Аралық соттар: түсінігі, азаматтық юрисдикция жүйесіндегі орны, маңызы, мүмкінділігі, артықшылықтары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СОТ БИЛІГІНІҢ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

6
1.1 Сот төрелігінің түсінігі, мазмұны және Қазақстан Республикасының сот жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2 Аралық соттың мәні және қазақ әдет.ғұрып құқығындағы билер соты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

6

12

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АРАЛЫҚ СОТТАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

21

2.1 Аралық соттар институтының даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Аралық сот шаруашылық дауларды қарау құралы ретінде ... ... ... .
21
30
3 АРАЛЫҚ СОТТА ІСТІ ҚАРАУ ТӘРТІБІ ЖӘНЕ АРАЛЫҚ СОТТЫҢ ШЕШІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

37
3.1 Аралық сотта істі қараудың жалпы түсінігі және ерекшеліктері ... ...
3.2 Аралық соттың шешімі және оны орындаудың процессуалдық тәртібі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.3 Аралық соттың, халықаралық коммерциялық арбитраждың шешімдерін мәжбүрлі түрде орындаудың кейбір мәселелері ... ... ...
37

44

61
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
67
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .
69
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс «Аралық соттар: түсінігі, азаматтық юрисдикция жүйесіндегі орны, маңызы, мүмкінділігі, артықшылықтары» деген тақырыпқа жазылған. Аталған диплом жұмысы сот төрелігінің түсінігін, Қазақстан Республикасының сот жүйесін, аралық соттар институтының түсінігін және оның даму тарихын, аралық сотта істі қарау ерекшеліктерін, аралық сотта шешім шығару және оны орындау тәртібін, аралық соттың және халықаралық коммерциялық арбитраждың шешімдерін мәжбүрлі түрде орындаудың кейбір мәселелерін ашуға бағытталған.
Зерттеу тақырыбыныц өзектілігі. Қоғамдағы экономикалық, әлеуметтік, саяси даму сатылары заңның дамуына да елеулі ықпал ететіні анық. Әлемдік заң тәжірибесінің өткен ғасыр өткелі экономикалық дауларды шешудің бір механизмі ретінде аралық сот талқылауын белсенді қолдану тәжірибесімен тарих бетінде із қалдырары сөзсіз. Бұзылған азаматтық құқықтарды қорғаудың маңызды құралдарының бірі ретінде оларды тараптармен сайланатын аралық арбитраждық соттар арқылы қорғау ерекше орынға ие. Ол тек қана қарапайым мемлекеттік емес сот құрылымы болып қана қоймай, сонымен бірге, ең алдымен, мемлекеттік сот өндірісі жүйесінің маңызды баламасы бола білді. Казіргі таңда аралық сот талқылау институты шапшаңдықпен дамып келеді. Бұл халықаралық сауданың дамуы, өндіріс, ғылым және техника салаларындағы ынтымақтастықтың кеңеюімен, сондай-ақ дамыған және дамушы елдерде шетелдік инвестициялардың кең қанат жаюымен байланысты болып отыр. Бұзылған азаматтық құқықтарды аралық соттар арқылы қорғау бүкіл әлемде кеңінен қолданылады. Тіпті, мұндай қорғаудың нысаны туралы Казақстан Республикасы қосылған халықаралық конвенциялар да өмірге келген.
Баршаға белгілі болғандай, аралық соттардың қызмет етуі өркениетті елдерде шетелдік инвесторлар үшін жалпымен бірдей мойындалған кепілдік болып табылады. Сондықтан да елімізде аралық сот талқылауы институтының Казақстанның тәуелсіздік алуымен, сондай-ақ нарықтық экономикаға бет бұрып, шетелдік инвестиңияларды белсенді түрде тартуға бағыт алуымен қатар пайда болғаны кездейсоқ жайт емес. Аралық соттарды Қазақстанның заңдық тәжірибесіне енгізу үрдісінің өзі жеткілікті түрде еш «ауыртпалықсыз» өтті деуге болады, себебі аралық соттардың «табиғаты» ежелгі қазақ әдет-ғұрып құқығының, тәуелсіз билер сотының бір туындысы іспеттес. Қазіргі таңда, егеменді Қазақстанда 1993 жылдан бастап аралық соттар өзін дауларды шешуде сенімділігімен, бейтараптылығымен және тиімділігімен көрсете білді деп сенімді айтуга болады.
Қазіргі таңда Қазақстанда 15 астам аралық соттар жұмыс істейді, олардың ішінде Қазақстан Республикасының Халықаралық Арбитраждық (аралық) Соты- ары қарай - ҚР ХАС) да бар. ҚР ХАС тұрақты жұмыс істейтін, мемлекеттік емес орган, және де бұл оған деген сұраныстың белсенді екенін және сот тәжірибесінде оң нәтижелілігін түсіндіреді.
1 Халиков К. Судебиая влаеть на переходном этапе развития государства // Тураби. 2001. №3.
2 Валиханов Ч. Собр. соч. - Алма-Ата. 1985.
3 Щеглов В.Н. Законность и обоснованность судебного решения по гражданско-правовому спору. - Новосибирск, 1958.
4 Төреқрюв Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. - А., 1993.
5 Нарикбаев М.С. Казахстан: Судебно правовая и дальнейшие пути ее совершенствования // Сборник: проблемы реализации судебно-правовой реформы в постсоветских государствах: опыт и суждения. - Астана, 1998.
6 Бейсенов.Қ.Ш. Қазақ билерінің ойханасы. - Шымкент: Нұрлы бейне. 2002.
7 Беисенов Қ.Ш. Қазақ топырагындагы қалыптасқан гақылиятты олшеу үрдістері. - А., 1994.
8 Қазақтың Ата Заңдары. 4 том. - Алматы, 2005.
9 Лунц Л.А. Курс международного частного права. - Москва, Спарк, 2002.
10 Марышева Н.И. Рассмотрение гражданских дел с участием иностранцев. - М., 1970.
11 Масленникова, Н.И. Гражданский процесс как форма социального управления. - М.: Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1989.
12 Васильчикова Н.А. Права иностранных граждан в гражданском судопроизводстве. Дис. канд. юрид. наук. - Санкт-Петербург, 1997.
13 Вершинин А.П. Арбитражное соглашение: выбор формы защиты гражданских прав// Прил. к журн. «Хозяйство и право». 1999.
14 Попов М.А. Теоретические проблемы российской модели регулирования деятельности третейских судов. Автореф. дис. ... канд. Юрид. Наук. СПб., 2002.
15 Резниченко И.М. Проблема правопреемства в третейском суде. // Третейский суд. 2002. №5/6.
16 Курочкин С.А. Теоретико-правовые основы третейского разбирательства в Российской Федерации: Автореф. дис. ... канд. юрид. наук. - Екатеренбург, 2004.
17 Цихоцкий А.В. Теоретические проблемы эффективности иравосудия ио гражданским делам. - Новосибирск, 1997.
18 Мусин В.А. Арбитражная оговорка во внештеторговом контракте и проблема правопреемства. // Третейский суд. 2000. №4
19 Вопросы международной торговли. Участие иностранных лиц в гражданском процессе. Под общей редакцией Мами К.А.- Астана, 2006.
20 Практика Международного коммерческого арбитражного суда при ТПП РФ за 1998 г. / Сост. М.Г: Розенберг. - М., 1999.
21 Аралық соттардың шешімдерін мәжбүрлеп орындату жөнінде заңдардың кейбір нормаларын соттардың қолдануы туралы» Қазақстан Республикасы Жогаргы Сотының 2005 жылғы 23 желтоқсандағы № 10 нормативтік қаулысы
22 Нысанбаев Н.А. Судебная защита прав человека в Республике Казахстан: Автореферат,- Алматы, 2001.
23 Қазақстан Республикасының «Аралық соттар туралы» Заңы.
24 Третейский суд в Казахстане: проблемы правового регулирования: Материалы междунар. науч.-практ. конференции. -Астана, 3 февраля 2003./ Отв. ред. М.К. Сулейменов. - Алматы: КазГЮУ, 2003.
25 Арбитражный процесс: Учебник для юристов / Под ред. М.К.Треушникова, В.М.Шерстюка,- 4-ое изд., испр. и доп. - М.: Городец-издат, 2001.
26 Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан: В 2-х т: Учебник. Т.2. Особенная часть/ З.Х.Баймолдина. - Алматы: КазГЮА, 2001.
27 Гражданское процессуальное право Казахстана (курс лекций). - Челябинск: Рекпол, 2000.
28 Вопросы международной торговли. Участие иностранных лиц в гражданском процессе. Под общей редакцией Мами К.А.- Астана, 2006.
29 Егембердиев Е.О. Қазақстан Республикасыныц азаматтық іс жүргізу қүқыгы (Ерекше бөлім): Оқу қүралы. - Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2003.
30 Мукашева К.В. Признание и исполнение решений иностранных арбитражей.//Третейский суд: законодательство, теорня, практика. - Алматы, 2000.
31 Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан. II том. Алматы, 2001.
32 Грешников П.Я. Опыт работы третейского суда юридического центра "Ш8" и перспективы развития третейских судов в Республике Казахстаи. Третейский суд: законодательство, теория, практика. - Алматы, 2000.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ..............................................................|3 |
|.................................... | ... ... СОТ ... ... | ... |
|.............. | ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының сот | |
|жүйесі...............................................................|6 ... | ... ... мәні және ... ... құқығындағы билер |12 ... ... | ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АРАЛЫҚ СОТТАРДЫҢ | ... ... | ... ... ... даму |21 ... |30 ... сот ... ... ... ... ... | ... ... ІСТІ ... ... ЖӘНЕ ... ... | ... |
|.............. | ... ... істі ... ... ... және ... |37 |
|Аралық соттың шешімі және оны орындаудың процессуалдық | ... ... | ... ... халықаралық коммерциялық арбитраждың шешімдерін |61 |
|мәжбүрлі түрде орындаудың кейбір ... | ... ... | ... ... ... |69 ... жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс «Аралық соттар: түсінігі,
азаматтық юрисдикция жүйесіндегі ... ... ... ... ... ... ... диплом жұмысы сот
төрелігінің түсінігін, Қазақстан Республикасының сот ... ... ... ... және оның даму ... ... сотта істі қарау
ерекшеліктерін, аралық сотта шешім шығару және оны орындау тәртібін, аралық
соттың және ... ... ... ... мәжбүрлі түрде
орындаудың кейбір мәселелерін ашуға бағытталған.
Зерттеу тақырыбыныц өзектілігі. Қоғамдағы ... ... даму ... ... ... да ... ... ететіні анық. Әлемдік
заң тәжірибесінің ... ... ... экономикалық дауларды шешудің бір
механизмі ретінде аралық сот талқылауын белсенді ... ... ... із қалдырары сөзсіз. Бұзылған азаматтық құқықтарды қорғаудың
маңызды құралдарының бірі ретінде оларды ... ... ... ... ... ... ерекше орынға ие. Ол тек қана қарапайым
мемлекеттік емес сот құрылымы болып қана қоймай, сонымен бірге, ең алдымен,
мемлекеттік сот ... ... ... ... бола ... ... ... сот талқылау институты шапшаңдықпен дамып келеді. Бұл
халықаралық сауданың ... ... ... және техника салаларындағы
ынтымақтастықтың кеңеюімен, сондай-ақ дамыған және дамушы елдерде шетелдік
инвестициялардың кең ... ... ... ... ... ... құқықтарды аралық соттар арқылы қорғау бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Казақстан Республикасы
қосылған халықаралық конвенциялар да өмірге келген.
Баршаға белгілі болғандай, аралық соттардың ... етуі ... ... ... үшін ... ... мойындалған кепілдік
болып табылады. Сондықтан да елімізде аралық сот талқылауы институтының
Казақстанның тәуелсіздік алуымен, ... ... ... бет ... ... белсенді түрде тартуға бағыт алуымен қатар пайда
болғаны кездейсоқ жайт ... ... ... ... заңдық
тәжірибесіне енгізу үрдісінің өзі жеткілікті түрде еш «ауыртпалықсыз» ... ... ... ... ... ... ежелгі қазақ әдет-ғұрып
құқығының, тәуелсіз билер сотының бір туындысы іспеттес. ... ... ... 1993 ... ... ... ... өзін дауларды шешуде
сенімділігімен, бейтараптылығымен және тиімділігімен ... ... ... ... болады.
Қазіргі таңда Қазақстанда 15 астам аралық соттар жұмыс ... ... ... ... ... ... (аралық) Соты- ары
қарай - ҚР ХАС) да бар. ҚР ХАС ... ... ... ... ... және де бұл оған ... сұраныстың белсенді екенін және ... оң ... ... ХАС отандық, халықаралық құқық, сондай-ақ кез-келген ... ... ... ... ... Аралық сот талқылауын
әкімшілік ... және ... Сот ... сәйкес жүзеге
асырылады.
Әлемдік тәжірибеде экономикалық немесе мүліктік сипаттағы ... ... ... ... ал ... ... - ... бойынша халықаралық коммерциялық қатынастарда арбитраждық (аралық) сот
болып ... ... ... ... ... ... және ... келеді. Қазіргі кезде аралық соттармен дауларды
қарау бойынша сот тәжірибесіне талдау арбитраждық талқылаудың қажеттілігін
арттыратын бірқатар оң факторларды атап ... ... ... ... атап ... ... ... - ол тараптардың үстінен емес, тараптардың өз
еркінен туындайтын болғандықтан олардың мүдделеріне қызмет ... ... ... сот ... ... және өз ... орындауға міндеттенеді.
Аралық соттардың құрамына, әдетте, тек заңгер ... ғана ... ... және ... ... ... ... және ауылшаруашылығы
өндірісіндегі мамандар да кіре алады. Мұндай құрамдағы сот әртүрлі күрделі
мүліктік дауларды шешуге мүмкіндігі бар.
Сондай-ақ тараптар үшін ... ... ... ... де ... ... ... сот жүйесінде арбитраждық алым мөлшері мемлекеттік
бажға қарағанда төмендеу ... ... Осы және езге де ... ... ... сот ... даму бағыттарын қамтамасыз етуге
мүмкіндік береді. Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституциясы мен азаматтық іс
жүргізу кодексіндегі аралық сот ... ... ... ... талдау жүргізу, аралық сот өндірісінің ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл
мақсат азаматтық іс жүргізу заңнамасын және оның ... ... үшін осы ... ... ... ... ... отырып, барынша ұтымды және дұрыс бағыттағы шешім ұсыну, ... ... ... ... ... Жұмыстың мақсаты
азаматтық іс жүргізудегі аралық сот өндірісінің ... ... мен ... ... ... ... үлес қосуды, яғни аралық сот
талқылауының басты қолдану қағидаларын дұрыс анықтауды да көздейді.
Дипломдық ... ... алға ... мақсаттар айқындайды
және олардың қатары төмендегідей түрде анықталады:
- арбитраждық (аралық сот) сот талқылауы институтының негізгі үрдістері ... ... оның ... ... анықтау;
- аралық сот дамуының Қазақстандағы негізгі тенденцияларын анықтау;
- Қазақстан ... ... ... ... ... ... және
шағым келтірудің теориялық және тәжірибелік мәселелерін анықтау;
- аралық сот қызметін құқықтық реттеудің келелі мәселелерін ... ... шешу ... анықтау;
- аралық сот талқылауы кезінде басшылыққа алынатын ... ... ашып ... ... ... ... іс жүргізу құқығының Қазақстан
Республикасындағы сот жүйесі институтының ... - ... ... мәселелерін реттейтін құқықтық қатынастарды қамтиды.
Зерттеудің пәнін Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу Кодексінің
аралық соттар қызметін ... ... 25 бабы және 39-1 ... ... ... туралы заңның тиісті ережелері және осы ... ... мен ... ... ... ... қатар осы
тақырып көлеміндегі азаматтық іс жүргізу заңдардың негізінде құқық қорғау
қызметін жетілдірудің амалдары мен азаматтық іс ... ... ... ... тәжірибелік маңыздылығы жұмыс мазмұнында келтірілген
қорытындыларды, шешімдер мен ... ... ... ... ... ... мен үсыныстарды:
- заң шығару қызметінде - Қазақстан Республикасының қылмыстық заңын
жетілдіру жұмыстарында ... ... ... ... ... түсініктерін дайындауда;
- ғылыми жұмыстарда - аралық сот талқылауы мәселелері туралы азаматтық іс
жүргізу ... ... ... ... ... үшін ғылыми
тұжырымдаманы даярлауда;
- оқу процесінде - азаматтық іс ... ... пәні ... және ... ... ... оқу ... жүргізуде, сонымен қатар, оқулық және
әдістемелік кұралдарды дайындауда пайдалануға болады.
Дипломдық жұмыстың қүрылымы мен көлемі ... ... ... мазмұнына, мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес анықталады және
ол кіріспеден, 3 бөлімнен, 7 бөлімшеден, қорытындыдан және ... ... ... және 70 ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СОТ БИЛІГІНІҢ ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕРІ
1. Сот төрелігінің түсінігі, ... және ... ... ... ... да ... ... ұстап, дуалы сөз айтып, ақиқатты пір
тұтқан, сын сағатта да шындықтың бетіне шіркеу түсірмеген озық ойлы ... ... ... ауыр ... ... ол ... билер
болса, біздің заманымызда соттар яғни судьялар екенін ... ... ... ... сот ... тигізер әсері де, мәні ... ... ... ... ... ... сот жүйесі өз еліне тек
қажетті тірек болатыны анық. Қазақ халқы ... ... өз ... ұлттық ерекшеліктері, салт-дәстүрлерінің даралығымен енгендігі тарихтан
белгілі. Ескі дәуірлерден бері ділмар шешендер, билер дауларды әділ ... орын ... ... ... азаматтық-құқықтық дауларды аралық және арбитраждық
соттарда қарау дүниежүзі бойынша практикада кең қанат жайған. ... ... ... ... ... ... ... нақты өз бағасын тауып,
құлашын жаза алмай, ұлттық, заңгерлік, тарихи-теориялық қалыпқа түсе ... ... бар. ... ... ... ... бұзылуын қорғау
органдарының ішінде дүниежүзінде кең тарағаны аралық сот (арбитраждық ... ... ... қай ... да ... билік айтып, ақиқатты пір
тұтқан, істің бетін ашып, шындыққа ара түсе ... озық ойлы ... ... ... ауыр ... арқалаған байырғы дәуірде
қазақтың бетке ұстарлары билер болса, біздің заманымызда ... бірі ... ... ... ... ... билер болса, оның жалғасы ретінде
қазіргі кезде аралық сот ... ... ... ... сот ... ... қызметінің дамуына ықпалды болғандықтан ... ... ... ... ... ... Республикасының 2010
жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңге арналған Құқықтық ... ... ... Республикасы Президентінің 2009 жылғы 28 тамыздағы №858
Жарлығында аралық ... ... ... ... ... ... ... соттар жүйелі түрде дамитын болады», – делінген.
Аралық сотқа қазіргі кезде ерекше көңіл ... келе ... ... Олай ... ... ... билер беделінің күрт
артқанын байқаймыз. Арбитраждық соттың ... ... ... ... ... ... құқығы бар. Азамататтық-құқықтық келісімшартқа
байланысты тараптардың келісімі бойынша жеке және заңды тұлғалар ... ... ... ... ... сот ... заң ... бастап
қазіргі кезде кәсіпкерлер арасындағы келісімшартқа байланысты туындаған
дауларды баламалы түрде шешуге ... арта ... ... ... ... ... тұлғалар арасындағы дауларын шешуге жүгінушілер саны жылдан-
жылға көбеюде. Бірақ, ... ... ... сот ... ... нарықтық
қатынастарға, заман талабына сай өзгерістер мен толықтырулар енгізу
қажеттілігі туындап отыр.
Кәсіпкерлерге кез ... ... ... ... ... сатып алу,
тасымалдау әрекеттеріне қатысты келісімшарттардың туындайтын дауларды қысқа
мерзімде, ... аз ... ... ... аралық соттың маңызы өте зор.
Аралық сотты ... ... ... ... ... ... ... жолы деп түсіну қажет. Соттардың жүктемесін азайту
үшін де дауларды қарайтын арнайы ... ... ... деп ... ... соттардың шығарған шешімдерін мәжбүрлеп орындату кезінде атқару
өндірісінің ... сот ... ... ... ... ... келтірілсе, соттың мәртебесі заман талабына сай дами түсер ... ғана ... ... ... мемлекет ретінде қалыптасуы
мен дамуына және адам құқықтары мен бостандықтарын, заңды мүдделерін нақты,
іс жүзінде ... ... ... де ... ... сот ... қызметін
елеулі деңгейде көтеруге, даңқын арттыруға үлес қосады және болашақ ұрпақ
үшін пайдалы әсерін тигізетін болады.
Қазақ халқы үшін ... айту ерге де сын ... ... Қара қылды қақ
жарган төрелік айту ақылы асқан, тумысынан дарынды, әрі көсем, әрі ... ... ... жаны қас, сөзі ... ... ... ... гана
пешенесіне бүйырган. Би кесімі дау тугызбаган. Алакөз елді кетістірмеген,
бітістірген. Қазақ арасында кең тараган жер дауы, жесір дауы, ... ... ... ... ... ... жүгінуге келген бітіспес
карсылықтардың аузына қүм қүйып, ... үшін ... ... ... ... десеңізші. Екі жақтың да бабын тауып, ат қүйрыгын
кесіскелі түрган ... ... ... тос қагыстырып татуластыруды
кемеңгерлік демей, не дейсіз. Осы үшін де ... ... әділ ... кастер түтқан. Олардың шешімі мен кесімін, ақ дегенін алғыс, қара
дегенін каргыс таңбасындай қабылдаган [1].
Елді елеңдетіп, ... ... ... тарқату қиынга согатын
шиеленіскен дау-шарларды үтырлы сөзімен, бет қаратпас ... ... ... ... ... асқан төбе құзырына тапсырган. "Тура биде туган
жоқ, туөанды биде иман жоқ" деген накылды айтқан ... ар ... ... ... да ... ... ... аңсаган.
Өткен гасырларда қазақ елінің билер соты іс ... үш ... ... Олар ... ... ... ... билер соты және
төтенше билер съезі (соты) деп бөлінген екен. Жаза ... да ... ... ... ... ... ... ауыр-жеңілдігі,
сипаты қатаң ескерілген. Жазаны қүн төлеттіру ... өтеу ... қүн, ... ... қүн) билік, кесімнің заңдастырылған қағидасына немесе бплер
сотының кесімін (хан да, ... да) ... ... ... эманда
әділетті шешім шығарылған. Билердің мықтылығы да осында. Олар екінің бірі,
егіздің сыңары емес. Табиғи ... ... ел ... ... еткен
марғасқалар қиянат жасауды, қателік жіберуді кешірілмес күнэ санаған.
Халықтың имандай сеніміне ие ... ... ... оте ... ... өткен ғасырдағы билер сотының өнегесін тәптіштеп ... ... ... бар. бұл ең ... ... ... ... өткен тарихымызда қараша халық арыз-мүңын айтып, билерге
жүгінсе, ... ... істі ... ... ... ... мұқтаж.
Қазіргі билік тармақтары бойынша сот жүйесі ерекше мән-маңызға ие. ... ... ... ... халық көңілінен шыға
бастағанын аңғартады. Әсіресе, "Сот жүйесі мен ... ... ... заңның күшіне енуі, тәуелсіз және ... ... ... ... батыл қадамдардың жасалуы, экономикалық және
әкімшілік соттарының ... ... ... сот ... ... дэлелдей түскендей. Елбасы соттардың III ... ... ... экім не ... ... тек ... гана жүгіну
кажеттігін нақтылап айтқаиы тегін ... ... ... ... бізде де солай болуға тиіс.
Уақыт үрдісіне сай сот билігі күш алып келеді. Бұл бұлтартпас ақиқат.
Адам қүқы мен ... ... - сот ... ... ... ме, ... ... сөзі айтып, кесім шығарып нүкте қоятын, шағымданушының ... ... ... ... ... сот ... үғынатын кез жетті.
Өкінішке қарай, откен жылы сот тәуелсіздігін ауыздықтауға тырысқан
кейбір ... ... ... куөсі болдық. Мәселен,
консультативтік-кеңесші ... ... ... сот ... ... сот ... есеп ... сот торағаларын аттестациядан откізуі
керек деген ... ... ... Бұл сот тәуелсіздігіне ... ... ... козқарас екенін, тіпті Конституңияға қайшы
келетінін білікті заңгер ғалымдар, тәжірибелі сот төрағалары көз ... Шын ... ... тек ... және заңға бағынуға тиіс.
Сот торелігіне мейлінше еркіндік бермей ... ... ... ... ... замандағыдай "біреудің өзі жақсы, біреудің
көзі жаксы" деп отырса ... ... қала ма? Әділ ... ... ... ... де бастан өткерген. Коммунистік режим соттарды
колшоқпарға айналдырып жібергенін қалай ... ... да ... ... сот тәуелсіздігін нығайтуға, судья мәртебесін
өсіруге айырықша көңіл бөлетіні. ... ... ... сот ... ... ... айтсақ та жеткілікті.
Әрине, сот жүйесінің жауапкершілігі оте ... Адам ... ... айту, кесім шығару оңай емес. Күрмеуі қиын сұрақтардың
жауабын тауып, шынайы шындықтың түбіне жету үшін ... ... ... ... ... ... қабілет, мол тәжірибемен қатар заңнама
баптарын шемішкедей шағу ... ... ... ... ... тағы рас. ... ойнасаң қолың күйеді, адам тағдырымен ойнасаң ар-
ожданың күйеді. Ендеше, ақиқаттың сиқырлы кілтін тауып, үстараның жүзіндей
қылпып түрған шындық пен ... ... дэл ... ... ... ... тап ... көре білу судьялардың кәсіптік парызы болса керек
[3].
Бұл үшін әлдебіреулер ойлағандай сот жүйесіндегі реформалық үрдістерге
шектеу ... ... ... ... ... ақылға қонымды. Ең
бастысы сот органдары ешкімге бағынышты ... ... ... ... өз ... берілгендік пен сенімділік сот мерейін осіреді. Қысым
көрсетудің, ... ... түрі мен ... ... да ... тиіс. біз бұл сөзді сот жүйесіне іштарқандықтан немесе бүйрегіміз
бүрғандықтан айтып отырған жоқпыз. Тура биліктің түғыры биік ... ... ... жоғары түруын аңсайтындығымыздан
туындаған үстаным екенін жер жасырғымыз келмейді.
Сот реформасының елеулі нэтижелерге қол жеткізгені айдан анық. Қазір
калың ... ... ... ... ... ... ... тоздырмайды. Арыз-шағымын айтып, аудандық соттарга жүгінуге, бейіл.
Бұл сөз жоқ жақсы нышан. аудандық сот ... ... ... ... ... ... соттарда қылмыстық сот өндірісін алқа билердің
қатысуымен жүргізу жоніндегі ... ... ... ... ... одан әрі ... ... етері сөзсіз. Сот қорпусына койылар
талап, әлдеқайда жоғарылап, қоғамдық бақылауды күшейтіп, жүртшылықтың сот
үкіміне наным-сенімін арттыра ... ... ... катар, аудандық сот
саласына санкңия беру институтын енгізу де толгағы жеткен мәселеге ... ... да ... сот ... ... ... түтас
жүйеге айналғанын мойындау керек. Ескіліктің сарқыншақтары келмеске кетті.
Сот қарамағына іліксең сотталастың деген үғым мүлде ескі көзқарас. ... ... ... ... мен ақтау үкімі қатар жүргізіліп жатқаны
соның дәлелі. Адам қүқы мен ... баға ... ... ... оның
қырағы күзетшісі сот жүйесі. Бұл дау туғызбайтын аксиома.
Қазақстандағы соттар мен сот төрелігіне Республика ... ... ... ... ... ... орнын, оның белгіленуін,
калыптасу принңиптері мен ... ... ... арналған. Демек,
Казақстан Республикасының Конституциясы сот ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 2000
жылы 25 желтоқсандағы "Қазақстан Республикасының сот жүйесі ... ... ... ... заңында нактыланған.
Қазіргі заңымыз бойынша сот жүйесін шартты түрде үш ... ... ... ... және ... ... ... (қалалық сот,
ауданаралық сот));
2) орта ... және ... ... ... (Республика астанасының
қалалық соты, республикалық маңызы бар қалалардың қалалық соттары);
3) ... ... ... ... ... ... істері жөніндегі және басқа) соттар;
4) жоғары (Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты).
Жоғарыда көрсетілгендей заң ... ... ... сот
жүйесін Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты және ... ... және ... ... ... күрылатын
жергілікті соттар қүрайды. Қандай да болмасын атаумен арнаулы және төтенше
соттар құруға жол берілмейді.
Қазақстан Республикасының ... Соты мен ... ... ... Мемлекеттік елтаңбасы мен өзінің атауы
бейнеленген морі болады.
Қазақстан Республикасы сот ... ... ... осы ... ... іс жүргізу және өзге ... ... ... соттар мен судьялар үшін ортақ және бірыңғай
сот төрелігі принциптерімен;
2) сот билігін барлық ... үшін сот ісін ... ... ... ... арқылы жүзеге асырумен;
3) Қазақстан Республикасының барлық ... ... ... ... ... бірыңғай мәртебесін баянды етумен;
5) заңды күшіне енген сот актілерін ... ... ... ... ... ... соттарды тек қана Республикалық бюджет есебінен каржыландырумен
қамтамасыз етіледі.
Қазақстан Республикасындағы сот қүрылысы мен судьялар мәртебесі, ... сот ... іске ... ... ... ... Конституциялық заңмен және басқа да заң ... ... сот ... тұрақты судьялар, сондай-ақ хаңда
көзделген жағдайларда және тәртіппен ... сот ісін ... алқа ... ... ... ғана ... ... сот төрелігін тек сот қана жүзеге асырады.
Соттың ... ... ... ... ... көздейтін заң
актілерін шығаруға тыйым салады.
Ешқандай өзге органдар мен тұлғалардың ... ... ... ... ... ... құқығы жоқ.
Аудандық сот ісіне қарау тәртібімен қаралуға тиіс өтініштерді, арыздар
мен шағымдарды басқа ешқандай органның, ... ... өзге де ... ... бақылауға алуына болмайды.
Сот билігі Қазақстан Республикасының атынан жүзеге асырылады және
азаматтар мен үйымдардың ... ... мен ... ... ... Конституциясының, заңдарының өзге де нормативтік
құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының орындалуын ... ... ... ... ... үйымдардың, лауазымды және өзге ... ... ... және ... ... ... мен ... мүдделерге нұқсан келтіретін немесе
оларды шектейтін кез келген заңсыз шешімдері мен іс-қимылдарынан сот ... ... ... де оның ісін ... барлық талаптары мен әділеттілікті сақтай
отырып құзыретті, тәуелсіз және ... ... ... құқығынан айыруға
болмайды.
Сот билігі бірінші инстанция бойынша ... ... ... және ... ... өзге де сот ісін ... ... арқылы
жүзеге асырылады.
Судьялар сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және тек Конституция
мен заңға ғана ... ... ... мен тәуелсіздігіне нұқсан
келтіретін заңдарды немесе өзге де нормативтік ... ... жол ... торелігін іске асыруда сот қызметіне қандай да бір араласуға жол
берілмейді және заң ... ... әкеп ... ... ... ... есеп ... шешімдері мен судьялардың оз өкілеттіліктерін жүзеге ... ... ... ... ... мен ... ... жеке
және зінды тұлғалар орындауға міндетті. Сот ... мен ... ... ... ... жауапкершілікке әкеп согады.
Соттар ғимараттарына және сот отырысы залдарына ... ... туы ... және ... эеспубликасының
Мемлекеттің елтаңбасының бейнесі қойылады.
Судьялар сот төрелігін судья ... киіп ... ... оның ... ... Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.
Казақстан озінің егемендігін жариялаумен байланысты сот ... ... - ... ... ... ... оте ... үшыратты. Мұндай жағдайда Қазақстан Республикасында жаңа өмрдегі
сот жүйесін қалыптастырудың мықты ... ... ... яғни судьялар
толық көлемде нақты тәуелсіз және ... ... ... ... ... ... кез келген құқықтық мемлекетке байланысты.
Мемлекеттің қадамы сот органдарының қалыптасу мен реформалау ісі ... ... ... ... ... ... заңдық актілерге байланысты өзгерді. Мұндай ... ... ... сот ... ... ... Конституңия заңдарының
орындалуындағы міндеттерін орындауға және азаматтар мен мекемелердің заңды
мүдделері мен бостандықтарын қорғауды қалыптастыруға ... ... ... жеке дара ... ... ... бір тармағы ретінде
мемлекет пен қоғамның қоғамдық әрекеттерінде құқықтарды камтамасыз етеді
және құқықтық ... ... ... ... әлеуметтік тағайындалуы- азаматтардың және мекемелердің
кұқықтары, бостандықтары мен ... ... ... ... шарттардың нормативтік құқықтық актілер мен заңдардың Қазақстан
Республикасының Конституциясының орындалуын камтамасыз етуден құралады.
Осылармен бірге қазіргі таңда соттардың әрекеттері ... ... жылы ... Сот әділдігі - бұл әділеттілік тақырыбындағы
Казақстан Республикасының ... ... ... мемлекет басшысы
Назарбаевтың қатысуымен өткізілген негіздерде туындаған өзекті ... ... бұл ... ... ... ... ... сот шешімдерінң орындалмай қалуы негізгі әрі ерекше
мәселе,мемлекетте жалпыға ... ... ... ... ... ... ... орындау өкілеттілігі арнайы органдарға берілді.
Бірақ бүндай жауапкершілік судьяларға ... ... ... ... ... ... біліктілігін артыру мәселесі маңды
жетіспеушілікке алып келіп соқты. Бұл мәселені шешу екі ... жан- ... ... ... алу және ... ... ал казір мұндай мәселерді судьялардығ өздері шешеді. Судьялардың
тэртіптік істерінің мәселелерін қарау аз емес. Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... шыққан жағдайда
туындайды. Судьялардың ынтымақтастығының ... ... ... ... пен ... өте ... Олар ... сүйене отырып жүргізуге міндетті.
2. Аралық соттың мәні және қазақ әдет-ғұрып құқығындағы ... ... ... сот ... ... болу және ... ... -
казақ қоғамының жылнамасындағы ерекше беттер. ... сот ... мен ... ... ... ... үғыну үшін қазақ
лаласындағы қарапайым құқық тарихнамасын біліп қана ... ... ... ... ... ... мен салт-дәстүрлердің
тарихы мен оның дамуын терең игеру қажет.
Қазақ халқының ... сот ... ... ... кезеңіне терең тамыр жайған. Билерге тиесілі сот ... ... ... ... бар, ол басқару жүйесінде биліктің жетекші нысанына
айналды. Көшпелі үжымдарда басқару функциясы негізінен
үжымның ішінде де, ... мен ... ... да даулары мен
талаптарын талқылаудан ... ... ... ... және шешімдер шығаруды талқылауда, сондай-ақ осы шешімдерді
орындауға келтіру әдістері мен нысандарын айқындауда едәуір ... ... - ... тірі ... ... әрі заң шығарушысы. Билердің
кызметі тек сот төрелігін ... ғана ... олар ... ... ла ... белсене қатысты: біріктіруші, бағыт беруші және
жасампаз ретінде сөз ... ... ... ... тіпті, жоғары
шонжарлар- сүлтандар мен хандар да ... ... ... ... да түруы да аз емес. Демек, сол кездің өзінде ... аса ... ... ... ... [4].
Өзінің конеліғі мен ескілігіне қарамастан, казақ халқының дағдылы
құқығы феодал тап ... де, ... де ... ... ... ... жәбірлеу, сот талқылауы кезінде билерге қарсы соз айту, оларға
зақым келтіру және т.б. адат бойынша қатаң жазаланды. Дағдылы құқық ... ... ... жеке және ... ... де ... ... идеолоғия барлық ру мүшелері мүлделерінің біртүтастығын, билер
мен қатардағы көшпенділер арасындағы айырмашылықты қорсетті. Билер туралы
елес ... ... ... ... элі толығымен жоғалған жоқ. Мұның
барлығы билердің қоғамда аса берік орын ... ... ... ... соз ... жатады. Олар үшін билер жай ғана ірі феодал.
Осылайша билердің ерекшелігін белгілі бір феодал тобы деп қана баға береді
де, орындалуы оз ... осы топ ... баю козі ... ... ... ... деп козге ілмей, шек келтіреді.
Дауларды қазақ құқығыиың атақты білгірлерінің арасынан мүлделі :араптар
таңдап алған ... ... ... ... ... ... атағы жайылған көптеген билердің есімдері белгілі. Төле би
Әлібек үлы, Қазыбек би Келдібекүлы, Әйтеке би ... мен ... ... ... Жеті ... дағдылы құқық нормаларының жинағы жасалды. Бұл
қазак қоғамы мен жалпы қазақ мемлекеттілігінің қүрылысын сала ... ... ... ... ... ... сол ... көшбасшысы болған каңа
сот органдары күрыла ... ... оның ... ... ... ... негізделген би соттарымен қоса, XIX ғасырдың ортасынан
бастап Құран нормаларын ... ... ... соттары өмір сүрді.
Бұл Қазақстанды мекен еткен халықтардың ислам дінін қабылдауымен Жетісу мен
Оңтүстік Қазастанга өтіп, жаңа ... ... ... шариғаттың
бекітілуімен байланысты болды. Шариғат-бұл заң нормаларының, адамгершілік
қағидаттарының және езін-озі үстау ... ... ... ... ... мен ... ... іс-әрекеттері мен нақыл
сөздері туралы әнгімелер-хадистерде баяндалған қасиетті эңгімелер. ... ауыр ... ... ... ... ... ... болып
табылды. 1917 жылғы 19-22 сәуірлерде Орал облыстық ... ... ... ... яғни ... ... ... алатын қазылар сотын
құру туралы шешім кабылданды.
1917-жылдың 21-26 шілдесінде Орынбор қаласында алашордашылардың Букіл
Қырғыздық съезі Алаш партиясын құру ... ... ... Осы ... ... ... бойынша шешімінде былай делінген:
- қазіргі халық соттары өздерінің жағдайларын сақтап қалады және оүрынғы
негіздерде жұмыс істейді;
- ... діни ... ... дін ... ... ... жанынан қазақ бөлімі ашылып, қазақтардың істерін татар судьялар
мен мүфтилер бірігіп шешеді. Әр облыстан бір-бірден дін судьясы ... ... бес ... ... ... ... белгіленді.
Алаш партиясының 1917 жылдың 20-25 тамызында ... ... ... ... ... съезінің шешімімен былайша қаулы ... ... ... соты ... ... ... ... осы ұстанымын сол
кездің басқа да ойшылдары, сондай-ақ кеңес билігінің алғашқы кылдарында ... ... ... әрі насихаттаған судьялар қолдады. ... ... ... үшін ... ... ... ... сот тәжірибесіне сүйенді. Олардың пікірінше, Англияда сот ісін
көргізу әділ, өйткені оның үзақ уақыт ... ... заң ... ... айналған сияқты. Ал, дәстүрге айналғандар сот
тәжірибесінде де тұрақты негізге ие болады.
Кеңес ... ... ... мен ... ... ... ... адат пен шариғат нысандарын қолдануға тыйым салған жоқ. Үкімет
бұл ... ... ... ... көпшілік халықтың мәдениетінің деңгеиі мен
танымын, Қазақстан халықтарының тұрмыстық ерекшелігін ескерді.
Соттарда адат пен шариғаттың кейбір нормаларын қолдану ... ... ... нормаларына қарсы күрес жүргізген жоқ дегенді білдірмейді. Ұлттық
ерекшеліктерді ескеру Қазан төңкерісіне дейін үстемдік ... ... ... ... бекітілген патриархтық-феодалдық қатынастарда казақтардың
түрмыстық ерекшеліктерін қорғауға соттың ... ... ... соттары істерді карау кезінде адат пен шариғаттың нормаларын
жиі қолданған жоқ, ... тек ... ... ... аса көп емес
материалдық шығын келтірген жағдайларда ғана қолданды.
Билер мен қазы ... ... ... мн ... ... болған. Қазы не би соттың шешімімен келіспеген кез
келген тараптар жергілікті халық сотына жүгіне алатн болды.
Қарастырылып отырған кезеңде ... ... ... ... ... аралық соттар түрлері бойынша сот төрелігі функңиясын жүзеге асыратын
Ақсақалдар соты ... ... ... мен ... сотынан ешбір
айырмашылығы болған жоқ.
Билер, қазылар және ақсақалдар ... ... ... ... ... ... ... 30 жылдарға дейін өмір сүрді
[5].
Билер, қазылар және ... ... сот ... ... ... ... ... (Қазақ АКСР ӘХК-де Қазақ АКСР Әділет
халдық комиссариатында) бірнеше рет талқыланды. Нәтижесінде, 1920 ... ... ... ... ... ... ... тарату
туралы өкім шығарды, онда қазақ ауылындағы ақсақалдар соты туралы сөз
болды. Партиялық, ... ... ... ... ... билер және ақсақалдар соты республиканың көптеген аймақтарында өз
істерін ... ... ... ... ... ... ... 1922
жылы 7-сі, 1923 жылы-14-і, 1924 жылы 2-еуі және 1925 жылы-1-еуі тіркелген.
Қазақ қоғамындағы Сот билігі туралы мәселені зерделей келе ол ... ... ... ... ... ... ... сыр
шертеді. Қазақстанның Сот жүйесі дала демократиясынан тамыр ... ... биде ... жоқ, ... биде иман жоқ» ... ... бар.
Мүның мағынасы билік айтушы ешкімді де ... ... қара ... қақ
жарған әділ болуы керек деген мағынаға саяды.
Алғашқы кезде Сот билігін жүзеге ... ... орны ... ... саласының бір белгісі іспетті Сот билігі дүниеге келді. Билер Соты
деген үгым ... ... ... ... туындайды. Билер шешімінің
күндылығы сонда - ол дауларды екі ... да ... шыға ... ... ... ... ... сүйенген деген заңды сұрақ туады.
Біріншіден - шешімнің құндылығы осы билікті ... ... ... ... қасиеттілігінде, ақылдылығы, шешенділігі, өткірлігі,
батырлығы жатыр деп үғу қажет ... - би ... қара ... қақ жарған әділділігінде басты құпия
жатқаны сөзсіз.
Үшіншіден - би тәжірибесі мол, сол дәуірдегі қоғамдық ... ... ... ... ... ... билерден үйренген, осы ережелерді
кейінгі дауларды шешетін кезде орынды қолдана білген адам.
Төртіншіден - адамның бойында туа біткен ... ... ... болуы
қажет.
Бесіншіден - жазба әдебиеті болмаса да халқымызға тән үлы қасиеттердің
бірі ауыз әдебиетінің озық ... ... ... ... ... ... жүртты таң қалдырады, араға талай ғасыр салып бүгінгі
күнге келіп отыр.
Өз заманында 38 жыл хандық ... әз ... исі ... ... «Ит ... ... төгілген» заманда елдің ... ... ... ... дэуірді неге аңсамасын ақсақалдар, неге
күрсінбесін кезінде көзден бұл-бұл ... ... ... ... ... ... бекітіп демократия игілігіне жаратқан кезеңі халық
зердесінде элі күнге ... ... ... ... ... Бұл кезең
тоқшылық, бейбіт сипатымен ғана ерекшелінбейді. Оның ... ... - ... барынша лтанат қүрғандығында, шешендік өнердің барынша шырқау
биігіне ... ... ... өзі ... ... сыйлау, оларға мойынұсыну болса, әрі жалпы халықтық мәселелерді
жариялылық түрғысынан көпшіліктің талқысы мен ... ... ... ... онда Әз ... ... ... демократия өз келпіне келіп,
еркін ойлылықты, жариялылықтық ... ... ... ... деп
білеміз. Сондықтан да Әйтеке, Толе, Қазыбек сынды атақты билердің тарих
сахнасына шығуы тарихи ... ... да ... ... Тәуке мемлекеттіліктің эр түшпағын өзіне тартқылап қырық пышақ
болған сүлтандарға емес, «қара жерге халық ие, қара ... хан ие» ... ... ... ... ... билері мен атақты батырларына арка
сүйеді. Осы кезеңде «Хан кеңесі», «Билер ... ... ... ресми
институт ретінде аса маңызда мемлекеттік мәселелерді талқылап шешуге
-араласты. ... ... ... ... ... ... айшықты көрініс тапты. «Күлтөбеде күнде кеңес» дэстүрі ... ... Сол ... ... ... тауында бүгінде үш
биге арналған асқақ мемориал орнатылған.
Қазақ билерінің құзырлық болмысы жария ... ... ... билігі
арқылы айқын көрінеді. Билер соты, негізінен алғанда, үш ... ... ... - жеке ... ... ауыл ... ... қолуы. Екінші
сатысы - жүгініс. Бұл билікке 1-2 би, екіден сегізге дейін ... ... ... яки ең ... ... - ... ... Оның құрамы
6-дан 24- биге дейін болады. Билер кеңесі руаралық, тайпаралық, тіпті
үлысаралық үлкен, ... ... ... ... байланысты шақарылып
отырған. Даудың сонлшағына береке бітім табуына қарай ... ... ... бір болігі) және билік (кесілген құнның оннан бір бөлігі)
жауапкер жақтан алынып отырған.
Қазақ билері үлкен дауларда ... өз ... ... ... атынан
түсіп, жақтаушы (адвокат) немесе айыптаушы (прокурор) ... ... ... ... ... да, ... ... де жүргізіле береді,
демек, қазақ биі тергеуші ... де ... ... ... айтысында төбе
би сайланады [7]. Соңғы ... ... ... сол төбе ... ... ... соты шын ... ашық сот, жария халық соты.
Билер үкімінің сыншысы да ... да, ... де - ... да сол халық. Халық келісімі (конвенция) билер ... ... ... ... ... екі жақ береке бітім тапса,
халық та риза. Кепілдік айыпталушының да, дау ... де ... ... ... ... ... бұл ... заманымызға дейін
кетпеді.
Береке бітімнің ішара белгісі ретінде екі жақтың арасына ала жіп керу
рәсімі ... ... ... Ол ... шығу төркіні сонау қадым
замандардан басталатын сыңайлы. Хан деңгейіне бас үра ... ала ... ... рэсімі олардың пиғыл-ниеттерінің ақ-қарасын ажырату
мақсатында қолданылса керек. Ол жіптің ... өту дос ... ... ... ... тең ... мен ... билерге де сондай
артықшылық берілген. Ала жіп астынан тізерлеп, немесе жер ... ... тік өту де ... ... ... ... болғанға үқсайды.
Дауларды шешерде ала жіптің екі үшын дауласушы екі жаққа үстатып койып,
кәрі ... ... шарт ... ... Бұл - екі ... да «даудан
лрылдым, тазардым, ақ-қарасы анықталып, әділ ... ... ... ... ... ... ... аттамадым» деген мәтел сөз
осы рәсімнен келіп шыққан.
Кішігірім істер ... ... ... тексермекке би ант ішкізу
рәсімін қолдануы мүмкін. Мұндай жағдайда ... де өз ... ... ант ... ... ... ... іске ант бергендерді көк соғады»,
«ант үрады» деген түсінік мықтап қалыптасқандықтан бұл рәсімге кім болса да
ойлана-ойлана баратын болған. Оның ... ... адам ант ішу ... тек өз мойнына ғана емес, бүкіл ... ... ... ... ... ... «Арам іске ант ішсе» деген заң күші
бар мәтел содан қалған. Ант ... «жан ... ... айырмашылығы мында:
егер де ант ішуге іске қатысты адамдардың барлығы дерлік қүқылы болса, «жан
беруші» бейтарап кісілер ... онда да оған ... ... ... ... тағы бір түғырлық үстынының міндетін атқаратын нәрсе-
заң ережелері. Қазақтың құқықтық санасы алғашқыда ... ... ... ... ... ... өте ... құқықтың негізге
сүйенген заңдық жүйелерге сай дамыды. Алайда, «Жеті жарғының» торкіні де
сонау қарым замандардан бастау алатындығы рас. ... ... ... ... заңдық күші бар ережелердің төркіндестігі еш күдік
туғызбайды. Ал, Қасым ханның «қасқа жолы», «Есім ханның ескі ... ... ... ... ... ... өзі артық.
Билер соты - қазақтың жарғы құқығының белгісі. Қазақстан тарихындағы
-құқыктық тәртіптің «Алтын ғасырында» ... ... ... ... ... бар дала ... ... меңгерген және мінсіз жеке енегелік
қасиеттері бар билер бастаған сот қүрады. Олар ғана ақсақалдар ... ... ... ... өтуі тиіс еді және өтті де.
Билер соты көшпелі қазақ қоғамының да және әділ ... да ... «Би - ... тірі шежіресі, заңгері, әрі заң шығарушусы» - бұл
анықтама Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... тапсырмалар жөніндегі Ресей чиновнигі И. Козловтың 1882 ... ... ... мен ... ... арнайы
зерттеу негізінде жарияланған еңбегінен алынды.
Билер мен ру ақсақалдарының «Хан өздігінен олім ... ... ... ... ... ... ... талабы, сірә, көпшілік айтатындай
Майқы бидің (XIII ғ.) ... ... ... ... ... ... Қалай десең де мұндай қағида Қасым ханның ... ... ... күшіне енген. Қазақ хандығының ... тағы бір ... бірі ... ... ... да, ... саяси істерде де сот
тетіндегі билер рөлінің күшеуі болды. Олар әкімшілік басқару жүйесінен
соттық ... ... ... бөлініп шыққандықтан, әділдікке
үйренгендіктен олар көшпелі үжымдар ішінде үлкен беделге ие ... ... ... биде ... жоқ, ... биде ... жоқ» деген кағиданың екінші
бөлігі кейін «туғанды биде иман жоқ» деп өзгертілген болатын.
Билердің және ... ... ... және көшпелі қауымдығы рөлін
арттыру. Қасым хан саясатының негізгі бір бөлігі болды және ... ... ... ... ... ... ... Рас осы Қасым ханның
кезінде «Қара қылды қақ ... ... қазы - ... ... ... ... ... Аңыз бойынша Қасым ханның өзі «Ел билігін екі ауыз сөзбен
шешкен» екен. Бұл үлгі ... ... ... ... қүнын екі ауыз
сөзбен шешкен». Билерге, билер сотына деген халықтың оң болмысы «Би болсын,
би түсетін үй болсын» деген ... да ... ... ... ... рөлі мен орны қысқа да ... ... ... «Биі ... елі ... ... елін жауға
бермейді, би елін дауға бермейді».
Қазақтардың халық ауыз ... ... ... үлы ... «би және ... ... бір мағыналы, синонимдер
емес [6]. Коп жағдайда шешнді би деп таныған, ал егер ... ... ... ... ... ... ... «шешендік өнер» тек создік байлық ғана
емес, дэлелдемелік және мазмүндық күшке де ие ... ол ... ... ... ... «Сөз ... ... жоқ». XVIII ғасырдағы атақты
билердің бірі ... би ... ... ... эйілі шешен» деген қанатты сөз
бекітілген. Атақты зерттеушілердің бірі Б. ... ... ... ... ... ... ... Жиренше шешеннің (ХV-ХVІ ғ.)
заманынан бері бөлініп айтылып келеді. Ол: «Би мен ... ... ... революцияға дейін қатар қолданылып, кейде бірін бірі ... ... ... - дейді.
Қазақ құқығындағы шешендік сөз қисынын таба білу дәлелдеу ... ... ... Орта ... қазақтарда сөз қүдіреті, тіпті
жаңа заманға дейін аса ... ... Бұл ¥лы ... келесідей
қағидалардан көрініс тапты: «Ердің қүнын екі ауыз сөзбен бітірер би», «Өнер
алды - қызыл тіл», «Тіл жүйрік ... ... шын ... ... ... бірі ... ... жазганымен, Қазақстанның өткен
тарихтағы соттық билік туралы келесідей жазған еді: ... ... ... ... ... ... ... судьяларына қарағанда
әділдік, қадір-қасиет, ар-ождан қағидаларына ... ... «би созі көне ... сөзі ол ... ... - хан
сүлтандар кезінде ол маңызды, лауазымдық атақты білдірді. Ол әр ... ... әр ... ... ... эр ... аталды - «бек», «бегі»,
«би». Бірақ барлық жерде бұл үғым ... ... ... мағынаны білдірді
және бұл атақты жоғарғы билеушінің ... ... ... ... идеологтер иеленеді.
Қазақтың «би» созі түріктің «билік» элементі бар жалпы атауынан шыққан.
Зл терминологиялық ... ... ... ... Ал ... үғым ... ... синонимдерден озғешеленеді. Қазақтың ¥лы даласында «би» үғымы өзгеше
болды яғни ол ... ... ... ... ... қатысты айтылды.
Билер қызметі әділ сотпен тығыз байланысты ... ... ... Тарихи далалық жағдайда соттық ... екі ... ... -
дауларда қарастыру және құқық түзушілік. Қазақ билері жерлер мен рулардың
әкімшіліктерін болек, тек қана әділ ... мен ... ... ... Бұл ... ... алыс-жақын түркі тілді елдердегі бек-билерден
айырмашылығы. Бидің құқықтық қызметі жеңіл болған жоқ. Би ... ... ... ¥лы далада қолданылатын құқық жүйесін де жетік меңгеруі тиіс
еді. Ал бұл оңай емес еді.
Россия бодандығында жрген уақыттыда қазак қоғамының сот ... ... ... ... Орыс заңымен үйлестірілген сот жұмысын түсіндіру жайы
- заң шығарушының қазақтың құқықтық ... ... құн ... Ол бағынысты қалпын ғасырлар бойы қалыптасқан құқықтың құрылысын
өзгертуден үзілді иесілді бас тартты. Қырғыз (қазақ) халық сотына маңында
қылмыстық заң ... ... ... ие ... ол бұларды
орыстың реформаға дейінгі сотына бағындырады. Кеңселік тәртіп, қырғыздар
(қазақтар) үйреніп қалған ашық және жария ... ... - орыс ... ... ... ... болмашы әсер етеді. Кейін ... ... ... заң ... ... кеңесін құрды.
Бұрынғы уақытта қазақтардың, қырғыздардың рулық құрылысында ... ие ... енді осы ... ... билерді сайлау - билер
рубасшылары да болғандықтан осы лауазымға ... көзі ... ... себеп
болды [8]. Сол себепті, құқықтық әдет-ғұрыптар тез үмытылады. Бір күйеге
көшірілмеген, қариялардың есінде қалған осы әдет-ғұрыптармен қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптарын жетік
білуіне мән беріле бермейді. Шағымның саны мен оны шешу көлеміне қарай ақша
түсіретін билер дауды ... өз ... үшін ... ... ... ... емес, осы соманың осуіне мүмкіндік беретін ліағым беруінің арызы
сомасынан ... ... ... билердің жалақы алмағаны белгілі, оларға
шағым сомасының 10 пайызы берілетін. Бірақ, осы 10 ... үлес ... ... ... кейбір жағдайларда Телгіленеді. ... тіл ... және ... ... «хандық» делінетін пайыздық үлес
ханға тиісті болады. Қазіргі уақытта билер «ережеге» сүйеніп, билік айтуға
ақша козі ... ... ... ... ... ... бұрын билер осы алышға мұндай дәрежеде ... ... емес еді. ... ... эдет-ғүрпына сәйкес, билер ру басшылары
ретінде ру ... ... ... ... алады. Қазақтар осы орайда
халкы үшін, халқын басқару үшін туған халқына қызмет етуі тиіс ... ... ... ... ... ... құру және даму ... айрықша маңызды. Осы соттарды
ұйымдастыру мен оның қызметінің көптеген ережелері Қазақстан ... ... ... ... ... рет ... талкыланған Қазақстан
Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі ... ... ... заңын жасау кезінде зерделеніп, барынша
қолданылды. Осы заң жобасын әзірлеу кезінде Судьялар ғана ... ... Бас ... ... Министрлігінің жауапты
қызметкерлері, ғалымдар және заңгерлер қауымы ... ... ... ... СОТТАРДЫҢ ҚЫЗМЕТІ
1. Аралық соттар институтының даму тарихы
Аралық сот институты өзінің ... түп ... «жәй ... ... сот әділдігінің нысаны болып табылады, себебі адам табиғатына жақын
даулы істерді әділетті шешу үшін ... ... ... ... ... ... жүйелерінде жарияланған табиғи құқық ... ... сот ... ... ... ... көптеген ежелгі
жазбаларында, Рим құқығының нормаларында, «Еркін ... ... ... құқықтарда және көптеген басқа да ежелгі және орта
ғасырлық құқық дерек ... ... Бұл ... сот институтының
өркениетті сот жүйесінің туындауына, дамуына және көтерілуіне орасан зор
әсер еткендігін білдіреді. Тарих ... ... және ... ... соттың қолында болғандығын біледі, мысалы, Гуго Гроций (1583 –
1645жж. голландиялық заңгер және ... ... ... ... ... ... ... 460 – 400 жж.) сілтеме жасап,
лакедемонян және ... ... ... одақ ... ... мемлекетпен дауласатын болса, онда даулар делдал болып саналатын
мемлекеттің ... ... деп ... ... ... қатар
Гуго Гроций «соғысты болдырмау мақсатында ... ... шешу ... ... сайлау – бұл әділдік пен бейбітшілікті жақтаушылардың
өтетін қасиетті жол. Осылайша, ... ұлы ... мен ... ... ... деп жазды.
Аралық соттың шешімі негізделген тәуелсіздік пен әділдік қағидаттары
дауларды шешу барысында жоғары объективтілікке қол ... ... ... ... бойы ... сот ... ... қатар
дауларды шешудің заңды тәсілі болып саналған. Араб елдері сот ... ... ... ... емес ... ... негізіне бағынған.
Қытайда және Жапонияда келісушілік ... ... ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Аралық сот шешімі
аясында дауларды шешуде азаматтардың ... ... ... ... ... 1791 жылы сауда, шаруашылық және өзге экономикалық дауларды
шешудің тиімді құралы ретінде аралық сотты дамытудың жаңа кезеңін ... ... ... сот ... әдет-ғұрыптардың және іскерлік
айналыс этикасының қалыптасуына белсенді ықпал ете ... дами ... ... XXI ... ... ... ... 90 %-ға дейін
экономикалық және халықаралық құқықтық даулар аралық сот ... ... ... ... ... сот ... даму ... даму көрсеткіші ретінде қаралады және аралық сот өндірісінің заңды
қол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы әлемдегі қарқынды дамып келе
жатқан елдердің бірі болып табылады, бұл ... ... ... ... ... ... ... белсенді интеграциясымен негізделеді
және сөзсіз, біздің елдің гүлденуіне маңызды үлес қосқан аралық ... ... ... және ... өркениетті қарым-қатынастары болып
табылады.
Қазақстан Республикасындағы аралық сот қызметінің Конституциялық негізі
ҚР Конституциясының 13-бабының ... ... ... ... ... ... ... құқығы бар және өзiнiң ... ... ... ... қоса ... ... ... келмейтiн
барлық тәсiлдермен қорғауға хақылы». Бұл қағидатты ҚР АК ... ... ... ... ... қорғау аспектісінде аралық (төрелік)
сотты жалпы құзырлы сотқа теңейді. Аралық және төрелік ... ... ... ... туралы» және «Халықаралық коммерциялық төрелілік туралы»
заңдар реттейді. Қазақстан Республикасы аймақтықты қоса алғанда, ... ... ... ... ... және келісімдерді
біріктірді және бекітті. Бүгінгі күні олар ... ... ... элементтері болып табылады.
Аралық сот өндірісі айқын артықшылықтардың толық кешеніне ие, ... ... ... және объективтілік. Тәуелсіздік аралық сот өндірісінің
ережелері сотқа сенімділікті арттыратын ... ... ... ... ... ала ... дауласқан тараптарға олардың
дауларын қарайтын ... ... ... ... ... Істі қарау жеделдігі. Дәстүрлі мемлекеттік сот өндірісі шешімдер
бойынша ... ... ... сот ... ... ... соттың шешімі соңғы шешім ... ... егер ... өзге ... және тәртіп көрсетілмесе, ол сол сәтте күшіне
енеді.
• Кәсіптілік және ... ... ... ... ... жоғары, құзыреттілігі және бейтараптығы, себебі бұл қасиеттерге
лайықты болмау ... ... ... ... шешу құралы ретінде талап
етілмеуіне алып келуі мүмкін. Әділдіктің аралық сотқа жүктелуіне ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету қажеттілігімен
және даулардың объективті және әділетті шешілуіне мүдделі ... ... ... негізделген.
• Процестің үнемділігі. Аралық сот алымының мемлекеттік бажға мөлшерлес
және барлық инстанциялармен бір ... ... ... аралық сотта дауларды
қарау жалпы құзырлы сотпен салыстырғанда «арзан» болады;
... ... сот орны сот ... ... ... ... ... етуге қойылатын барлық талаптарды қанағаттандыруы
тиіс, себебі қолайлы жағдай тараптарға және қатысушыларға ... ... және ... ынтасымен қарауға мүмкіндік беруі өте маңызды.
• Прогрессивті кадрлық бақылау – аралық соттардың ... және ... ... ... ... ... мәртебесі артықшылықтарды, яғни
қызметінің айналасында айғай-шу тудырмайды;
• Аралық сот шешімінің орындалуына ... ... ... ... ие, олар ... ... ... үшін ғана емес, сонымен
қатар мемлекеттік органдар үшін де міндетті ... ... Олай ... ... ... ... ... заңнамасына сәйкес
аралық соттың шешімі іс ... ... ... ... ... ... мәмілелі шешу мүмкіндігі. Аралық сот ... ... және сот ... ... ... қол жеткізудің жоғары
деңгейін болжайды;
• Аралық сот ... ... ... соттар және аралық ... ... ... ... істі ... ... ... келіп түскен
материалдарды қарау барысында ... ... ... тараптардың
коммерциялық, банктік, нотариалдық және өзге де ... ... ... ... етуге құқықсыз.
Жақын арада аралық соттар біздің еліміздің құқық жүйесіндегі қарапайым
элементі ... деп ... ... бұл - ... ... ... және қалыптасқан бизнес этикасы.
Соттың шығарған шешімі тек сол сот шешім қабылдаған ... ғана ... күші ... Шет ... соттардың шешімдері қандай да
бір мемлекеттің іс жүргізу заңдарына сәйкес шет елдік сот шешімдерін ... ... жол ... ... ғана ... күші ... мемлекеттердің сот шешімдерін тану мен мойындауға ... ... эр ... мемлекеттерде түратын тұлғалардың арасында
туындайтын сот ... ... ... ... болуына алып келетін
экспорттық-импорттық сауданың дамуымен байланысты. Егер, ... ... ... ... ... ... ... фирмасынан келісімді
орындамау нэтижесінде шығындарды өндіріп алу құқығы берілсе, онда ағылшын
фирмасы үшін ... бұл ... ... танылатындығы және ол бойынша
жауапкердің Франңиядағы мүлкінен ондіріп алу ... ... ... ... сот ... тану - бұл өз мемлекетінің соты ... ... мен ... ... ... ... ... А.
Франңиядағы Б.-ға талап арыз қойып Франңуз соты талапты қанағаттандырмайды.
Кейіннен А. Б.-ның Англияда болуын пайдаланып сол құқықтық ... ... ... ... Б. алдында осы іс бойынша шығарылған шешім
бойынша қарсылық білдіре ... ма? ... ... ... ... ... шешімін мойындағандығын білдірер еді.
Шет мемлекеттің сотының шешімін мәжбүрлі түрде орындау тек ... ... ... мемлекеттің қүзіретті билік органдарының тиімті
қаулысы негізінде жүзеге асырылады. ... ... ... ... жауапкердің мүлкінен өндіріп алуға болды ма? Шет мемлекеттің
сотының шешімін мәжбүрлі түрде орындау мен оны шешу ... ... іс ... ... ... шешіледі.
Шет мемлекеттің сотының шешімін тану оны мәжбүрлі түрде орындаудың
алғышарты болып ... ... ... түрде орындау үшін көбінесе
шешімді танудан басқа қосымша талаптар қойылады.
Шет мемлекеттердің соттарының шешімдерін тану мен ... ... ... ... ... яғни шет мемлекеттікі болып табылатын ... ... ... тану мен ... ... Француз жүйесі,
Германия жүйесі, 1933 жылғы акті бойынша шет ... ... ... ... ... ... беру құрлықтық Еуропа
елдерінің басым көпшілігінде, кейбір ... ... ... ... т.б. ... құқықтарында қарастырылған.
Ағылшын-американдық жалпы құқық жүйесінде шет мемлекеттердің соттарының
шешімдері жаңа қорытынды сот ... ... ... ... ... ... онда шет ... соттарының шешімдері кімнің
пайдасына шешілгендігінің прөзумпциясын қүрайды.
Презумпция жоғарыда айтылған қарсылықтар негізінде ... ... ... шет ... соттарының шешімдері дэлелдеу ауыртпалығын
бөлуді ... яғни prima facie evidence ... ... ... істі мәні ... ... жол ... немесе
экзекватура беретін сот тарапынан тек шектеулі бақылауды ... ... ... үсынады. Кейбір құқықтық тәртіптерде орындауға
рүқсат беретін сот шет мемлекеттің соттарының шешімдерін ... ... ... ... мәні ... ... ... толық тексерсе
(Мысалы, 1967 жылғы Бельгияның азаматтық іс жүргізу ... ... ... ... ... ... іс ... заңдары, 1933 жылғы ағылшын Актісі, япония ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексі). Кейбір елдердің
заңдары бойынша экзекватура тек екі ... ... ... (германия
азаматтық заңдары, япония азаматтық кодексі, 1933 жылғы ... ... ... ал ... бойынша бұл талапты сақтау міндетті емес (италия
азаматтық ... 797 ... 1967 ... аргентина азаматтық кодексі және
т.б.). Заңдардың басым ... ... ... ... талаптар
қатарына шешімнің осы елдің бүқаралық тәртібіне қайшы келмеуін және де
борышқордың тиісінше сот талқылауы ... ... ... ... Егер ... ... ... экзекватура тек шешімді орындау үшін берілсе
(германия және швейңария кодекстері, ... ... ... франңуз
азаматтық кодексі мен ... іс ... ... ... ... ... тану үшін де арнайы қаулы талап етіледі
(италия азаматтық іс жүргізу кодекстерінің 796-805 баптары). Франция, ГФР,
Англия мен АҚШ сот ... тану мен ... ... құқықтарына жек
тоқталып кетейік.
Француз азаматтық кодексінің 2123 бабына және ... ... ... ... 546 ... ... Франция аумағында шет
мемлекеттердің соттарының шешімдерін мәжбүрлі түрде орындау үшін ... ... ... ... ... ғана ... күшке ие болады
(экзекватура). Экзекватура шет мемлекеттердің соттарының шығарған шешімінің
заңды күшке ие болуымен қамтамасыз етеді. Бұл ... ... ... ... соттың шешімімен бірдей заңды ... ие ... ... ... ... ... тэртіпте орындалады. Экзекватура
сот шешім шығарған ... ... тыс ... сот ... әрекет
ету аясын үлғайтады.
Францияда экзекватураны француз құқығы бойынша жеке құқық (азаматтық
және сауда) істері ... ... ... ... ... ... сот трибуналы береді. Ол әкімшілік істер бойынша (сондай-ақ салық
істері бойынша), сол сияқты шет ... ... ... ... ... ... ... екі жақтылық қагидасы, яғни шет мемлекетте
француз сотының шешімінің мәжбүрлі түрде орындалғандығын ... ... ... Шет ... заңы бойынша осы шешімнің мәжбүрлі түрде
орындалатындығы талап етіледі, бірақ осы шешімнің осы ... ... ... ... ... ... ... бойы қалыптасып
француз Кассациялық сотының 1964 жылғы 7 қаңтардағы шешімімен аяқталған сот
тәжірибесі ... ... ... ... мүмкін (тиісті
тексерулерден кейін) жағдайлардың жиынтығын ... шет ... ... ... ... қабылдануы тиіс, сот шешім кабылдаған
мемлекеттің азаматтық іс жүргізу заңдарының ережелері сот үшін міндетті
ережелері ... ... ... ... ... беру кезінде француз
соты осы ... ... ... қүқында колданылатын азаматтық
құқықтық заңдардың ережелері ... көз ... ... ... ... мәжбүрлі түрде жүзеге асыру француз бұқаралық тәртібін
бүзбай ... ... ... ... тиіс және істе ... да бір ... өту болмау керек.
XIX ғ. басынан бастап қазіргі ... ... ... ... ... экзекватура бере отырып шет мемлекеттің сотының шешімін
мәні бойынша тексеруге жол беріп келді. Трибунал шешімнің мәні ... ... ... ... дұрыс түсіндірілмеген, дәлелдемелер
дұрыс бағаланбаған және т.б.) экзекватура беруден бас ... ... ... ... соттың шешімінен шет мемлекеттің шешімін бұлай
тексеруге жол берілмейтіндігін көруге ... ... ... ... ... беру кезінде жоғарыда аталған
талаптарға байланысты шет мемлекеттің ... ... ... істі мәні ... ... ... мүмкіндік береді [10].
Практикада шет мемлекеттердің азаматтық хал ... ... бүзу ... ... ... деп тану туралы, асырап алуға
байланысты шет мемлекеттердің сот ... ... ... тану ... ... ... Дегенмен, бұл жерде де жоғарыда аталғандай
осындай шет мемлекеттің шешімдеріне сілтеме ... ... ... ... ... дау туындаған жағдайда бақылануы мүмкін [9].
Ақыр соңында шет ... ... ... ... ... жіберілуі мүмкін. Француз әдебиеттерінде экзекватураның
көптеген шарттары мүдделі тұлғалар үшін шет ... ... ... қарастырудың жиынтығын білдіретін ағылшын тәртібімен
салыстырғанда аз ауыртпалық түсіреді.
Германия азаматтық сот ісін ... ... 328 ... сәйкес
(мүліктік істерге қатысты) «Шет ... ... ... ... шет елдік сот тиесілі мемлекеттің соты германия заңы
бойынша өкілетті емес болса; 2) егер ... іс ... ... ... ... не ... немесе құқықтық көмек көрсету арқылы германия заң
мекемелімен берілмесе; 3) шет ... ... ... ... ... ... ... нормалар қолданылса және бұл
германия ... ... зиян ... болса; 4) егер шешімді тану
германия ... ... мен ... ... ... 5) егер ... ... етілмесе».
Шешімді мәжбүрлі түрде орындау үшін борышқор аумағында түратын немесе
мүлік орналасқан округтегі амтсгерихттің немесе ландгерихттің экзекватурасы
керек. Экзекватура ... ... ... яғни шешімді қабылдау
кезінде тиісті іс ... ... ... ... ... ... беріледі. Дегенмен, бұл шешімнің танылуы талап
етіледі. Сондай-ақ шет мемлекеттің сотының сол сот үшін ... ... ... ... енуі ... ... ілімі бойынша белгілі бір ақша мөлшерін төлеуге
міндеттейтін шет ... ... ... ... ... ... күші болады және тиісті талап қою үшін негіз болады (action ... ... де шет ... ... шешімі res judicata тудырмайды,
яғни мүдделі тараптың ... ... ... ... ... екінші рет
каралуына кедергі келтірмейді.
Сот прецеденттері негізінде қалыптасқан тэртіпті сақтай отырып ... ... ... (Foreign ... (reciprocal Enforcement) Act)
мүнымен катар ағылшын сотының ... үшін екі ... ... шет ... соттарының шығарған шешімдерін тіркеудің айрықша
тәртібін енгізді. Екі жақтылықтың болуы Министрлер Кенесінің бүйрығымен
анықталуы тиіс (Ordere in ... ... ... ... ... шешілген іс жүргізудің тарабы
алты жыл ішінде шешімді егер ол шет ... ... ... ... және ... бір ақша ... төлеуге байланысты
болса Жоғарғы сотта тіркеле алады. Бірақ, салық төлеуге және қандай да бір
айыппүл ... ... ... тіркелмейді. Бұл шешімнің тиісті шет
мемлекеттің заңы ... ... ... ... кажет, бірақ бұл
шешімді аппеляцияға беруге кедргі бола алмайды.
1933 жылғы Акт тіркеуден бас тарту жағдайларын да қарастырады [11].
Шет ... соты ... ... ... ... ... ... туралы өтініштен келесі жағдайларда бас тартылуы мүмкін: а)
шешім 1933 жылғы Акті қолданылатын істерге жатпаса; б) шет ... ... ... өз ... ... ... в) борышқор- жауапкер
істі бірінші инстанциялы сотта қарау кезінде ... ... ... ... қорғалу мүмкіндігінен айрылса; г) шешім алдау арқылы алынса; ... ... ... бүқаралық тәртібіне қайшы келсе; е) ... ... ... ... ... ... тіркейтін сот тіркеуден бас тартуы мүмкін, егер, туындап
отырған дау ... ... ... ... ... ағылшын сотының
шешімі қабылданған және заңды күшіне енген болса.
Шет мемлекеттің сотының юрисдикциясы іn personam не іn rem ... ... сөз ... отырғандығына байланысты. In регsonam талаптарына
байланысты шет ... ... ... ... осы соттың
юрисдикциясына ерікті түрде бағынса ... сот ісі ... ... ... ... ... немесе іске қатысушы жауапкер қорпорация тиісті
мемлекетте өз ... ... ... осындай-ақ 1933 жылғы Актіде
көрсетілген озге де жағдайларда бар деп ... In personam ... ... ... ... ... туралы, компанияны жоюға,
ауру адамдар мен кәмелетке толмағандарға қатысты істер жатпайды.
In rem ... ... шет ... сотының юрисдикциясы сот
өндірісі басталған ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда бар деп есептеледі.
Тіркеудің құқықтық салдарларына: тіркелген сот істері бойынша ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін алады.
Қазіргі уақытта қандай да бір мемлекетті шет мемлекеттердің соттарының
шешімдерін тану мен ... ... ... ... ... ... жоқ. Осыған байланысты эрбір мемлекет, оның ... ... да ... қалай және қандай жағдайда ... сот ... ... ... өз ... шешеді.
Біздің заңымызда шет мемлекеттердің соттарының шешімдерін тану ... жігі ... ... ... ... іс жүргізу
кодексінің 425 бабында «шет мемлекеттер мен арбитраждық соттардың шешімдері
Қазақстан Республикасында өзара екі жақтылық ... ... ... ... ... көрсетілсе танылып, орындалады делінген». Заңның бұл
нормасы бұл жағдайдағы шет мемлекеттер мен арбитраждық соттың ... ... ... болып есептелетінін және оны мәжбүрлі түрде орындаудың
алғышарты болып табылатынын көрсетеді. Адамзат ... қиын ... ... ... және әділеттікке жетудің үш жолын білеміз:
«Алланың соты», мемлекеттің соты, өзін өзі ... және ... ... туралы дауларды шешудің баламалы, демократиялық әдісін дамыту -
бұл азаматтар мен үйымдардың бұп және ... ... елде ... ... құру үшін ... алғышарт [12].
Азаматтық дауларды шешудің баламалы, демократиялық ... ... ... ... ... ... мен ... құқықтық қатынастардың
субъектілері арасындағы қайшылықтарды реттеудің өркениетті нысаны болып
табылатын аралық сот өндірісі табылады.
Аралық ... ... ... ... ... алады. Аралық соттар
туралы Гомер өзінің «Иллиада» поэмасында жазып кеткен ... ... ... ... ... дейін қолданыста болған болатын.
Аралық соттардың даму тарихын зерттеушілер шартты түрде төрт кезеңге
бөліп қарастырады.
Бірінші кезең өзінің ... ... ... алып ... ... ... соңына дейін созылады. Аралық сот ... ... ... ... ... Рим ... жүгінген болатын.
Екінші кезең орта ғасырлар мен абсолютизм кензеңін қамтиды. Бұл кезеңде
аралық соттың ... ... ... ... байланысты сирек жүгінген
болатын.
Үшінші кезең аралық соттың кең дамуына алып ... ... мен ... ... ... кезеңімен байланысты.
Төртінші кезеңнің басталуы Гаага бейбіт конференңняларының өткізілуі
(1899 және 1907 ж.ж.) мен ... ... ... ... ... Бұл ... қазіргі кезеңге дейін жалғасуда.
Қазақ даласында өзінің табиғаты бойынша аралық соттың бір түрі ... ... мен ... соты ... ... дүние жүзі бойынша аралық соттардың саны өте көп. Олардың
түрлерінің көпігіне қарамастан негізгі мәні бірдей: құқық туралы дауласушы
екі ... ... ... істі ... дауды шешіп беруді өтінеді. Осыдан
аралық сот немесе үшінші тараптың соты деген ұғым қалыптасады.
Қазақстан Республикасының ... ... елде ... ... ... ... ... деген қажеттілік туындады. Жаңа кезеңнің
талабына сәйкес олардың қызметін жүзеге ... ... ... ... туындайды. Осындай объективті қажеттілікке
қарамастан Қазақстанда аралық сотты құру және оны ... ... ... ... жылы 4 ... Министрлер Кабинетінің қаулысымен ... шешу үшін ... ... ... ... ... ... көптеген кемшіліктеріне қарамастан онда аралық соттарды құру
мүмкіндігі ... ... ... ... түрде орындау
мемлекеттік соттарға жүктелді.
Өкінішке орай, Қазақстан Республикасының азаматтық іс ... ... ... ... ... және 1992 ... 17
каңтардағы «Қазақстан Республикасындағы шаруашылық дауларды ... шешу ... ... ... Республикасының заңының күшін
жоюына байланысты аралық соттардың шешімдерін мәжбүрлі түрде ... ... ... ... ... ... қазақстандық құқықтық ілімі ... ... ... іс ... ... ... ... АІЖК-нің 27-30 баптары, шет мемлекеттердің
соттары мен арбитраждық соттардың шешімдерін тану мен ... ... ... ... ... 2003 жылғы 11 шілдедегі «сот шешімдері туралы»
нормативтік ... 2004 ... 28 ... «Аралық соттар» мен
«Халықаралық коммерциялық арбитраж туралы» ... және 2005 ... ... ... ... ... Сотының «Соттардың кейбір
заң нормаларын қолдануы мен аралық ... ... ... ... туралы» нормативтік қаулысына және ... ... ... ... ... ... ... аралық соттардыц қызметін қосымша реттейтін қандай да бір
басқа да нормативтік актілер жоқтың ... ... ... ... ... ... Республикасы ратификациялаған
шарттарда Қазақстан Республикасының заңдарында ... ... ... ... халықаралық шарттардың нормаларының
қолданылатындығын білдіреді.
Шет мемлекеттердің соттарының шешімдерін өзара орындау көптеген ... және екі ... ... ... ... ... ... жатқызуга болады:
• ТМД мемлекеттерінің 1998 жылгы 6 ... ... мүше ... ... экономикалық және шаруашылық соттардың шешімдерін
өзара орындау тәртібі туралы» келісімі (ҚР 1999 жылы 30 ... ... ... - Қырғызстан, Тәжікстан, Армения,
Беларус, Ресей, ... ... ... ... ... 2002 ... 7 қазандағы Кишинев қаласында жасалған азаматтық, отбасы,
қылмыстық істер ... ... ... көрсету мен құқықтық қатынастар
туралы конвенңия (ҚР 2004 жылы 10 ... ... 1993 ... 22 ... ... ... ... істер бойынша
құқықтық көмек көрсету мен ... ... ... ... ... ... (ҚР 1993 жылы 31 наурызда ратификаңиялаған);
• 1961 жылы 5 қазанда Гаага қаласында ... шет ... ... күжаттарды
заңдастыру талаптарын жоятын конвенңия;
• Шет елдік арбитраждық шешімдерді тану мен орындауды ... ... ... ... 10 ... ... конвенңиясы (ҚР 1995 жылы 4 казанда
қосылған);
• әртүрлі мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... ... баждың мөлшері мен орындау тәртібі
туралы Келісім (2002 ... 2 ... ҚР ... 1961 ... ... сауда арбитражы туралы Еуропа конвенңиясы (ҚР 1995 жылы
4 қазанда қосылған).
2. Аралық сот шаруашылық дауларды қарау құралы ретінде
Қазақстан ... ... ... ... ... ... қаражаттың есебін таба алмаудың, оның ішінде
төлемдердің мүлдем төленбеуі ... ... ... ... дәл осы ... ... жолдары, қандай әдістермен тұлғалардың
шарттық міндеттемелерін орындатуын, қалай тиімді және тез ... ... ... ... ... ... ... іздеу эрбір
субъектінің жеке мәселесі болып отырғаны қүпия емес. Мұндай жағдайлардан
шығудың, субъектілердің өз ... ... мен ... ... ... ... ... белсенді қолданылатын құқық қорғау
нысандарының бірі ретінде сот арқылы қорғануды көп ... ... ... ... қатынастарды қалыптастыруға байланысты бағытталған жаңа
нормативтік құқықтық актілердің қабылдануымен қатар қоғамымызда «жаңбырдан
кейін пайда ... ... ... әртүрлі бағыттағы және қызмет
түрлерін жүзеге асыратын заңды тұлғалар пайда бола бастады. Көп жағдайларда
олардың әкімшілік ... ... ... және ... ... ... қызметкерлері жоқтың қасы. Сондықтан да
қазіргі кездегі ... ... ... ... ... дауды
шешудің оркениетті әдістері, яғни соттың бар екені жөніндегі ойлары жай
елес сияқты.
Өкінішке ... ... ... ... жалпы сот жүйесі көп
жағдайда экономикалық дауларды шешуде қажеттіліктерді қанағаттандыра
бермейді. Мұны ... ... ... ... ... ... ... техникалық қамтамасыз етілуінің томенділігі,
төмен қызметтік төлемдер, ... баж ... ... ... ... томенділігі, сонымен қатар істердің үзақ қаралуы мен сот
шешімдерін орындаудың тиімсіздігі де бар [13].
Мұндай келеңсіз жағдайлардан ... бір жолы ... ... ... ... нарықтық қатынастардың дамуымен шаруашылық
дауларды шешу үшін аралық сот ... ... ... ... ... енгізу қажеттілігі туындап отыр.
Аралық сот - қоғам тарихындағы ең ежелгі, ... ... ... ... сот ... ... ... табылады. Аралық сот
талқылауы жөнінде Гомер өзінің «Илиада» атты еңбегінде ... ... ... сот ... ... ... қүрылымы болған деп
негізді түрде ой тастайды. Қазіргі таңда әлемде көптеген ... ... ... ... ... ... қарамастан олардың бәрінің
тоғысатын бір-ақ жері: құқық туралы даудың тараптары араларындағы ... ... беру ... ... тұлғаға жүгінеді. Осы жерден ... ... ... ... яғни ... ... ... Аралық судьяларды
таңдаған кезде оған жүгінетін тұлғалар оның ... ... ... келісім береді.
Аралық сот талқылауы ежелгі уақыттан бері белгілі және ... жаңа ... ... де ... ... сот ... процедурасы
жекелеген мемлекеттердің көптеген нормаларымен бекітілген. Мәселен, Ресей
Империясының азаматтық сот өндірісі Уставының 33 баптан түратын 2 ... осы ... ... ... ... аралық сотқа беру туралы
азаматтардың құқықтары 1917 жылғы №1 ... ... ... де
қарастырылған.
Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасының азаматтық заңдарына сәйкес
азаматтық құқықтарды ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін:
«Азаматтық құқықтарды қорғауды сот, төрелік сот немесе аралық сот ... (ҚР АК 9 ... 1 ... ... ... ... бірі ... қүрылған «Ш8» Заң орталығы Аралық сотын айтуға
болады. Бұл ... сот 1994 ... ... ... болатын. Оның
құрамына ғалым-цивилист, заңгер-тәжірибешілерден түратын он бес маман
кіреді. Сот оның ... ... және ... ... ... негізі болып тек тараптардың өзара келісімі мен еріктері
болады, сол себепті де сотқа жүгіну үшін тараптар дауды ... ... ... өздерінің және соттың толық атауы көрсетілген дербес ... ... ... ... қажет болмайды, егер шартта не
контрактіде келееідей арбитраждық ескертпе болатын болса: «Осы шарт бойынша
кез-келген ... дау ... ... ... және соттың регламентіне сэйкес
аралық сотта қаралады». Мұндай сипаттағы ескертпе тараптарды әрекет етуші
заңға сэйкес тиісті жалпы ... ... ... ... ... ... жүзінде осы ереже кейде тараптарда күмән туғызады.
Келсідей сұрақтың туындауы заңды: дау туындаған сәтте ... ... сот оз ... тоқтатса онда бұл мәселе ... ... ... айта кететін жайт, тараптар басқа тұрақты қызмет ететін аралық
сотқа дауды беру туралы жаңа ... ... ... ... ... оның
құрамын дербес сайлай алады. Сонымен қатар, заңды тұлғаның таратылуы
автоматты түрде заң ... ... бұл ... ... сотқа жүгіне отырып тараптар, әдетте, тізімдік ... ... бұл ... ... де жауапкер де арбитрларға
қарсылық білдіру және ... ... ... ... ... ... ие.
Арбитрлар құрамын қалыптастыру процедурасы, дауды қарау ... ... ... ... ... ... ... Әрбір арбитр олардың
бейтараптылығы мен ... ... ... ... жоқтығы
туралы декларацияға қол қояды.
Аралық сот талқылауына келісім бере ... ... ... ... ... ... ... міндеттенеді және сот органдарына кез-
келген нысандағы апелляңиялық шағым келтіру құқығынан бас ... ... Бұл ... ... ... ... сатысында тараптар сотпен
ескертіледі.
Дауды аралық сотқа беру туралы тараптар ... ... ... ... сот ... ... бастама білдірген тарап өзіні талап арызын
жібереді. Талап арызда:
- аралық ... ... ... ... ... мекен-жайы және
есептік реквизиттері;
- егер талап бағалануға жататын болса, талаптың қүны;
- өзінің талабын ... ... ... ... ... арыз ... отырған мән-жайлар, және де оларды дәйектейтін
дәлелдемелер; талагі арыз негізделіп отырылған заң актілері;
- ... қоса ... ... ... тізімі.
Әдетте, талап арызға келесідей қүжаттар қосымша тіркеледі:
- дауды шешуді аралық сотқа беру туралы тараптардың арасындағы ... ... арыз ... отырылған қүжаттардың түпнүсқасы;
- талап арыз көшірмесін жауапкерге, ал қажет болған жағдайда - өзге де
аралық сот ... ... ... ... ... арыздың аралық сотпен қабылданған күні болып аралық сот талқылауы
басталған күн болып саналады. ... ... ... ... ... сот
тараптарды іс бойынша өндірістің қозғалғаны, оны қарау күні, ... ... ... ... ... ... дауды қарау аралық сот үй- жайында
өтеді. ... ... ... отырысы және тыңдаулары міндетті ... және ... ... ... ... Егер тараптар
өздерінің қатысуынсыз дауды қарау туралы келісімге келсе ол туралы жазбаша
дәлелдемені сотқа ұсынуы қажет.
Аралық сот талқылауы тәжірибесінде ... ... күні ... ... жауапкердің келмей қалуы орын алады. Мұндай жагдайларда
тараптардың келмеу себебі белгісіз болғандықтан, ... ... ... үшін және ... ... жағдайлардың алдын алу мақсатында істі
қарау кейінге қалдырылады. Істі қарауды қайта тағайындау туралы тараптар
аралық сотпен ресми ... ... ... не ... ... ... тараптардың құқықтары жеткілікті түрде кең болып келеді,
мәселен, іс қүжаттарымен танысу, дәлелдемелер ұсыну, ... ... сот ... ... ... қою, аралық сотқа ауызша және
жазбаша түрде ... ... ... ... ... бойынша оз
тұжырымдамаларын білдіру, ұсыныстарға және тұжырымдамаларға қарсылықтар
білдіру.
Аралық ... ... ... ... ... себеп болған мән-
жайларды анықтау, және тараптармен ұсынылған дәлелдемелер негізінде істің
шешілуіне мүмкіндік туғызу. Аралық сот ... ең ... ... ... келісімге келуі болып саналады [14].
Шаруашылық дауды сот шешімінсіз аяқтау тек қана ... ... ... ... ... өзіне жүктелген
міндеттемелерін орындауының кепілі болады.
Мәселен, ... үйі үшін ... ... ... ... бір ... мен
Бангкок қаласынан Алматы қаласына тасымалдауды жүзеге асыратын авиакомпания
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі жойылғандығы анықталды және тиісті құжаттармен (қабылдау-
өткізу актісі, кедендік декларация) дәлелденді. Талап кұнына жойылған тауар
бағасы, ... ... ҚҚС, ... ... шығындар және делдал
фирманың моральдық зияны кірді.
Сот талқылауы барысында тараптар бейбіт келісімге келген, оның ... ... ... талап құнынан кедендік тарифті, моральдық зиянды
және ҚҚС сомасын алып тастаған. Өтелуге жойылған ... ... ... ... ... Бұл талап қүнын 40 пайызға төмендеткен.
Жауапкер өз кезегінде бейбит келісімге келе ... ... ... ... мерзім ішінде өтеуге міндеттенеді. Аралық сот іс бойынша ... ... өз ... ... ... ... және АІЖК 216, 217
баптарында бекітілген бейбіт келісімге келуге байланысты оның ... ... ... сот талқылауының жауапты сәті болып шешім қабылдау танылады.
Арбитрлар өз шешімдерін оң ойларымен және ... ... ... ... да аралық сот талқылауының негізгі қаидасы болып
ар ождан ... ... ... ... ... Бұл ... ... кезінде
істің нақты мән-жайлары ескерілмей не материалдық және процессуалдық құқық
нормалары басшылыққа ... ... ... ... ... әрдайым әрекет етуші заңдарға сай ... және ... ... ... ал ар ... мен әділеттілік сезімі қабылданатын
шешімнің дұрыстығына бақылау жасайды.
Аралық сот талқылауының құқықтық табиғатын анықтау үшін ... бірі оның ... ... мен ... қарым-қатынасының
сипаты болып табылады. Аралық сот талқылауына да ... іс ... ... қатыса алады. Мүнда тек кейбір субъектілердің қатарына
заң жүзінде шектеулер қойылған: дәрменсіз деп (банкрот) ... заңи мәні ... ... ... істер бойынша өтініш беруші мен мүдделі
тұлғалар, мемлекеттік және қоғамдық мүдделерді ... ... ... ... бар ... мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару
органдары дэне өзге де ... ... сот ... бұл қатысушылардың
болмауы түсінікті де, себебі не бұл істер аралық ... ... ... ... не ... келісім жоқтығынан.
Аралық сот талқылауының қатысушылары ретінде аралық соттар, тараптар
және үшінші тұлғалар, ... куә, ... ... ... ... бола алады [15].
Бірақ та, аралық сот талқылауы қатысушыларының қүрамы мемлекеттік сот
проңесінің қатысушылар қүрамымен үқсас ... ... ... ... ... және бұл ... өзара байланысы сипатының
бірдейлілігін білдірмейді.
Аралық сот талқылауы субъектілерінің өзара қарым-қатынасын келесідей
түрлерге бөлуге болады: тараптардың өзара ... ... және ... ... сот ... қатысушыларының өзара байланысы, іске қатысушылар
мен сот арасындағы ... ... Бұл ... ... сот ... мен аралық сот арасындағы қатынастарды ... ... сот ... ... ... ... ... мұнда
реттеу базасы ретінде тараптардың келісімі түсетіндігінде. Яғни аралық сот
талқылауы тек бірнеше жекелеген тұлғалардың ... ... ... әуел ... ... шарттық қарым-қатынаспен
байланысты болады, ал аралық соттардың өкілеттілігі тек қана ... ... ... ... ... осы ... ... Соңғы жағдай аралық соттардың жағдайын ... ... ... мүмкіндік береді. Егер ... ... ... анықталып және оның проңеске қатысушылармен қарым
қатынасы осы заңға сүйенетін болса, ал ... сот үшін заң ... ... оны ... сот ... ... алып және аралық сотқа
өкілеттілік беру жолымен шешуге мүмкіндік бере отырып жалпыға бірдей ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік соттың
өкілеттілігіне қарағанда өзгеше сипатта болады. Бірақ, даудың ведомствалық
бағыныстылығын өзгерте ... ... ... ... барлық
өкілеттіліктерін аралық сотқа береді деп ... ... ... ... ... аралық сотқа өкілеттілік бере отырып тараптар
мемлекеттік ... ... ... ... сипаттағы өкілеттілікті
аралық сотқа бере алмайды.
Осыған байланысты, егер біз ... сот пен ... сот ... ... арасындағы қарым қатынас жөнінде әңгімелейтін болсақ,
онда оны ... ... ... тэн ... және ... ... ... сипаттай алмаймыз. Бірақ та, бұл көзқарасқа кері тұжырымдар да
кездеседі. Мәселен, С.А. ... ойы ... ... сот пен тараптардың
арасындағы қарым-қатынас мемлекеттік соттағымен ұқсас ... ... ... және ... ... ... ... сипатталады деп көрсетеді [16].
Сонымен қатар, мұндай қатынастың белгісі жоқ екендігімен қоймай,
керісінше, мұндай ... озге түрі бар ... ... ... бар ... атап ... ... Аралық сот тараптар үшін міндетті
болып табылатын тапсырмалар бере алмайды, азаматтық проңесте ... үшін ... ... ... ... Дэл осы жағдай да
проңеске қатысушы өзге ... - куә, ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайларда аралық соттың өкілеттілігі оны
дауды қарап шешуге берген тараптардың өкілеттілігінен туындайды және осыған
байланысты соттың күштеу ... жоқ. ... ... ... ... соттың өкілеггілігіне қарағанда қысқаша сипатқа ие
болады деп айтауға болмайды. Себебі, аралық сот өкілеттілігінің құқықтық
табиғаты ... Сол ... ... ... ... емес деген тұжырым
өздігінен жасалады. Бірақ бұл тұжырым соттың тараптарға ... ... ... бір ... әкеп ... ... шындығында, аралық
соттың өкілеттілігін анықтай алады, бірақ заңның императивті иормалары
шегінде ... ... сот ... ... ... ... ... негізгі ала
отырып және өзіне берілген өкілеттілік шегінде өз еркі бойынша әрекетр ете
алады. Осы өкілеттілік шегінде сот істі ... ... үшін ... болып
табылатын шешім шығарады. Яғни, тараптар қаралатын даудың шеңберін және ... ... ... ... бірақ белгіленген тэртіп шегінде сот тараптар
арасындағы қарым қатынасты өзгертетін және тараптар үшін ... ... ... ... ... ... сот пен оның қатысушылары
арасындағы қатынасты билік және ... ... ... ... ... бұл ... ... негізінде де қүрылмайды.
Аралық сот талқылауына қатысушы тұлғалар мен сот ... ... ... құқықтық табиғатын зерттеу кезінде мынандай сұрақ туындайды:
аралық сот тараптарға қызмет көрсетеді ма және оның ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсетін тараптардың еркі ... ... ... ... ... ... Яғни құқықтық реттеу пэні бойынша мұндай қатынастар азаматтық-
құқықтық болып табылмайды. Аралық соттың дауды шешуге ... ... ... ... бір түрі ... ... ... қызмет
көрсету шарты, тапсырма шарты) ретінде қарастырып талдап көрелік.
Аралық сотқа жүгінген кезде тараптар араларындағы дауды шешу ... ... ... заң және сот ... ... басшылыққа
алады. Олардың ешқайсысы да ҚР АК ақылы қызмет ... ... ... берілген құқықтарды иелене алмайды. Ақылы қызмет көрсету шарты
бойынша тапсырыешы ... ... ... ... ... туралы алдын
ала біледі, себебі ол мұны шарттың пэнінде өзі анықтайды. Ал аралық соттағы
талапкер соттың шешімі қандай болатынын білмейді. Талап арыз ... ... ... ... қарау емес, өзінің талабын қанағаттандыру. Бірақ
соттың міндеті талапкердің талап арызын қанағаттандыру емес, заңды шешім
шығару болып табылады. ... ... ... мен ... ... жиі кездеспесе де азаматтық құқыққа белгілі. Осыған ұқсас міндет,
мәселен, ... не ... ... ... Бірақ бұлардың міндеті -
дауды мәні бойынша шешіп тараптардың қатынастарын саралау ... ... ... ... Дэл осы ... ... ... қызметі критериилері бойынша
сырттай үқсас өзге қызметтерден ... яғни егер ... сот ... онда оны ... ... не ... ... өзгертуге жол берілмейді.
Бұл жөнінде жоғарыда келтірілген шартқа айту ... ... ... шартымен салыстыратын болсақ, бұл жерде де аралық сот
талқылауының үқсастығы туралы сөз ... ... ... ... ... іс
әрекеті тек нәтиже алуға ғана емес, сондай-ақ оны алу процесін реттеуге
бағытталған, және де мүнда ... ... ... ... Ал мердігерлік шартына келсек, мүнда аралық сот ... ... жоқ. Сот өз ... ... ... ... алдында есеп беруге
міндетті емес, және ең бастысы - ол тапсырма ... ... ... ... ... емес, тіпті бұл жерде ... мен ... ... ... ... ... ... соттардың қызметін
азаматтық құқықтық мәмілелердің белгілі ... ... ... сот ... ... ... ... өзара байланысты, бірақ оларды ... ... ... ... ... ... сот азаматтық құқықтың
субъектісі емес, дауды шешетін орган ... ... ... ретінде саралауға болмайды.
Жоғарыда айтылғандай аралық соттың қызметі жеке субъектілердің еркінен
туындайды, яғни соттың әрекеті тараптардың ... ерік ... ... сондықтан да бұл жерде мемлекеттік соттағы проңессуалдық
қатынастарға қарағанда аралық сот пен тараптардың арасындағы ... ... ... бар деп ... ... Ендігі туындайтын сұрақ:
аралық соттардың қызметін қызмет көрсету ретінде қарастыруға болады ма,
бірақ азаматтық құқықтық ... ... ... ... сот ... ... байланысты қызметі мәні бойынша мемлекетпен арнайы органдар
арқылы жүзеге асырылатын ... бір ... ... Сот ... ... үшін ақы ... ресей ғалымы А.В. Цихоңкидің ойы бойынша
мемлекеттік баж қарастырылады. Ол мұндай қызмет түрі ... тэн ... және ... құқықтық қызмет көрсетуден әлде ... ... ... ... СОТТА ІСТІ ҚАРАУ ТӘРТІБІ ЖӘНЕ АРАЛЫҚ СОТТЫҢ ШЕШІМІ
1. ... ... істі ... ... ... және ерекшеліктері
Аралық сот деп өзара келісім негізінде (ескертпе) ... ... ... ... ... ... ... түсінеміз.
Реттеу пэні мен мақсатына байланысты аралық соттардың қызметі Қазақстан
Республикасының аумағында сот әділдігін ... ... ... ... үқсас. Бұл екі жағдайда да бұзылған азаматтық
құқықтарды қорғау туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Аралық сот - квазисоттық орган
[18].
Аралық сот – бұл тараптар ... ... және ... ... ... сайлайтын сот.
Қазіргі кезде коммерциялық төрелік көпшілік жағдайларда шарттық және
өзге азаматтық-құқықтық қатынастардан туындайтын дауларды, келіспеушіліктер
мен қарама-қайшылықтарды шешудің ... ... бірі ... ... ... көпшілігі негізінен аралық (төрелік) соттарда
қаралады.
1993 жылдан бері дауларды қарап келе жатқан «IUS» ... ... ... дауларды шешу саласында елеулі тәжірибе жинаған жалпыға
танымал төрелік орталық ... ... «IUS» ... аралық соты жеке-
дара тұрақты әрекет ететін аралық (төрелік) соттар болып табылатын ресейлік
және қазақстандық төрелік ... ... ... ... ... ... Ресейлік төрелік институт Санкт-Петербургте
құрылған. «IUS» Халықаралық аралық соты өзінің ... ... ... ... ... және оның ... ортақ басқару органы Кеңес
болып табылады.
«IUS» Халықаралық аралық соты Чех ... ... ... (Прага қ.), Латвия Республикасының СӨП жанындағы (Рига
қ.), Қырғызстан Республикасының СӨП жанындағы ( ... қ.) ... ... қ. ... палатасының (SCC) төрелік институтымен ... да ... ... ... әріптестік жөнінде бірнеше келісім-шарттар
жасасты; сонымен бірге, Лондон халықаралық аралық сотымен (LCIA) және
Халықаралық ... ... ... ... ... сотымен (Париж
қаласы) және басқалармен де тікелей байланыстар орнатты.
«IUS» Халықаралық аралық ... ... ... ... ... және ... қалаларында; Ресей Федерациясында: Санкт-
Петербург және Мәскеу қалаларында орналасқан.
Аралық  ... ... үшін ... ... ... ... ... шартты бұзу не
жарамсыздығы салдарынан  туындаған дауларды Регламентте белгіленген  мекен-
жай бойынша аралық сотқа жүгінуі туралы  арнайы көрсетілуі қажет.
ҚР  ... заңы ... ... бойынша  келесі арбитраж органдарында
қаралуы мүмкін:
• ИКСИД конвенциясы негізінде  құрылған инвестициялық дауларды
шешудегі халықаралық орталық;
• егер мемлекет-инвестор ... ... ... ... ... ... ... органы;
• Халықаралық сауда құқығы бойынша БҰҰ Комиссиясының Арбитраж
регламенті негізінде бекітілетін арбитраж органы;
... ... ... ... ... ... атап ... «аралық сот» түсінігі қымбат естілгенімен, шын
мәнінде ол бір тұрғыдан қарағанда жалпы ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Сондай-ақ, аралық соттардағы ... ... ... іс ... ... ... болып
табылады. Яғни сот шешімдерін орындау болып табылады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... секілді еліміздің құқықтық жүйесінің қарапайым элементі болады
деген сеніммен қарау керек. 
Қазақстан Республикасындағы аралық соттар тұрақты негізде өз ... ... ... бір істі шешу үшін ... ... ... ... негізде өз қызметін атқаратын аралық соттар мемлекеттік
органдардан басқа Қазақстан Республикасының ... ... ... тұлғалармен, олардың бірлестіктерімен (ассоциациялар, ... ... ... ... регламенті, осы аралық соттың қызметін жүзеге
асыратын аралық судъялардың тізімі болуы тиіс. Оны осы аралық сотты қүрған
заңды ... ... бір ... ... ... ... істі ... үшін
қүрылатын аралық соттарды дауласушы тараптар өздері қүрады және ол дауды
шешкенге дейін немесе дауды ... ... беру ... шешім қабылдағанға
дейін қызмет атқарады.
Нақты бір дауды шешу үшін қүрылған аралық соттарды ұйымдастыру мен
олардың ... ... ... келісімімен анықталады.
Қазақстан Республикасында аралық соттар мемлекеттік органдардың ... ... ... болып тараптардан тәуелсіз, істің қалай ... емес ... ... бар, 25 ... толған, жеткілікті тәжірибесі бар
және аралық судъя міндетін атқаруға келісімін берген жеке тұлға таңдалуы
(тағайындалуы) мүмкін.
Істі жалғыз қарастыратын ... ... ... заң білімі мен заң
мамандығы бойынша кем дегенде екі жыл ... ... ... тиіс.
Істі алқалы түрде қарастырған жағдайда аралық соттың төрағасының жоғары
заң білімі болуы тиіс.
Аралық судъялардың саны тақ болуы керек.
Аралық судъя бола алмайтын ... ... ... заңдарында бекітілген тәртіппен сайланған
немесе тағайындалған өкілетті соттың судъялары;
2. сотпен заңда бекітілген тәртіппен әрекет ... жоқ ... ... ... ... алынбаған немесе жойылмаған соттылығы бар не қылмыс жасады деп айып
тағылған ... ... ... соттың шешімін шағымдану туралы өтінішіті немесе өндіріп
алушының ... ... ... ... ... орындату туралы атқару
қағазын беру туралы өтінішті қарастыру көзінде ... ... ... ... қүрамы заңмен қойылатын талаптарға сай келетіндігін тексеруге
міндетті. Заңға сәйкес келмеген жағдайда аралық ... ... жою ... ... ... ... ... орындау туралы атқару қағазын
беруден бас ... ... ... ... арасында жасалған аралық сотқа беру туралы келісім
болған ... ... ... ... ... ... сотқа беру туралы келісімді тараптар туындаған ... ... ... ... ... мүмкін дауларға қатысты жасауы
мүмкін. Бір тараптың формулярлармен немесе ... да бір ... ... ... және ... ... ... шартқа толығымен
қосылуы арқылы (қоылу шарты) қабылдануы мүмкін шарт бойынша дауды шешу
туралы аралық сотқа беру ... ... егер ... келісім талап қоюға
негіз пайда болғаннан кейін жасалса ... ... ... [19].
Мемлекеттік соотың қарауындағы іске қатысты аралық сотқа беру туралы
келісімді осы сотта іс бойынша шешім ... ... ... болады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 25 бабына ... ... ... ... бойынша заң актілерімен тыйым салынбаған жағдайда және
азаматтық іс ... ... 170 ... 4 ... және ... ... аралық соттың қарауына берілуі мүмкін.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 170 бабының 4 ... ... істі сот ... ... ... ... істі шешу үшін
аралық сотқа жүгіну құқығы мен мұндай шешімнің нәтижесі туралы түсіндіруді
міндеттесе, ... іс ... ... 192 бабы ... ... ... ... бергісі келетіндіктерін анықтауды міндеттейді.
Сонымен Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу заңдарының
нормалары ... істі сот ... ... ... іс бойынша
шешім қабылдау үшін кеңесу бөлмесіне кеткенге дейінгі кезеңде өз мүдделерін
қорғаудың баламалы нысандарын ... ... ... ... ... іс ... ... 26 бабына сәйкес біреулері
соттың ал басқалары соттан тыс органдардың қарауына ... ... ... ... ... ... соттық қарау басымдығы
белгіленіп барлық талаптар сотта қарастырылады.
Сондай-ақ нақты даудың соттық ... ... ... туса немесе
әрекет етіп түрған заң актілері бір біріне қайшы келген жағдайда сотпен
қарастырылады.
Соттарға Қазақстан ... ... ... ... ... 13
бабының 4 бөлімінде келтірілген аралық соттардағы істерді қарастыруды
тоқтату негіздері мен істі өкілетті ... беру ... ... ... ... ... ... аралық сотты құру козінде эрбір тарап бір судъядан
таңдап, таңдалған екі судъя өз көзегінде ... ... ... ... бір ... ... ... өтініш алған сәттен бастап он бес күн
ішінде аралық судъяны ... ... ... екі ... он бес ... үшінші судъяны таңдамаса онда істі аралық сотта қарастыру тоқтатылып
өкілетті соттың қарауына беріледі.
Егер іс аралық сотта бір ... ... ... тиіс болса және
бір тарап екінші тарапқа аралық судъяны таңдау туралы ... ... ... ... он бес күн ... ... ... таңдамаған жағдайда бұл іс
өкілетті соттың қарауына беріледі.
Аралық соттардың шешіміне шағымдану мен аралық соттардың шешімдерін
мәжбүрлі түрде орындату үшін ... ... беру ... ... ... сот ... өкілетті соттардың судъяларына кейіннен аралық
соттардың шешімдерін ... деп ... ... болатын дауласушы
тараптардың аралық сотқа беру ... ... ... ... ... мән ... ... береді.
Аралық сотқа беру туралы келісім - шартқа отырушы тараптардың ... ... ... ... ... істі ... сотқа беру туралы
жазбаша келісімі болып табылатындықтан, ... ... ... нақты
айқындалуы керек [20].
Бұл талаптарды сақтамау кейіннен дау туындаған жағдайда аралык сотқа
жүгінуге мүмкіндік ... ... ... мәтінінде аралық соттың орналасқан жері, дұрыс,
толық атауы көрсетілмесе дауды қарастыратын нақты сотты ... ... тууы ... ЖШС пен ... ААҚ ... жасалған аралық
сотқа беру туралы ... ... ... сотты таңдау көзінде өзара
туындаған дауды Дүниежүзілік сауда палатасына қарастыруға ... ... ... ... ... ... қаласында орналасқандығы
мэлім болады. «Қостанайсервис» ЖШС өзінің бұзылған құқықтарын қорғау үшін
аралық ... ... ... ... ... «Қостанайсервис» ЖШС
басшылары Қазақстан Республикасыньщ Жоғарғы ... ... ... ... беру ... ... жазады.
Аралық сотқа беру туралы келісім тараптардың жазбаша нысандағы
келісімі, яғни ... ... бір ... ... ... ЖШС ... ... келісімнің күшін тоқтату ... ... ... ... ... ... күшін жоюға келісім
бермеген жағдайда сотқа аралық келісімді не оның бір бөлігін жарамсыз ... ... ... ... арыз беру құқығы түсіндіріледі. Тек осыдан кейін
ғана ... ЖШС ... ... ... ... ... келтіру туралы мемлекеттік сотқа жүгіну құқығы пайда болады.
Аралық келісімді жасау ... ... ... ... құқықтық салдары болуы мүмкін.
Даудың туындауына қатысты барлық жағдайларды зерттеп болғаннан ... сот ... ... ... кірген барлық судъялардың көпшілік
даусымен шешім қабылдайды.
Аралық соттың ... ... ... ... ... ... қоса ... өзінің ерекше ойын білдіруге құқылы. Тараптар
судъяның мұндай ойын білуге құқылы.
Шешім аралық соттың отырысында ... ... ... ... тек
қорытынды бөлімін ғана жариялауға құқы бар. Бұл жағдайда, егер тараптар
шешімді жіберу мерзімі ... ... ... ... ... бөлімі
жарияланған сәттен бастап отыз күн ішінде тараптарға ... ... ... Егер ... сот ... көзінде тараптар Қазақстан
Республикасының заңдарына қайшы келмеген жағдайда дауды ... ... ... ... және бұл ... ... ... құқықтары мен заңды
мүдделерін бүзбаса аралық сот тараптардың өтініші бойынша ортақ келісім
негізінде реттелді деп шешім ... ... ... ... ... негізінде қабылданған шешімі
Қазақстан Республикасының «Аралық ... ... ... 35 ... ... соттың шешімінің нысаны мен мазмүнына қойылатын талаптарға
сәйкес шығарылады және ... ... ... болып табылатындығы айқын
көрсетілуі тиіс. Аралық соттың бұл ... оның ... ... ... ... болады.
Аралық соттың шешімі жазбаша нысанда жасалып, аралық соттың құрамына
кіретін ерекше ойын білдіретін судъяларды қоса ... ... ... ... ... ... мыналар көрсетілуі тиіс:
1. шешім қабылданған күн;
2. аралық соттың қүрамы мен оның қүрылу тәртібі;
3. аралық сот ... ... ... ... тараптардың атаулары, аты-жөні мен иниңиалдары, өкілеттіктері
көрсетіле отырып олардың өкілдерінің лауазымдары;
5. аралық соттың өкілеттігінің негізделуі;
6. талапкердің ... ... ... тараптардың өтініштері;
7. даудың, өтініштің, мәлімдемелердің, сот ... ... ... ... ... аралық сотпен анықталған істің жағдайы, аралық соттың осы ... ... ... ... ... ... сот ... үшін басшылыққа алған Қазақстан Республикасының ... ... ... қорытынды бөлімінде аралық соттың талап арызда көрсетілген
эрбір талапты қанағаттандыру немесе қанағаттандырудан бас ... ... ... ... ... шешуге байланысты шығындарының мөлшері,
тараптар арасында осы шығындардың бөлінуі және қажет болған ... ... ... ... мен тәртібі көрсетіледі.
Аралық соттың шешімі аралық сот талқылауы өткен жерде қабылданды деп
есептеледі және аралық судъя (судъялар) қол ... ... ... ... сот өз ... тек ... сот ... көзінде зерттелген
дәлелдемелер негізінде қабылдайды.
Аралық келісімді жасаған тараптар оның қабылдаған шешімін орындауға
міндеттенеді. ... мен ... сот ... ... ... заңды түрде
орындалуы үшін барлық қажетті ... ... ... ... басқаша келіспесе, онда көз-келген тарап екінші тарапқа
хабарлай отырып, аралық соттың шешімін алғаннан кейін он бес күн ... ... ... сот ... ... ... ... қосымша шешім шығару туралы өтініш жасай алады.
Аталған ... оны ... ... ... он күн ішінде дауды шешкен
аралық сотпен қарастырылуы тиіс.
Тиісті ... ... ... ... не ... ... ... бөлігі болып табылатын қосымша шешім қабылданады, не ... ... ... ... ... бас ... туралы үйғарым
қабылданады.
Егер тараптар басқаша ... ... ... ... ... ... ... соттың шешімін алғаннан кейін он күн ішінде сол
аралық сотқа шешімді ... ... ... жасай алады. Бұл өтініш аралық
сотпен оны алған алған кезден бастап он күн ішінде дауды ... ... ... ... тиіс. Аралық сот өзі қабылдаған шешімді оның
мазмүнын өзгертпей түсіндіреді.
Өтінішті қарау нәтижесі бойынша сот не аралық соттың шешімінің қүрамдас
бөлігі ... ... ... түсіндіру туралы үйғарым шығарады, не
шешімді түсіндіруден бас тарту туралы үйғарым шығарады.
Қазақстан Республикасының 2004 ... 28 ... ... ... іс ... ... ... енгізіліп, «Аралық соттың
шешімдерін шағымдану істері бойынша өндіріс» деген жаңа 39-1 тарауымен то л
ықтыры л ды.
Қазақстан Республикасының 2004 ... 28 ... ... ... ... 44 ... ... Республикасының азаматтық іс жүргізу
кодексінде бекітілген тәртіппен аралық соттың шешімдеріне өкілетті соттарға
шағымдану мүмкіндігі көрсетілген.
Аралық соттың шешіміне ... ... ... келесі қүжаттар
қоса берілуі керек:
1. Аралық соттың шешімінің түпнүсқасы немесе ... ... ... ... ... ... ... көшірмесі осы аралық соттың
төрағасымен куәландырылуы тиіс, ал нақты бір іс ... ... ... ... ... ... куәландырылуы тиіс;
2. Аралық сотқа беру туралы келісімнің түпнүсқасы немесе көшірмесі;
3. Қазақстан ... ... ... ... мен ... ... Кодекстің (салық кодексі) 496 баптың 1 бабының 8 бөлімінің
1 бөлімшесінде жеке тұлғалар үшін ... ... ... жою ... ... мөлшерінің 1 пайызы, ал заңды тұлғалар үшін талаптың
мөлшерінің 3 пайызы ... ... баж ... ... ... Республикасының заңдарымен белгіленген мемлекеттік баж
ставкасын төлегендігін растайтын қүжаттар өтінішке қоса ... ... ... ... ... ... ... білдіру кезінде міндетті.
Сонымен қатар, өтініш білдірушінің ойын растайтын ... ... ... ... іс ... кодексінің 331-1 бабының ережелеріне сәйкес аралық
соттың шешіміне шағымдану туралы өтінішті аралық сотқа ... ... ... заңда көрсетілген негіздер бойынша құқықтары мен
міндеттеріне қатысты сот шешім қабылдаған іске ... ... ... іс ... ... 39-1 ... көрсетілген ережелерге
сэйкес аралық соттың дауды қарастырган орны бойынша ... ... ... ... отыз күн ... бере алады.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 331-2 бабында аралық соттың ... ... ... ... өтінішті сот іс қозғалған сәттен бастап он
күн ішінде қарастыратындығы ... ... ... дауды қарастыру орны бойынша оның ... ... сот ... іс ... ... ... ... сәйкес қарастырады.
Сонымен, аралық соттың шешімі шағымдалуы тиіс өкілетті сотты анықтау
көзінде өтініш білдіруші ... іс ... ... 27, 28, ... ... басшылыққа алады. Бұл тұжырым Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Сотының ... ... ... ... ... ... ... кейбір заң нормаларын ... ... ... 4 ... ... сот ... соттың шешімін шағымдану туралы өтінішті қарау
нәтижесінде аралық ... ... жою ... немесе өтінішті
қанағаттандырудан бас тарту туралы үйғарым шығарады.
Өкілетті сот істі жаңа ... сот ... ... ... ... толығымен немесе ішінара жоя алады.
Өкілетті соттың құқықтарын бұлай шектеу ... ... ... дауды ары қарай шешу көзінде мемлекеттік сотты
араластырмау мақсатында жасалған.
Дауды қарастырудың ... ... ... ... ... нысанын
пайдалану құқығы дауласушы тараптардың еркіне қалдырылады [22].
Аралық соттың шешімін келіп түске шағымды қарастырудың нәтижесі бойынша
өкілетті сот үйғарым ... ... бұл ... ... ... іс ... ... нормаларында көзделген тәртіпте
шағмымдануға қүқылы.
Өкілетті соттың шешіміне шағымдану көзінде ... ... ... ... шағымданудың заңға сәйкес барлық талаптары сақталынуы
тиіс.
Қазақстан Республикасының «Аралық соттар туралы» заңының 44 бабының ... осы ... ... ... ... ... ... не кұкыктары бұзылатын тұлғалардың дэлелдемелерді ұсынатын алты
жағдайы көрсетілген.
Бұл тізімге ауқымды түрде түсініктеме берілмейді және ... ... ... түскен шағымды қарастыратын өкілетті сот оның шегінен шығып
кете алмайды.
Аралық ... ... ... ... критерийі болып Қазақстан
Республикасының «Аралық соттар туралы» заңының 44 бабының бесінші бөлімінің
ережелеріне ... ... ... ... ... пен ... ... тәртібіне қайшы келген жағдайда шағымдану негізін
қоспағанда, аралық соттардың ... ... ... ... ... шешімінің заңдылық пен Қазақстан Республикасының
бүқаралық тәртібіне қайшы келетіндігін тексеру ... ... сот ... тек ... ... ... ... шешімі Қазақстан
Республикасының құқықтық тәртібінің негіздеріне қол сүққан жағдайларда ғана
мүмкін екендігін ескерген ... ... ... шешіміне келіп түскен шешімдерді қарастыру көзінде
өкілетті соттың жоғарыда ... ... ... ... соттың
шешімінің заңдылығын тексерумен айналыспау керектігін білдіреді.
2. Аралық соттың шешімі және оны орындаудың процессуалдық тәртібі
Аралық (төрелік) іс қарауды ... ... ... талаппен Аралық
сотқа жүгінеді және басқа тараптың Аралық сотта ондай іс ... ... ... жеке ... ... ... ... ереженің болуы) береді.
Аралық сот талапты қабылдағаннан кейін аралық (төрелік) іс ... деп ... ол ... ... ... төрелік институттың
төрағасы немесе төрағасының орынбасары сәйкес ұйғарым шығара алады. Аралық
(төрелік) іс қараудың қозғалуы ... ... ... ... ... ... құрамы.
• Төрелік бір немесе үш төрешіден құрала алады.
• Төреліктің сандық және ... ... ... оны ... ... Төрелік келісімде (аралық жазбада) белгілейді.
• Егер тараптар Төрелік ... ... ... және ... ... оны құру ... белгілемесе, Төреліктің құрамы
жоғарыда белгіленген тәртіппен белгіленеді.
Жеке-дара төрешіні тағайындау.
• Егер тараптар бір ... ... ... ... ... олар ... сот талапты қабылдаған күннен бастап 30 күн ішінде
төрешіні сайлау (Төреліктің құрамын құру) туралы ... ... қол ... ... Егер ... ... ... қатысты келісімге келмесе, олар
Аралық сот ... ... ... ... 30 күн ... ... ... туралы Аралық жазбаға бірлесе қол қоюлары қажет.
• Егер тараптар қандай да бір себеппен Аралық сот ... ... ... 30 күн ... ... ... ... құрамын дауды қарайтын Төрелік институттың төрағасы немесе
төрағасының орынбасары тағайындайды. ... ... ... ... ... ... ... істі өзінің
қарауына қабылдауға құқылы.
Істің күрделілігін, талаптың бағасы мен басқа назар аударуға тұрарлық
жағдайларды ... ... ... сот үш ... ... ... ... төрешіден тұратын Төрелікті құрудың тәртібі.
• Тараптар Төрелік келісімде (Аралық жазбада) немесе ... және ... ... ... өзге ... үш ... тұратын
Төрелікті белгілеген жағдайда, бастамашы тарап (талапкер): а) бір
төрешіні Аралық сот құрамының ... ... ... ... институт
төрешілерінің тізімінен тағайындайды; б) талаппен бірге екінші тарапқа
ішінен төреші таңдалған тізімді ... в) ... ... ... ... отырып, екінші тарапқа тізімді алған күннен
бастап 15 күн ішінде тағы бір төрешіні тағайындау ... бар ... ... ... ... - іс бойынша төрағалық етушіні, төрелікті дау ... ... ... немесе төрағасының орынбасары
тағайындайды.
• Егер басқа ... ... ... ... ... ... тағайындамаса, бастамашы тарап дау ... ... іс ... Төрелік құру туралы өтінішпен жүгінуге құқылы.
• Егер ... ... да бір ... ... ... ... ... 30
күн ішінде Төреліктің құрамын белгілемесе, Төрелікті дау қаралатын
Төрелік институттың ... ... ... ... күрделілігін, талаптың бағасын және басқа назар аударарлық
жағдайларды ескере отырып, Аралық сот бір ... ... ... ... Дауды қарайтын Төрелік институттың төрағасы немесе
төрағасының орынбасары істі ... ... ... ... алқаның
құрамына кіруге құқылы.
Бірнеше талапкер және/немесе ... ... ... тағайындау.
• Қатысушылары көп (бірнеше талапкерлер және/немесе жауапкерлер) болған
істе Төреліктің құрамын құру ... ... ... Егер ... қатысушылары көп болған істе Төрелікті құру рет-жосығын
келіспесе, онда осы Регламенттің жоғарыда ... ... ... қолданылады; оған қоса, төрешіні ұсыну мақсатында
барлық талапкерлер немесе барлық жауапкерлер бір тарап деп танылады.
• Егер тараптар қандай да бір ... ... ... мезеттен бастап
30 күн ішінде Төрелікті құрмаса, онда Төрелікті дауды қарайтын Төрелік
институттың төрағасы немесе оның ... ... ... ... ... және басқа назар аударарлық
жағдайларды есепке ала отырып, Аралық сот бір немесе үш ... ... ... ... ... мен ... Істі ... тартылған әрбір төреші (аралық судья) өзінің бейтараптығы
мен ... ... ... ... жоқтығы туралы
декларацияға қол қояды.
• Үміткер төреші тараптарға оларда оның бейтараптығы мен тәуелсіздігіне
қатысты күмән туғыза ... кез ... ... мен ... ... ... міндетті.
• Егер жоғарыда көрсетілген тармақта көрсетілген фактілер мен жағдайлар
төрешіге төрелікте іс қарау барысында мәлім болса, ол ... ... мен ... ол ... ... ... тиіс ... орнынан алып тастау, өкілеттіктерін тоқтату және ауыстыру.
• Төреші жеткілікті негіздемелер болған жағдайда өзін-өзі ... ... ... ... ... ... бейтараптығы немесе тәуелсіздігіне қатысты негізді ... ... ... кез келген төреші орнынан алып ... ... ... ... алып ... ... ... арызды тарап өзіне ол жағдайлар туралы мәлім болғаннан
кейін 5 күн ішінде беруі қажет. Егер ... алып ... ... орнынан кетпесе немесе басқа тарап оның орнынан алып ... онда ... ... алып ... ... ... ... кіретін төрешілер (аралық судьялар) тарапынан ... ... ... ... ... ... 10 ... мерзімде
шешіледі. Дауды жеке-дара қарайтын төрешіні (аралық судьяны) орнынан
алып ... ... ... сол төреші (аралық ... ... Егер ... өз ... ... ... ... немесе ол
оларды тиісті түрде орындамаса немесе төрешінің декларациясын бұзса,
онда төрешінің өкілеттіктері ... ... ... ... ұйғарымды дауды қарайтын төрелік институттың төрағасы
немесе оның ... ... ... ... судьяның) өкілеттіктері тоқтатылған жағдайда жаңа
төреші (аралық судья) ауыстырылатын төрешіні (аралық судьяны) сайлау
(тағайындау) ... ... ... сәйкес сайланады
(тағайындалады).
Дауларды қараудың тәртібі.
Төреліктің құзыреті туралы мәселе.
... ... ... ... дауды қарауға, соның ішінде, тараптардың
бірі Төрелік келісімнің жарамсыздығы бойынша төрелік (аралық) іс
қарауға қарсы болған ... ... ... ... ... жоқ ... ... мәселені дербес шешеді.
• Тарап даудың мәні бойынша алғашқы арызын тапсырғанға дейін Төреліктің
шешуге берілген ... ... ... ... ... ... құқылы.
• Төрелікте іс қараудың мәні оны қарау Төрелік ... ... ... сәйкес төрелікте іс қараудың мәні бола алмайтын мәселе
болып табылса, ... ... өз ... ... ... ... ... Осы баптың мақсаттарында «Заңдар» термині
істі ресейлік Төрелік институт қарайтын болса, Ресей Федерациясының іс
жүргізу ... ал ... ... ... ... ... Республикасының іс жүргізу заңнамасын білдіреді деп
белгіленген.
• Төрелік ... ... ... ... ... міндетті. Арызды
қараудың нәтижелері бойынша Төрелік ұйғарым шығарады.
• Егер Төрелік өзінің құзыреті туралы ... ... ... ... ... өкілеттіктерінің жоқтығы туралы ұйғарым шығарса, Төрелік
істі мәні бойынша қарауға құқысыз болады.
Төрелік (аралық) іс қараудың ережелерін белгілеу.
• Төрелік ... ... іс ... осы ... ... ... Осы ... белгіленген төрелік (аралық) іс қараудың ережелері
Заңдардың міндетті ережелеріне қайшы келе ... Осы ... ... белгіленбеген бөлімде төрелік (аралық) іс қараудың
ережелері Төрелік тарапынан белгіленеді.
Төрелікте іс қараудың орны мен ... Егер ... іс ... өткізудің орны мен уақыты туралы және шешім
шығару орны ... ... онда ... Төрелік белгілейді.
Шешім шығару орны іс бойынша мәжілістер өткізу орнымен сәйкес келмеуі
мүмкін. Егер іс тыңдауды өткізу орны және ... ... орны ... онда ... ... ол ... жарияланған елде шығарылған
деп саналады.
• Төрелік:
а) іс жүргізу орнын тараптар келіскен елдің немесе қаланың шектерінде
белгілеуге;
б) іс бойынша дәлелдемелермен ... үшін ... ... және
куәгерлерді тыңдауды өткізуге;
в) іс тыңдауды өзінің тұрақты әрекет ететін офистерінің бірінде өткізу
туралы шешім ... ... ... орны мен тыңдаулар өткізу орны сәйкес келмесе, ... ... ... мәжілістердің орны мен уақыты және шешім шығару
орны туралы, сондай-ақ, көшпелі мәжілістер өткізу орны мен ... ... ала ... ... ... қарсылықтар, қарсы талап, өзара талаптарды есепке алу.
• Жауапкер талапкерге және Төрелікке талап арызға ... ... ... ... ... ... қажет. Талап арызға сын-пікір
талапкер мен Төрелікке іс бойынша Төреліктің бірінші мәжілісіне ... ... 5 күн ... ... ... Жауапкердің әрбір талап қою талабына қарсылықтарында құжатпен
негізделген жауаптары болуы ... ... іс ... барысында
тапсырыла алатын дәлелдемелерге сілтеме жасалуы тиіс.
• Жауапкер тараптар немесе ... ... ... құқық
нормаларын сақтай отырып, қарсы талап арыз беруге немесе қарсы талапты
есепке алу мақсатында талапты ... ... ... ... ... ... алу ... өтініш берілген жағдайда Төрелік тараптардың
талаптарын есепке алуды жүзеге ... ... ... ... талап арыз беру, есепке алу мақсатында талапты мәлімдеу, сонымен
қатар, бастапқы талапты ... ... ... кез келген
басқа талапты мәлімдеу Регламенттің ережелерін ескере ... ... ... арыз беру үшін ... ... ... қою ... немесе қарсылықтарды өзгерту.
• Кез келген тарап төрелік іс ... ... ... ... ... ... қарсылықтарын өзгерту немесе толықтыру туралы
өтінішхат бере алады.
• Төрелік тараптар берген ... ... ... ... ... шығарады.
• Талап қою талаптары Төрелік келісімнің аясында ғана өзгертіле алады.
Тараптардың іс жүргізу құқықтары мен міндеттері.
... іс ... ... тараптар және/немесе олардың уәкілетті
өкілдері Заңда және осы Регламентте ... ... іс ... ... Тараптар өкілдерінің арнайы өкілеттіктері (істі аралық сотқа беру;
талап-арыздан бас ... ... ... ... мәні ... ... бітімгершілік келісім жасасу; сенімді басқаға
аудару және т.б.) тиісті түрде ресімделген ... ... ... ... ... ... іске ... басқа тұлғалар осы
Регламентте және Төрелік тарапынан белгіленген аралық іс ... ... тура ... және іс ... ... Төреліктің
ұйғарымдары мен нұсқауларын уақтылы орындауға міндетті. Тараптың, оның
өкілінің, іске қатысатын басқа тұлғалардың сөз сөйлеуі кезінде ... ... оның ... ... ... ... репликалармен, сұрақтармен және басқа әрекеттермен бөлуге тыйым
салынады. Тараптар, олардың өкілдері, іске қатысатын басқа тұлғалар
аралық іс қарауға ... да бір өзге ... ... ... келтірілген ережелердің бұзылуы үшін Төрелік тарапқа (оның
өкіліне) ескерту жасай алады, мәжіліс залынан ... ... ... тараптың өкілін ауыстыруы туралы мәселе қоя алады, сондай-ақ,
осы Регламентте көзделген өзге шараларды қолдана алады.
Талапты ... ету ... ... ... ... Төрелік кез келген тараптың өтініші
бойынша даудың мәніне (объектісіне) қатысты өзі ... деп ... ету ... ... тараптың қабылдауы үшін шара қолдана
алады. Төрелік кез ... ... ... ... ... ... ... тапсыруды талап ете алады.
• Талапты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... шығарылады.
• Тараптың талап-арызды қамтамасыз ету туралы арызбен құзыретті сотқа
жүгінуі және құзыретті соттың қамтамасыз ету ... ... ... сотқа беру туралы келісімге қайшы немесе ондай келісімнен бас
тарту ретінде санала алмайды.
• Төрелік қарап жатқан ... ... ету ... ... ... ... іс ... жүзеге асырылып жатқан жері
немесе қамтамасыз ету шаралары қолданыла ... ... ... ... ... ... ... Құзыретті соттың талапты қамтамасыз ету туралы өтінішті қарауы ... ... ету ... ... ... бас ... ... шығаруы іс жүргізу заңнамасында белгіленген тәртіппен жүзеге
асырылады. Аралық соттың талаптарды қанағаттандырудан бас тарту туралы
шешімі құзыретті соттың ... ету ... ... ... ... ... ... өздерінің талаптарын немесе ондай талаптарға қарсылықтарын
негіздеу кезінде сілтеме жасайтын мән-жайларды ... ... ... іс ... барысында кез келген сәтте ... ... ... ... заттай немесе өзге дәлелдемелерді
тапсыруды талап ете алады.
• Тараптар төрешілерге ... ... істі ... ... құжаттардың негізінде ғана қарауды тапсырған жағдайдан
басқа жағдайларда төрелік іс қарау ұсынылған ... ... және ... ... ... ... ... құжаттар мен материалдарды тапсыруына жол
берілмейді. Ондай құжаттарды тапсыру ... ... ... ... ... ... ... шығыстарды сол
құжаттарды тапсырған тарап көтереді.
Сараптаманы тағайындау.
• Сараптама іс бойынша шешім қабылдау үшін маңызы бар ... ... ... ... ... ғана ... ... жағдайларда
тағайындалады.
• Сараптаманы Төрелік тараптардың кез келгенінің негізді өтінішхаты
бойынша немесе өзінің бастамасымен тағайындай ... ... ... ... іске мүдделі емес құзыретті ... ... іс ... қатысатын әрбір тарап сарапшы алдында қорытынды
беруге тиісті мәселелерді көтеру туралы өтінішхат жасауға ... ... ... ... ... Төрелік
анықтайды.
• Егер тарап сараптама жүргізуге қатысудан жалтарса немесе оны өткізуге
кедергі келтірсе ... ... ... зерттеу үшін
қажетті материалдарды бермесе; сарапшыға өзіне тиесілі ... ... ... ... ... ... ... үшін
сараптама тағайындалған фактіні дәлелденген немесе теріске шығарылған
деп мойындауға құқылы.
Тараптың келмеуі және құжаттарды тапсырмау.
• Тараптың келмеуінің, құжаттар мен өзге ... ... ... ... ... Төрелік оларды негізсіз деп тапса,
төрелікте іс қараудың өткізілетін орны мен уақыты туралы тиісті түрде
хабарлама ... ... іс ... ... ... ... өзге материалдарды тапсырмауы істі қарауға кедергі бола ... ... ... істі ... ... мерзімге ауыстыру туралы
өтінішхат түссе, Төрелік ондай өтінішхатты қарап, оның ... ... ... міндетті.
• Жауапкердің талапқа қарсылықтарын білдірмеуі оның ... ... ... ... ... ... ... тыңдауды аяқтау.
• Төрелік кез келген тараптың өтінішхаты бойынша және өз бастамасымен
төрелік шешім шығарылғанға дейін кез ... ... іс ... ... ... шешім қабылдай алады.
• Тараптарда қандай да бір ... ... ... ... не іс
бойынша өтінішхаттар болмаса, ... іс ... ... ... ... қажет деп тапса, шешім қабылдауды кейінге қалдырып, тараптарды
қосымша мәжіліске шақыруға құқылы.
Төрелік ... сот) ... ... Тараптар арнайы түрде өзгеше келіспесе, төрелік (аралық сот)
мәжілісінің ... ... ... ... ... мен ... Төрелік келісім жасасқан тараптар Төрелік шешімді орындауды өз
міндеттеріне алады.
• Төрелік шешім ... ... ... бұл ... арнайы түрде
өзгеше келіспесе, аталған ... ... және ... ... ... мен ... сот ... шешімнің заңды түрде орындалымды
болуына бар күш-жігерін салады.
Шешім қабылдау және шешімнің нысаны.
... ... ... тараптар төрелік шығыстар мен алымдарды төлеген
жағдайда іс бойынша шешім қабылдайды. ... оған ... қол ... бастап түпкілікті қабылданған және заңды ... ... ... Егер үш төрешінің істі қарауы бірауызды шешім қабылдауға әкелмесе, ол
көшпілік дауыспен қабылданады.
• Егер бітімгершілік ... ... ... ... және ... ... мен ... мүдделерін бұзбаса, тараптардың
өтінішхаты ... ... сот ... ... ... ... ... Бітімгершілік келісімнің мазмұны Аралық соттың
шешімінде ... ... ... ... ... қорытынды мәжілісінде жарияланады.
• Төрелік шешім жазбаша нысанда ... ... ... ... ... ... а) ... қабылданған күн
және орын; ә) Төреліктің құрамы мен өкілеттіктері; б) ... ... ... ... ... ... мен ... Аралық сот құзыретінің негіздемесі; г) даудың мәні, сондай-ақ, істі
қарауға қатысқан тұлғалардың арыздары мен түсініктемелері; ғ) Төрелік
анықтаған ... ... д) ... ... ... ... е) ... қабылдаған кезде Төрелік басшылыққа алған
заңнама; ё) шешімнің қарар бөлігі, яғни, ... ... мәні ... ... ж) төрелік алым сомаларын және істі ... ... да ... ... з) ... ... мерзімі мен
тәртібі.
• Шешім қабылданғаннан кейін тараптарға жарияланған мезетінен бастап он
күндік мерзімде табысталады немесе жіберіледі [22].
Шешімді түзету.
... өз ... ... ... ... ... кез келген қате жазуды, жаңылыс басылуды не сол ... ... ... құқылы.
Қосымша төрелік шешім.
• Кез келген тарап шешімді алғаннан кейін 30 күн ішінде ... іс ... ... ... ... ... ... талаптарға қатысты қосымша шешім шығаруды өтіне алады.
Мұндай жүгіну туралы басқа тарапқа хабарлануы қажет.
• Егер ... ... ... ... қабылдау туралы өтінішін негізді
деп тапса және сұралған түзету жаңа тыңдау өткізуді және ... ... ... ... деп ... онда Төрелік өтініш
түскеннен бастап 30 күн ... ... ... ... ... іс қарауды тоқтату.
• Іс бойынша іс қарау:
- жауапкер дауды мәні бойынша шешуге өзінің заңды мүддесіне ... іс ... ... ... ... талапкер өзінің талап
арызын қайтарып алған жағдайда;
- ... ... ... іс ... ... ... бітімгершілік
келісімге қол жеткізген жағдайда;
- төрелік аралық соттың оған шешуге берілген дауды қарауға құзыреті
жоқтығы туралы ұйғарым ... ... ... ... іс ... тарапы болып табылатын ұйым таратылған
жағдайда;
- төрелік (аралық) іс ... ... ... ... ... ... ... болған немесе хабарсыз жоғалған деп танылған жағдайда,
Төреліктің ұйғарымымен тоқтатылады.
• Іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы ... ... ... ... ... Төрелік институттың төрағасы не төрағасының
орынбасары шығарады.
Төрелік шешімнің орындалуы.
Төрелік шешімнің орындалуы.
• Төрелік ... ... ... осы ... ... ... және
мерзімдерде орындалады. Егер шешімде орындалу мерзімі көрсетілмесе, ... ... ... ... ... ... ... түрде орындату туралы құжат шығару
жөнінде құзыретті сотқа арыздануға құқылы.
Аралық соттың шешімін мәжбүрлі ... Егер ... ... ... ... мерзімде ерікті ... онда ол ... ... ... ... ... ... мәжбүрлі орындау Аралық сот ... ... ... ... ... іс жүргізу ережелері бойынша құзыретті сот
берген ... ... ... ... ... ... ... жасасқан тараптар аралық соттың шешімін орындауға
міндеттеме алады. Тараптар және аралық сот ... сот ... ... ... ... ... ... Аралық сот істің мән-
жайы зерттелгеннен кейін аралық ... ... ... аралық судьялардың
көпшілік даусымен шешім қабылдайды. Шешім аралық соттың ... ... сот ... тек ... бөлігін жариялауға қүқылы.
Мұндай жағдайда, егер тараптар шешімді жіберуге ... ... ... ... ... жарияланған күннен бастап отыз күн
ішінде тараптарға ... ... ... тиіс ... сот ... ... ... келіспеген судья өзінің
айрықша пікірін мәлімдеуге қүқылы, ол ... қоса ... ... ... айрықша пікірімен танысуға қүқылы. Аралық сот, егер оны
қажет деп ... ... ... ... ... және ... қосымша
отырысқа шақыруға қүқылы. Егер аралық сотта іс ... ... ... ... Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін және басқа
тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бүзбайтын бітімгершілік ... ... ... ... сот ... сотта іс қарауды тараптардың
өтініші бойынша тоқтатады және оның тарапынан қарсылықтар болмаған кезде
бұл ... ... ... ... ... шешімі ретінде
тіркейді. Аралық соттың келісілген жағдайлардағы шешімі тиісті ... және онда бұл ... ... ... ... ... ... Аралық соттың бұл шешімінің даудың мәні бойынша аралық еоттың ... ... ... осындай мәртебесі және күші болады. Аралық соттың
шешімі аралық сотта іс қарау орнында қабылданған болып есептеледі және ... ... ... қол ... күні ... ... соттың шешімі жазбаша нысанда баяндалады және оған аралық соттың
құрамына кіретін судьялар, соның ішінде айрықша пікірі бар аралық судья ... ... ... ... шешім қабылданған күн;
2) сотта іс қарау орны;
3) аралық сот қүрамы және оны түзу ... дау ... ... олардың өкілдерінің өкілеттіктері ... ... ... лауазымдары;
5) аралық сот құзыретінің негіздемесі;
6) талапкердің талаптары және ... ... ... іс ... ... ... ... өтінішінің, өтінімінің,
түсініктемесінің мәні;
8) аралық сот анықтаған ... ... осы ... туралы аралық соттың
тұжырымдары негізделген дәлелдемелер, аралық сот ... ... ... ... Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері
көрсетілуге ... ... ... ... ... талап-арыз талабын
қанағаттандыру немесе қанағаттандырудан бас ... ... ... ... ... ... ... шешуге байланысты шығыстардың сомасы,
аталған шығыстардың тараптар арасында бөлінуі және ... ... ... ... ... мерзімі мен тәртібі көрсетілуге тиіс. Шешім
қабылданғаннан кейін эрбір тарапқа ... бір ... ... ... тиіс.
Тараптар аралық соттың шешіміне Қазақстан Республикасының азаматтық ... ... ... тәртіппен құзыретті сотта шағым жасауы
мүмкін. Аралық соттың шешіміне, егер ... ... ... ... ... ... жою туралы өтініш берген тарап не тұлға:
1) аралық ... ... ... ... көзделген негіздер
бойынша жарамсыз екендігінің;
2) аралық соттың шешімі аралық келісімде көзделмеген немесе оның шарттарына
тура келмейтін дау бойынша ... не ... ... ... ... жөніндегі қаулылардан түратындығының, сондай-ақ даудың
аралық соттың ведомстволық ... ... ... ... ... ... ғана шағым жасалуы мүмкін. Егер аралық соттың
аралық келісімде ... ... ... ... мұндай келісімде
қамтылмайтын мәселелер жөніндегі қаулылардан бөлініп шығарылуы мүмкін
болса, онда ... ... ... ... ... мәселелер жөніндегі
қаулылардан түратын шешімінің сол бөлігі ғана ... жоюы ... ... ... ... немесе аралық сотта іс қарау Қазақстан Республнкасы
аралық сотта іс ... ... ... талаптарына сәйкес
келмейтіндігінің;
4) тарап аралық судьялардың сайлануы (тағайындалуы) туралы немесе ... ... ... мен орны ... ... түрде хабардар
етілмегендігінің не басқа да себептермен аралық сотқа өз ... ... ... ... шешімі Қазақстан Республикасыиың заңдылық принңиптері мен
жариялылық тәртібіне қайшы ... дау ... ... іс қараудың нысанасы бола алмайтындығының
дәлелдемелерін табыс еткен ... ғана ... ... ... ... сот ... күші жойылған жағдайда, тараптардың кез
келгені аралық келісімге сәйкес аралық сотқа жүгінуге ... ... сот ... ... ... жарамсыздығы салдарынан
немесе шешім аралық келісімде ... ... оның ... ... дау бойынша қабылданғандықтан, не аралық келісімде қамтылмайтын
мәселелер жоніндегі қаулылардан түратындықтан, толық немесе ішінара күші
жойылған ... ... дау ... ... одан әрі ... ... ... шешімі заңды және негізді болуға тиіс. Аралық сот ... ... ... ... ... дәлелдемелерге ғана негіздейді.
Егер тараптар өзгеше уағдаласпаса, онда тараптардың кез келгені аралық
соттың шешімін ... ... он күн ... аралық сотта іс қарау барысында
мәлімделген, бірақ шешімде көрініс ... ... ... ... ... ... өтінішпен, бұл туралы екінші тарапты хабардар ете
отырып, сол аралық ... ... ... ... ... ... соттың қүрамы
аталған өтінішті алғаннан кейін он күн ... оны ... ... ... қарау нәтижелері бойынша не аралық сот шешімінің қүрамдас бөлігі
болып табылатын қосымша шешім, не қосымша ... ... ... ... бас ... туралы үйғарым қабылданады.
Азаматтық іс жүргізудің бір сатысы ретінде жаңадан ашылған мән-жайлар
бойынша ... ... ... болып табылатыны белгілі. Аралық соттарда да
жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша дауды қараудың ... ... ҚР ... 404-409 ... ... ... енген шешімдерді,
үйғарымдар мен қаулыларды жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша қайта қарау
жөнінде іс жүргізу тәртібін реттейді.
Азаматтық іс ... ... істі ... ... ... ... заңды
күшіне енген сот шешімдерін, үйғарымдарын және қаулыларын қайта ... ... ... ... жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша істерді
қайта қарау ерекше тәртібін көздейді. Осы екі нысанның өзара айырмашылығын
проңессуалистер ең бастысы ... ... ... ... мен ... жүргізеді [25].
Сот шешімдерін, үйғарымдарын және қаулыларын жаңадан анықталған мән-
жайлар бойынша қайта қарау азаматтық ... ... ... ... ... ... ... енген шешімдерді, ұйғарымдар мен
қаулыларды жаңадан анықталган мәнжайлар бойынша қайта қарау негіздері болып
мыналар табылады:
1) арыз берушіге белгілі ... және ... бола ... іс үшін ... ... ... ... сот үкімімен белгіленген, заңсыз не негізсіз шешім
шығаруға әкеп соңқан, куәнің қорінеу жалған жауаптары, сарапшының ... ... ... ... ... ... не ... жалғандығы;
3) заңды күшіне енген сот үкімімен белгіленген, тараптардың, ... ... ... не олардың өкілдерінің қылмысты әрекеттері
немесе судьялардың сол істі қарау кезінде жасаған қылмысты әрекеттері;
4) ... бір ... ... ... ... ... ... болған сот
шешімінің, үкімінің немесе қаулысының не өзге де орган қаулысының ... ... ... ... ... ... сот ... кезінде қолданған заңын немесе өзге нормативтік-құқықтық актісін
конституңиялық емес деп тануы (ҚР АІЖК-тің 404-бабы).
Сондықтан ... жаңа ... ... ... ... ... яғни ... іс қарау кезінде болған іс үшін елеулі мән-жайлар
туралы, бірақ арыз берушіге және ... ... ... және ... бола
алмаған.
Жаңадан анықталған мән-жайлар - бұл сотта істі ... ... ... оны шешу үшін ... ... бар, арыз ... не ... белгілі болмаған
және белгілі бола алмаған,сондай-ақ осы іске қатысушы адамдардың құқықтары
мен міндеттерінің пайда болуына, өзгеруіне немесе қысқартылуына әсер ... ... ... мүрагерлік тэртіп бойынша сот мүлікті бөлген соң қайтыс
болған адамның өсиетінің анықталуы.
Егер де жаңадан анықталған ... ... ... ... кезінде
белгілі болған да, онда ол сол іс бойынша соттың қорытынды шешіміне әсерін
тигізуші еді. Егер де ... ... ... ... ... жаңа дәлелдемелер анықталса, онда ол істі ... ... ... ... ... ... табылады.
Сот шешімдерін, үйғарымдарын және қаулыларын жаңадан анықталған мән-
жайлар бойынша қайта қарауға негіз болған мән-жайлар ... ... осы сот ... ... ... ... ... шешетін сот қайта қарау
үшін негіз бар не жоғын анықтауы тиіс.
Аралық соттың шешімі ... ... ... ... ... ... ... мән-жайлар бойынша қозғалған өзге де тұлғаның
арызы бойынша қайта қаралуы мүмкін. ... ... ... бойынша
аралық соттың шешімін қайта қарау негіздемелері:
1) іс үшін елеулі, арыз берушіге ... ... және ... болуы мүмкін
емес мән-жайлар;
2) заңсыз не негізсіз шешімнің қабылдануына әкеп соққан, күшіне енген сот
үкімімен анықталған, ... ... ... ... ... ... қорытындысы, көрінеу бұрыс аударма, құжаттардың не ... ... ... іске ... басқа адамдардың, не олардың өкілдерінің
күшіне енген сот үкімімен анықталған ... ... ... ... осы істі ... ... ... қылмыстық әрекеттері болып
табылады.
Жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша аралық соттың шешімін қайта қарау
туралы өтініш ... ... үшін ... ... ... анықталған күннен
бастап үш ай ішінде беріледі және оны ... ... ... сот ... ... ... ... бүрынғы қүрамда шешім шығарған тұрақты жұмыс
істейтін ... ... ... ... ... ... ... аралық
соттың жаңа қүрамы жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша шешімді қайта қарау
туралы өтінішті ... ... ... ... уагдаласпаса, онда тараптардың кез келғені аралық
соттың шешімін алғаннан кейін он күн ішінде шешімді ... ... бұл ... ... ... хабардар ете отырып сол аралық сотқа
жүгінуі мүмкін. Дауды шешкен аралық соттың қүрамы шешімді түсіндіру ... ... ... он күн ... оны ... тиіс. Аралық сот өзі
қабылдаған шешімді, оның мазмүнын өзгертпестен түсіндіреді. иісті өтінішті
қарау нәтижелері бойынша не ... сот ... ... ... ... шешімді түсіндіру туралы үйғарым, не шешімді түсіндіруден ... ... ... ... сот тараптардың кез келгенінің өтініші бойынша немесе өзінің
бастамасы ... ... ... жаңсақ жазылымдарды, көрінеу
арифметикалық қателерді түзетуге қүқылы. Шешімдегі қате ... ... ... ... сот ... жүзеге асырылады. Мұндай
түзетуде шешімнің алғашқы мәнін өзгертетіндей ... ... ... оз бастамашылығымен немесе іске қатысушы адамдардың арызы бойынша
шешімде жіберілген қате жазулар мен ... ... ... ... ... енгізу туралы мәселе сот ... ... ... ... сот ... ... мен орны туралы хабарланады,
алайда, олардың келмеуі ... ... ... ... қарауға кедергі
болмайды. Сот өтінішті қарау нәтижесі бойынша үйғарым шығарады. Бұл үйғарым
негізгі ... ... ... ретінде азаматтық іске қоса тіркеліп бірге
сақталынады. Мәселен, сот шешімінің келесідей қате жазулары мен ... ... осы ... ... ... сот ... аты-жөндерін, заңды тұлғалардың атауы,
олардың орналасқан жерін дұрыс ... ... ... ақша ... және өзге де объектілерге меншік құқығының үлесін есептеуде
жіберілген ... ... ... ... сот ... ... ... оның әділ соттылығына әсер ететін ... ... ... ... Федотова өзінің Василенкодан алимент өндіру туралы ... ... қате ... мен ... ... қателерді
түзеу туралы өтінішімен сотқа жолданады. Жоғарыда аталған шешімде Ваеиленко
Олег Семенович аты-жоні Василенко Ольгерт Самсонович деп қате ... ... сот ... ... үшін ... ... ... есептегенде
арифметикалық қателер жіберген. Федотованың бұл өтініші ҚР АІЖК 230-бабына
сай бұл шешімді шығарған ... ... қате ... мен ... ... түзеу туралы үйғарымымен шешеді.
ҚР АІЖК 230 бабында қате ... және ... ... ... ... ... қараудың проңессуалдық мерзімі көрсетілмеген.
Қалыптасқан сот ... ... ... ... ... ... яғни АІЖК 232 бабының тәртібі бойынша шешімді түсіндіру туралы
өтінішті, өтінімді өтініш қабылданған күннен бастап он күн мерзімде қарауға
міндеттілігі қарастырылған. ... ... заң ... ... ... ... он күн ... есептеледі.
Қате жазулар және айқын арифметикалық қателер іс бойынша ... ... оның ... көрінісіне сай келмейтіндігін куәландырады. Мұндай
қателер көбіне шешімді жазу барысында пайда болады.
Шешімнің заңсыздығы және негізсіздігі туралы қателерді шешімді ... ... ... ... бұл ... ... түзеу шешімді мәні
бойынша өзгертуге және жаңа шешім ... алып ... Ал, қате ... ... ... ... ... сот шешімінің мәні өзгертілмейді
және жаңа шешім шығарылмайды. Сондықтан да қате ... мен ... ... ... шешімді түсіндіру және қосымша шешім шығару
арқылы толық емес шешімді толықтыру шешімнің орындалу ... ... ... мәні ... ... түзетулерді шешімді шығарған судья
жүзеге асыруға қүқылы.
Алайда, тараптар шешімдегі қате ... мен ... ... түзеу туралы жоғарғы сот органдарына апелляңиялық шағым беру
арқылы аталған құқықтарын көп ... ... ... Сол ... іс ... бұл ... толығымен қолданылмайды.
Аралық сот жаңылыс жазуларды, жаңсақ жазылымдарды, ... ... ... ... ... ол ... ... бөлігі болып
табылады.
Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінің, ... 2004 ... 28 ... ... ... туралы» Заңының,
Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 30 маусымдағы «Атқарушылық іс жүргізу
және сот ... ... ... ... және өзге ... ... актілердің нормалары аралық соттардың шешімдерін
мәжбүрлеп орындатуға құқықтық негіз болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституңиясы ... ... ... Республикасының соттар жүйесіне кірмейді, ол тұрақты жұмыс
істейтін мекеме ретінде немесе нақты дауды шешу үшін ... ... ... ... ... сот ... жүгіну азаматтық құқықтарды
қорғау тәсілінің бірі болып табылады, егер аралық сотпен тараптар арасында
жасалған келісімдер болса, дау ... ... ... ... ... сот ... ... түрде орындалуға жатады, себебі дауды аралық
соттың қарауына беру ... шарт ... ... тараптар аралық соттың
шешімі өздері үшін міндетті екендігін болжайды. Аралық сот ... ... ... бас ... ... ... бүзу ... ал өндіріп алушының
Қазақстан Республикасының сот жүйесіндегі қүзіретті сотқа ... ... ... ... туралы өтінішпен жүгінуі - конституңиялық
құқығын соттың қорғауы арқылы жүзеге асыру ... ... сот ... ... ... ... парағын беру туралы
арыз, осы ... ... ... ... ... істің
соттылық ережелеріне сәйкес дауды қараған ... ... орны ... ... ... сот ... мәжбүрлеп орындатуға атқару парағын беру ... ол ... ... ... бастап он бес күннің ішінде судья жеке ... ... ... уақыты мен орны туралы өндіріп алушы мен
борышкерді сот АІЖК-нің ... ... ... ... Егер ... сот ... дәлелді себептермен келе алмауына
байланысты арызды қарауды кейінге қалдыру туралы өтінім түспесе, өндіріп
алушы немесе борышкердің келмеуі ... ... ... ... сот шешімін мәжбүрлеп орындатуға атқару парағын беру ... ... сот ... ... Соған байланысты АІЖК-нің 255-
бабына сәйкес, АІЖК-нің 23-тарауында көзделген ... ... ... ... жүргізіледі.
Аралық сот шешімін мәжбүрлеп орындатуға атқару ... беру ... ... қүжаттар тіркеледі:
1) аралық сот шешімінің түпнүсқасы немесе көшірмесі. Тұрақты жұмыс ... сот ... ... осы ... сот ... ... ... шешу үшін қүрылған аралық сот шешімінің көшірмесі нотариалды
куәландырылуы ... ... заң ... ... ... сот келісімінің түпнүсқасы
немесе нотариалды куәландырылған кошірмесі;
Мүнан басқа арызға, ... ... ... және ... басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)» Кодексінің 496-
бабы ... 10) ... ... ... ... ... ... төлеуді растайтын қүжаттар тіркелуі тиіс.
Егер аралық сот шешімін мәжбүрлеп орындатуға атқару парағын беру туралы
арызды қарау кезінде сол шешімге шағымдану жөніндегі арыз ... ... ... ... ... ... ... соттың шешіміне шағымдану
жөніндегі арызды қарап және шешкенге дейін сот атқару парағын беру ... ... ... түрады.
Аралық сот шешімін мәжбүрлеп орындату ... ... ... соттарының заңды күшіне енген сот актілерін орындау үшін заң
актілерімен көзделген тәртіпте жедел орындалуға ... ... және ... ... ... ... ... негіздер бойынша мәжбүрлеп орындатуға атқару парағын
беруден бае тартылуы мүмкін және ол кеңейтілген талқылауға жатпайды. ... ... 1) ... ... ... ... ... бас
тарту үшін дәлелдемелерді аралық сот шешімі қарсы қабылданған ... сот ... ... іс ... ... сақталуы
түрғысынан ғана тексереді және аралық соттың шешімін сот мәні ... ... ... ... АІЖК-нің 241-3-бабының 2) тармақшасында көзделген
мәжбүрлеп орындатуға атқару парағын беруден бас тарту ... ... ... ... беру ... өтінішті қарау кезінде тиісті
құзыретті сот аралық соттың шешімін мәні бойынша қайта қарауға қүқылы ... сот, егер ... ... ... ... ... ... тарап
құзыретті сотқа: аралык келісімінің жарамсыз болып табылатындығының; аралық
соттың шешімі аралық келісімде ... ... оның ... тура
келмейтін дау бойынша қабылданғанының немесе аралық келісімнің шегінен
шығатын мәселелер жоніндегі қаулылардан ... ... ... ... ведомстволық қарауына жатпайтындығының дәлелдемелерін табыс
еткен жағдайларда атқару ... ... бас ... ... ... ... ... соттың аралық келісімде қамтылатын мәселелер ... ... ... ... ... ... мүмкін
болса, онда аралық соттың аралық келісімде ... ... ... ... шешімінің сол бөлігін мәжбүрлеп орындатуға арналған
атқару парағын ... бас ... ... ... қүрамы немесе
аралық сотта іс қарау Қазақстан Республикасының аралық ... іс ... ... ... ... ... аралық соттың шешімі
өзіне қарсы қабылданған тарап ... ... ... ... ... аралық сот отырысының уақыты мен орны туралы тиісті ... ... не ... ... ... да ... өз
түсіндірмелерін бере алмағандығының; тараптардың ... ... ... ... ... ... ... немесе әрекетке қабілеті шектеулі
екендігінің; құзыретті ... ... ... соттың сол тараптардың
арасындағы дау бойынша, сол нысана туралы және сол ... ... ... ... ... не ... талап қоюдан бас тартуына байланысты
іс бойынша іс жүргізуді ... ... ... ... ... аралық
соттың үйгарымы болғандыгының; аралық соттың шешім шығаруы сот үкімімен
белгіленген, қылмыс жасау салдарынан ... ... ... еткен жағдайларда, атқару парағын беруден бас тарту туралы үйғарым
шығарады. ... ... сот дау ... ... ... ... ... іс қараудың нысанасы болуы ... ... ... ... беллгіленген талаптарға және Қазақстан
Республикасының жариялылық тәртібіне қайшы ... ... ... ... бас тарту туралы үйғарым шығаруы мүмкін. Құзыретті сот
атқару парағын ... бас ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының азаматтық іс жүргізу заңнамасында белгіленген ... ... ... сот шешімінің Қазақстан Республикасыиың жариялылық тәртібіне
сәйкестігі сотпен тексеріледі. Аралық соттың ... ... ... ... ... ... ... негіздерін бүзуға жол
берген ерекше жағдайларда жариялылық институтының тәртібі қолданылуы мүмкін
[27].
Аралық сот шешімін мәжбүрлеп ... ... ... беру ... ... ... сот ... АІЖК-мен сот үйғарымына шағымдану
көзделген тәртіпте берілуі мүмкін.
3. Аралық соттың, халықаралық ... ... ... ... ... ... мәселелері
Аралық соттың шешімдерін мәжбүрлі түрде орындаудың құқықтық негізін
азаматтық іс жүргізу кодексінің, Қазақстан Республикасының «Аралық ... ... 2004 ... 28 ... ... коммерциялық
арбитраж туралы» заңының және 1998 жылғы 30 маусымдағы «Атқару ... ... ... ... туралы» заңының және сондай-ақ ... ... ... ... халықаралық
шарттарының нормалары қүрайды.
Соттың шешімдерінің егеменді ... ... ... ... шығарылған
мемлекеттің аумағынан тысқары жерде күші таралмайды. Сол себепті де ... ... ... ғана ... да бір ... ... күші ... шешімдерін тану туралы мемлекетаралық келісімдердің мақсаты
болып шартқа қатысушы басқа мемлекетте тану ... ... ... сот ... ... қандай да бір тану мен орындауға қатысты
қосымша процедураларсыз қамтамасыз ету табылады.
Қазақстан ... ... ... ... бастап шет
мемлекеттердің соттары мен шет елдік арбитраждық соттардың ... ... ... мен осы ... ... ... ... тану мен мәжбүрлі түрде орындауға қатысты бірте-бірте
енгізуде [19].
1995 жылы ... ... ... 1958 жылғы «шет елдік
арбитраждық соттың шешімдерін тану мен орындауды іске асыру туралы» ... ... және ... ... ... мен шет елдік
арбитраждық ... ... тану мен ... байланысты конвенциялар
мен келісімдерді ратификациялауы осының қорінісі болып табылады.
Дауды аралық сотқа беру туралы шартқа ... ... ... ... ... ... ... соттың шешімі ерікті түрде
орындалуы тиіс.
Аралық соттың шешімін ерікті ... ... бас ... ... ... бүзу ... ... ал өндіріп алушының аралық
соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындату үшін Қазақстан Республикасының ... ... ... ... оның ... қорғауга деген
конституңиялық құқығын жүзеге асыру болып табылады.
Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 28 желтоқсандағы «Аралық ... ... 45 ... ... соттың шешімін шешімде көрсетілген
тэртіпте және мерзімде міндетті түрде орындалу керектігі бекітілген.
Егер, ... ... ... ... ... ... шешім дереу
орындалуы тиіс.
Азаматтық іс жүргізу кодексінің 241-1 бабына сәйкес аралық соттың
шешімі ерікті ... онда ... ... ... ... ... ... шешілген тарап аралық соттың дауды қарастыру орны бойынша
өкілетті сотқа аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау ... ... ... ... Жоғарғы Сотының 2005 жылғы 23 желтоқсандағы №10
«аралық соттың шешімдерін мәжбүрлі түрде орындауға ... ... заң ... ... ... ... ... төртінші
бөліміне сәйкес аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындату үшін атқару
қағазын беру ... ... ... ... дауды қарастыру орны бойынша
өкілетті сот азаматтық іс ... ... ... ... ... ережелеріне сәйкес қарастырылады.
Жоғарғы Соттың бұл қаулысында істің соттылығы ... ... ... тапқан. Бұл қаулы қабылданғанға дейін соттар соттылықты ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендей мұндай өтініштер облыстық ... ... ... соттармен және сондай-ақ аудандық
соттармен қарастырылған болатын.
Азаматтық іс жүргізу кодексінде де, «Аралық соттар ... ... ... ... ... келіп түскен шағым бойынша қозғалған іс ... ... ... үшін ... ... беру ... ... бойынша
қозғалған өндіріс іс болып табылатындығы туралы мәселе шешімін тапқан ... ... ... ... Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысының
төртініш бөлімінде өз шешімін тапқан.
Сонымен, соттар қозғалған өндірісті іс деп ... ... ... ... ... ... енгізілгенге дейін «басқа да
істер» ... ... ... соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау үшін атқару қағазын беру
туралы өтінішті судья жалғыз сотқа келіп түскен күннен бастап он бес ... ... ... ... шешімін мәжбүрлі түрде орындау үшін атқару қағазын беру
туралы өтініш сот отырысында қарастырылады. ... ... іс ... 255 ... негізінде азаматтық іс жүргізу ... ... ... ... ... сот ... хаттамасы толтырылады.
Аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау үшін ... ... ... отінішті қарастыру орны мен уақытын азаматтық іс жүргізу ... ... ... ережелер бойынша өндіріп алушы мен ... ... ... ... борышкердің келмеуі егер борышкерден
сот отырысына негізді ... келе ... ... ... белгілі бір мерзімге қалдыру туралы өтініш түспесе өтінішті қарауға
кедергі болмайды [28]. ... сот ... ... тиісті
хабарларды жеткізудің қамтамасыз етілгендігін тексеруі қажет.
Аралық соттың шешімін ... ... ... үшін атқару қағазын беру
туралы өтінішке азаматтық іс ... ... ... тізімі
көрсетілген, судьялар тексеруі керек келесі қүжаттар қоса беріледі:
1. ... ... ... ... ... ... Тұрақты қызмет
атқаратын аралық соттың шешімінің көшірмесін осы ... ... ... ... ... шешу үшін ... ... соттың шешімінің
көшірмесін нотариалды куәландырылуы тиіс;
2. Заңда көрсетілген тэртіппен жасалған аралық сотқа беру туралы келісімнің
түпнүсқасы немесе нотариалды куәландырылған ... ... ... ... ... ... ... орындауға
байланысты соттардың кейбір заң нормаларын қолдану ... ... ... Қазақстан Республикасының «Салық және ... ... ... ... ... ... ... 496 бабының 1
бөлімінің 10 бөлімшесіне сэйкес анықталған ставка бойынша мемлекеттік бажды
төлегендігін растайтын қүжаттар берілуі керек.
Аталған тізім азаматтық іс жүргізу ... ... және ... ... үшін ... ... ... Сонымен қатар өндіріп алушы
өзінің көзқарасының растығын дәлелдейтін басқа да қүжаттар тапсыруы мүмкін.
Атқару қағазын беру туралы өтініш ... ... ... ерікті түрде
орындау мерзімі өткеннен кейін үш жыл ішінде берілуі мүмкін.
Үш жылдық мерзімді анықтау көзінде сот ... ... ... ... ... ... ... орындауды бастау мерзімі немесе
аралық соттың шешімін орындауды аяқтау мерзімі белгіленгендігін ... Егер ... ... ... орындауға қатысты талаптар болса, онда
өкілетті сотқа аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындату үшін ... беру ... ... үш жыл осы талаптар аяқталғаннан кейін
басталады.
Аралық соттың шешімінде оның орындалу мерзіміне қатысты ... ... ... оны дереу орындау керек. Тиісінше мәжбүрлі түрде
орындату үшін атқару қағазын беру туралы ... ... ... ... үш жылдық мерзім аралық соттың шешімі заңды күшіне енген сәттен,
яғни аралық судьямен ... ... қол ... ... басталады.
Атқару қағазын беру туралы өтініш мерзім өтіп ... ... ... берілген жағдайда өкілетті сот тиісті ұйғарым қабылдап ... ... және оған ... іс жүргізу кодексінде белгіленген
тэртіппен шағымдануға болады [29].
Қазақстан Республикасының «Аралық соттар ... ... 48 ... өкілетті сот атқару қағазын беруден бас тарту туралы үйғарымды
келесі ... ... ... ... ... ... шығарылған тарап өкілетті сотқа келесі
дәлелдемелерді тапсырса:
• Аралық келісім жарамсыз болып табылса;
• Аралық соттың шешімі аралық ... ... ... оның ... дау ... немесе аралық келісімнің аясынан шығып кететін
мәселелер бойынша ... және ... ... аралық сотқа
бағыныштылығына жатпаған жағдайларда;
• Аралық соттың қүрамы Қазақстан Республикасының аралық сот ... заң ... сай ... ... ... ... өз ... шешілмеген тарап аралық судьяларды
тағайындау ... ... ... сот ... ... орны мен уақыты туралы
тиісті хабар алмаса немесе ... да ... ... ... ... бере ... ... Аралық келісімді жасау көзінде тараптардың бірі әрекет қабілеті жоқ
немесе шектеулі әрекет қабілеті болса;
• Осы ... ... ... сол пэні бойынша не сол негіздер бойынша
өкілетті соттың немесе аралық соттың заңды күшіне енген шешімі болса ... ... ... ... ... ... ... арыздан бас тартуы
бойынша істі қысқарту туралы үйғарымы болса;
• Аралық соттың шешім қабылдауы ... ... ... ... ... ... ... жағдайда.
2. Өкілетті сот келесілерді анықтаса:
• Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес дау ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының «аралық соттар туралы»
заңының 48 ... 2 ... 1 және 2 ... ... ... ... және ... Республикасының бүқаралық тәртібіне
қайшы келсе.
Жоғарғы соттың «соттардың аралық соттардың шешімдерін мәжбүрлі түрде
орындауға байланысты ... заң ... ... ... 2005 жылғы 23
желтоқсандағы нормативтік қаулысының 10 бөлімінде берген ... ... ... ... бұл негіздері түпкілікті болып табылады.
Аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау үшін атқару ... ... ... ... ... өкілетті соттың үйғарымына ... ... үшін ... іс ... заңдарында көзделген
тэртіпте шағымдана алады.
Аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау туралы ... ... ... Республикасының соттарының заңды күшіне ... ... ... үшін заң ... ... тэртіпте дереу орындалуы
тиіс.
Өкілетті соттың аралық соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау ... ... беру ... ... ... орындалатындықтан азаматтық іс
жүргізу кодексінің 236 бабының 3 бөліміне сәйкес атқару қағазы сот үйғарым
шығарған ... қол ... ... жіберіледі.
Осы сипаттағы Жоғарғы Сотқа жіберілген істерді зерттеу өкілетті ... ... ... ... ... ... ... соттың шешіміне
берген шағымы мен өндіріп алушының мәжбүрлі түрде орындату үшін ... беру ... ... ... ... ... соттың шешімін мәжбүрлі түрде орындау үшін атқару қағазын беру
туралы ... ... ... ... ... сол ... шағымдану
туралы өтініштің келіп түскені мәлім болса, сот аралық ... ... ... ... ... ... ... атқару қағазын беру туралы
өтінішті қарастыруды тоқтата түруы тиіс [30].
Аралық соттың шешіміне келіп түскен ... ... ... ... ... ... түрде орындау үшін атқару қағазын беру ... ... үшін өте ... ... ... ... нәтижесі
бойынша өкілетті сот аралық соттың шешімін жою ... ... ... ... ... шешімін орындау үшін атқару қағазын беру туралы өтінішті
қарастыру ... ... ... ... ... ... сотпен шешім заңды күшіне
енгеннен кеін үш күн ... қол ... ... ... ... соттан іс
қайтарылған көзде онда келесілер көрсетілуі тиіс:
• Атқару қағазын берген соттың атауы;
• Істің номері және ... ... ... ... ... ... (сөзбе-сөз);
• Шешімнің күшіне енген уақыты;
• Атқару құжаты берілген уақыт;
... ... мен ... ... ... ... ... әрбір шешімі бойынша бір атқару қағазы беріледі. Егер орындау
әртүрлі ... не ... ... талапкерлердің пайдасына немесе бірнеше
борышқорға қарсы шығарылса сот өндіріп алушылардың ... ... ... ... ... ... нақты көрсете отырып немесе осы ... ... ... тиіс ... ... ... отырып қол қойылып
беріледі. Атқару қағазына сот сот ... не ... ... көшірмесі қоса беріледі.
Егер тараптар басқаша келіспесе, аралық сот көз келген ... ... ... деп ... ... да бір тараптың даудың пәніне қатысты
қамтамасыз ету шараларын ... ... ... ... сотта қарастырылатын талапты қамтамасыз ету туралы өтініш
өкілетті сотқа бір тараппен аралық сот талқылауы ... жер ... ... ету ... ... ... орналасқан жері бойынша
беріледі. Сонымен, заң ... сот ... ... болып табылатын
өтініш білдірушіге қандай өкілетті ... ... ... ... ... ... ету ... өтінішке талапты аралық сотқа бергендігі
туралы дәлелдемелер қоса беріледі.
2004 жылғы 28 желтоқсандағы «Аралық ... ... ... ... 32 ... ... ... қамтамасыз ету туралы
өтінішке қоса берілетін қүжаттар қатарына Қазақстан ... ... ... тэртіпте және мөлшерде ... ... ... ... ... ... ... сотта қарастырылатын талапты қамтамасыз ету
туралы өтініштің қарастырылуы және талапты қамтамасыз ету туралы ... ... ... бас тарту Қазақстан Республикасыиың азаматтық іс жүргізу
заңдарында көзделген тәртіпте ... ... ... қарастырылатын талапты қамтамасыз ету туралы үйғарым
тараптардың біреуінің өтініші бойынша осы үйғарымды ... ... ... мүмкін. Аралық соттың талапты қанағаттандырудан бас тарту
туралы шешімі өкілетті соттың қамтамасыз ету шараларын жоюға негіз ... ... іс ... ... 161 ... ... талапты қамтамасыз
ету туралы үйғарымы сот шешімдерін орындау үшін көзделген тәртіппен ... ... ... ғылыми ізденістің баянды болмағы оның нәтижесіне
байланысты. Қазіргі ... ... ... ... ... тұрақты
түратын шет елдік тұлғалар мен азаматтығы жоқ тұлғалардың, халықаралық
ұйымдардың, олардың тұрақты ... мен ... ... ... ... ... ... қызметімен, сол сот
қабылдаған шешімдердің басқа мемлекеттер аумағында ... ... ... ... Қазақстандағы шет елдік субъектілердің ... ... ... ... және ... құқықтың дербес,
егеменді субъектісі болған сәттен бастап тез арта ... ... ... ... ... шет ... инвестиңияларды тарту саясаты да
үлкен септігін тигізді. Қазіргі уақытта қандай да бір ... ... ... ... соттардың шешімдерін тану мен
орындауды міндеттейтін халықаралық құқықтың жалпы танылған ... ... ... эрбір мемлекет, оның қатарына Қазақстан Республикасы да
кіреді, қалай және ... ... шет ... сот ... ... өз бетінше шешеді. Біздің заңымызда шет мемлекеттердің
соттарының шешімдерін тану мен ... жігі ... ... ... іс жүргізу кодексінің 425 ... ... мен ... ... ... ... ... екі жақтылық бастамасы негізінде заңдар мен халықаралық шарттарда
көрсетілсе танылып, орындалады делінген». Заңның бұл ... бұл ... ... мен ... ... ... тану бірінші кезең болып
есептелетінін және оны мәжбүрлі түрде орындаудың ... ... ... сот ... сот ... танылуы мен орындалуын
қамтамасыз етудің теориялық және практикалық маңызын зерделеу ... ... ... ... әрі ... дәрежеде негізделген мәселе қазақ
қоғамындағы сот билігінің қалыптасуы мәселелері және де шет ... ... ... пайда болған дауларға қатысты сот әділдігін
жүзеге асыру үшін шет мемлекеттердің аумағындағы сот ... ... ... Егер біз ... болғымыз келсе, озіміздің
мемлекетімізді үзақ уақытқа меңзеп құқықтық мемлекет ... ... ... құқықтық сауатын оятып, соның кепілі боларлықтай соттың да рөлін,
оның шығарған шешімдерінің танылуы мен орындалуын қамтамасыз етуді, ... бас, бір ... қол ... ... асуымыз болмайды деп нық
сеніммен айта ... ... үш ... бас ... ... ... ... достығымыздың үлгі боларлықтай арнасы деп білемін.
Оған барар жол, қоғамдағы ... ... ... Бұл ... Тура биде ... жоқ, ... биде иман жоқ, ... қағида бар.
Мүның мағынасы билік айтушы ешкімді алаламайтын адал, қара қылды қақ жарған
әділ болуы керкек деген мағынаға саяды. Біз ... сот ... ... ту етіп заң ... ... ... ... мақсат етіп
қойдық.
Демократиялық мелекетке сай оңтайлы шаралар еліміздің сот жүйесінің
қүралып, қалыптасып жатқан әлем ... ... тең ... сөзсіз.
Негізгі мақсат дәстүрлі сот билігінің іргетасын барынша ашық ... ... ... ... Қазақстан Республикасының аумағында
шет мемлекеттер мен ... ... ... ... сот ... юрисдикңиясы боынша теңестіру, түптеп
келгенде құқықтық мемлекет орнатуда соттың рөлін күшейту.
Осы дипломдық жұмысты жазу ... шет ... соты ... соттардың шешімдерін тану мен орындауға қатысты халықаралық
құқықтық және ... ... ... зерттей отырып осы саланы
реттейтін арнай заң ... ... ... ... ... ... ... құқықтық тәжірибелерінің эркелкілігі
оларға қатысты эмбебап сипаттағы халықаралық шарттарды қабылдау қажеттігін
көрсетеді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Халиков К. Судебиая влаеть на переходном ... ... ... //
Тураби. 2001. №3.
Валиханов Ч. Собр. соч. - Алма-Ата. 1985.
Щеглов В.Н. ... и ... ... решения по гражданско-
правовому спору. - Новосибирск, 1958.
Төреқрюв Н., ... М. ... ... - А., 1993.
Нарикбаев М.С. Казахстан: Судебно правовая и дальнейшие пути ... // ... ... ... ... реформы
в постсоветских государствах: опыт и суждения. - ... ... ... ... ойханасы. - Шымкент: Нұрлы бейне. 2002.
Беисенов Қ.Ш. Қазақ топырагындагы қалыптасқан гақылиятты олшеу ... ... ... Ата ... 4 том. - ... ... Л.А. Курс международного частного права. - Москва, Спарк, 2002.
Марышева Н.И. Рассмотрение гражданских дел с ... ... - ... Н.И. ... процесс как форма социального управления. -
М.: Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1989.
Васильчикова Н.А. Права иностранных граждан в ... ... ... ... ... - ... 1997.
Вершинин А.П. Арбитражное соглашение: выбор формы защиты гражданских прав//
Прил. к журн. «Хозяйство и право». 1999.
Попов М.А. ... ... ... модели регулирования
деятельности третейских судов. Автореф. дис. ... канд. ... ... ... И.М. ... ... в третейском суде. // Третейский
суд. 2002. ... С.А. ... ... ... ... в
Российской Федерации: Автореф. дис. ... канд. юрид. наук. - ... А.В. ... ... ... ... ... делам. - Новосибирск, 1997.
Мусин В.А. Арбитражная оговорка во внештеторговом контракте и ... // ... суд. 2000. ... ... ... ... ... лиц в гражданском
процессе. Под общей редакцией Мами К.А.- Астана, 2006.
Практика Международного коммерческого арбитражного суда при ТПП РФ за ... / ... М.Г: ... - М., ... соттардың шешімдерін мәжбүрлеп орындату жөнінде заңдардың кейбір
нормаларын соттардың қолдануы туралы» ... ... ... 2005 ... 23 ... № 10 ... ... Н.А. Судебная защита прав человека в ... ... ... 2001.
Қазақстан Республикасының «Аралық соттар туралы» Заңы.
Третейский суд в Казахстане: проблемы правового ... ... ... ... -Астана, 3 февраля 2003./ Отв. ... ... - ... ... ... процесс: Учебник для юристов / Под ред. ... 4-ое изд., ... и доп. - М.: ... ... З.Х. ... ... ... Республики Казахстан: В 2-
х т: Учебник. Т.2. Особенная часть/ З.Х.Баймолдина. - ... ... ... ... ... ... (курс лекций). - Челябинск:
Рекпол, 2000.
Вопросы международной торговли. Участие ... лиц в ... Под ... ... Мами К.А.- ... ... Е.О. Қазақстан Республикасыныц азаматтық іс жүргізу ... ... Оқу ... - Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2003.
Мукашева К.В. Признание и ... ... ... суд: ... теорня, практика. - Алматы,
2000.
Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное ... ... ... ... ... 2001.
Грешников П.Я. Опыт работы третейского суда юридического центра "Ш8" ... ... ... судов в Республике Казахстаи. Третейский
суд: законодательство, ... ... - ... 2000.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Web программалау тілі9 бет
Еңбек нарығы6 бет
Рельеф қалыптасуындағы қазіргі физикалық-географиялық жағдайлары31 бет
СБЖ трактісін жобалау16 бет
Шет елдердегі сақтандыру жағдайы28 бет
Ұлттық құндылықтар – білім бастауының қайнар көзі4 бет
Заң психологиясы жайлы түсінік3 бет
Конституциялық бақылау нысандары15 бет
Қазақстан Республикасындағы сот билігінің жүйесі49 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь