... ... ... ... депутаттарын сайлау) және жергілікті (маслихат және өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлау);
- азаматтардың (сайлаушылардың) ерік білдіру әдісіне ... ... ... ... сайлайды) және тікелей емес (Қазақстанда - жанама - сайлаушылар Сенатты жанама түрде ... ... ...
- ... уақытына қарай:
а) кезекті сайлау - тиісті органның не лауазымды тұлғаның өкілеттік мерзімінің аяқталуына қарай өткізілетін сайлау;
б) ... тыс ... - ... органның не лауазымды тұл-ғаның өкiлеттiгiнiң мерзiмiнен бұрын тоқтатылуына орай өткізілетін сайлау. Қазақстанда кезектен тыс ... тек ... ... ... ... ... ғана қолданылады;
в) қосымша сайлау - шығып қалғандардың орнына сайлау. Шығып қалғандардың орнына сайлау өткiзу үшiн депутат (жергілікті ... ... ... ... ... ... ... тоқтатылуы, оны мандатынан айыру не оның қайтыс болуы негiз болып табылады. Жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... кететін бір өзгешілік: мұнда да шығып қалғандардың орнына сайлау ... ... ... ... ... қосымша сайлау өткізу жағ-дайы ретінде өзге жағдай анықталады (ҚР-ғы сайлау туралы заң-ның 123 бабы);
г) ішінара сайлау - ... ... ... ... ... (ротация) мақсатында өткізілетін сайлау. Мысалы, Сенаттың сайланған депутаттарының жартысы әрбір үш жыл сайын қайта сайланып жаңартылып ... ... ... ... ... ... ... сайлау, муниципалдық сайлау (маслихат және өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайлау).
Сайлау жүйесі - бұл мемлекеттің өкілді, жергілікті ... ... ... мен ... ... ... (Президент) құрудың заңмен бекітілген тәртібі, яғни кандидат-тарды ұсыну мен ... ... ... ... ... сайлауларды ұйымдастыру мен өткізудің нақты амалы. Сайлау жүйесінің екі ... ... ... ... сайлау жүйесі және бара-бар өкілдік (пропорционалдық) сайлау жүйесі. Тарихи тұрғыда ... ... ... ... ... жүйе ... Оның ... көпшілік қағидасы жатыр, яғни белгіленген көпшілік дауыс санын алған ... ... деп ... Бұл ... ... ... байланысты мажоритарлық жүйе өз кезегінде әдетте үш түрге бөлінеді:
1. Салыстырмалы көпшілік мажоритарлық жүйесі - бұл ең ... ... ... ... ... ... ... ең көбірек санын алған кандидат сайланды деп есептеледі. Қазақстанда Президентті және Сенаттың сайланатын депутаттарын сайлаудың екінші турында (қайта дауыс ... және ... пен өзге де ... өзін-өзі басқару орган-дарына сайлау кезінде салыстырмалы көпшілік жүйесі қолда-нылады.
2. Абсолюттік көпшілік мажоритарлық жүйе - ... үшін ... ... ... яғни жалпы санының жартысынан астамын алу талап етіледі. Қазақстанда бұл жүйе ... ... ... ... қатысқан сайлаушылардың (таңдаушылардың) жартысынан астамының дауысын алуы ...
3. ... ... ... жүйе - ... ... жүйесінде квалификацияланған көпшілік дауыс санын алған кандидат сайланған болып есептеледі. Квалифика-цияланған көпшілік дауыс саны заңмен белгіленеді және ол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда бұл жүйе қолданылмайды.
Бара-бар өкілдік (пропорционалдық) сайлау жүйесі бойынша Қазақстанда Парламент ... 98 ... ... Бұл ... ... ... ... әрбір саяси партия парла-ментте сайлаушылардың өзі үшін берген дауысына бара-бар болатын (сай келетін) мандаттар санын иеленеді. Бұл жүйе ... ... ... ... да ... өкіл-діктерінің болуына кепілдік береді және бұл жүйеде сайлаушы-лар дауысын ... ... емес ... ... береді.
Республикамызда сайлауларды әзірлеу мен өткізуді ұйым-дастыру үшін сайлау комиссиялары құрылып, ... ... ... ... ... ... ... құрайды:
1) Орталық сайлау комиссиясы;
2) Аумақтық ... ... ... ... ... ... ... комиссиясы.
Сайлау комиссияларының өкілеттік мерзімі 5 жыл. Орталық сайлау комиссиясы төрағадан және алты мүшеден тұрады. Орталық сайлау комиссиясының төрағасы мен екі ... ... ... төрт ... ... палаталары тағайын-дайды. Қалған сайлау комиссияларын саяси партиялардың ұсыныстары негізінде тиісті маслихаттар сайлайды және олар жеті ... ... ... ... өткізу кезінде сайлау округтері, сай-лау учаскелері құрылып, пайдаланылады. Сенат депутаттарын ... ... ... ... Сайлау округтерінің үш түрі болады:
А) бірмандатты (униноминальный) сайлау округі. Мұнда әр ... тек бір ғана ... ... Бір ... канди-даттар саны көп болуы мүмкін, бірақ сайланған тұлға ... ғана ... ... ... ... жүйеге тән болып келеді. Мәслихаттардың депутаттарын сайлау кезiнде бiр мандатты сайлау округтерi құрылады.
Б) көп ... ... ... ... ... көп ... округ маслихаттан өзге де жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарының мүшелерiн сайлау ... ... ... ... ... ... ... сайланады.
В) біртұтас округ. Мұндай округ бүкіл мемлекеттің аумағын қамтиды. Мысалы, Республика Президентiн және ... ... ... ... ... ... негiзiнде сайланатын Мәжiлiс депутаттарын сайлау кезiнде Қазақстан Республикасы-ның бүкiл аумағы бiртұтас жалпыұлттық сайлау округi болып табылады. Мұндай сайлау ... ... ... тек бір ғана ... ... береді.
Қазақстанда сайлау округтерiн аумақтық сайлау комиссия-лары құрады, олар республиканың әкімшілік-аумақтық бөлінісі мен сайлаушылардың шамамен тең саны ескеріліп құрылады.
Сайлау ... ... ... ... бөлінеді. Сайлау учаскелері - бұл сайлаушыларға барынша қолайлылық туғызу мақсатында құрылатын дауыс беру үшін арналған ... Ол мына ... ... ... ...
- әрбір сайлау учаскесінде 3 000 аспайтын сайлаушы болуы;
- әкімшілік аумақтық бөліністегі әкімшілік-аумақтық құрылым шекарасының сақталуы.
Қазақстанда ... ... ... ... және өзге де ... ... басқару органдарының мүшелерін сайлау процесін бірнеше сатыға бөліп көрсетуге бо-лады. Сонымен, сайлау процесінің сатылары:
1. ... ... және ... ... ұсыну;
3. Кандитаттарды тіркеу;
4. Дауыс беру;
5. Дауыстарды санау;
6. Сайлау қорытындысын анықтау және жариялау.
Жоғарыда аталған органдар мен Президенттікке ... ... үгіт ... ... алдындағы үгiт - бұл сайлаушы-лардың белгiлi бiр кандидатты, саяси партияны жақтап немесе қарсы дауыс беруге ... ... болу ... ... ... алдындағы үгiт кандидаттар тiркелген мерзімі аяқталған кезден басталып, сайлау болатын күннің алдындағы күнгi жергілiктi ... ... нөл ... ... ... дауыс берудi өткiзген кезде сайлау алдындағы үгiт ... ... беру күнi ... ... ... ... ... күннiң алдындағы күнгi жергiлiктi уақыт бойынша нөл сағатта аяқталады.
Сайлауды ... және ... ... ... ... ... ... сайлауды қаржыландырудың екі түрі болады: мемлекеттік қаржыландыру және мемлекеттік емес қаржы-ландыру. Партиялық тiзiмдер бойынша сайланатын Парламент Мәжілісi депутаттарының ... ... ... ... мәслихаттар депутаттарының, өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерінің сайлауы республикалық ... ... ... ... ... Пре-зиденттi және Парламент пен мәслихаттар депутаттарын сайлауда кандидаттардың ... ... ... ... ... ... қаржыландыруға болады. Бұл мемлекеттік емес қаржыландыру болып табылады.
2007 жылы 21 мамырда ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізілгеннен кейін сол жылдың 19 ... ... ... ... ... да өзгертіліп, толықтырылды.
Тақырып - 10. ҚР ПРЕЗИДЕНТIНІҢ ... ... ... мақсаты: мемлекет басшысы ретінде ҚР Пре-зидентінің мемлекеттік органдар ... орны мен ... ... ... өкілеттіктерін ашу, басқа органдармен өзара-қатынасының қағидаларын көрсету, сондай-ақ азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ретіндегі, мемлекеттің ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын мемлекеттік тұлға ретіндегі рөлін көрсету.
Лекцияның міндеттері:
- ... ... ... ... және даму тарихын саралау;
- билік бөлінісі жүйесіндегі ҚР Президентінің рөлі мен орнын ашу;
- ҚР Президентін ... мен ... ... ... ... ҚР ... өкілеттіктерін қарастыру;
* ҚР Президентінің Парламентпен, Үкіметпен, Конститу-циялық Кеңеспен өзарақатынасын көрсету;
- ҚР Президенттің актілерінің ... ... ... ... басшысы, ең жоғары лауазымды тұлға, кезекті сайлау, инаугурация, импичмент, жарлық, өкім, заң күші бар жарлық, экс-президент, ... ... ... ... ... ... институты Қазақстанда алғаш рет 1990 жылы 24 сәуірде қабылданған "Қазақ ССР Президенті қызметін тағайын-дау және Қазақ ССР Конституциясына ... ... ... мен толықтырулар енгізу туралы" заңға сәйкес құрылды. Сол күні ҚазССР-ң тұңғыш Президенті ҚазССР Жоғарғы Советімен алты жыл ... ... Бұл ... Қазақстанда Президент қызметін тағайындаудың негізгі себептері ретінде келесілер көрсетілді: елімізде жүзеге асырылып жатқан терең саяси және ... ... одар әрі ... ... ету; ... ... ... азамат-тардың құқықтары мен бостандықтарын, қауіпсіздігін нығайту; ҚазССР-ң мемлекеттік өкімет мен ... ... ... өзара іс-қимылын жақсарту.
1991 жылғы 1 желтоқсанда бірінші рет ... ... ... ... ... ... халқымен бес жыл мерзімге сайланды. 1990 жылғы заңда Президенттің мемлекет басшысы ... ... ... "Қазақ ССР-ң мемлекеттік егемендігі туралы" Декларацияда Президенттің Республиканың басшысы болып табылатындығымен қатар онда ең жоғары өкiмшiлiк-атқару билiк болатындығы реттелді. 1993 ... ... ҚР ... ... ... болып табылатындығын және республиканың атқарушы өкімет билігінің біртұтас жүйесін ... ... ... Ал, 1995 ... ... сәйкес Президент атқарушы биліктің басшысы емес, ол енді Үкіметті басқармайды, оған ... ... ... ... 1995 ... ... ... ҚР Президентi - мемлекеттiң басшысы, мемлекеттiң iшкi және сыртқы саясатының негiзгi бағыттарын ... ел ... және ... ... ... атынан өкiлдiк ететiн ең жоғары лауазымды тұлға; халық пен ... ... ... ... ... адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрi кепiлi. Президент мемлекеттiк билiктiң барлық ... ... ... ... және өкiмет органдарының халық алдындағы жауапкершiлiгiн қамтамасыз етедi.
Республика Конституциясына ... ... ... ... ... Республика Президенті жеті жыл мерзімге сайланды. 2007 жылы 21 мамырда қабылданған "ҚР Конститу-циясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы" заң ... ҚР ... ... заңға сәйкес жалпыға бiрдей, тең және төте сайлау құқығы негiзiнде Республиканың кәмелетке ... ... ... ... беру ... бес жыл ... сайлайды және 5 жылдық өкілеттік мерзімі 2005 жылғы 4 желтоқсандағы сайлауда сайланған Республика Прези-дентінің жеті ... ... ... аяқталуына байла-нысты өткізілетін президенттік сайлау қорытындысы бойынша Республика Президенті ... ... ... ... ... Республика Президентi болып тумысынан республика азаматы болып табылатын қырық жасқа толған, ... тiлдi ... ... әрi ... соңғы он бес жыл бойы тұратын Республика азаматы сайлана алады.
Республика заңнамасында Президентті сайлаудың тек кезекті түрі ғана өткізілетіндігі ... ... ... ... сайлауы желтоқсанның бiрiншi жексенбiсiнде өткiзiледi және ол мерзiмi жағынан Республика Парламентiнiң жаңа құра-мын сайлаумен тұспа-тұс келмеуге тиiс. ҚР ... ... тыс ... ... ... ҚР ... өкілеттігі мерзiмiнен бұрын тоқтатылған жағдайларда Республика Президентiнiң өкiлеттiгi қалған мерзiмге келесі тұлғалардың біріне көшеді: Парламент Сенатының Төрағасы, Парламент Мәжiлiсiнiң ... ... ... ... ант ... ... ... қызметiне кiрiседi. Оның өкiлеттiгi жаңадан сайланған Республика Прези-дентi қызметiне кiрiскен сәттен бастап, сондай-ақ Президент қызметiнен ... ... ... ... ... не ол ... болған жағдайда тоқтатылады. Ант беру қаңтардың екiншi сәрсенбiсiнде салтанатты жағдайда Парламент ... ... ... ... Жоғарғы Сот судьяларының, сондай-ақ Республиканың барлық бұрынғы Пре-зиденттерiнiң қатысуымен өткiзiледi. Қазақстан Республикасы Президентiнiң өкiлеттiгiн өзiне қабылдаған адам Республика Президентiнiң өкiлеттiгiн ... ... ... бiр ... iшiнде ант бередi.
Конституцияға сәйкес бiр тұлға қатарынан екi ... ... ... Президентi болып сайлана алмайды. Конституцияға енгізілген соңғы өзгертулерге сәйкес бұл шектеу Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президентіне қолданылмайды.
Конституцияда және Президент туралы конституциялық ... ... ... ... ... ... ... шамада кең және күшті болып табы-лады. Олар экономикалық, әлеуметтік және саяси салалардағы терең реформаларды ары қарай жүргізудің, қауіпсіздік пен тұрақтылықты ... мен ... ... ретінде болады. Президенттің өкілеттіктерін жинақтап келесідей түрлерге бөлу-ге болады:
- сыртқы саясаттағы өкiлеттiгi;
- мемлекеттiң ... ... және ... ... ету ... өкiлеттiгi;
- Парламентке және оның Палатасына қатысты өкiлеттiгi;
- Үкiметке қатысты өкiлеттiгi;
- Конституциялық Кеңеске қатысты өкiлеттiгi;
- соттарға және ... ... ... ... ... қатысты өкiлеттiгi;
- Орталық сайлау комиссиясына қатысты өкiлеттiгi;
- Ұлттық Банкке қатысты өкiлеттiгi;
- ... ... ... ... ... есеп ... ... өкiлеттiгi;
- әкiмдерге қатысты өкiлеттiгi;
- өзiне тiкелей бағынатын және есеп беретiн мемлекеттiк органдарға қатысты өкiлеттiгi;
- республикалық референдумға қатысты ... ... ... өзге де ... ... "ҚР Президенті туралы" конституциялық заңда ашылып, нақтыланған.
1995 жылғы Конституцияға сәйкес Президентке бірінші рет заң актілерін шығару құқығы берілді. Президент ... ... ... ... күшi бар ... мен ... ... қоса Конституцияда белгіленген жағдай-ларда заңдар және заң күші бар жарлықтар да шығарады. Парламент Президентке заң ... ... ... ... Президент уақытша заңдар шығару құқығын иеленеді (Конституцияның 53 бабыны 3) тармақшасы). Ал, Президенттің заң күші бар жарлықтар шығаруының ... ... ... ... бір заң ... жедел (1 айда) қабылдануы тиістілігін білдіретін талабын Парламенттің орындамауы табы-лады. Толығырақ ол Конституцияның 61 бабының 2 тармағында қарастырылған.
Республика ... ...
1) ... ... ... ... ... талап ететiн конституциялық өкілеттігі жүзеге асырылады;
2) мемлекеттiк ... ... ... ... жұмыс iстеуiн және өкiмет органдарының Қазақстан халқы алдында Конституциямен және ... ... ... ... ету мәселелерi шешiледi;
3) Парламенттiң заңдық құзыретiне кiрмейтiн, ... ... пен ... да ... ... ... ... құзыретiне жатпайтын мәселелердi құқықтық реттеу жүзеге асырылады;
4) Қазақстан Республикасының экономикалық және ... ... ... ... ... шешiмдер қабылданады.
Республика Президентi шығаратын жарлықтардың ғана нор-мативтiк құқықтық акт күшi ... ... ...
1) ... ... және жеке сипаттағы мәселе-лердi шешу жүзеге асырылады;
2) Республика Президентiнiң құзыретiне сәйкес конститу-циялық мәртебесi жоқ ... ... ... тағайында-лады және босатылады.
Республика Президентiн қызметiнен ... ... ... ... ... ... байланысты өзiнiң мiндеттерiн жүзеге асыруға қабiлетсiздiгi дендеген жағдайда мерзiмiнен бұрын босатылуы мүмкiн.
Ал, мемлекетке опасыздық жасаған ... ол ... ... ... ... опасыздық жасау ретінде Прези-денттің соғыс не қарулы қақтығыс кезiнде жау жағына шығып кетуі, шет мемлекеттiң Республикаға ... ... ... ... ... көмектесу арқылы көрiнген Қазақстан Респуб-ликасының сыртқы қауiпсiздiгi мен тәуелсiздiгiне нұқсан келтiру ... ... ... әдейi жасаған әрекеттері түсініледі.
Президентті қызметінен босату және кетіру Конституцияда белгіленген тәртіпте Парламентпен жүзеге асырылады (47 бап).
Республиканың бұрынғы Президенттерiнiң ... ... ... басқасының, Қазақстан Республикасы-ның экс-Президентi деген атағы болады. Республиканың экс-Президенттерi құқығы жөнiнде өмiр бойы Республика Консти-туциялық ... ... ... ... ... - 11. ҚР ... ... ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСI
Лекцияның мақсаты: Парламенттің билік бөлінісі жүйе-сіндегі алатын орны туралы, парламентаризм институтының қалыптасу тарихы туралы және Парламентте заң ... ... мен ... ... ... ... ... студенттердің бойында нақты түсінік қалыптастыру.
Лекцияның міндеттері:
- Парламенттің өкілдік және заң шығарушылық сипатын көрсету, Қазақстанда парламент институтының қалыптасу тари-хын ... бір ... ... ... қос ... ... ... қажеттіктерін негіздеу;
- Парламенттің құрылымы мен құрылу тәртібін қарастыру;
- Парламенттің қызметінің ұйымдық-құқықтық нысандарын ашу;
- Парламенттің өкілеттіктерін анықтау;
- Парламент депутатының мәртебесін ... заң ... ... ... ... терминдер: Парламент, заң шығармашылық, заң шығару бастамашылығы, депутат, Палата, комитет, бюро, заң ... ... ... кворум, депутаттық бірлестік, фракция, депутаттық топ, парламенттік ... ... ... сенімсіздік білдіру, заң
1995 жылғы ҚР Конституциясы мемлекеттік органдардың өкілеттіктерінің жаңа шеңберін бекітіп, олардың мемлекеттік билік жүйесінде ... ... ... ... ... ... жаңа қос ... орган - Парламент ие болды. Ол Кеңес заманындағыдай республиканың қарауына жатқызылған кез-келген мәселені шеше ... ... ... ... органы емес, сондай-ақ 1993 жылғы Конституцияда бекітілген-дей бірден-бір заң ... ... ... ол заң ... қыз-метін жүзеге асыратын ең жоғарғы өкілді орган ретінде бекітілді. ҚР Парламентінің 1993 жылғы үлгідегі Жоғарғы Кеңестен ... оның заң ... ... бола ... заңдар шығаруда монополиялық құқықты иеленбейтіндігін-де. Конституцияда қарастырылған жағдайларда заң шығару құқығы Президентке де тән болады.
Біріншіден, ҚР Парламенті - республика халқының ... ... ... ... және ... ... ... өкілді орган. Өкілді сипат қай елдің болмасын Парламентіне тән қасиет. Халықпен ... және ... ... бұл ... бүкіл халықтың атынан өкілдік етеді, барлық халықтың біртұтастығын білдіреді және азаматтардың билікті жүзеге асыруының негізгі нысаны болып табылады. Ол халықтың, яғни ... ... ... ... мен ... бідіруші ретінде қарастырылады. Сондықтан да Парламенттің негізгі бағыты: тұрғылықты халықтың ерік-жігерін, мүдделерін тану, ... және ... ... ... өз ... арқылы халықтың мемлекетпен тікелей, тұрақты байланысын қамтамасыз ету. Парламенттің халық өкілдігі деп аталуының мәні міне осында. Екіншіден, Парламент - ... ҚР ... ... күші бар заң актілерін қабылдайтын заң шығарушы орган. Парламенттің басты мақсаты - заңдарда халық мүддесін ... ... заңи ... Ал, ... міндеті (саяси) - өзінің заң шығарушылық қызметі арқылы елдегі саяси, экономикалық және ... ... ... ... үшін ... ету болып табылады.
1995 жылы қабылданған Конституция бойынша Парламент қос палаталы құрылымда құрылды: Сенат және Мәжіліс.
Парламенттің екі ... ... ... мен ...
- біріншіден, екі палаталық құрылым заң жобасын пала-таларда екі қайтара ... ... ... ете ... ... ... сапасын жақсартуға мүмкіндік береді;
* екіншіден, Парламенттің екі палаталы құрылымы жалпы мемлекеттік мүдделер ... ... ... ... ... ... ... етеді;
* үшіншіден, депутаттардың талқылауларға тікелей қатысу-ын кеңейтеді;
* ... ... ... ... ... ...
Палаталардың құрамы мен құрылу ... ... ... әр ... ... маңызы бар қаладан және Қазақстан Республикасының астанасынан екі адамнан өкілдік ететін депу-таттардан құралады. Сенатта қоғамның ұлттық-мәдени және өзге де ... ... ... қамтамасыз ету қажет-тілігі ескеріліп, Сенаттың он бес депутатын Республика Президенті тағайындайды. 2007 жылы 21 мамырда ҚР Консти-туциясына енгізілген соңғы өзгертулерге ... ... ... жеті ... ... әрі ... 77 ... тұрды. Алпыс жетi депутат бiр мандатты аумақтық сайлау округтерi бойынша ... ал он ... ... ... ... ... ... тiзiмдер негiзiнде сайланды. Жаңартылған нұсқадағы 51-ші бап бойынша Мәжіліс бүгінде жүз жеті депутаттан тұрады, оның тоқсан сегіз депутатын сайлау ... ... тең және төте ... ... ... ... дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Ал, Мәжілістің тоғыз депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы ... ... ... ... ... өсуі оның потен-циалын біршама көтереді, ал тоғыз депутатты Қазақстан халқы Ассамблеясының сайлауы Қазақстан халқы ... тағы да ... ... мәртебесін жоғарылатады.
Жаңартылған Конституция саяси партиялардың рөлін көтерді. Мәжілістің тоқсан сегіз депутатын сайлау партиялық тізім бойынша жалпыға ... тең және ... ... ... ... ... ... беру арқылы жүзеге асырылады.
Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі - алты жыл, ... ... ... ... - бес жыл. ... ... ... кезекті сайланған Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімімен айқындалады. Кезекті сайланған ... ... оның ... сессиясы ашылған кезден басталады және келесі сайланған Парламенттің біріншi сес-сиясы жұмысының басталуымен аяқталады. Парламенттiң бiрiншi ... ... ... ... қорытындылары жарияланған күннен бастап отыз күннен кешiктiрмей ша-қырады. Ал, Парламент депутаттарын сайлау ... ... ... ... ... ... ... өткізілген күннен бастап он күннен кешіктірмей бұқаралық ақпарат құралдарында жариялайды.
Екі палаталық құрылымның бекітілуіне орай Парламенттің қызметінің де екі нысаны анықталған - ... ... ... және ... ... Олай ... Парламенттiң сессиясы оның Палаталарының бiрлескен және бөлек отырыс-тары түрiнде өткiзiледi. ... - бұл ... ... ... ... оның ... негізгі ұйымдық құқықтық нысаны. Оның екі түрі бар: кезекті және кезектен тыс.
Парламенттiң кезектi сессиялары жылына бiр рет қыр-күйектiң бiрiншi жұмыс ... ... ... ... жұмыс күнi бiткенше өткiзiледi. Тиісінше Парламенттің өкілет-тік мерзімі ішінде бес кезекті сессия ... ... ... ... кезеңде Республика Президентi өз бастамасымен, Палаталар Төрағаларының немесе Парламент депутаттары жалпы санының кемiнде үштен бiрiнiң ұсынысымен Парламенттің кезектен тыс сессиясын ... ... Онда ... ... ... ... мәселелер ғана қаралуы мүмкiн. Палата отырыстары заңды, құқылы болуы үшін ... ... ... ... - бұл ... ... деп тану үшін оған ... палата депутаттарының белгілі бір санының қатысуы. Палаталардың бiрлескен және ... ... ... әр Палата депутаттарының жалпы санының кемiнде үштен екiсi қатысқан жағдайда құқылы болады.
Парламент құзыретін өзінің органдарының ... де ... ... ... сәйкес ондай органдар бірнешеу. Біріншіден - Парламентiнiң үйлестірушi органдары. Парламент-тiң үйлестiрушi органдары Палаталар төрағаларының жанынан ... ... ... және ... ... ... ... Оның құрамына Палаталар төрағаларының орынба-сарлары, Палаталардың тұрақты комитеттерiнiң төрағалары кiредi. Мәжіліс Бюросының құрамына Мәжілісте ... ... ... ... ... жетекшілері де енеді. Бюро отырыстарын Палаталардың төрағалары қажетiне қарай ша-қырады. Оның негізгі қызметі - Палаталардың комитеттерi мен комиссияларының жұмысын ... ... - ... ... ... Парламенттiң жұмыс органдары Сенат пен Мәжiлiстің тұрақты комитеттерi, сондай-ақ Палаталардың бiрлескен комиссиялары болып табылады. Палаталардың тұрақ-ты комитеттерi заң ... ... ... ... ... қатысты мәселелердi алдын-ала қарап, дайындау үшiн құрылады. Палаталардың бiрлескен қызметiне қатысты мәселе-лердi шешу үшiн ... пен ... ... ... ... ... ... хақылы. Тұрақты комитеттер мен комиссия-лар өз құзыретiндегi мәселелер бойынша қаулылар шығарады. Үшіншіден - Парламент жанындағы консультативтік-кеңесші орган-дар. Олар Парламенттің және оның ... ... ... ... ... ... талдап жасау үшін құрылуы мүмкін. Олардың шешімдері ұсынымдық ... ... ... өз ... ... бойынша Парламенттiк тыңдаулар өткiзуi мүмкін. Парламенттiк тыңдау-ларды Палаталар Бюроларының шешiмдерi бойынша Палата-лардың тұрақты комитеттерi өткiзедi әрi олар ашық және ... ... ... ...
Қазақстан Республикасы Парламентiнiң актiлерi:
- ҚР заңдары (жай заңдар, конституциялық заңдар және ... ... мен ... ... ... Парламенттiң қаулылары;
- Палаталардың қаулылары;
- үндеулер, декларациялар, мәлiмдемелер және заң сипаты болмайтын өзге де актiлер.
Конституцияға сәйкес ... ... ... түрлерге бөлуге болады:
А) Палаталардың бірлескен отырысында жүзеге асырылатын ... (53 ... ... бөлек отырысында мәселелерді әуелі - Мәжіл-істе, ал содан кейін Сенатта өз кезегімен қарау ... ... ... өкілеттіктер (54 бап);
С) Сенаттың ерекше қарауына жататын мәселелер (55 ... ... ... қарауына жататын мәселелер (56 бап);
Е) Парламенттiң әр Палатасы дербес, басқа ... ... ... ... өкілеттіктер (57 бап).
Парламент жүзеге асыратын негізгі қызмет - заң ... Заң ... ... ... сатылардан тұрады:
1. Заң шығару бастамашылығы;
2. Заң жобасын Мәжілісте қарау;
3. Заң ... ... ...
4. ... ... қол қоюы және оны жариялау.
Заң шығару бастамашылығы құқығы субъектiсінiң ... ... ... заң ... және ... өзге заң ... ... ресми енгiзуi заң шығару бастамашылығы болып табылады. Заң шығару бастамашылығы құқығы тек Мә-жiлiсте ғана ... ... және ол ... ... ... ... және ... Үкiметiне берiледi.
Жай заңдар әр Палата депутаттарының жалпы санының көпшілік даусымен қабылданады. Конституциялық заңдар әр Палата ... ... ... ... ... екiсiнiң көпшiлiк даусымен Конституцияда көзделген мәселелер бойынша қабылданады. Ал, Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар әр Палата ... ... ... кемiнде төрттен үшiнiң көпшiлiк даусымен енгiзiледi. Республиканың заңдары Республика Президентi қол ... ... ... ... ... енгізілген соңғы өзгертулерге сәйкес Парламент тұтастай немесе Мәжіліс жеке таратылуы мүмкін. 19.06.2007 жылы Парламент туралы заңға енгізілген ... ... ... Президентi мынадай жағдай-ларда Парламентті тарата алатын: 1) ... ... ... ... 2) ... ... тағайын-дауға келiсiм беруден екi мәрте бас тартқан; 3) Парламент Палаталары немесе Парламент пен мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... ... саяси дағдарыс туындаған жағдайларда. Бүгінде Парла-ментті тарату жағдайлары анықталмаған. Соңғы өзгертулерге сәйкес Парламенттің өкілеттігін мерзімінен бұрын ... ... ... ... яғни ... Президенті Парла-мент палаталары төрағаларымен және Премьер-Министрмен консультациялардан кейін Парламентті немесе ... ... ... ... ... немесе соғыс жағдайы кезеңiнде, Республика Президентi өкiлеттiгiнiң соңғы алты айында, сондай-ақ осының алдындағы ... ... бiр жыл ... Парламенттi және Парламент Мәжілісін таратуға болмайды. Мәжіліс таратылған жағдайда Парламенттің конституциялық заңдар мен заңдар қабылдау жөніндегі қызметін уақытша, ... жаңа ... ... ... Сенат атқарады.
Тақырып - 12. ҚР ҮКIМЕТIНІҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСI
Лекцияның мақсаты: Үкіметтің ... ... ... ... орнын, оның өкілеттіктерінің көлемін және басқа билік органдарымен, Президентпен өзарақатынасын ұғыну.
Лекцияның міндеттері:
- Үкімет ұғымын түсіндіру, оның мемлекеттік ... ... ... ... органдары жүйесіндегі орнын көрсету;
- Үкіметтің құрамы мен ... ... ... және ... мерзімін қарастыру.
- Үкіметтің өкілеттіктерін анықтау;
- Үкіметтің Президентпен, Парламентпен, жергілікті атқару-шы органдармен өзарақатынасын қарастыру;
- Үкіметтің актілерінің табиғаты мен сипатын ... ... ... ... ... ... ... ведомство, министр, орталық атқарушы орган, жер-гілікті атқарушы орган, вице-премьер, заң шығару бастамасы құқығы субъектісі, сенімсіздік білдіру, республикалық ... ... ... Үкіметі - атқару билігін жүзеге асыратын, атқарушы органдардың жүйесін басқаратын және олардың қызметіне басшылық жасайтын алқалы орган ... ... ... құрамына Үкiмет мүшелерi - Республиканың Премьер-Министрi, оның орынбасарлары, министрлер және Республиканың өзге де лауазымды адамдары кiредi. Үкiметтi Республика Президентi ... ... ... ... ... құрады. Нақты қарастырсақ, Конституцияның 44 бабының 3)-тармақшасына сәйкес ол алды-мен Премьер-Министрді тағайындайды. Премьер-Министрді тағайындау тәртібіне келсек, Президент Парламент Мәжілісінде ... бар ... ... фракцияларымен консультациялар-дан кейін келісім беру үшін Мәжілістің қарауына Республика Премьер-Министрінің кандидатурасын енгізеді, Парламент ... ... ... ... қызметке тағайындайды. Премьер-Министр өзі тағайындалған-нан кейін 10 күн мерзім ішінде ... ... мен ... ... ... ұсыныс енгiзедi. Премьер-Министрдің тиісті ұсынысы негізінде ол Үкіметтің құрылымын айқындайды, мүшелерін қызметке ... ... ... ... және өзге де орталық атқарушы органдар құрайды.
Үкiмет мүшесi Қазақстан халқына және ... ант ... ... ... антын Республика Президентi қабылдайды.
Республика Үкiметiнің өкілеттік мерзімі заңда анықтал-маған. Ол Президенттiң өкілеттік мерзімі бiткенше iс-қимыл жасайды және ... ... ... ... ал-дында өзiнiң өкiлеттiгiн доғарады. Республика Үкiметiнiң жаңа құрамы бекiтiлгенге дейiн Республика Үкiметi өз мiндеттерiн атқара бередi.
Үкіметтің жаңа ... ... ... ... ... ... ... Үкімет Президенттің атына жолдап өтініш береді, оған Үкiмет мүшелерi қол қояды.
Соңғы конституциялық ... ... ... туралы заңға енгізілген бір жаңалық - Премьер-Министрдің жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында Үкіметке сенім туралы мәселесін қоюы. ... ... ... ... жаңадан сайланған Парламент Мәжілісінің алдында Үкіметке сенім туралы мәселе қояды. Мәжіліс сенім білдірген жағдайда, егер Республика Президенті өзгеше шешім қабылда-маса, ... өз ... ... ... ... ... ... заңнамасында Үкіметтің орнынан түсуі мәселесі реттелген. Үкіметтің орнынан түсуінің негізі болып ... ... ...
1) ... пен оның ... ... ... жүктелген функцияларды одан әрi жүзеге асыру мүмкiн емес деп санауы;
2) Үкiмет жүргiзiп отырған саясатпен келiспеуі ... оны ... ... ... ... немесе Парламенттің Үкiметке сенiмсiздiк бiлдiруі;
Тиісті жағдайларда Үкiмет және оның кез-келген мүшесi Республика Президентiне өзiнiң орнынан түсуi туралы мәлiм-дейді. Республика ... ... ... ... ... ... ... мәселенi он күн мерзiмде қарайды. Орнынан түсудi қабылдау Үкiметтiң немесе оның тиiстi мүшесiнiң өкiлет-тiгi тоқтатылғанын ... ... ... ... ... ... Үкiметтiң өкiлеттiгi тоқтатылғанын бiлдiредi. Үкiметтiң немесе оның мүшесiнiң орнынан түсуi қабылданбаған ретте, Президент оған өз ... одан әрi ... ... берудi тапсырады.
4) Республика Президентiнiң бастамасымен Үкiметтің және оның кез келген мүшесінің өкiлеттiгiнің тоқтатылуы.
"Қазақстан ... ... ... 1995 ... 18 ... ... ... 19 маусым 2007 жылы енгізілген өзгертулер мен толықтырулар Үкіметтің ұйымдас-тырылуы мен қызметіне ... ... ... ... ... ... ережелер жойылып кетті. Нақты айтсақ, соңғы өзгертулерге дейін Республика Премьер-Министрi өзi ... ... бiр ай ... ... ... ... ... баяндама табыс ететін. Үкiмет Бағдар-ламасын Парламент қабылдамаған ... ... екi ай ... ... ... ... ... ететін. Республика Парламентiнiң Үкiмет Бағдарламасын қайта қабыл-дамауы Үкіметке сенімсіздік вотумының білдірілгенін көрсететін. 2007 жылдың 19 маусымында енгізілген өзгертулер мен толық-тыруларға ... ... ... туралы норма алынып тасталды.
Республика Конституциясында және "ҚР Үкіметі туралы" заңда Үкіметке мүше болуға байланысты талаптар белгілен-беген. Алайда, Үкімет ... ... ... ... жататындықтан біз "Мемлекеттік қызмет туралы" заң-ды басшылыққа ала отырып мемлекеттік қызметші ... ... ... келесідей талаптар қойылады деп көрсетеміз:
1. 18 жасқа толуы;
2. Қазақстан Республикасы ... ... ... ... сай ... ... ... Үкімет құрамында болуға байланысты шектеулер белгіленген. Нақты айтсақ, Үкімет мүшелері:
1) ... ... ... ...
2) ... ғылыми немесе өзге шығармашылық қыз-меттерден басқа ақы төленетiн қызметтер атқаруға;
3) кәсiпкерлiкпен шұғылдануға;
4) Үкімет шешімдерімен белгіленген жағдайларда жарғылық ... ... ... ... ... ... ... ұйымның басшы органының немесе байқаушы кеңесінің құрамына кіруге хақы жоқ. ... ... ... ... өкілеттіктері:
1. мемлекеттiң әлеуметтiк-экономикалық саясатының, оның қорғаныс қабiлетiнiң, қауiпсiздiгiнiң, қоғамдық тәртiптi қамта-масыз ... ... ... әзiрлейдi және олардың жүзеге асырылуын ұйымдастырады;
2. Парламентке ... ... және оның ... ... ... ұсынады, бюджеттiң атқарылуын қамтама-сыз етедi;
3. Мәжiлiске заң жобаларын енгiзедi және заңдардың орындалуын қамтамасыз етедi;
4. ... ... ... ...
5. ... ... ... жүргiзу жөнiнде шара-лар әзiрлейдi;
6. министрлiктердiң, мемлекеттiк комитеттердiң, өзге де ... және ... ... органдардың қызметiне басшылық жасайды;
7. Республиканың министрлiктерi, мемлекеттiк комитеттерi, өзге де ... және ... ... ... актi-лерiнiң күшiн толық немесе қолданылу бөлiгiнде жояды немесе тоқтата тұрады;
8. Үкiмет ... ... ... ... ... басшыларын қызметке тағайындайды және қызметтен босатады;
9. өзiне Конституциямен, заңдармен және Президент актi-лерiмен жүктелген өзге де ... ... ... ... ... Үкiметi Республика Консти-туциясының, заңдарының, Президент актiлерiнiң, өзге норма-тивтiк құқықтық актiлердiң негiзiнде және ... ... үшiн ... және жеке ... шығарады. Үкiмет қаулы-ларына Республика Премьер-Министрi қол қояды.
Республика ... ... ... ... ... ... жедел және жеке-дара сипаттағы мәселелер бойынша шығарылады.
Өздерiнiң құзыретi шегiнде қабылданған Үкiмет қаулылары мен ... ... ... ... ... аумағында мiндеттi күшi болады. Үкiмет қаулыларының күшiн Республика Президентi мен Үкiметi жоя алады. Ал, Премьер-Министрдiң өкiмдерiнiң күшiн ... ... ... және ... жоя алады.
Үкiмет өзiнiң бүкiл қызметiнде Республика Президентiнiң алдында жауапты болып табылады. ... ... өз ... ... өз бетiнше шешiм қабылдайды, Республика Премьер-Министрiнiң алдында өздерiне бағынысты ... ... ... ... ... ... ... аясы үшiн дербес жауап бередi.
Үкімет Республика Конституциясында көзделген жағдай-ларда Парламент Мәжілісінің және Парламенттің ... ... ... ... ... ... Республика Конститу-циясының 57 бабының 6)-тармақшасында көзделген ретте Үкiмет мүшелерi Парламент Палаталарына есеп бередi.
Үкiметтiң ... ... ... бiр рет ... оты-рады. Үкiметтiң отырыстарын Премьер-Министр не Республика Президентi шақырады. Үкiметтiң отырыстарында Премьер-Министр төрағалық етедi, ол болмаған кезде мiндеттердiң ... ... ... мiндетiн атқаратын Премьер-Министрдiң орынбасары төрағалық етедi. Үкiмет ерекше маңызды мәселелердi ... оның ... ... ... ... етедi.
Үкiмет мүшелерiнiң кемiнде үштен екiсi Үкiмет отырысына қатысса, отырыс құқылы болып ... ... ... оның ... ... құқығынсыз қатысады. Үкiмет отырыстары ашық болады. Президенттiң не ... ... ... ... отырыстары өткiзiлуi мүмкiн.
Республика Үкіметінің ұйымдастырылуы мен қызмет етуінің өзге ... ... ... және ... ... ... туралы" 18.12.1995 жылғы конститу-циялық Заңымен (19.06.2007 ж. өзгерістермен қоса) бекітілген. ... - 13. ҚР ... ... ... ... МӘРТЕБЕСІ
Лекцияның мақсаты: тыңдаушыларға конституциялық қадағалау туралы түсінік беру, оның теориясын ашу және Қазақ-стан Республикасында конституциялық қадағалау органының ... мен ... ... оның ... ... міндеттері:
- конституциялық қадағалаудың түсінігін беру, оның міндет-терін, органдарын анықтау, шет елдерде ... ... ... ... ... қарастыру;
- конституциялық қадағалаудың КСРО-да және Қазақстан Республикасында дамуын қарастыру;
- Конституциялық ... ... ... оның ... ... ... мерзімін, қызметінің қағидаларын ашу;
- Конституциялық Кеңестің өкілеттіктерін ... ... іс ... ... ... ... ... шешімдерінің заңи табиғатын және өзгешеліктерін ашу.
Негізгі терминдер: конституциялық қадағалау, конститу-цияның жоғарылығы, квазисоттық орган, ресми түсіндірме беру, сот, ... ... ... ... иммунитет, конституциялық іс жүргізу...
Билік тармақтарының қалыпты жұмыс істеуі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының мызғымастығы, конститу-цияның жоғарылығы мен сақталуы конституциялық ... ... ... қамтамасыз етіледі деуге болады. Консти-туциялық қадағалау - бұл заңдар мен өзге ... ... ... тексеруді, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын жоғары деңгейде қорғауды, билікті бөлу қағидасын орындауды қамтамасыз ететін демократиялық институт. Басқаша ... ... ... - бұл әдетте сот органдары немесе арнайы құрылған мемлекеттік орган ... ... ... және өзге ... ... ... ... ережелеріне сәйкес келуін бақылау. Конституциялық қадағалау билік бөлінісі мен саяси және идеологиялық әралуандылық орын ... және жеке ... ... мен ... ... құқықтық, демократиялық мемлекет үшін тән институт болып саналады. ҚР Конституциясына сәйкес Конституциялық Кеңес конституциялық қадағалауды жүзеге асырады. Конституциялық қадағалау органдарының ... ... пен ... ... ... ... ... табылады. Конституциялық қада-ғалау органдары конституциялық заңдылық демократияның және оның саяси мәдениетінің табиғи ... ... ... ... ... үшін ... деп ... болады. Жалпы алғанда Конституцияны қорғау өзге мемлекеттік органдармен де жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ ... ... ... көзі ... оның ... ... ету - конституциялық қадағалау органдарының айрықша құзыры болып табылады.
Конституциялық қадағалау доктринасын алғаш рет Джон Маршаллдың басшылығымен АҚШ ... Соты ... ... 1803 жылы АҚШ ... Соты "Сот ... ... заңның 13 бөлімін АҚШ Конституциясына қайшы келеді деп танып, оның қолданылуына тыйым ... Бұл ... ... ... ... қалыптасуының алғашқы қадамы еді. Осылайша АҚШ Жоғары Соты ... ... ... ... ... ... жасады.
Конституциялық қадағалаудың жүйесі туралы айтсақ, қазіргі жағдайда конституцияны ... ... ... ... үш ... ... ... - конституциялық қадағалауды жалпы юрисдик-циялық соттардың жүзеге асыруы - соңғы инстанциясы Жоғарғы Сот ... ... - ... үлгі - ... ... сот ... жүзеге асырады (конституциялық соттар);
үшіншісі - сот жүйесіне жатпайтын арнайы құрылған органдар ... ... ... ... ... Кеңес), бұл органдарды "квазисот" органдары деп те атайды.
Жалпы соттар жүзеге асыратын конституциялық ... ... ... ... ... тараған - АҚШ, Дания, Австралия, Бразилия т.б. (Ұлыбританияның өзі бұған кірмейді деп есептеледі). Мысалы, АҚШ Конституциясының 1 ... 3 ... ... сот ... ... ... және ... соттарға берілген. АҚШ соты қылмыстық немесе аза-маттық істі қарап ... ... кез ... ... оған ... ... ... конституциялық еместігі туралы арыз-дануы мүмкін. Бұл жағдайда негізгі процесс тоқтатылуы немесе ... ... ... ... - яғни заңның конституцияға сәйкес еместігі туралы іс басталуы мүмкін.
Континенталдық Еуропа мемлекеттерінің бірқатарында конс-титуциялық қадағалауды арнайы құрылған ... ... ... ... ... ... сот билігі жүйесіне жатқызылғанымен, өзге соттар секілді қылмыстық және азаматтық істерді қарамайды. Мұндай елдерге Испания, Австрия, Германия, т.б. ... ... ... ... ... - бұл сот органдарына кірмейтін арнайы құрылған органдармен жүзеге ... ... ... ... ... органдары (конституциялық кеңес...) деп атадық. Мұндай органның клас-сикалық үлгісі болып Франция табылады. ... ... да ... ... ... ... ... Қазақстанда мұндай орган болып Конституциялық Кеңес табылады. Бұл үлгінің алдыңғы үлгімен ұқсастығы: Конституциялық сот та ... ... да ... азаматтық ... сот істерін қарамайды. Екеуі де тек конституциялық қадағалау функциясын жүзеге асырады. Ал, ерекшелігі, квазисот органдары істі консти-туциялық іс ... ... ... Ал, ... сот ... істі ... іс ... тәртібімен жүргізеді. Ондай істі жүргізуге куәлар, тараптардың өкілдері, БАҚ, өзге мүдделі емес тұлғалар қатысуы мүмкін, сотта іс қарағандай хаттама жаса-лады, т.б. ... ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңесті құрды. Ол бұрыңғыдай республика Конституциясын қорғау жөніндегі сот билігінің жоғары органы емес, ешбір билік тармағына ... ... ... ... ... конституциялық қадағалау органы болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесi жетi мүшеден тұрады, олардың өкiлеттiгi алты ... ... ... экс-Президенттерi құқығы бойынша ғұмыр бойы Конституциялық Кеңестiң мүшелерi болып табылады.
Конституциялық Кеңестiң Төрағасын және екі ... ... ... ... ... екі-екі мүшеден тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды. Консти-туциялық Кеңесті құру ... 2007 жылы 21 ... ... ... Ол ... ... Конституциялық Кеңестің мүшелерін (екі-екіден төртеуін) Сенат пен Мәжіліс емес, олардың төрағалары тағайындап ... ... ... ... ... ... ... әрбір үш жыл сайын жаңартылып отырады.
Конституциялық Кеңеске мүше болу үшін келесідей талап-тар қойылады:
- отыз жасқа ... ... ... ... жоғары заң бiлiмiнің болуы;
- заң мамандығы бойынша кемiнде бес жыл жұмыс стажы-ның болуы;
- Республика азаматы болуы. ... ... ... ... ... ... ... өз мiндеттерiн орындау кезiнде тәуелсiз болады және тек Конституция мен ... ... ... ... ғана ... Олардың қызметiне қандай болса да араласуға, сондай-ақ оларға қандай ... ... да ... ... ... ... ... етуге жол берiлмейдi және бұл заң бойынша жауапкершiлiкке әкелiп соғады.
Конституциялық ... ... ... ... ... ... мен ... қағидалары анықталған:
1. Конституциялық Кеңестің дербестігі және тәуелсіздігі (1 бап 1)-т.);
2. Конституциялық ... ... ... (1 бап ... Конституциялық Кеңес мүшелерінің тәуелсіздігі (11 бап);
4. Конституциялық Кеңес мүшелерiне ешкiмнiң ... (12 ... ... Кеңес Төрағасы мен мүшелерi құқық-тарының теңдiгi (13 бап).
Конституцияда Конституциялық ... ... және оған ... ... ... шегі ... ... Кеңес ҚР Президентiнiң, Сенат Төрағасының, Мәжiлiс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемiнде бестен бiр ... ... ... ...
1. дау ... жағдайда Республика Президентiнiң, Парламент депутаттарының сайлауын өткiзудiң дұрыстығы және республи-калық референдум өткiзу туралы мәселенi шешедi;
2. ... ... ... ... Конститу-циясына сәйкестiгiн Президент қол қойғанға дейiн қарайды;
3. Парламент және оның палаталары қабылдаған қаулылар-дың Республика Конституциясына сәйкестігін қарайды;
4. ... ... ... ... ... олардың Конституцияға сәйкестiгiн қарайды;
5. Конституцияның нормаларына ресми ... ...
6. ... тиiсiнше республика Президентiн мерзiмiнен бұрын қызметiнен босату ... ... ... ... ... кетiру туралы түпкiлiктi шешiм қабылдағанға дейiн - белгiленген конституциялық рәсiмдердiң сақталуы туралы қорытынды бередi;
7. ... ... ... Республика Конституция-сының 78 бабында белгiленген жағдайда белгілі бір актілердің конституциялығын қарайды.
Конституциялық қадағалау конституциялық іс ... ... ... ... Конституциялық іс жүргізудің бірінші сатысы болып өтініш беру табылады. Конституциялық Кеңеске өтініш беріп ... ... ... ... келесілер жатады: Республика Президентi, Сенат Төрағасы, Мәжiлiс Төрағасы, Парламент депутаттары ... ... ... ... бiр бөлiгi, Премьер-Министр және Конститу-цияның 78 бабында көрсетілген жағдайда соттар.
Конституциялық Кеңестiң ... ... ... өтiнiштi Конституциялық Кеңестiң қарауына енгiзедi, оның отырысы ол келiп түскен күннен бастап үш күн мерзiмде ... ... ... ... ... егер
1) ... осы ... заңда белгiленген өтiнiш нысаны мен мазмұнына сәйкес келмесе ... ... ... ...
2) өтiнiштiң мәнi Конституциялық Кеңестiң құзыретiне жатпаса;
3) өтiнiште көрсетiлген мәселенiң ... ... ... ... ... ... ... және Конституциялық Кеңестiң заңды күшiн сақтайтын шешiмi бар ...
4) ... ... ... ... ... таппаса;
5) конституциялығы талас тудырып отырған акт тоқтатылған немесе күшiн жойған болса, өтiнiштi iс жүргiзуге қабылдаудан бас тартып, оны қайтарып ... ...... қабылданған өтiнiштi қарап, өтiнiш келiп түскен күннен бастап бiр ай iшiнде ол ... ... ... ... Егер мәселенi кейiнге қалдыруға болмаса, Республика Президентiнiң жазбаша нысанда жасаған талабы бойынша бұл мерзiм он күнге дейiн қысқар-тылуы мүмкiн. ... ... ... қарау нәтижесі бойынша шешімдер шығаруы мүмкін немесе конституциялық iс ... ... ... ...... кез келген сатыда, бiрақ қорытынды шешiм шығарылғанға дейiн мынадай реттерде тоқтатылады:
1. субъект өзi мәлiмдеген өтiнiштен бас тартса;
2. ... ... ... ... ... жойса немесе заңдық күшiн жойса;
3. мәлiмделген өтiнiш Конституциялық Кеңестiң қарауына ... ... ... ... ... қабыл-дайды. Егер шешiм қабылдау кезiнде Конституциялық Кеңес мүшелерiнiң дауыстары тепе-тең бөлiнген болса, Конституция-лық Кеңес Төрағасының даусы шешушi ... ... ... ол ... ... өз даусын ең соңында бередi. Конститу-циялық Кеңес Төрағасының орнын оның уәкiлдiк беруi ... ... ... ... ... ... жағдайда бұл ереже қолданылмайды. Бұл жағдайда Конституциялық ... ... ... ... ... ... қатыспаған мүшесiнiң қатысуымен қайтадан дауыс беру өткiзiледi. Конс-титуциялық Кеңестiң мәжiлiсi кезiнде оның ... ... ... ешқайсысының да қалыс қалуға немесе дауыс беруге ... хақы жоқ. ... ... шешiмдерi мынадай нысанда қабылданады:
- қаулылар, соның iшiнде нормативтiк ...
- ...
- ... ... ... алғашқы шешімі шығарылғаннан кейін белгілі бір жағдайларда қосымша шешім шығарылуы мүмкін. Нақтырақ айтсақ, Конституциялық Кеңес өз бастамасы бойынша, конституциялық iс ... ... ... ... не ... ... мiндеттi мемлекеттiк органдар мен лауазымды адамдардың өтiнiшi бойынша, егер:
1) Конституциялық ... ... ... беру ... мәселе қойылса;
2) Конституциялық Кеңестiң шешiмiнде жiберiлген редак-циялық сипаттағы дәлсiздiктер мен қателердi түзету қажет болса, қосымша шешiм қабылдайды. ... ... ... ... ... ... ... мазмұнына, мағынасы мен мақсатына қайшы келмеуге тиiс.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... қарауы мүмкін. Конституциялық Кеңестiң шешiмiн ол өз бастамасы ... мына ... егер ... ...
1. ... ... негiз болған Конституция нормасы өзгердi деп;
2. шешiм қабылданған сәтте Конституциялық ... ... ... ... мәнi үшiн жаңа ... ... ашылды деп тапса, қайта қарауы мүмкiн.
Заңнамаға сәйкес Конституциялық Кеңестiң қорытынды ... ол ... ... ... күшiне енедi, Республи-каның барлық аумағында жалпыға бiрдей мiндеттi, түпкiлiктi болып табылады және шағым жасауға жатпайды. ... ... ... ... ... шешіміне Президенттің қарсылық білдіруі мүмкіндігін де бекітеді.
Тақырып - 14. ҚР СОТ ... ... ... ... сот билігінің мемлекеттік билік жүйе-сіндегі орнын, маңызын көрсету, прокуратураның ұйымдастырылуы мен қызметін қарастыру.
Лекцияның міндеттері:
- сот билігінің мақсаты мен ... ашу, оның ... ... ... ... ... сот ... белгілерін, функцияларын қарастыру;
- сот билігі органдарының жүйесін ... ... ... ... ... прокуратура органдарының атқаратын қыз-метін қарастыру.
Негізгі терминдер:
сот билігі, сот ... ... ... сот ... ... ... Сот, ... сот, мамандандырылған сот, Жоғарғы Сот Кеңесі, прокуратура, прокурорлық қадағалау, қылмыстық қудалау ...
Конституциямыздың 3-бабының 4-тармағына сәйкес ... ... ... ... және ол Конституция мен заңдар негізінде заң ... ... және сот ... бөліну, олардың тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесін ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге асырылуы тиіс деп белгіленді.
Сот билігінің заң шығару және атқару билігімен бір деңгейде тұруы ... ... ... Сот ... ... ... биліктік құрылымдардан бөлу мемлекеттің құқықтың жоғарылығы принципін, соның ішінде бостандық пен әділдік идеясын жүзеге ... ... ... ... ... билігінің негізгі мақсаты - қоғамның мүшелерін кез келген бассыздықтан қорғау, яғни басқа азаматтардың бассыз-дығынан, мемлекеттің, оның ... мен ... ... ... ... ... ... табылады.
Сот билігі заңда белгіленген шеңберде азаматтар мен ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын қорғауға іс жүзінде өкілдіктері бар біртұтас мемлекеттік билік-тің түрі.
Сот билігі деп мемлекет атынан заңның үстемдігі мен ... ... ... ... ... мүдделерге қол сұғушы адамдарға мемлекеттік мәжбүр ету ... ... ... сот ... ... биліктік өкілет-тіктердің жиынтығын айтамыз, - деп тұжырымдайды заң ғылым-дарының докторы, профессор ... ... заң ... ... органдарынан айырмашы-лығы олар заң шығармайды. Алайда олардың қызметі заңға тәуелді: сот Конституция мен заңның ... ... ... қолдануға және оларды басшылыққа алуға) бағынуға тиіс.
Соттардың мемлекеттік биліктің атқарушы органдары тармағынан айырмашылығы олар ұйымдастырушылық және ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және өзiне азаматтар мен ... ... ... мен заңды мүдделерiн қорғауды, Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнiң, халықаралық шарттарының орындалуын ... ... ... етiп ...
Сот билiгi Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнiң, халықаралық ... ... ... барлық iстер мен дауларға қолда-нылады.
Сот билігі туралы конституциялық құқықтық нормаларға сүйене отырып сот ... ... ... ... ... сот ... конституциялық бекітілген біртұтас мемлекеттік биліктің тармағы болып табылады;
- сот билігінің тек арнайы мемлекеттік органдарға - Конс-титуцияда белгіленген ... ... ... ... ... сот ... ... Сот билігінің тәуелсіздігі оның басқа мемлекеттік органдарға бағынбайтындығын білдіреді. Сонымен бірге абсолюттік, толық тәуелсіз соттар да болмайды, өйткені олар Қазақстан ... ... мен ... да заң ... ... ... тиіс. Соттардың заңсыз шешімдерінің күшін тек сот жоя алады, ал басқа құрылымдар ондай құқықты иеленбейді.
- сот билігі мемлекеттің атынан ... ... ... мен ... өзге де шешімдері Қазақстан Республикасының атынан жария етіледі;
- сот билігі Конституция, заңдар, өзге де ... ... ... ... халықаралық шарттарының негізінде туындаған дауларға ғана қолданылады. Сот мораль, діни, қызметтік әдеп нормаларын ... ... ... ... және ... осы билікте оның қызметіне тән іс жүргізу жүргізіледі (талап арыз ісін ... ... ... және ... қатысу);
- сот билігінің құқық қорғау сипаты болады. Оның қызме-тінде осыған байланысты екі қыры ... ... ... пен ... ... ... ету, сондай-ақ азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау;
- сот билігінің шешімдері мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз ... енді сот ... ... ... ... сот қызметінің мазмұны мен бағытталған қызметіне қарай оның функцияларын негізгі үш топқа бөлеміз:
Соттық функцияның бірінші тобы - адамдар мен ... ... және ... қорғау, конституция-лық құрылысты қорғау - соттардың қызмет ету бағытын айқындау сот қызметін белгілеу.
Екінші топ - әділсот, ... ... жеке ... іс ... ... ... мен ... Республикасының өзге де заңдарының орындалуын қамтамасыз ету, т.б. Бұл бірін-ші топтан туынды ретінде ... яғни ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Үшінші топ соттардың басқарушылығына байланысты ішкі функциясын құрайды. ... ... ... және "ҚР сот ... мен ... ... ... 2000 жылғы 25 желтоқсандағы Конституциялық Заңның 1-бабында аталғандай, "Қазақстан ... сот ... тек сот ... ... Сот ... - бұл адам мен ... мемлекеттік және мемле-кеттік емес ұйымдардың, лауазымды адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге асыруға тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... судьялардан тұрады, олардың тәуелсiздiгi Конституциямен және заңмен қорғалады. Судьяны тұтқынға алуға, күштеп ... оған сот ... ... ... ... ... қолдануға, қылмыс үстiнде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған реттердi қоспағанда, Республика Жоғары Сот Кеңесiнiң қорытындысына негiзделген Қазақстан ... ... ... не ... 55 ... 3)-тармақшасында белгiленген жағдайда, Сенаттың келiсiмiнсiз қылмыстық жауапқа тартуға ... ... ... бес ... ... жоғары заң бiлiмi, заң мамандығы бойынша кемiнде екi жыл жұмыс стажы бар және бiлiктiлiк емтиханын тапсырған азаматтары судья бола алады. ... ... ... ... оқытушылық, ғылыми немесе өзге шығармашылық қызметтердi қоспағанда, өзге де ақы төленетiн жұмысты ... ... ... ... ... ... ... немесе байқаушы кеңесiнiң құрамына кiрумен сыйыспайды.
Қазақстан Республикасының сот жүйесiн Қазақстан Респуб-ликасының Жоғарғы Соты және жергiлiктi соттары құрайды. Заңға сәйкес ... да ... ... ... және ... ... құруға жол берiлмейдi.
Жергiлiктi соттарға мыналар жатады:
1) облыстық және оларға теңестiрiлген ... ... ... ... ... ... маңызы бар қала-лардың қалалық соттары, мамандандырылған сот - Қазақстан Республикасының Әскери соты, ... ... ... және басқалар);
2) аудандық және оларға теңестiрiлген соттар (қалалық, ауданаралық, мамандандырылған сот - ... ... соты және ... ... Республикасында мамандандырылған соттар құруға рұқсат етілген. Мамандандырылған соттарға әскери, қаржылық, экономикалық, әкiмшiлiк, кәмелетке толмағандардың iстерi ... және ... ... ... Республикасының Жоғарғы Соты азаматтық, қыл-мыстық, жергілікті және басқа да соттарда қаралатын өзге де iстер жөнiндегi жоғары сот органы болып табылады, ... ...... ... ... қызметiн қадаға-лауды жүзеге асырады, сот практикасының мәселелерi бойынша түсiнiктемелер берiп отырады. ҚР Жоғарғы Сотының Төрағасын және ... ... Сот ... ... негіз-делген Республика Президентінің ұсынуымен Сенат сайлайды. Ал, жергілікті және ... да ... ... мен ... ... Сот ... ... бойынша Рес-публика Президенті қызметке тағайындайды. ҚР Жоғары Сот Кеңесi ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ол Республика Президенті тағайындайтын Төрағадан және басқа да ... ... ... прокуратурасы - Республика аумағында заңдардың, Қазақстан Республикасы Президентi Жарлықтарының және өзге нормативтiк құқықтық актiлердiң дәл және ... ... ... қызметiнiң, анықтама мен тергеудiң, әкiмшiлiк және атқарушылық iстер жүргiзудiң заңдылығына жоғары ... ... ... Қазақстан Республикасының Президентiне есеп беретiн мемлекеттiк орган.
Прокуратура кез келген заңдылық ... ... және жою ... шаралар қолданады, Республиканың Консти-туциясы мен заңдарына қайшы келетiн заңдар мен өзге де ... ... ... ... ... мемлекеттiң мүддесiн бiлдiредi, сондай-ақ заңда белгiленген жағдайларда тәртiп пен шекте қылмыстық қудалауды жүзеге асырады.
Прокуратура органдарын ұйымдастырудың және ... ... ...
1. ... ... ҚР ... төменгi про-курорлар жоғары тұрған прокурорларға және Қазақстан Респуб-ликасының Бас ... ... ... мен ... ... ... ... құрайды.
2. тәуелсіздік принципі. ҚР прокуратурасы өз қызметiн басқа мемлекеттiк органдар мен лауазымды адамдардан, саяси партия-лар мен ... ... ... ... ...
3. прокуратура қызметіне араласуға жол берілмейтіндігі принципі. Өздерiнiң заңда белгiленген ... ... ... ... прокуратура органдарының қызметiне араласуға тыйым салынады.
4. прокурорлық ... ... ... ... ... Заңда белгiленген негiз бен тәртiп бойынша шы-ғарылған прокурорлық ... ... ... ... ұйымдар, лауазымды адамдар мен азаматтар үшiн мiндеттi.
5. ... ... ... Прокуратура ор-гандары Республиканың азаматтардың құқықтары мен бостан-дықтарын қорғау, сондай-ақ мемлекеттiк құпияларды сақтау ... ... ... ... ... ... iс-қимыл жасайды.
Қазақстан Республикасының прокуратурасы органдарының бiртұтас жүйесiн Бас прокуратура, облыстардың прокуратура-лары, республикалық ... бар ... мен ... ... прокуратуралары, ауданаралық, аудандық, қала-лық және соларға теңестiрiлген әскери және мамандандырылған прокуратуралар құрайды.
Бас прокурорды Парламент Сенатының ... ... ... бес жыл мерзiмге қызметке тағайындайды. Облыстық прокурорларды Республика Президентiнiң ... ... Бас ... бес жыл ... ... Қалалық, аудандық және оларға теңестiрiлген прокурорларды Республиканың Бас Прокуроры бес жыл мерзiмге тағайындайды.
Прокуратураның құқықтық актiлерiнiң жүйесiн:
1) ... ... ... ... ... ұйғарым, өтiнiш, санкция, нұсқау, ұсыным, заңға түсiндiрме;
2) прокуратураны ... және оның ... ... реттейтiн актiлер: бұйрықтар, нұсқаулар, өкiмдер, ереже-лер, нұсқаулықтар құрайды.
Прокуратура ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентi Жарлықтарының, өзге де нормативтiк құқықтық ... дәл әрi ... ... тексерiстер жүргiзу арқылы жүзеге асырылады. Заңдардың қолданылуына тексерiстi прокурор өз өкiлеттiгi шегiнде тексерiс жүргiзу туралы қаулы шығарылғаннан кейiн:
1) ... ... ... ...
2) заңды бұзушылық туралы өтiнiштерге, шағымдарға, хабарларға және басқа да мәлiметтерге;
3) заң бұзушылық белгiлерiнiң тiкелей анықталуына;
4) жоғары ... ... ... және ... салуына байланысты жүргiзедi.
Тақырып - 15. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЖЕРГІЛІКТІ МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУ
Лекцияның мақсаты: ... ... ... ... түсінігі туралы, оның жергілікті өзін-өзі басқарудан өзгешелігі жөнінде, жергілікті өкілді және атқарушы органдар, олардың өкілеттіктері мен өзарақатынасы жөнінде білім беру.
Лекцияның ...
- ... ... ... ... ... оның жергілікті өзін-өзі басқарудан өзгешелігін көрсету;
- жергілікті мемлекеттік басқарудың конституциялық-құқықтық реттелу жағдайын қарастыру.
- жергілікті өкілді ... - ... ... ... ... орны мен рөлін қарастыру, олардың құрылу тәртібін, өкілеттіктерін және актілерін қарау.
- жергілікті атқарушы органдар - ... мен ... ... ... ... орны мен рөлін көрсету, олардың құрылу тәртібін, өкілеттіктерін және акті-лерін, ... ... ... ... өкілді орган, жергілікті атқарушы орган, маслихат, маслихат сессиясының төрағасы, маслихат хатшысы, әкім, әкімият, тұрақты комиссия, тексеру комиссиясы, кезекті сессия, кезектен тыс ... ... ... депутат, шешім, өкім, жергілікті мемлекеттік басқару, әкім аппараты, маслихат аппараты
Жергiлiктi мемлекеттiк басқару - бұл ... ... ... ... жүргiзу, оны дамыту мақсатында заң актiлерiнде белгiленген құзырет шегiнде жергiлiктi өкiлдi және ... ... ... ... ... ... ... iстiң жай-күйiне жауапты болып табылатын қызмет. Жергілікті мемлекеттік басқару мемлекеттің басқарудың құрамдас бір бөлігі болып ... және ... үшін ... ... ... принциптерін басшылыққа алады. Демек, жергілікті мемлекеттік басқару мемлекеттік биліктің туындысы, мемлекет тетігінің ерекше бөлшегі болып табылады және белгілі бір ... ие ... ... жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті аумақтағы жергілікті өкілді және атқарушы органдардың жүзеге асыратыны бекітілген және олар үшiн негiзгi ... мен ... ... Яғни ... ... басқару органдары өз қызметiнде:
1) жалпы мемлекеттiк сыртқы және iшкi ... ... және ... саясатқа сәйкес келмейтiн шешiмдердiң қабылдануына жол бермеуге;
2) ұлттық қауiпсiздiктi қамтамасыз етуде Қазақстан Респуб-ликасының мүдделерiн сақтауға;
3) ... ... ... бар ... ... жалпы мемлекеттiк стандарттарды ұстануға;
4) азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерiнiң ... ... ... ... ... ... Республикасының шегiнде бiрыңғай еңбек рыногын, капиталды, қаржыны қалыптастыруға, тауарлар мен қызмет көрсетудi еркiн алмасуға ... ... ... ... тыйым салынады. Олардың қабылдайтын аумақты дамыту жоспарлары Қазақстан Республикасының ... даму ... ... ... ... ... ... - мәслихаттар тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстегi халықтың еркiн бiлдiредi және жалпымем-лекеттiк ... ... ... оны iске асыруға қажеттi шараларды белгiлейдi, олардың жүзеге асырылуын бақылайды. Мәслихаттарды жалпыға ... тең, төте ... ... негi-зiнде жасырын дауыс беру арқылы тиісінше облыстың ... ... бар ... астананың) немесе ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) халқы бес жыл мерзiмге сайлайды. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... болып сайлана алады. Республика азаматы бiр мәслихаттың ғана депутаты бола ... ... ... саны ... жеке маслихаттар үшін әртүрлі белгіленген. Мысалы, облыстық мәслихатта, Астана және Алматы қалалық мәслихаттарында - ... ... ... мәслихатта - отызға дейiн; аудандық мәслихатта - жиырма беске дейiн. Депутаттар санын аталған ... ... ... ... ... ... ... Орталық сайлау комиссиясы белгiлеген оның депутаттары жалпы санының кемiнде төрттен үшi сайланған жағдайда мәслихат заңды болып есептеледi.
Мәслихаттың өкiлеттiгi бiрiншi ... ... ... ... және ... ... мәслихаттың бiрiншi сессиясы-ның жұмысы басталғанда аяқталады. Әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiс қайта ұйымдастырылған (бiрiккен, қосылған, ... ... ... ... ... ... ... жаңадан сайлан-ған мәслихат сессиясының жұмысы басталғанға дейiн ... ... өз ... сақтайды және құрамына өз сайлау-шыларының басым бөлiгi кiрген, қайта ұйымдастырылған мәслихаттардың депутаттары ... ... Ал, ... ... ... ... тиiстi мәслихат таратылады.
Жоғарыда аталғандай маслихаттар жергілікті маңызы бар істерді шешеді және олардың жай-күйі үшін ... ... ... Оның ... ... кең ... ... Нақты конституциялық өкілеттіктерін қарастырсақ, оларға мыналар жатады:
1) аумақты дамыту жоспарларын, экономикалық және әлеу-меттiк бағдарламаларын, жергiлiктi ... және ... ... ... ... ...
2) ... қарауына жатқызылған жергiлiктi әкiмшiлiк-аумақтық құрылыс мәселелерiн шешу;
3) заңмен мәслихат құзыретiне жатқызылған мәселелер ... ... ... ... ... ... қарау;
4) мәслихаттың тұрақты комиссияларын және өзге де жұмыс органдарын құру, олардың қызметi туралы есептердi тыңдау, мәслихат ... ... ... өзге де ... шешу;
5) Республика заңдарына сәйкес азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерiн қамтамасыз ету жөнiндегi өзге де ... ... ... ... ... шегі осы ... бітпейді. Олардың толық көлемі "Жергілікті мемлекеттік басқару туралы" заңда реттелген.
Мәслихат өз ... ... ... ... мен өзге де ... ... сессиясының төрағасы, мәсли-хаттың депутаттары мен хатшысы арқылы жүзеге асырады. Сессия Мәслихаттың ... ... ... нысаны болып табылады, онда мәслихаттың қарауына заңдармен жатқызылған мәселелер шешiледi.
Егер мәслихат депутаттары жалпы санының кемiнде ... екiсi ... ... ... сессиясы заңды болады.
Жаңадан сайланған мәслихаттың бiрiншi ... осы ... үшiн ... ... ... ... ... үшi болған ретте, мәслихат депутаттары тiркелген күннен бастап отыз күн мерзiмнен кешiктiрмей, тиiстi ... ... ... ... шақырады.
Мәслихат сессиясының екі түрі болады:
1. кезекті ... ... тыс ... ... ... ... жылына төрт рет шақырылады және оны мәслихат сессиясының төрағасы жүргi-зедi. Мәслихаттың кезектен тыс сессиясын осы мәслихатқа сайланған депутаттар ... ... ... ... сондай-ақ әкiмнiң ұсынысы бойынша мәслихат сессиясының төрағасы шақырады және жүргiзедi. ... тыс ... оны ... ... ... ... мәселелер қаралады.
Сессияның ұзақтығын мәслихат белгiлейдi.
Жоғарыда аталғандай мәслихат өз өкілеттігін өзінің ... ... ... ... мәслихаттың депутат-тары мен хатшысы арқылы жүзеге асырады. Мәслихаттың органдарының келесідей түрлерін көрсетеміз:
1. тұрақты комиссиялар;
2. тексеру комиссиясы;
3. ... ... ... ... өкiлеттiгi мерзiмiне оның өзімен құрылады. Олардың саны жетеуден аспауға тиiс. ... ... ... мен ... өз ... ... тиiстi мәслихат сайлайды. Тұрақты комиссия-лар өздерiн сайлаған мәслихат алдында жауапты және жылына ... бiр рет өз ... ... есеп ... өз ... ... бойынша қаулылар қабылдайды.
Мәслихаттың тексеру комиссиясы жергiлiктi бюджеттiң атқарылуын бақылау үшiн мәслихаттың өкiлеттiгi мерзiмiне құрылады. Мүшелерiнiң санын мәслихат белгiлейдi. ... ... ... мәслихат депутаттар арасынан сай-лайды. Тексеру комиссиясының жұмысына мәслихат депутаты емес адамдар да шарт негiзiнде тартылуы ... ... ... ... ... не ... ... шешiмдерiмен, мәслихаттың сайланған депутаттары санының кемiнде үштен бiрiнiң талап етуi ... ... ... ... ... ... өзге де ... жүргiзiлуi мүмкiн. Тексеру нәтижесi бойынша тексеру комиссиясы акт жасап, ол туралы мәслихат пен әкiмиятқа хабарлайды. Тексеру жылына кемiнде бiр рет ... ... ... жатқызылған мәселелердi сессия-ларда қарауға әзiрлеу мақсатында мәслихат не ... ... ... ... ... ... Уақытша комиссиялар-дың құрамын, мiндеттерiн, өкiлеттiк мерзiмдерiн және құқық-тарын мәслихат оларды құру ... ... ... ... ... өз ... ... бойынша қорытындылар қабылдайды.
Мәслихаттың ұйымдастырылуындағы ерекше жағдай - онда ... ... ... ... Мәслихатта мәслихат төрағасы емес, мәслихат сессиясының төрағасы қызмет етеді. Ол мәслихаттың тұрақты ... ... ... жұмыс істеуіне байланысты деп айтуға болады. Мәслихат сессиясының төра-ғасын мәслихат өз ... ... ...
Мәслихаттың әрбір кезектi сессиясының төрағасы мәслихат-тың алдыңғы ... ... ... ... болмаған жағдайда оның өкiлеттiгiн мәслихат хатшысы жүзеге асырады.
Мәслихат ... ... ... ... ... ... жыл iшiнде екi реттен артық сайлана алмайды және ол өз қызметiн басқа жұмыстан босатылмаған негiзде жүзеге ... ... ... ... беру ... ... ... тең бөлiнген жағдайда, мәслихат сессиясының төрағасы шешушi дауыс құқығын пайдаланады.
Маслихатта ... ... ... ... ... ... ... лауазымды адам болып мәслихаттың хатшысы табылады. Оны мәслихат сессия-сында депутаттардың арасынан ашық немесе жасырын дауыс беру арқылы ... ... ... ... ... мәслихат сайлайды және қызметтен босатады. Мәслихаттың хатшысы мәслихат өкiлеттiгi ... ... ... ... мәслихаттың тұрақты комиссия-ларында болуға құқығы жоқ. Ол ... ... оның ... мәслихат сессиясы төрағасының шешiмi бойынша мәслихат тұрақты комиссияларының бiрiнiң төрағасы немесе ... ... ... ... ... ... 21 мамырдағы конституциялық реформа Мәсли-хаттың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату мәселесіне өзгер-тулер енгізді. Тиісті реформа бойынша Мәслихаттың өкілеттігін ... ... ... Президенті тоқтататын болды, оған дейін маслихатты тарату Парламент Сенатының құқығы болатын. ... қоса ... ... ... ... шешім қабылдаған ретте де оның өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқта-тылады.
Мәслихат өкiлеттiгі мынадай жағдайларда мерзімінен бұрын тоқтатылады:
1) Қазақстан Республикасының Конституциясын, ... сот ... ... деп ... ... ... ... бірнеше рет (екі және одан да көп) бұзса;
2) егер жаңадан сайланған мәслихат бірінші ... ... ... ... отыз күн өткенше өз құрылымын белгілемесе және тиісті органдарын ...
3) ... ... бөлініс қайта ұйымдастырылса немесе таратылса;
4) мәслихат өз депутаттары жалпы санының кемінде ... ... ... ... ... ... туралы шешім қабылдаса;
5) жергілікті бюджетті, аумақты дамытудың жоспарларын, экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларын екі рет ... ... ... ... ... келіспеуші-ліктер болса;
6) әкімшілік-аумақтық бөліністі басқару схемасын екі рет бекітпеумен білдірілген әкіммен арада еңсерілмейтін келіспеу-шіліктер болса.
Жергілікті мемлекеттік басқаруды жүзеге асыратын ... ... - ... ... органдар. "Жергілікті мемлекеттік басқару туралы" заңға сәйкес жергiлiктi ... ... ... - бұл ... ... маңызы бар қаланың, астананың), ауданның (облыстық маңызы бар қаланың) әкiмi басқаратын, өз құзыретi ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын алқалы атқарушы орган.
Жергiлiктi атқарушы органдар ... ... ... органдарының бiрыңғай жүйесiне кiредi, тиiстi аумақ-тың мүддесi мен даму қажеттiлiгiн ұштастыра отырып, атқарушы ... ... ... ... жүргiзудi қамтамасыз етедi.
Конституцияға сәйкес жергiлiктi атқарушы органдардың қарауына мыналар жатады:
1. ... ... ... ... және ... ... жергiлiктi бюджеттi әзiрлеу және олар-дың атқарылуын қамтамасыз ету;
2. коммуналдық меншiктi басқару;
3. жергiлiктi атқарушы органдардың ... ... ... және қызметтен босату, жергiлiктi атқарушы орган-дардың жұмысын ұйымдастыруға байланысты өзге де мәселе-лердi шешу;
4. ... ... ... ... сай ... заңдарымен жергiлiктi атқарушы органдарға жүктелетiн өзге де өкiлеттiктердi жүзеге асыру;
Жергiлiктi атқарушы органды Республика ... мен ... өкiлi ... ... тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстiң әкiмi басқарады.
Облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың әкімдерін ... ... ... республи-калық маңызы бар қалалардың және астананың мәслихаттары-ның келісімімен Республика Президенті ... Өзге ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті айқындаған тәртіппен тағайында-лады немесе сайланады. Республика Президенті өзінің ұйғаруы бойынша әкімдерді қызметтерінен босатуға хақылы. Облыстар, республикалық ... бар ... және ... ... ... ... сайланған Республика Президенті қызметіне кіріскен кезде тоқтатылады.
Республикалық маңызы бар қаладағы (астанадағы) аудан-дық, ... ... бар ... ... ... (село-лық), ауылдық (селолық) округтiк әкiмияттар құрылмайды.
Мәслихаттар өз ... ... ... ... ал әкiмдер - тиiстi әкiмшiлiк-аумақтық бөлiнiстiң аумағында ... ... ... мен ... ...
Мәслихаттардың жергiлiктi бюджет кiрiсiн қысқартуды немесе жергiлiктi бюджет шығысын ұлғайтуды көздейтiн шешiмдерiнiң жобалары әкiмнiң оң қорытындысы болған ... ғана ... ... ... ... ... мен ... сәйкес келмейтiн мәсли-хат шешiмдерiнiң күшi сот тәртiбiмен жойылуы ... ... ... мен ... ... ... ҚР Президентi, Үкiметi не жоғары тұрған әкiм жоюы мүмкiн, сондай-ақ олардың күшi сот тәртiбiмен ... ... ... - 16. ... ... ... ДЕМОКРАТИЯ НЫСАНДАРЫНЫҢ ДАМУЫ
Лекцияның мақсаты: студенттерге тікелей демократия ту-ралы, оның нысандары ... және ... ... ... ... білім беру.
Лекцияның міндеттері:
- тікелей демократияға түсінік беру, оның нысандарын анықтау;
- референдумның мәнін көрсетіп, оған анықтама беру;
- референдумды өткізу ... ... ... ... ... ... бірі ретінде жер-гілікті өзін-өзі басқаруға түсінік беру, оның реттелу күйін қарас-тыру. ... ... ... ... ... демократия, халық билігі, республикалық референдум, жергілікті референдум, референдум комиссиясы, ... ... ... ... ... меншік ...
Демократия ежелгі грек тілінен аударғанда халық, билік мағыналарын ... ... және ... ... "халықбилігі" ұғымын құрай отырып күрделі құбылыс болып саналады.
Халық өз билігін тікелей және мемлекеттік органдар арқылы жүзеге ... Бұл ... ҚР ... 3 бабының 2 тармағында "халық билікті тікелей республикалық референ-дум және ... ... ... ... ... ... өз ... жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді" деп бекітілген. Халықтың еркін білдіру түріне байланысты ол тікелей және өкілді демократия ... ... ... ... ... - бұл ... билікті сайланбалы өкі-летті өкілдері арқылы жүзеге асыруы.
Тікелей демократия - бұл халықтың мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... ерік ... нысаны. Тікелей демократия әртүрлі нысандарда байқа-лады. Халық билігінің байқалуының ең ... ... ... ... ... және еркін сайлаулар табылады деп айтуға болады. Референдум - бұл республиканың мемлекеттік және қоғамдық өмірінің ... ... ... бойынша бүкіл халықтық дауыс беру. Ал, сайлау - бұл азаматтардың мемлекеттік және жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... мен ... ... билікті жүзеге асыру үшін тиісті өкілдерге дауыс беру ... ... ... ... ... қатысуы болып табылады.
Сайлау мәселелері арнайы лекцияда қаралатындықтан мұнда сайлауға көп тоқталмаймыз.
Референдум халық билігінің аса бір ... ... ... ... ... ... ... бойынша бүкіл халықтық (республикалық) және жергілікті болады. Қазақстанда жергілікті референдум мәселесі ... - бұл ... ... ... ... ... ... дауыс беру арқылы жүзеге асырылатын азамат-тардың тікелей ерік білдірулері.
Республикалық референдум - ... ... бар ... ... арқылы халық мемлекеттік биліктің қайнар көзі ретінде Конституцияны, заңдарды қабылдайды, ... ... ... ... республикамыздың заң шығармашылық қызме-тіне қатысады.
Референдум белгілі бір шешім қабылдау арқылы тек Қазақ-стан Республикасының ... ... ... ... қана ... ол ... құқықтық санасының өсуіне көмектеседі, мемлекеттің өкілді органының қызметінің ... ... ... ... ... ... билігінің мынадай әлеуметтік қызметі жүзеге асады: өкілді органдардың қызметіне қоғамдық бақылау. Себебі, референдум-да заң актілерінің жобаларына ... баға ... Ал, ол өз ... ... ... ... ... өз нормашығарушылық қызметін жетілдіруіне әсер етеді. Сондай-ақ референдум арқылы азаматтардың мемлекет ісіне араласуы өсіп, өмірдің барлық салаларына ықпалы мен әсері ... ... ... бірнеше маңызды тұстарын көр-сетуге болады:
1) референдумда халық тікелей заң шығарушы ретінде бар-лық азаматтар, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар үшін аса ... ... ... ... ... ... ... құқықтық санасының өсуіне өз ықпалын тигізеді;
3) референдум - бұл қоғамдық пікірді білдірудің бір ... ... ... ... нормашығарушы-лық қызметінің жетілуіне өз септігін тигізеді;
5) референдум арқылы қоғамның мемлекеттік және қоғам-дық істерге деген қызығушылықтары дамиды, ... ... ... ... етуі ...
Референдум қандай да бір мемлекеттік мәселелердің нақты шешілуінің өзіндік нысаны болып табылады. Ол - ... ... да бір ... ... ақырғы шешуі.
Қазақстанның тәуелсіздігі тарихында референдум туралы екі заң қабылданды. 25 ... 2005 ... ... ... ... Президенттің конституциялық заң күші бар жарлығына сәйкес "республикалық референдум - ҚР ... ... ... ... ... арналған заңдар мен шешімдердің жобасы бойынша бүкілхалықтық дауыс беру". 1995 жылы 2 қарашада қабылданған "Республи-калық референдум туралы" конституциялық заң референдум ... ... яғни ... ... - ... ... ... конституциялық заңдарының, заңдарының және мемлекеттiк өмiрiнiң өзге де не-ғұрлым маңызды мәселелерiне арналған шешiмдердiң жобалары бойынша бүкiлхалықтық дауыс беру. ... ... - бұл 25 ... ... тек ... өмірінің неғұрлым маңызды мәселелері бойынша заңдар мен шешімдердің ... ... ғана ... беру емес, ең негізгісі, ҚР Конс-титуциясы мен конституциялық заңдарының жобалары бойынша ... ... ...
Халық билігін жүзеге асырудың бұл жоғарғы нысанын пай-далану тәртібі ҚР Конституциясының баптарында бекітілген. 1 бапта мемлекет өмірінің аса маңызды ... ... ... - ... ... ... ... ашылған, 3 бапта халықтың мемлекеттік билікті жүзеге асыру нысандары, оның ішінде республикалық референдум арқылы жүзеге асыру ... 44 ... ... ... республикалық референдум өткізу жөнінде шешім қабылдау жөніндегі өкілеттігі бекітілген, 54 ... 2 ... ... ... ... ... ... туралы бастама көтеру жөніндегі құзыреті анықталған, 72 баптың 1 тармағында Конституциялық Кеңестің дау туған жағдайда республикалық референдум өткізу туралы мәселені шешу ... ... 91 ... 1 тармағында ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтыруларды республи-калық ... ... ... бекітілген. ҚР Конститу-циясында республикалық референдум мәселесінің аталғандай ... ... ... ... қоғамда алатын орнының өскендігін, әрбір жеке адамның мемлекет ісіне ... ... ... әрі ... ... бөлінуі оның бүкіл халықтың ерік білдіруінің, халықтың мемлекеттік билікті тікелей жүзеге асыруының ... ... бірі ... ... ... ... беру Қазақстан Республикасындағы мемлекеттiк билiктiң бiрден-бiр бастауы ретiнде халықтың өз еркiн ... ең ... ... ... ... секілді республикалық референдум да келесідей демократиялық қағидалар негізінде өткізіледі: азаматтардың еркін қатысуы, еркін түрде ерік білдіруі, азаматтардың референ-думға жасырын ... беру ... ... ... тең, ... ... құқығы.
Референдум өткізіп онда шешім қабылдау ұзақ та күрделі процесті қамтиды. Оны бірнеше сатыға ... ... саты - ... ... ... туралы бастамашылық. Референдум тағайындау бастамашылығы:
1) Қазақстан Республикасының Президентiнде;
2) Қазақстан Республикасының Парламентiнде;
3) Қазақстан Республикасының ...
4) сан ... ... ... ... астанасы мен республикалық маңызы бар қалаларын тең мөлшерде бiлдiретiн республикалық референдумға қатысу құқығы бар екi жүз ... кем емес ... ... ... саты - ... ... өткізу (тағайын-дау) туралы шешім қабылдау. Мұндай құқық Республика Президентіне тән.
Республика Президентi Парламент пен Үкiметтiң немесе ... ... ... ... ... ... ... мынадай шешiмдердiң бiрiн қабыл-дайды:
1) референдум тағайындау туралы;
2) референдум өткiзбей-ақ, оның талқысына ұсынылатын мәселе (мәселелер) бойынша Конституцияға өзгертулер мен ... ... ... заң, заң ... өзге де ... қабылдау қажеттiгi туралы;
3) референдум тағайындау туралы бастамашылықты қабыл-дамау туралы. ... ... ... ... ... ... ... Жарлық шығару жолымен қабылдайды.
Үшінші саты - референдумды өткізуге дайындық. Референ-думға дайындық пен оны өткiзудi мыналар жүзеге ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы, ау-мақтық референдум комиссияларының функциясын орындаушы Қазақстан Республикасының аумақтық ... ... ... ... комиссияларының функциясын орындаушы учаскелiк сайлау комиссиялары.
Төртінші саты - ... беру және ... ... ... ... беру ... орны, ұйымдастыру мен өткiзу тәртiбi "Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы" консти-туциялық заңда белгiленген ережелерге сәйкес айқындалады. Дауыс санауды учаскелік ... ... ... асырады.
Бесінші саты - референдум ... ... оны ... ... ... ... ... референдум комиссиясының мәжiлiсiнде шығарылып, хаттамамен ресiм-деледi, оған Орталық референдум комиссиясының ... ... ... ... мен ... ... ... және қаулымен бекiтедi.
Егер референдумға қатысу құқығы бар азаматтардың жарты-сынан көбi дауыс беруге қатысқан болса референдум өткiзiлген деп саналады.
Егер ... ... ... ... қойылған мәселе бойынша оның оң шешiмiн жақтап референдумға ... ... ... көбi ... ... ол ... ... қабылданды деп саналады.
Референдумның қорытындылары туралы Орталық референдум комиссиясының ресми хабары ... беру ... ... бастап жетi күн мерзiмнен кешiктiрiлмей бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады.
Алтыншы саты - ... ... ... ... ... ... ... Конституциялық Кеңесiнiң қарауы.
Референдум - бұл заңдар шығару немесе өзге маңызды мәселе бойынша халықтың бір бөлігінің емес, бүкіл халықтың ... ... ... табылады. Шынайы демократиялық және халықтың шешімін мойындайтын, бағалы құндылық ретінде танитын мемлекетте халықтың еркі ... ... және ... ... Сол ... де референдумда қабылданған шешімнің бүкіл республика аумағында міндетті күші бар және мұндай жолмен ... акт ... ... ... ... немесе мемлекеттік өкімет органдарының қандай да бір қуаттауын қажет етпейді. Сондай-ақ, референдум қабыл-даған шешiм мен ... ... ... заңдарының, заңдарының және өзге де нормативтiк құқықтық актiлерiнiң арасындағы сәйкессiздiктер Конституцияны, консти-туциялық заңдарды, заңдар мен өзге де нормативтiк ... ... ... ... ... ... ... арқылы жойылады.
Тәуелсіз Қазақстанда республикалық референдум екі рет өткізілді. Оның көмегімен 1995 жылы 30 ... ... ... ... Конституциясы қабылданып, 1995 жы-лы 29 сәуірде ҚР Президентінің өкілеттігі ұзартылды.
Референдум - бұл тікелей демократияның ең бір ықпалды және ... ... бірі ... ... Ол мемлекеттік өмірдің белгілі бір мәселелерін халықтың тікелей шешуін, халықтың еркін анықтау мен заңи ... ... ... демократияның өзіндік институтының бірі бо-лып жергілікті өзін-өзі басқару табылады. Қазіргі ... ... ... ... дамыған демократиялық мемлекет-терде негізінен ХІХ ғасырдағы муниципалдық реформалар нәтижесінде қалыптасты. Оның ... ... ... ... ... ... өту процесстерімен байланысты болды.
Бір кездері жергілікті өкілді органдар үкіметке және оның ... ... ... ... ... ... және сот ... байланысты "төртінші билік" болып табылады деп есептелді. Кейінірек, ... ... ... мен ... нәтижесінде жергілікті өзін-өзі басқару ақырындап атқарушы қызметтің жалпы мемлекеттік саясат шегінде жүзеге асырылатын түріне айналды.
Сол ... бері ... ... ... ... ... мен тұжырымдамасы, бірнеше үлгілері жасалды. Қаншамай теория мен үлгілер жасалса да жергілікті өзін-өзі басқаруға қатысты мына бір ой ... ... ... ... ... басқару - бұл тікелей демократияның өзіндік нысаны, онда ... ... ... ... ... көрініс береді және мұнда жергілікті өзін-өзі басқару орган-дарының жұмысына бақылау ... тез және ... ... ... ... ... түсінігін анықтауда оның мазмұнына кіретін элементтерді анықтау басты қажеттілік болып табылады. ... ... ... мазмұнына кіретін элементтер:
1) жергілікті өзін-өзі басқарудың ... ... ... адам, өндіріс және оны жасау жөніндегі еркін қызмет;
2) мүдделері бойынша адамдардың бірлескен қызмет үшін бірігуі;
3) муниципалдық, қауымдық ... ... ... ... ... негізінен өз кірістерінен, өз қаржы көздерінен және ішінара мемлекеттік ... ... ... ... база;
5) жергілікті өзін-өзі басқару органдарын құру, оның қызметін ұйымдастыруда азаматтар мен мемлекеттік орган-дардың бірлескен қызметі;
6) жергілікті және ... ... бар ... ... ... ... ... өзін-өзі басқарудың мемлекет пен қоғамды басқарудың біртұтас жүйесіне кіруі;
8) жергілікті өзін-өзі басқарудың мемлекетпен өзарабай-ланысы;
9) жергілікті өзін-өзі басқарудың функциялары мен ... ... ... ... заң актілері мен заңға тәуелді актілер негізінде әрекет етуі;
11) жергілікті өзін-өзі басқарудың қоғам мен мемлекетке тәуелділігі.
Жергілікті ... ... ... ... және ... ... ... негізінде қалыптасуы тиіс.
Жергілікті өзін-өзі басқарудың егемен Қазақстанның заңна-масында реттелуі мәселесіне келсек, 1993 жылғы ҚР Консти-туциясында жергілікті ... ... ... ештеңе де айтыл-ған жоқ. 90 бабының 2 тармағында "жергілікті маңызы бар мәселелерді шешу ... ... және ... ... ... асырылады" деп бекітілді. 1993 жылғы 10 желтоқсан-дағы "ҚР ... ... және ... органдары туралы" заңда "жергілікті өзін-өзі басқару" термині тіпті еске алынған да жоқ. Тек тиісті аумақтың тұрғын халқының мүдделеріне ... аса ... ... ... үшін ... ауыл ... ... (селолық) округтің 18 жасқа толған азаматтарынан тұратын азаматтардың өкілдерінің жиналысын өткізу мүмкіндігі ғана бекітілді және жиналыстың құзыреті реттелді.
1995 ... ... 1993 ... ... ... 89 ... жергілікті өзін-өзі басқаруға арнаған. Бірінші рет Конституцияда жергілікті өзін-өзі басқару туралы норма көрініс тапты. ... өз ... ... дербестігіне кепілдік берілді. Осылайша жергілікті басқару және өзін-өзі басқару жүйесін қалыптастыру мен дамыту үшін алғышарттар түзілді. ҚР Конституциясы ... ... ... ... бар ... ... халықтың өзі шешуін қамтамасыз ететін жергілікті өзін-өзі басқару танылатынын бекітті (89 бап, 1 т.). Осы ... ... үшін ҚР ... ... сөздігі жергілікті өзін-өзі басқаруды былай анықтайды: "жергілікті өзін-өзі басқару - 1995 ... ... ... ... ... ... мәні бар ... дербес шешетін демократиялық институт".
Жергілікті өзін-өзі басқаруды тұрғын халық тікелей жүзеге асырады, сондай-ақ ол мәслихаттар және халық топтары жинақы ... ... ... ... қоғамдастықтардағы басқа да жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асырылады.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына ... ... ... ... ... ... берілуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының 1995 жылы қабылданған Конституциясында бекітілгендей Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастыру мен олардың қызметі заңмен ... ... ... ... заң ... жоқ.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Пәннің оқу-әдістемелік кешені «Cалық менеджменті»71 бет
Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)80 бет
Дәріс кешені с/с++ тілдері102 бет
Курорттық іс пәні бойынша дәріс кешені76 бет
Халықаралық дербес құқық пәні бойынша дәрістер кешені334 бет
Педагог-психологтың қарттармен жүргізілетін жұмыс технологиялары22 бет
Сыртқы жарнама түсінігі және оның өзіндік ерекшеліктері 11 бет
Тамыры терең бәйтерек6 бет
Экономиклық талдаудың теориялық негіздері16 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь