Дүние жүзіндегі климаттың өзгеруі

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.БӨЛІМ Дүние жүзіндегі климаттың өзгеруі
1) Жер климатының өзгеруі.

2.БӨЛІМ Климат өзгерудің қолайлы нәтижелері
1) Атмосфералы ауаны қорғау

3.БӨЛІМ Қалалардағы ауаның ластануы
1) Озонның жұқаруы

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Жер климаттың өзгеруі және оның қолайсыз нәтижелері адамзатты алаңдатып отырған ортақ мәселе екенін мойындай отырып, атмосфсрада адамзат іс-әрекетінің нәтижесінде буланған газдар концентрациясының айтарлықтай дәрежеде көбейіп отырғанына, мұндай көбею табиғи булануды күшейтетіне, сөйтіп бұл жағдай орта есеппен алғанда Жер бетін және атмосфераны қосымша жылытатынына, оның адамзат пен табиғат экожүйесіне қолайсыз әсер етуі мүмкін екеніне аландай отырып, буланған газдардың ауқымды ең көп бөліну мөлшері бұрын да және қазір де дамыған елдердің үлесіне тиетіндігін, салыстырмалы түрде дамушы елдерде жан басына шаққанда мұндай бөлінудің төмен екендігін, бірақ дамушы елдерде әлеуметтік қажеттілік пен тұтынушылықтың өсуіне байланысты мұндай орасан зор, бөлінудің мөлшерін арта беретінін белгілей отырып, жер бетінде және теңіз экожүйесінде буланған газдарды жұтатындардың және жинайтындардың рөлі мен маңызын ескере отырып, климаттың өзгеруін, анығырақ айтқанда, оның мерзімі, ауқымы және аймақтық ерекшеліктері бойынша болжам жасаудың мәлім емес сәттерінің көптігін біле отырып, климат өзгерістерінің орасан зор мөлшері барлық елдердің мейлінше жан-жақты қарым-қатынас жасауын, олардың іс-әрекетін және икемдігін халықаралық көлемде ортақ іске жұмылдырып, бірақ олардың жеке жауапкершілігі мен нақты мүмкіндіктерін, сондай-ақ әлеуметтік және экономикалық жағдайларын ескерудің қажеттілігін мойындай отырып, 1972 жылы 16 маусымда Стокгольмде қабылданған адамды қоршаған ортаның мәселелері туралы Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Конферециясының Декларациясындағы ережелеріне сүйене отырып, БҰҰ-ның Жарғысына және халықаралық құқық принциптеріне сәйкес мемлекеттер қоршаған орта және даму бойынша өз саясатына лайық өзінің ресурстарын игеруге тәуелсіз құқы бар екенін және өз юрисдикциясындағы немесе бақылауындағы іс-әрекеттердің өзге мемлекеттсрдің немесе ұлттық юрисдикция қызметінен тыс жерлердін қоршаған ортасына зиянын тигізуге болмайтынын ескере отырып, қоршаған орта бойынша мемлекеттердің тиімді заңдарды іске қосуын, басқару саласындағы қалыпты өлшемдер, мақсаттар мен басты назардағылар дәл сол қоршаған орта мен дамудың жақтарына сай болуын, кейбір елдсрде қолдаиылатын қалыпты өлшемдердің басқа елдердің, әсіресе, дамушы елдердің экономикасы мен әлеуметтік жағдайы тұрғысынан қарағанда орынсыздығын және негізсіздігін мойындай отырып, қоршаған орта және даму бойынша БҰҰ-ның Конференциясы.
1. Жатқанбаев Ж.
2. Шілдебаев Ж.
3. Басенова Ә.
4. Смақова А.
5. Есполов Т.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Дүние жүзіндегі ... ... ... факультеті
Мамандық шифрі 050113 биология экология
Орындаған: Сраилов
Д.С.
БЭК ІІІ курс
Тексерген:
Даулетбаева М.М.
Бағасы:
Қолы:
Алматы ... ... ... ... климаттың өзгеруі
1) Жер климатының өзгеруі.
2.бөлім Климат өзгерудің қолайлы нәтижелері
1) Атмосфералы ауаны қорғау
3.бөлім ... ... ... Озонның жұқаруы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Дүние жүзіндегі климаттың өзгеруі
Жер климаттың өзгеруі және оның ... ... ... ... ... ... ... мойындай отырып, атмосфсрада адамзат
іс-әрекетінің нәтижесінде буланған ... ... ... ... ... ... көбею табиғи булануды күшейтетіне,
сөйтіп бұл жағдай орта есеппен алғанда Жер бетін және ... ... оның ... пен ... ... ... әсер ... екеніне аландай отырып, буланған газдардың ауқымды ең көп ... ... да және ... де ... елдердің үлесіне тиетіндігін,
салыстырмалы түрде ... ... жан ... ... ... ... екендігін, бірақ дамушы елдерде әлеуметтік ... ... ... ... мұндай орасан зор, бөлінудің мөлшерін арта
беретінін белгілей отырып, жер бетінде және ... ... ... ... және ... рөлі мен маңызын ескере отырып,
климаттың өзгеруін, анығырақ айтқанда, оның мерзімі, ауқымы және аймақтық
ерекшеліктері бойынша болжам ... ... емес ... көптігін біле
отырып, климат өзгерістерінің орасан зор мөлшері ... ... ... ... жасауын, олардың іс-әрекетін және ... ... ... іске ... бірақ олардың жеке
жауапкершілігі мен ... ... ... әлеуметтік және
экономикалық жағдайларын ескерудің қажеттілігін мойындай отырып, 1972 жылы
16 ... ... ... ... ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Конферециясының ... ... ... ... ... және ... ... сәйкес мемлекеттер қоршаған орта және даму бойынша өз
саясатына лайық өзінің ресурстарын ... ... құқы бар ... және ... ... бақылауындағы іс-әрекеттердің өзге мемлекеттсрдің
немесе ұлттық юрисдикция қызметінен тыс жерлердін қоршаған ортасына зиянын
тигізуге болмайтынын ескере ... ... орта ... ... ... іске ... ... саласындағы қалыпты өлшемдер,
мақсаттар мен басты назардағылар дәл сол ... орта мен ... сай ... кейбір елдсрде қолдаиылатын қалыпты өлшемдердің басқа
елдердің, әсіресе, ... ... ... мен әлеуметтік жағдайы
тұрғысынан қарағанда орынсыздығын және негізсіздігін ... ... орта және даму ... ... Конференциясы туралы 1989 жылғы 22
желтоқсандағы Бас Ассамблеясының 44/228 қаулысына және адамзаттың ... ... ... ... үшін ... зор ... қорғау туралы 1988
жылғы 6 желтоқсандағы 43/53 қаулысына, 1989 жылғы 22 желтоқсандағы 44/207
қаулысына және 1991 ... 19 ... 46/169 ... ... ... ... 22 ... Бас Ассамблеясының аралдар мен жағалаудағы
аймақтар, әсіресе төмен ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар туралы 44/206 қаулысына, 1989
жылғы 19 жслтоқсандағы Бас ... ... ... күресу бойынша
әрекет етудің жоспарын жүзеге асыру туралы 44/172 қаулысына сүйене ... ... ... ... 1985 жылғы Вена конвенциясына және озон
қабаттарын бұзатын заттар туралы 1987 ... ... ... оның ... 29 ... ... және толық-тырылған нұсқасына сүйене
отырып, 1990 ... 7 ... ... ... ... ... Декларациясын қатерге ала ... ... ... ... ... іске ... отырған аналитикалық
жұмыстарының бағасын, Дүниежүзілік метеорлогиялық ұйымдардың, қоршаған ... БҰҰ ... және ... ... ... ... мен
ұйымдарының, сондай-ақ басқа да халықаралық және мемлекетаралық ... ... ... ... және ... ... процесіне
қосқан маңызды үлестерін сезіне отырып, климаттық өзгеру мәселелерін
түсіну және шешу ... ... ... және ... ... алғанда тиімді болуы үшін тек кана ... ... ... және ... ... ... әрі осы
салада қол жеткізген жаңа нәтижелердің барысында әрдайым қайта қаралғанда
іске асатынын мойындай отырып, климаттық ... ... шешу ... ... өз ... мүмкіндігіне негізделгендігін, сондай-
ақ олардың басқа экономикалық мәселелерді шешуге ықпал ету ... ... ... буланған газдарды, олардың булану эффектісіндегі
күшею рөлін ... ала ... ... ... ... ... ... стратегиялық жауап қатуды шешу бағытындағы анық приоритеттер
негізінде ... ... ... ... ... ... тиіс екенін мойындай отырып, климаттық өзгеру нәтижесінде
қолайсыз жағдайларға айрықша ... ... ... мен шағын аралдағы
елдер және төмен орналасқан жағалаулар, қуан және жартылай куаң аймақтар,
сондай-ақ су тасқынына, ... ... ... ... мен ... ... бар ... елдер екенін мойындай отырып, ... ... ... ... бойынша бірқатар елдердің, ... ... ... ... отынның түрлерін экспортқа шығаратын және
тұтынатын ... ... ... байланысты дамушы елдердің айрықша қиын
жағдайын мойындай отырып, климаттың ... ... болу ... ... ... ... ... шаралармен
үйлестіріліп отырылуы тиіс екенін, оған қолайсыз жағдай тудырмаудың
қажеттігін, ... ... ... экономикалық өркендеуге қол жеткізу
ісінде дамушы елдердің аса маңызды заңды қажеттіліктерін ... ала ... ... ... ... ... орнықты әлеуметтік-экономикалық
дамуға қол жеткізуі үшін ресурстарды алуға зәру екенін, дамушы ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерінің
артып, жоғары тиімділікке жету мүмкіндігін және ... ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан алғанда
жаңа технология пайдаланудың ұтымды болатынын мойындай ... ... ... ... ... үшін климат жүйесін қорғауға белді бекем ... ... ... ... ... ... қолайсыз нәтижелері" дегеніміз климаттын
өзгеруінен пайда болған физикалық орта мен ... ... ... және ... ... ... қалпына келу өзгешелігіне және
құрамына, әлеуметтік-экономикалық жүйелердің қызметіне ... ... мен ... ... түрде нұсқан келтіреді.
"Климаттың өзгеруі" дегеніміз адамдардың тікелей немесе жанама түрдегі
іс-әрекетінің нәтижесінде пайда болған климаттағы ... ... ... ... ... оиы салыстыруға болатын уақыт аралығындағы
табиғи және ... ... ... дегеніміз нақтылы бір уақытта, нақтылы бір аймақтың ... ... ... ... немесе олардың атмосфераға тасталынуы.
"Буланған газдар" дегеніміз табиғи да, антропогендік жолмен де пайда
болған атмосферадағы газ тәрізді ... олар ... ... ... ... ... ... ұйымы" дегеніміз тәуелсіз
мемлекеттің белгілі бір ... ... ... оның ... осы
Конвенцияның немесе хаттамаларының реттеп отырған мәселелері де ... ... ішкі ... ... ... қол ... ратификация жасауға және
бекітуге немесе сол құжаттарға қосылуға ... ... ... ... ... немесе құрамдастары,
оларда буланған газдар шоғырланады немесе буланған газдар жиналады.
"Жұтқыш" дегеніміз ... ... ... ... ... ... ... сіңіріп алатын кез келген ... ... түрі ... ... ... ... кез ... процестің немесе әрекеттің
нәтижесінде буланған газдардың шоғыры немесе ... ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты және Қатысушы жақтар Конференциясы
қабылдай алатын барлық ... мәні ... ... ... әсер ... жол бермейтіндей деңгейде атмосферадағы буланған
газдардың - шоғырлануын тұрақтандыратын жағдайға жету үшін ... ... ... орындауға қол жеткізу.
Конвенция мақсатына жету ... оның ... іске ... ... өз ... мыналарды басшылыққа алады:
Қатысушы жақтар адамзаттың қазіргі және болашақ ұрпағының игілігі
үшін әділеттік негізде және әмбеге ... ... ... ... ... бар ... орай климат жүйесін қорғауы тиіс.
Қатысушы жақтар алдын-ала болжау мақсатында немесе климаттың ... ... ... және оның ... ... ... ала ескерту шараларын жүргізу керек.
Халықаралық экономикалық жүйенің ашык және ... ... ... ету үшін Қатысушы жақтар ... ... ... бұл ... ... ... ... оның ішінде дамушы ... ... және ... алып ... еді де, ... ... проблемаларына олардың жауап қатуына оңтайлы мүмкіндік жасар еді.
Барлық Қатысушы жақтардын ... ... ... ... өзінің нақтылы ұлттық, әр аймақтық басты қажеттіліктерін ескере
отырып, белгіленген мақсаттары мен даму ... ... ... буланған газдардың антро погендік
бөлінуін шектеуге, азайтуға немесе тоқтатуға ... ... ... ... ... қоса ... ... салаларда, энергетикада,
тасымалдауда, ауыл шаруашылығында, орман шаруашы-лығында және қалдықтарды
жоюда, оларды жасауға, қолдануға және таратуға ықпал етеді;
Климаттың ... ... ... ... ... ... үшін ... жасайды; жағалау аймақтарында, су ... және ауыл ... ... жүргізу үшін, құрғақшылықтан, шөлге
айналудан, су тасқынына ұшыраудан қорғау және қалпына келтіру ... ... ... ... ... және дамытады;
Өзінің тиісті әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... шаралар қабылдауда климаттың өзгеруіне байланысты ой-
пікірлерді тиісті әдістерді, мүмкіндігіне қарай ескереді ... ... ... ... және климаттың өзгеруімен, сондай-ақ оған ... ... ... ... және әлеуметтік нәтижелерімен
байланысты ғылыми, технологиялық, техникалық, ... ... ... ... ашық және ... алмасуға ықпал етеді, қарым-
қатынастар жасайды.
Дамыған елдерге жататын Қатысушы жақтар және II қосымша мен ... өзге ... ... ... дамушы елдердің қатарына
жататындарына олардың Конвенция ережелерін ... үшін ... ... ... және оған ... байланысты қолдау көрсету,
жеңілдету сондай-ақ қаржыландыру үшін нақтылы іс-шаралар жүргізеді.
Қоршаған табиғи орта ... ... ... ... ... РИСО ... стандарттында көрсетілген, ол Қазақстан ... ... ... ... ... саналады.
Қоршаған ортаны басқаруға таратылған халықаралық стандарттар, қоршаған
ортаны басқару жүйесін тиімді іс-шаралар ... ... ... ... Олар ... және ... ... жету үшін
әкімшілік басқару ... ... ... ... ... болуы шарт.
ҚС ИСО 14001 бойынша қоршаған ортаны басқару ... құру ... ... ... моделі. Бұл стандарт, осындай қоршаған ортаны
басқару жүйесіне нақтылы талаптар қоя алады. Оны ... өнер ... ... ... ... ... және ... ұйымдарға
(мекемелер) қолдануға болады. Адамзат қоғамы табиғаттың бір ... ... ... ... ... күнде ғана тіршілік ете алады. Адамның өмірі
үшін ең ... ... бірі - ауа. ... ... тірі организмдер
атмосфералық ауамен тыныс алады. Адам тамақсыз бес ... ... бес ... ... бес ... ғана ... ... екен. Егер адам тәулігіне 4-5
литрдей су, тамақ ішетін ... дем ... 23-24 л ауа ... ... ... ... ... болғаны туралы толық ғылыми деректер
шамалы. Дегенмен оттегі бөлетін жасыл өсімдіктер жер бетінде ... ... жыл ... ... ... Бұл есімдіктер құрлыққа тез ... ... ... ... ... ... Жалпы хайуанаттар тыныс
алғанда оттегін сіңіреді де, көмірқышқыл газын бөледі. Бір ... ... ... үшін ... ... өте қажет» дейді. ... ... ... ... ... ... адам, жануарлар және өсімдіктер дем алатын ауа ғана емес,
сонымен ... оған жер ... ... ... ... да ... ... 100 километрге дейін жетеді. Ауа - әр түрлі газдардың қоспасы.
Оның құрамы, негізінен, азот пен ... ... Бұл ... су мен ... да ... ... тіршілік тек ауа бар жерде ғана болады. Ауа ... ... ол ... ... ... ... ... әсерінен сақтайтын өзіндік ерекшелігі бар қабат. ... ... ... ... ... негізгі бөлігі (шамамен
80%) ... ... ... ... ... Бұл ... жер
белдеулеріне байланысты 8-17 километр ... ... ... ... ... сайын тропосфера қабатының температурасы әр
шақырымда 6°С-ға төмендеп отырады. Одан әрі 18-20 километрлік биіктікте
температураның төмендеуі ...... ... ... ... бұл ... тропопауза деп атайды. Келесі стратосфера қабаты
жердің бетінен 20-50 км биіктікте. Ауаның ... ... осы ... ... ... ... де түсіп отырады. Мәселен, әр секунд
сайын көзбен көріп бақылауға болатын 200 млн-ға ... ... ... ... ... ... ... жер бетіне шамамен кішігірім
метеориттер түседі.
Күн сәулесінен келетін ... да ... ... ... ауа. ... ... болмаса сөйлеген сөзді де, ... ... ... әнін ... ... желдің ызыңын және тағы басқа дыбыстарды біз ... ... ... ... бұл ... ауаның дыбысты таратушылық
қасиеті бар екенін көрсетеді.
Ең негізгі маңызды қорғаныш қабаты - озон. Ол ... ... (20-50 км) күн ... ... ... бір түрі. Озон
жерден 25 километр қашықтықта ең көп ... ... ... Ол ... 2-4 миллиметр қалыңдықпен қоршайды. Осы аз мөлшердегі қабық жер
бетіндегі ... ... ... ... зиянды әсерлерінен толық
сақтап отырады, ол ультра-күлгін сәулелерді өзіне сіңіріп қалып, жер ... ... ... ғана ... ... оның жануарлар мен адамдарға
пайдасы өте зор.
Атмосфера ... ауа ... ... бір ... ... отырады.
Атмосфера болмаса, тәулік ішінде жер бетінің температурасы шамамен 200
градусқа құбылып тұрған ... еді ... 100° ... ... ... ... ... дейін суықтық болар еді).
Көпке дейін адамдар ауаның салмағы ... ... ... Тек XVI ... оның салмағы барлығы дәлелденді, Егерде бір текшеметр құрғақ ... ... ...... ... ... оның салмағы 1293
грамға тең болар еді. ... жер ... ... ... ... ауа
шамамен 1 кг күшпен әсер етеді (дәлірек айтқанда 1033 г.) Осы ... ... ... үшін ... бір ... еске ... адамнын алақанына ауа шамамен 150 кг күшпен әсер ... ... ... ... ... 15 тоннадан асады екен. Ауада болын жатқан
түрлі құбылыстар жердін, күннен алған ... ... ... ... Күн сәулесінін, әсерінің ең алдымен жердін, беті және мұхиттар
жылынады, ... ... ... ... ... ... да ... онын. температурасы төмендей береді (орта есеппен әрбір 100 метрге
0,6 градус төмендейді).
Күн ... ... ... ... пен ... өзен ... тағы ... су қоймаларынан су буға айналып отырады. Міне, осы
ылғалдылықты жер шарына таратуда атмосфералық ауаның ... ролі ... ... ... арқасында бу күйінде ауаға көтерілген суды атмосфера
жер шарының белгілі бір аудандарына жеткізіп, жаңбыр немесе қар ... ... ... ... ... ... атқарады.
Адам қызметінің нәтижесінде пайда болатын тозаң мен ... ... ... ... ... ... өте ... таза ауанын, шамамен 240000 белігіне, ластанған ... ... ... ... заттардың көпшілік бөлігі жер бетіне жақын үш
километрлік қабатта ... ... ... әсіресе өнеркәсіпті
қалаларда көп байқалады. Ауаның түрлі заттармен ... ... ... енеркәсібі ерте дамыған Европа мен Америкада басталғаны белгілі. Ол
кезде ауаны ... ... ... және ... улы ... шаңтозаңдар және тағы басқа зиянды заттарды ұстаудың
тиісті, ... ... ... ... ... ... улы
қосылыстар жылдан-жылға көбейе берген. Мәселен, ... ... ... 420 миллиоы тонна шаң-тозаң, түтін, күйе, ... ... ... ... ... Ауа екі ... табиғи жәие
адамнын, іс-әрекеті ... ... ... ... ... вулкандар атқылағанда, тау жыныстарының
үгітілуінен, шаңды дауылдан, орман өрттерінен болады. ... ...... ... ... ауру тудыратындары
да бар), санырауқұлақтардың ... ... ... ... б. ... ... табиғи жолмен ластануы қандай дәрежеде өтсе де,
атмосферадағы газдардын ... буза ... ... атқылағанда шыққан түтін мен күл шоғы жер ... ... ... ... алып ... ... ... тамызда. Қаракатау (Индонезия) вулканы атқылағанда шамамен ... ... шаң мен кул ... 32 км ... дейін лақтырып тастаған.
1912 жылы 6 маусымда ... ... ... ... ... қара ... басып кеткен, соның нәтижесінде сол жылы ... ... ... ашық ... ... 4—5 ... кем ... сияқты 1908 жылы Тунгус метеориты түскенде де ұсақ шаңдар көтеріліп
көп уақытқа дейін аспан ... ... ... ... бетінде ауа үнемі қозғалыста болады. Сол арқылы бір ауданда пайда
болған улы заттарды шалғай ... ... ... ... ... мен Алдыңғы Азияның шөл даласында ауаға көтерілген құм
шаңның көп мөлшері Оңтүстік және Орта ... ... ... ... кездері
болған. Канадада болған орман өртінің түтіні күшті соққан желдің екпінімен
8—13 километр ... ... ... ... Европа жиектеріне дейін
жеткен.
Атмосфераның жоғарғы ... ... әлем ... ... ... ... ... жануынан және басқа
космостық денелердің әр түрлі себептерден жануынан ... ... ... ... ... ... ... тау жыныстары мен топырақтың
беткі қабатының бұзылуынан да болады. Мәселен, жерден 10 км ... ... ... тек ... ... ... Тіпті керек
десеңіз жауыннан кейін бір текше сантиметр ауаның құрамында 30 ... ... ... ал ... ... оның саны 100 ... аса кетеді. Қей
уақытта құрғақ желдің өзі жердің беткі қабатынан ... ... ... үсақ ... ... ... әкетеді. Көптеген шаң-тозаң ауаға
вулкандар атқылағанда қосылып отырады. Кейде олар 50 км ... ... ... ... ... ... қояды.
Адам қызметінің нәтижесінде ауаны ластау атмосфера үшін ,ең қауіпті.
Оларға өндіріс, транспорт және тұрмыс қалдықтары жатады.
Ауаның көбірек ...... ... ... оған ... жана ... күнде қосылып отырады. ... ... ... ... таза ... — бүгінде барлық адамзаттың алдына
қойылып отырған түбегейлі міндеті.
Соңғы 10—15 жыл ішінде Қазақстанда неше түрлі алып ... ... ... мен ... ... ... саны жылдан жылға көбейе
түсуде. Оған автомашиналар санының арта түсуін қоссақ, сонда ауаны негізгі
ластаушылар өнеркәсіп ... мен ... ... ... ... ... облысы бойынша (1990 ж) ауаға шамамен 300 мық
тонна зиянды ... ... бұл ... нормадан орта есеп 2 есе
артық. ... ... ... ... ... жартысынан асады.
Ауаны ластаудың негізгі кездері: жылу электростанциясы, металлургия,
химия, мұнай өндіретін, цемент және басқа да ... мен ... ... ... ... ... пайдаланған отынның түріне өндіретін өнімнің
құрамына, өндірістің жасау ... және т. б. ... ... ... ... ... өзінің түтінімен бірге ... ... ... ... ... ... заводы
көмір қышқыл газын (СО2), аммиак, күкірт қышқылының буы, күкіртсутек (Н25)„
азот ... ... (NО, НО2) т. б. ... ... Атыраудың мұнайды
қайта өңдеу заводында қоршаған ортаға да, адам өміріне де өте ... (Н28) және т. б. улы ... ... ... ... ... ... (N0), фторлы газдар, сульфаттар арқылы ауаны ластайды. ... ... ... ... сулы ... (СS2) және жағымсыз
иісті күкіртсутек (Н2S) бөліп шығарады. Қарағандының коксохимиялық өндірісі
ауаны күкіртті және зиянды қосылыстарды, ... ... (НО2) ... ... ... тән ... ... ауаға бөлініп шыққан
заттары бір-бірімен химиялық реакцияға түсіп өте күрделі, улы ... ... орта ... ... ... ластауында.
Жылу электростанциялары көп мөлшерде ауаға шаң-тозаңдар, түтіндер мен
күйелер ... ... ... жылу ... ... тәулігіне 2000
тонна сапасы төмен көмір жағып, ... ... 400 ... және 120 ... ... (SО2) ... Оның ауаны қанша ластайтынын айтпаса
да түсінікті.
Ауаны, шамадан тыс ластайтын өндірістін, бірі — цемент заводтары.
Цементтен бөлінген шаңдар тек ... ғана ... ... ... территориясын, оның маңайын қоса қамтиды.
Мамандардық есебі бойынша, жыл сайын ауаға жүз миллион ... ... мен ... ... ... Өнеркәсібі күшті дамыған қалалардың
үстін ерекше қара түтін басып тұрады. Оның ... ... ... ... ... бар. ... атмосферадағы қара түтін дегеніміз күн
нұрының 25%-ін ультракүлгін сәулесінің 50%-іне жуығын ... ... ... ... мен ... дүниесінің бірқалыпты тіршілік етуіне
үлкен зиянын тигізеді.
Ауа тазалығын бұзуда автотранспорттың да ... ролі бар. ... ... ... шығаратын улы көмір оксидінің (СО) мөлшері
күннен күнге арта түсуде. Мамандардыа есебі бойынша, бір ... ... 6—10 ... ... жуық улы газ бөліп шығарады екен. Олай ... ірі ... ... ... күні-түні тынымсыз жүріп
жатыр? 1990 жылы автомобильдерден тараған лас 3,5 млн ... ... ... ... ... ... ... ортаны ластайтын 2480
орын анықталды. Соның 1925-сі Семей ... ... Шан ... ... ... ... ... немесе іске алғысыздығынан
қаладағы ... ... ... ... ... 2 есе, ... 1 есе, ... ангидрид — 0,2 есе артып отыр (1991 ж дерек).
Қызылорда облысы Сыр бойы ауасында да өзіндік ... бар. ... ... ... та осы өлкедегі қатерлі экологиялық жағдайлармен
қосылған Қызылорда ауасы елге де, ... де ... тағы бір ... айналып отыр. Мысалы, 1989 жылы Арал ауданында 5 мың тоннадан
астам зиянды заттар, ... ... 2238 ... ал ... ... ... ... зиянды заттар адам, жануар мен өсімдіктер тыныстап отырған ауадан
табылған екен. Жел арқылы ... ... ... Хан ... тіпті сонау
алыс Америкаға дейін жетеді.
Қазір Жамбыл қаласының тұрғындары күкіртті ангидрид, азот ... ... фтор ... ... фосфор ангидриді,
көмірқышқыл газы күйе, шан, т. б. ... ... дем ... ... ... көп ... күкірт ангидриді, азот және көміртегі
тотықтары т. б. Олар адамнын, денсаулығына аса зиянды рак ауруын ... ... ... ... ... ... ... ГРЭС
бірінші орын алады. Содан кейін қаладағы үш ... ... ... Үш ... ... ... ... заты 3222 тоннадай болады.
Ауаның құрамында бірнеше зиянды ... ... ... ... ... мен ... өміріне ең қауіптісі радиоактивтік
заттар. Олардың жер ... көзі атом және ... ... ... ... жарылуы, атомдық реакторлар, атомдық электростанциялар ... ... және т. б. ... атом және ... ... пайда болған радиоактивтік заттардың ауаға қосылуы ерекше назар
аударады. Радиоактивтік заттар ауадан жерге жауын-шашынмен түседі де, ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың және адамдардын,
денесіне шоғырланып радиоактивтік әсер ететін мөлшерін арттырады.
Радиоактивті заттар тек ауа жолымен ғана ... ... ол ... ... өлексесі мен қалдықтары арқылы да, тамақпен
де таралады. Мысалы, судағы элементтерді планктонды ор-ганизмдар сіңіреді,
ал ... ... ... балықтарды кезегі келгенде жыртқыш
балықтар жейді, оларды балықпен қоректенетін құстар ұстайды, құстарды аңдар
қорек етеді. ... ... ... ... көп ... ... арасында тұмаудың, түрлі ісік-жаралардын. ... ... ... ... адам ... әр ... ... кіреді
және әр түрлі дәрежеде ... ... ... ... адам ... өсімдік тектес тамақтың
құрамымен кіреді де сүйекте жиналады, цезий—137 тканьдер мен ... ... ... 1945 ... Жапониядағы Хиросимо мен Нагасакиде жарылған
атом бомбасы бірнеше минутта он ... ... ... ... атом ... ... Жапонияда күні бүгінге дейін бай қалып отыр.
Ауа адам баласының бәріне бірдей ортақ ... Ол үшін ... жоқ. ... да жерүстінде ауаны зиянды ... үшін ... ... ... ... колданбау мәселелері бүкіл
халық талабы мен тілегіне ... ... ... ... жүзі ... ... ... ядролық қару жер шарының қай бөлігінде
жарылса да, радиоактивті заттар ауа арқылы ... жер ... ... ... ... ластануы. Адам қызметінің нәтижесінде пайда
болатын әр түрлі ... ... ... ... ... от ... қондырғылары бар ірі ... ... ... Мысалға, Алматы қаласын алайық. ... ... ... шығып қарасаңыз, оның үсті ... ... ... бұлт ... болып керінеді. Бұл жағдай ... ... ... ... ... еді. ... барлық уақытта байқалып тұрады. Мұның
өзі әлі де ... ... ... шағын көлемді жылыту жүйелерінің
трубаларынан және қала ... ... ... ... улы газдар,
сондай-ақ заводтар мен фабрикалардыд мұржайларынан шыққан түтін, ... ... ... улы ... Қала ... ... ... химиялық құрамын анализ жасап қарағанда онда көмір-сутек, азот
тотықтары бар екені анықталған. Олар ... ... да ... ... ... өте улы газдар түзеді. Бұл химиялық қосылыстар адамнық,
жануарлар мен ... ... ... ерекшеліктеріне өте
зиянды әсер етеді. ... ... ... Қарағанды, Өскемен,
Жезқазған және т. б. қалаларда да байқалады.
Шексіз ауа ... ... ... ... кей ... ... ... таза ауаның тапшылығын байқап
қаламыз. Әсіресе, енеркәсіп жақсы ... ... ... ... ... ... ... т. б. қалаларда оттегі тапшы.
Осы аталған қалаларда содғы 10 жыл ... ... ... ... ... ... және құрылыстың неше алуан салалары дамудың
нәтижесінде заводтар, жылу электростанциялары олардың ... ... ... ... ... ... ауада түтін, шаң-тозаңдардың
мөлшері артты.
Республикада қола сияқты тусті металдың 100 ... ... ... ... ... пен 2 ... шаң ... шығады. 100 тонна
қорғасын рудасы қорытылғанда 54 тонна күкіртті газ және 2,5 ... ... ... ... ... ... ... ластауда басты кінә машиналар болып
отыр.
Жиырмасыншы ғасырда көмір қышқыл газының ауадағы мөлшері 9%- ке яғни
200 миллиард тоннаға ... ... Тек кана ... саны ... болмаса
өсімдіктер мен жануарлар ... ... ... ... ешқандай
эволюциялық өзгерістер бола койған жоқ. Қазір жер бетіндегі тіршілік етіп
жатқан адамдар жылына атмосферадан 644736 миллиард литр ... ... ... 559640 ... литр ... ... ... бетінде жылына 2 мкллиард тоннаға жақын отын өндіріліп жағылады
екен. Сол мәлшерде ... ... мын, есе ... ... ... яғни
бүкіл адамзаттын. дем алуына жұмсалатын оттегінін, мөлшерінен мың есе артық
оттегі жұмсалады екен.
Жер бетінде жылдан жылға ... саны өсіп келе ... ... ... ... соншалықты тек адамдар үшін ғана емес, аса
қарқынмен дамып келе жатқан автотранспорт пен ... үшін де ... бір ... ... дем алуға жұмсайтын оттегінін, мөлшерін
машина бір мың ... жол ... ... ... ... ... адам ... келтіретін зиянды әрекеті
жоғарыда айтылғандармен шектеліп қоймайды. ... бір ... ... ... ... тікелей атмосферада химиялық, реакцияға
ұшырайды. Соның нәтижесінде өзінің қасиеттері жағынан бұрынғыдан анағүрлым
қауіпті жаңа ... ... ... тікелей атмосферада ететін мұндай
химиялық реакциялар «Түтінді тұмандардың» ... ... алып ... ... 5токе — түтін және іод — тұман ... ... ... ең ... түтінді тұман 1952 жылы 3—9 желтоқсанда пайда болды.
Баттан оны былай деп суреттейді: ... ... ... ... ... ... мұржалар түтіні оны улы заттармен толтыра түсті. Қала көрінбейтін
түтінді тұман сондай қалың болды. Осы кезде өліп ... 4000 адам ... ... ... тұманның құрбаны болды». Бұл улы тұман ... мг/м3 ... қос ... ... ... түтінді тұманның пайда болуы өте сирек кездеседі.
Бірақ мынаны есте сақтаған жөн. ... ... ... ... ... ... пайда болуына қолайлы физико-географиялық жағдайлар бар.
Әсіресе, ауа қозғалысы, ағымы жоқ тау ... ... ... Кисловодск қалаларында.
Теміртау қаласында ауаның құрамындағы фенол 2 есе төмендеген, бірақ
синтетикалық каучук заводының айналасында 500—1000 м ... 12—46 ... ... артық кездеседі.
Шымкентте ауаның құрамындағы қорғасынның мөлшері артуда, қазір
қорғасын 34—73 ... ... ... газ 4—6 есе санитарлық нормадан артып
отыр. Әрине, бұл құбылыс қорғасын заводынан 500—4500 м ... ... ... ... заводының айналасыпда (500—1000 м қашықтықта)
цемент шаңының кебеюі кейінгі жылдары санитарлық мөлшерден 3—4 есе көп. Сол
сияқты ... т. б. ... ... ... ... емес, адамның ден
саулығына әсері тиетін заттардың көбейіп бара жатқандығы байқалып отыр.
Алматы қаласында күйе 1,5 есе, ... ... 6 ... ... ... шегі бойынша күйе —14—20 есе, шаң 2—6 есе, ... ... есе ... ... ... ауа құрамын қазіргі уақытта ластап отырған
негізгі зат көмірқышқыл газы, оның мөлшері белгіленген нормадан 20-30 ... ... ... ... металлургия комбинатынан 2000 м қашықтықта
ауаның құрамындағы ... ... ... 7—16 есе, ... 10—29 есе асып отыр.
Қорыта айтқанда, өндіріс орындарының ауаның құрамына жіберетін
керексіз улы ... ... ... әлі де ... ... ... есе ... жатыр.
Жоғарыда айтылған құбылыстардың бәрі, сол өндіріс орындарында белгілі
бір жүйеде тазалау құрылысының әлі де ... ... ... ... ... ... дамуына ілесе алмай отырғандығыи көрсетеді.
Оған мынадай мысалдар келтірейік. Тек қана ... ... ... ... бір жыл ... ауаға 1113 тонна қорғасын, 128 тонна мырыш,
66 тонна күкірт ангидридін шығарады. Титан-магний ... бір ... 2—3 ... ... ... ал ... қорғасын заводы жылына
500—600 топна күкіртті ауаға жібереді.
Жамбылдың фосфор заводы тәулігіне ауаға 31,3 т ... 2 ... ... пен фтор ... ... 11 ... құрамында фосфор бар
заттарды атмосфераға шығарып отырады.
Теміртау синтетикалық каучук ... ... 256 т шаң, 25 ... газын тікелей халықтар тығыз орналасқан аудандардың ... ... ... ... ... бір ... ішінде 78 т
шаң, 9 т көмірқышқыл газын және 1,6 т ... 6 т ... ... ... ... 2291 өнеркәсіп орындары болатын болса, соның
тек 1151-де ғана ұстағыш қондыр-малар бар, бұл бар болғаны 50%-
Ластанған ... ... мен ... ... тигізетін әсері.
Өсімдіктер есуіне ең улы әсер ... ... ... ... ... ... сынап, мышьяк және басқа түрлі заттар. Улылығы жағынан
олардың ... ... ... ... ... тұр. ... аз ... күкіртті қосылыстардың үздіксіз әсер етуі өсімдіктердің ... ... ... ... ... Бұл қосылыстар — қаладағы жасыл
желектін. негізгі ... ... ... ... ұшар ... солғын
тартқан жапырақтар, жапырақ бетіндегі қодыр және қызыл дақтар, үгіліп түсіп
жатқан ... ...... бәрі ... ... ... ... Өсімдіктің кейбір түрлері болмашы ластанған ауаның
әсерін ... ... ... ... ... қарағай, шырша,
балқарағай, самырсын қарағай, жоңышқа, мақта, заңға-қ, темекі күкіртті
ангидридке сезгіш ... ... ... ... да ... бір ... өз ... Ауада (смог) тұман меи түтіннің пайда болуының салдарынан ... ... ... ... ... ... молибден бар ауа үй
малының организмінде мыстың азаюына әкеліп, малдың ... ... ... ... ... төңірегінде мыстың артық мөлшері
ірі қара малдар мен қойларға ... ... ... фосфор заводының
маңайында есімдіктерге сіңген фтор қосылыстары ірі қара малдардың ... тыс ... ... ... ... ... тастайды. Нәтижесінде
кептеген шаруашылықтарға ірі қара малдарың алып кетуге мәжбүр болды. Адамға
табиғат берген ... бірі — ... ауа. Өзге ... ... ... ... ... өте маңызды іс.
Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсібі қарышты дамып келе жатқан Қазақстанда
ауа тазалығы үшін ... ... роль ... Осыған орай, республикада
тындырылған іс аз емес. Соңғы жылдары атмосферадағы ауаны қорғау мақсатында
ірі-ірі өнеркәсіп ... ғаз бен шаң ... үш ... жуық ... мен ... іске ... ... Ақтөбеде, Өскемен мен
Теміртауда, басқа да өнеркәсіп қалаларында ауа ... ... ... ... ... қорғасын-мырыш комбинатында 35,1 млн сомға, ... ... 28 млн ... ауаны таза ұстау мақсатында ірі құрылыстар
журіп жатыр. Қазірдің өзінде осы ... ... ... ... ... іске ... ... құрамың тазалауда улкен үлес
қосуда. Шығыс машина жасау заводында мазут ... ... ... қыздыру
арқылы, ауаға шығатын лас зиянды газдардың көлемін 1,5—2 есе ... ... Сол ... ... мыс ... ... өндірістен шығатын
зиянды газдарды ұстап қалатын ... ... ірі ... ... бір ірі орталықтан жіберу
арқылы ... ұсақ ... ... ... ... 600 ... пеш
жойылса, оның 155-і 1970—1973 ж. ж. келеді. Қарағандыда 107 пеш, 84 ... ... ... — 50, ... — 7 пеш газбен жағылуға
көшті. Бір сөзбен ... ... ... ... ... жылдары 276 пеш сөндірілді, 12 ТЭЦ пен 65 пеш газға көшті.
Қазіргі жағдайда ауада улы ... ... ... ... ... шығатын газдарды азайту барысында көптеген
тиянақты жұмыстар жасалынды. ... ... ... ... ... ... ... шығатын зиянды газдарды ұстап
қалатын 157 бақылау-реттегіштердің қондырмаларын жасау жобаланды.
Қазір Алматыда 40 ... ... ... ... уақытта тағы да 50 болуы
керек. Жүргізілген жұмыстың нәтижесінде адамдардын, денсаулығына зиянын
тигізетін ... ... ... ... қорғасын-мырыш комбинатында ауаға шығатын зиянды
шаңдар 54,2% қорғасын—68,6% күкірт ангидриді—17,2% азайды. Балқаш ... ... ... ... ... ... ... сынаптың мөлшері 2.5 есе, Шымкенттің цемент заводындағы ауаға
шығатын цемент мөлшері — 10 есе, ... ... ... ... ... ... 1,8 есе қыс-картылды.
Республикада 25 қалада ... ... ... ауаның құрамын зерттеп, ол зерттеулердің нәтижесін жүйелі
күйге келтіріп, практикаға беруде.
Зерттеулердін, нәтижесінде ... ... ... ... ... лас ... қорғасын, күкірт ангидриді көмірқышқыл газы, азоттың
қосоксиді, мышьяк, күйе, хлор, шаң екені анықталып отыр.
Қарағанды қаласында көмірқышқыл ... ... ... ... 8-
9 есе асып ... ал ... ... шақ күкірт ангидриді барлық
өндіріс орындарында 1973 жылы белгілі-бір нормаға ... ... ... ... денсаулығы үшін күрес әрбір кәсіпорын мен
цехта да тиімді жүргізіліп келеді. ... ... үй ... комбинаты
бойынша ауаға күн сайын шығарылатын зиянды заттардың мөл-шері ... ... ... ... шаң ... мен технологиялық
газды өңдеу және тазарту қондырғыларын салуға ... ... ... ... ... ... жағдал туғызылған. Үстіміздегі жылдың
жеті айы ішінде барлығы 144 кәсіпорынның ... ... ... баға
берілді.
Республикада сағатына 19 миллион текше метр шаңды сорып ... ... іске ... Ауаны ластауға себепші болып отырған Алматы
қаласындағы 72 ұсақ пештер жабылып, олардың ... ... ... ... ... ... орнатылды. Ал, Жамбыл Шымкент қалаларында үйлерді
табиғи ... ... ... бері жүзеге асырылып келеді. Адамдардың
шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... отыр. Табиғи ортаға күн сайын, сағат сайын өнеркәсіптің газ тәріздес,
сұйык және қатты қалдықтары ... ... ... әр ... ... заттар ауаға, суға және топыраққа
түсіп, бір трофикалық ... ... өте ... ... адам
организміне келіп түседі.
Бүкіл жер шарында осы ластаушы заттардың түспеген жері жоқ деп айтуға
болады. ... ... ... ... жоқ ... ... Бұл
жерде адамдар кішігірім ғылыми станцияларда тұрып, ғылыми бақылаулар ғана
жасайды. Ғалымдар осы заманғы өнер-кәсіптердің әр ... улы ... ... да ... Олар бұл ... ... жерлерден ауа ағындарымен
келіп түскен.
Табиғи ортаны ластаушы заттар әр түрлі болып ... Ол ... ... шоғырлануына және адам организміне әсер ету уақытына ... ... ... ... туғызады. Осындай заттардың қысқа мерзімде ... ... ... - ... ... ... ... келтіреді, тамағын
жыбырлатып, жөтелтеді. Егер де адам организміне осындай улы ... ... әсер ... қатты уланып есінен танады, тіптен өліп ... ... ... улы ... ірі ... қалалардың үстіне желсіз
күндері жиналған қара түтіндер немесе өнеркәсіптік ... ... бола ... ... ... түрлі-түсті металл
өндіретін зауыттар, химиялық және мұнайды қайта ... ... ... ... үлкен мұржалар арқылы көптеген адам организміне
зиянды улы заттарды ауаға ... ... ... ... улы ... 150-ден астамы белгілі.
Бұл заттар ауада күн сәулесінің әсерімен бір-бірімен реакцияға түсіп, жана
қосындылар ... ... ... ... ... улы ... бірі күкірттің
қос тотығы (8О0) коксхимия зауыттарымен, таукен өндіру және целлюлоза-қағаз
өнеркәсіптерінің ... ... ... ... Олар ауада ылғалдың
әсерінен күкірт қышқылына ... ... ... қышқылы бар тұман
немесе ылғалды ауа адамның, жануарлардың тыныс ... ... ... әсер ... және ... те көп ... ... Ауадағы
күкіртті сутек адам организмін улап қана қоймайды, сонымен қатар адамдардың
жүйке ауруларын туғызады.
Ауадағы фторлы ... өте улы. ... ... ... ... ... ... өте жаман ауру туғызады. Хлорлы сутек
пластмасса қалдықтарын ... ... ... Осы ... ... ... тыныс жолдарының кілегейлі қабығын зақымдап, өкпенің ісік ауруын
туғызады.
Қоңыр көмірді жағудың нәтижесінде ауаға күл ... ... Ол ... мен орман өсімдіктеріне әсер етеді. Әсіресе, көкөніс, жеміс-
жидек өсімдіктеріне де зиянын тигізеді. ... ... ... адамдардың организмдерінде физиологиялық өзгерістер болады.
Цемент зауыттарынан шыққан цемент шаңдары топырақта калий, ... ... ... себеп болады. Ал фосфор зауытына жақын
жерлерде ... ... ... ... ... пен ... бар
металлургия зауытының қалдықтары да өте улы әсер етеді. Осындай улы заттар
жиналған ... адам не ... ... олардың денсаулығына қауіп
төнуі мүмкін.
Организмнің осы улы заттарға тезімділігі әр ... ... ... ... ... ең ... ... жасы мен жынысына
байланысты болып келеді.
Аталған улы заттарға ... қарт ... және ... ... ауру
адамдар өте сезімтал келеді.
Улы заттар адам организміне біртіндеп жүйелі түрде жинала берсе, онда
созылмалы улануға ұшырайды. Оның басты ... - ... тез ... үнемі шаршап тұратыны, сезімі, үйқы басуы немесе үйқысының қашуы,
бейжайлық, ұмытшақтық, көңіл-күйінің тез ... ... ... ... ... қан ... ... жүйке жүйесіне, бауырына әр түрлі
әсер етеді. Улы химиялық қосылыстар адамның әрбір орғандарының созылмалы
қабынуына, жүйке ... ... адам ... ... жас нәрестенің
ауру болып тууына әкеліп соғады.
Дәрігерлер адамдардың әр ... ... ... өкпе ... ісік ауруларының болуы сол аймақтың экологиялық жағдайымен тығыз
байланысты екенін анықтап отыр. Сонымен қатар, ... ... ... ... түрлі улы химикаттар ... тағы ... ... - ... заттар болып табылады.
Олардың адамдарда қатерлі ісік ауруларын туғызатындығы анықталды.
Егер өткен ғасырда балалардың қатерлі ісік аурулары сирек болса, қазір
балалардың арасында ол ауру өте жиі ... ... Ал, ... ... нәтижесінде бұрын кездеспеген жаңа аурулар пайда болуда.
Адам денсаулығына зиян ... улы ... ... ... мен есірткі заттары да жатады. Темекі түтінінің құрамына 4 ... ... ... ... ... көбі улы ... Олардың қырыққа жуығы
қатерлі ісік ауруын туғызады. Темекінің уы ... ... ... ... туғызады, сол себептен де темекі шегетіндер жиі жөтеледі. Темекі
шегетін ата-аналардың жаңа туған ... ... улы газ ... қан құрамында бірнеше сағатқа дейін болады. Есірткі заттары да
қолқа, өкпенің қатерлі ісік ауруларын ... ... ... ... бензин, желім, бензин,
эфир, еріткіштер мен аэрозольдер ... ... ... Егер осы ... буы көп ... ... түссе жүйкені, миды, асқазанды және
өкпенің ауруын туғызады. Кейде ол өлімге де ... ... ... ... біз ... ортаның қазіргі заманғы нақты проб-
лемаларына ... ... ... ... ... ... көздерін төмендегідей
топқа бөлеміз:
1. Физикалық ластану - радиактивті заттар, ... ... ... және ... ... ластану - көміртегі өнімдері, күкірт, көмірсулар, шайынды
сулар, пестицидтер, ... ... ... ауыр ... ... ... - ауру қоздырғыш бактериялар мен вирустар,
құрттар, қарапайымдылар, шектен тыс ... зиян ... ... ... зиян - ... ... сұлу ... орман-тоғайлардың жойылуы, т.б.
Биосферадағы ластану процесін 3 кезеңге бөлеміз: - ластаушы заттардың
таралуы;
- ластағыштардың биомассаға енуі;
- ластағыш ... ... ... немесе қорлануы. Адам
баласының организмі жоғарыдағы ластаушы заттарды
қабылдаған кезде белгілі бір ... ... ... ғана ... ... ... ... одан әрі оргинизмде көбейе түсуі денсаулықты бұзып,
ауруға шалдықтырады.
Қоршаған ортаның химиялық ластануының ... ... ... кезде
глобальды экологиялық проблемаларды туғызып отыр. Олар жер ... ... ... ... ... ... "Озонның жұқаруы", "Қышқыл
жауындар", "Фотохимиялық тұмшалар" және осылардың әсерінен ... ... ... ... (ауа бассейіні) ауасының ластану
көздерін тереңірек білгені жөн. Жоғарыда біз, атмосфераның ластануына жалпы
сипаттама берсек, ендігі ... оған ... ... жөн ... Оның
себебі, барлық зиянды заттар атмосфера арқылы түрлі химиялық қосылыстарға
айналып, газ, сүйық ... ... ... ... суға ... одан адам
организіміне түседі.
Атмосферадағы тіршілікке қажетті барлық процестер оның тропосфера
қабатында ... Оның жер ... ... 10-18 км. ... қамтиды. Енді біз жекелеген зиянды ... ... ... ортаға тигізетін әсеріне тоқталамыз.
Жалпы отын жаққан кезде көміртегінің екі газы түзіледі. Екеуі ... ... Оның бірі ... ... — улы емес, ал монооксид улы
болып келеді. Ол адамның қанындағы ... өте тез ... ... ... ауру туғызады.
Соңғы жылдары атмосферадағы көміртегі оксидтері тез көбейіп
өсімдіктерде ... ... ... ... ... оксиді әрбір 10 жыл сайын 2 %-ке ... ... ... ... Ал, жылу ... өз ... жер шары ... температурасын көтеріп, түрлі экологиялық апаттардың ... ауа ... ... ... ... мен цунамилар,
шөлейттену, өрттер, т.б.) тууына себеп болып отыр. Аталған газдармен қатар
метан, азот ... ... т.б. ... күн ... жер бетіне кедергісіз
жібергенімен, ал жер бетінен космос кеңістігіне кететін ұзын ... ... ... ... ... газдарының қызып, жалпы атмосфера
шегінде жылу процесін тездетуде. Мәселен, XIX ғасырдың 20-жылдарында көмір
қышқылы газының ... ... 0,029 % ... ал ... - ... ... 20 %-ке көбейіп отыр. Бұл көрсеткіш БҰҰ-ның зерттеулері ... ... 30 %-ке ... Ол жағдайда жер шарының орташа ... ал 2005 ... екі ... есе ... ... ... компьютерлік жүйе арқылы ... жер ... ... өсуі ... жылдары 1,5^4,50С-ка жетуі әбден ықтимал.
Жер шарының осылайша ... ... ... ... ... ... көтеріп, планетамызда "топан су" қаупін туғызары сөзсіз.
Мұхиттардың деңгейінің көтерілуі адамзат үшін ... ... ... бәрі жылу ... әрекеті болғандыңтан оның жүру механизмін
бәріміздің де білгеніміз жөн.
"Озонның жұқаруы". XIX ғасырдың 80-жылдарында ... ... ... жерлерде жұқаруы байқалған. Мәселен, 1987 жылы ... ... ... ... күрт ... (космостық станциясының
фотосуреті бойынша) ол 7 млн км2 аумақты қамтыған. Ал осы жағдай 1992 ... ... ... ... ... БҰҰ жанынан ғылыми кеңес құрылып "озонның жұқару"
себебін зерттеу басталды. ... оның ... көзі ... ... қосылыстар екені анықталды. Осы химиялық
қосылыс атмосфераға ... ... ... ұшырап, хлор
тотығын түзеді. Ол өз кезегіндегі озон молекуласын ыдыратып ... ... ... ... ... басталып, Космостан келетін зиянды
ультракүлгін (УК) сәулелердің еркін өтуіне жол беріліп, бүкіл ... ... ... денсаулық сақтау (ВОЗ) ... ... ... ... 1 %-ке ... ... ісік ... көбейтіп
жіберетіні анықталған. Сол сияқты УК сәуленің жерге көбірек өтуі адам
баласының иммундық ... ... ... ... ... ... жол ашатыны дәлелденіп отыр. Осыған орай, 1985 жылы ... шешу үшін ... ... қабылданды. Оның мақсаты - озон
қабатын бүлдіретін заттарды шығаруды тежеу немесе ... Осы ... мен ТМД ... біріккен ғалымдар ұжымы еңбек етуде.
Қышқыл жауындар - атмосфераға байланысты қазіргі кезеңдегі үлкен
проблема. Оның ... ... ... ... (SО2) пен азот ... азот қос ... (HO2), және азот ... (H2О4).
Күкіртті ангидрид. Адам баласы жылу алу үшін көмір мен ... ... ... ... ... ... ... 1 млн тонна көмір жаққан
кезде 25 мың тонна күкірт бөлінеді екен. Әрине, күкірт жеке ... ... оның ... ... ретінде ауаға шығарылады. Осы газ атмосфераға
түсіп, оттегімен тотығып әрі су ... ... одан ... ... ... ... бар ... жауын түрінде биосфераға түсіп
қауіпті зиян келтіре бастайды.
Сол ... ... ... ... де ... қышқылы түзіліп, ауа
ағысымен алыс жерлерге жетіп, күтпеген аймақтарда да ... мен ... ... зиян ... ... ... ... қосылыстары атмосфераға көбінесе ... ... ірі ... ... ... ... ... Жалпы атмосфераға азот қышқылының 95 % көмірді пайдаланғанда
бөлінеді. Оның 40 % ... 30 % ... 20 % ... қазба отындардың үлесіне тиеді. Нәтижесінде, жер шары бойынша
жыл ... ... 60 млн. ... азот оксиді шығарылып отырады. Ол одан
әрі су буымен реакцияға түсіп, азот қышқылын түзеді. Азот ... ... ... одан ... ... жер бетіне түседі. Нәтижесінде,
бүкіл тіршілікке зиянын тигізеді. Адам баласы азот оксидтеріне душар болған
жағдайда ... ... ... ... ... және өкпе-тыныс
жолдарының ауруынан зардап шегеді.
"Смог" (улы ... Смог ... ... түтін деген мағынаны
білдіреді. Аталған улы түтін өнеркәсіп, басқа да қажеттіктер үшін көмір ... ... ... ... ... 2 типі ... ... типі — негізгі көзі көмір мен мазутғы пайдалан- ғанда
түзілетін күкіртті газдың атмосферада концентрациясының көбейіп ... ... ... ... ауа ... алғаш рет есепке алынған.
Мәселен, 1952. жыды ауа бассейінінде ... улы қара ... ... 2-
жұма бойы тұрып алған. Нәтижесінде 4000-нанастам адам қаза болған. Осы
азапты тарихи оқиғадан Лондон ... ... ... 1948, т.б. ... ... тұман. Атмосфера қабатында азот оксидтері, көмірсулар,
озон, күннің радиациясының фотохимиялық реакцияға ұшырауы нәтижесінде пайда
болатын улы ... Оның ... ... ... автокөлік
моторларынан шығатын газдарды құрап күндізгі жағдайда улы ... ... ... Одан соң бұл құбылыс Нью-Иорк, Токио Сеул, Афин, т.б.
қалаларда ... ... ... ... ... қоршаған ортаның
химиялық ластануы түрінде сипат алып, бүкіладамзат қауымын алаңдатып отыр.
Оның ... ... ... кестеде көрсетілген (5.1-кесте).
5.1-кесте Қоршаған ортаның химиялық заттармен ластануыи жіктеу кестесі
|Химиялық ... ... ... ... түрлері|тигізетін әсері |зардабы |
|1. Ауыр ... |Улы ... адам ... ... ... |
| ... ... |бірнеше жылға |
| | ... ... ... ... ... ... ... |
|жауындар |көбеюі, ... ... |
| ... ... |сонымен қатар |
| | ... |
| | |мен ... |
| | ... |
| | ... |
| ... улы | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... қару | |
| ... | |
| |жер ... | |
| ... | |
| ... | ... Радиация |Ракеталардың |Адам баласы |
| ... ... |
| ... ... |ауруына ұшырайды|
| ... | ... ... ... ... | ... оба, ... ... | ... ... ... | |т.б. ... |
| | ... ... ... | ... кабатының |
|игеруге | ... ... | ... ... | ... ... ... | ... ... | ... ... ... басқа ластанудан көп айырмашылығы бар. Қысқа
толқынды электрмагниттік сәуле ... мен ... ... ... ... ... элементтердің ядросы - радиактивті нуклидтер.
Міне, осы бөлшектер мен шығарылған сәулелер адамның организміне ... ... ... соның нәтижесінде түрлі аурулар пайда
болады.
Радиациялық ластанудың негізгі көздері - альфа, ... және ... ... сәулелер. Ионданған сәулелер адам, жануар
организмдерінде ақуыз, ... және ... да ... ... ... ауруының дамуына әкеліп соғады.
Сәуле ауруы адамның сыртқы ... ... және ... ішкі ... ... ... ... ауруын дәрежесіне, алынған сәуленің мөлшеріне байланысты
балалар, қарт ... мен ауру ... ... ... Адамдар 50 рентген
сәуле алса сәуле ауруы байқалмайды. Ал, 100 рентгеннен бастап ... ... ... ауруы өзінен алынған сәуленің мөлшеріне қарай ауыр және
созылмалы ... ... ... ... рет ... алғанда ауыр сәуле
ауруына ұшырайды, ал аз мөлшерде алса ұзақ уақыт сәуле ауруына шалдығады.
Қабылданған мөлшеріне қарай сәуле ауруы төрт ... ... ... ... ... түрі - 100-200 ... ... 2-ші дәрежесі орташа ... ... 3-ші ... ауыр - 300-500 рентген мөлшерінде; 4-ші
дәрежесі өте ауыр - 500 ... ... ... ... ... ... болады.
Сәуле ауруы төрт кезеңде жүреді: бірінші кезең - сәуленің организмге
әсері оның ... ... ... Оның ең ... ... әлсіздік, бас
айналу, бас ауру, жүрек айну, ... іш өту, ... ... қан қысымының
секірмелі болуы, естен тануы. Екінші кезең - бірінші кезеңнен кейін уақытша
аурудың жағдайы ... Бұл ... ... ... ... жағдайдың
жақсы болып көріну кезеңі деп атайды. Алған радиация мөлшері көп болса, бұл
кезең қысқа болады да екі ... үш ... ... ... Әлсіздік,
терлегіштік, тәбетінің төмендеуі, үйқысының бұзылуы байқалады және қанда
өзгеріс болады. Үшінші кезең - өте ... ... ... ... сәуле
ауруының асқыну кезеңі басталады. Аурудың ... ... ... ... ... ... ... бадамша безі асқынып, баспа ауруы пайда
болады. Үш-төрт жетіден кейін шаштары түседі, қан ұюы бұзылады да жұқпалы
аурулар дами ... ... ... ... іш өту, ... бұзылуы,
т.б.). Төртінші кезең - сәуле ауруының жеңіл түрі, бұл осы ... ... ... Ауыр түрі ... онда адам ... ... өліп кетеді.
Орташа және ауырлау тұрінде адамның жазылуы бірнеше айға созылып ... қан ... ... және ... әлсіздігі байқалады.
Егер тамақ не су арқылы радиактивті заттар ... ішкі ... онда ... 25-30 г ... ... 50 г ... қышқыл барийді
немесе 25-30 г балшық суын ішкізеді. Адсорбент радиактивті заттарды қанға
өткізбей сіңіріп ... Одан әрі 15-20 ... соң 2-3 лирт су ... ... ... ... соң тағы да адсорбент беріп, іш
айдайтын ... ... ... Адам ... ... қатар әр
түрлі жарақат алса (күйік, ... т.б.) онда ең ... ... әр ... ... етіп ... көмек көрсетіледі. Құсқысы келіп, басы
аурып, басы айналғанда этапиразин ... ... ... ... ... біле салып 3-4 сағаттан соң тетрациклин, биомицин
сонымен қатар сульфадемизин, этазол, фталозол ... ... де ... ... қан ... ... еш ... жасатпай 5 % хлорлы кальций
ертіндісін 4 сағат сайын бір ас ... беру ... ... ... ... ... әр ... жеміс шырынын немесе көп су ішкізу ... ... ... су ... ... жиі ... ... іс-әрекеті нәтижесінде биосфераның радиациялық ластануы өте
үлкен қауіп тудырып отыр. Қазіргі ... ... ... өте ... Осы ... ... ... немқұрайдылықтың
нәтижесінде өте күшті радиациялық ластану болады. Мысалы, атом ... ... ... радиациялық ластануына әкеліп соғады.
Жиырмасыншы ғасырдың екінші жартысынан бастап, түрлі атом электр
станциялары, мұз ... ... ... ... бар ... кең түрде пайдалана бастады. Өнеркәсіп пен атом ... ... ... ... ... қоршаған ортаның радиактивті
нуклидтермен ластануы өте аз мөлшерде болады. Осы ... ... ... апат ... кезеңде жағдай өзгеше ... ... ... ... ... шөгінділердің өзі
бірнеше мыңдаған километрге дейін ... ... ... ... ... ... сақтау мен жою мәселесі тұр. Ол
қалдықтар жыл санап қоршаған орта үшін аса қауіпті бола ... ... ... ... 40-шы ... ... ыдырау
реакциясы ашылғаннан бастап пайда ... Атом ... ... мақсатында, ал 1945 жылдан бұрын Кеңес дәуірінде оны ... ... ... Атом ... ... ... сақтандыру шаралары
қоса жүргізіледі. Өйткені, атом қондырғылары жұмыс істеу кезінде, адам
өміріне ... ... шлак ... Ал оны ... оңай
шаруа емес. Радиактивті қалдықтарды теңізге, мұхитқа, ... ... ... ... бұл ... ... ... елдерде
сақталмайды. Мәселен, Ирландия жағалауы қазір ... ... ... сайын мұхит түбіне радиактивтік ... ... ... ... ... атом өнеркәсібі кәсіпорындарында белгіленген санитарлық
нормаға дейін радиактивті ... ... ... тазарту
қондырғылары салынған.
Қалдықтар баллондарға салынып ... де, ... ... Атом ... ... ... ... Атом электро-станциядағы аппараттарға немқұрайды ... ... ... ... ... ... - ... шындық.
Солардың бірі — Чернобыль ядролық апаты. Чернобыль апаты айналадағы орта
мен ... ... ... әсер еткен, атом энергиясындағы ... ... ... апаты кезінде атмосфераға 50 МК радиактивті заттар
шығарылған және ауданы 3000 км ... ... ... ... ... ... ... аймағы жайында тоқталып
кетейік. Мұнда 40 жылдан астам уақыт ішінде ... ... жер асты және ... ... ... ... жарылған заттардың қуаты Чернобыль ... ... ... қуатынан бірнеше мың есе асып ... ... 27-сі ... 113-ші жер ... ал қалғаны жер астында
жүргізілген. Олардың радиактивті қалдықтары ... ... ... ... ... ... отыр. Семей полигонынан басқа Қазақстан жерінде 27
әр түрлі термоядролық ... ... ... ... ... ... Оларға Батыс Қазақстандағы Азғыр, Тайсойған, Нарын
полигондарын жатқызуға болады.
Адам ... ... да ... ... ... ... аппараттарынан да сәуле алады. Мысалы, адам баласы
телевизор қараудан бір жылда 0,5 мбэр сәуле алса, ... мен ... бір ... 370 сәуле алады.
Атмосфераның озон қабатының жұқаруы күн ... ... ... өту ... ... ... осы ... ядролық энергияны пайдалану
адамзат алдында көптеген мәселелерді шешуді талап етуде.
Табиғи ортада химиялық және радиациялық ластаушылардан ... ... ... ауру ... ... ... да кездеседі. Биологиялық
ластаушыларға ауру туғызатын микроорганизмдер, ... ... ... Олар ... суда, топырақта, тірі организмдердің және
адам организмінде кездеседі.
Жер бетіндегі 1500000 жануарлардың 50000 жуығы ... ... ... ішінде 500-дей түрі адам паразиті болып есептелінеді. Адам
паразиттерінің ... ауру ... ... ... ... ... ... паразиттер уақытша және тұрақты болып бөлінеді. Уақытша
паразиттер иесінің денесінде ... ... ... ғана пайда болады.
Оларға: сүліктер, кенелер, масалар, бүргелер жатады. Ал тұрақты
паразиттердің иесі тек азық үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... безгек плазмодиі, аскаридалар, қышыма қоздырғыштары
жатады.
Микробтардың ауру қоздыруына қажетті бірден бір шарт - ... ... оның ... қалуы. Дені сау организмге түскен
микробтар өсіп-өнуге айрықша жағдай керек. Эволюциялық өзгерістер арқасында
микробтар адам ... де ... ... ... ... ... ... тек қанның эритроцитінде өсе алады. Сол ... ... ... ... ... ... ... тек сол
қабыкқа жеткенде ғана ауру шақыра алатын тырысқақ, қантышқақ, іш сүзегі
микробтары басқа жерлерде ол ... ... ... ... ... клеткаларға микроорганизмдердің жетуіне
қарай жұқпалы аурулардың таралу жолдары бірнеше түрге бөлінеді.
Бірінші - ауадағы тамшылар көмегімен тарау, яғни ... ... ... ... ... ал сырқат түкіргенде, жөтелгенде, сөйлегенде
ауру ... ... ... ауамен бірге өзі бейімделген тыныс
жолдарының шырышты сілекей ... ... ... ауруларды - ауалы-тамшылы аурулар тобы деп атайды,
Оларға тұмау, қызылша, шешек аурулары жатады.
Екінші - ауыз ... ... яғни ... ... ... Ал ... ... болса қоршаған ортаға үлкен және кіші дәрет
арқылы шығады. Бұл жолмен ... ... ... ... ... ... тырысқақ, сальмонеллез, ... ... ... ... ... ... ... су арқылы ішек-қарынның
шырышты сілекей қабығына ... Бұл ... ... лас кол және ... да ... - қан ... ... яғни микробтардың маса, бүрге, қандала,
бит ... ... ... ... ... Бұл ... тобына безгек, бөртпе,
сүзек, оба, туляремия, энцефалиттер, т.б. жатады.
Төртінші - жұқпалы ... ... ... ... адамдардың терісі мен шырышты сілекей қабығының бір-біріне
жанасып тиюі немесе сүйкесу арқылы тарауы. Бұған жыныстың ... ... ... ... ... сіреспе, газды гангрена, т.б. ... ... ... ... ... тұрғыдан шапшаң және жай
таралатындар деп аталады. Ол ауру жұғу үшін теріде, ... ... ... ... ... ... ... негізгі көзі топырақ болып
саналады. Сіреспе, ботулизм және ... да ... ... ... ... ... ... етеді. Жеке басының тазалығын
сақтамаудың нәтижесінде жуылмаған жеміс-жидек, көкөніс арқылы ... ... ... ... олар адам ... ... түседі.
Көптеген ауру тудырғыш микроорганизмдер жер асты суларына өтіп,
жұқпалы аурулардың тарауына ... ... ... ... суларын, құдық
пен бұлақ суларын пайдаланар алдында қайнату керек. Өзен, көл, тоған сияқты
ашық су ... ... осы ... ... көздерінің тырысқақ, іш сүзегі, қантышқақ ауруларының таралуына
себеп болған кездері жиі кездеседі.
Ауа райы ыстық ... су ... ... ... және ... ауру
тудыратын паразиттер адам организміне түсіп, кең таралады. ... ит пен ... ... кір қол ... ... тамақ арқылы жұғады.
Амебиоз ауруы лас суларды ішуге пайдаланғанда жұғады.
Биологиялық ластаушылар адамға ауа арқылы да жұғып, түрлі ... ... ... қызылша және басқа ауруларды тудырады. Бұл ... ауру ... ... ... ... сойлегенде ауаға
тарап отырады.
Кейбір жұқпалы аурулар ауру адамдармен өте тығыз байланыста болғанда
мысалы, оның орамалын, қол ... ... ... да сол ауру адам
пайдаланған заттарды ұстап, пайдаланғанда жұғады. Ондай жұқпалы ... ... ... соз, ... ... ... жарасы сияқты арулар
жатады. Әдетге, СПИД вирусы үшін адам организмінің ішкі ... ... ... ... өмір сүре ... СПИД ауруын тарататын тек адам
ғана. СПИД ауруын қарататын екінші жолы вирустың ластанған шприц пеп ... ... Бұл адам ... қан ... ... ... бір
лас инені бірнетеуі қолданып, пайдалануынан жиі болады.
Осындай ... ... ... ... ... ... да,
жануарлар да жұқпалы ауруларға ұшырайды. ... оба, ... ... ... үйқы ауруы осындай аурулардың қатарына жатады.
Безгек ауруларын безгек ... ... Адам ... ... қоздыр-
ғышы спорозит түрінде түседі де бауырға өтеді. Бауырда ... ... одан ... ... Одан келіп қанға өтеді де онда өздерінің ... сол ... ... ауруы басталады. Жұқпалы оба ауруын егеуқұйрық
бүргесі таратады. Үйқы ... ... ... ... ... арқылы
адамның қанын сорғанда жұғады. Бұл аурумеи ауырған ... ... ... ақыл есі төмендеп үйқы басады.
Паразитгерге тән белгі олардың ауру тудырғыштығы. Міне, сондықтан да
осындай жұқпалы аурулар таралған аймақта болған ... ... ... ... ... және күзде орманды жерде жұмыс істейтін адамдарға
энцефалит тырыспасына ... егу ... Жас ... туа ... оған
дифтерияға, туберкулез ауруларына қарсы егу жұмыстары жұргізіледі. Оба,
сүзек, безгек аурулары шыққан аймақтарда карантин ... оның ... ... ұйымдастырылады.
Атмосфера - бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Атмосфера ауасының
шекарасы болмайды. Ол жер шары ... ... ... ... ... тазалығы адамзат ушін ешнәрсеге ... ... ... Оның ... 5,157-1015 т. тең.
Атмосфера бірнеше қабаттан - трофосфера, озон, стратосфера, ... ... және ... ... ... қабаттың өзіне тән
атқаратын қызметі, ... ... ... ... ... Әсіресе,
трофосфера мен озон қабатының тіршілік үшін маңызы ... ... ... ... тазалық сапасы бұрынғы кезден
нашарлауда. Оның негізгі ...... ... ... ... ... газдардың шығарылуы. Оларды біз ауаны ластағыш заттар дейміз.
Негізінен атмосфераның адам үшін ... ... өте ... - бүкіл әлемді таза ауамен қамтамасыз ете отырып, тір-шілікке
қажетті газ элементтерімен (оттегі, азот, ... ... ... т.б.)
байытады және Жерді метеорит әсерлерінен, күн және ғарыштан ... ... ... қорғайды, зат және энергия алмасуларық ауа ... ... ... жер ... ... ... ... адам баласы үшін орасан зор пайдалы ауа бассейні соңғы
жылдары күрделі өзгерістерге ... ... Ең ... ... ... ауасының сапалық күйінің көрсеткіштері оның ... ... ... Егер ... ... ластағыш заттардың шекті мөлшерлі
концентрациясы ... ... асып ... онда ... ... деп
санайды.
Ластағыш заттардың негізгі көздері - өнеркәсіп, ... ... ... ... қаруларын сынау, космос қорабльдері мен үшақтар
т.б. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... компоненттерінің қатысуымен химиялық немесе фотохимиялық
өзгерістерге ... ... соң ... ... химиялық өнімдер суға, жерге
түсіп, барлық тірі ... ... ... ... ... ... мен көмірқышқыл газының тұрақты болуы
жалпы ауа бассейінінің тепе-теңдігіне әсер етеді. Мәселен, ... ... үшін ... ... ... ете ... ... пен судағы
бүкіл химиялық реакцияға қатысады. Оттегі ... ... ... ... ... ... Оның ... көзі - жасыл өсімдіктер әлеміндегі
үздіксіз жүріп жатқан фотосинтез процесі. Көмірқышқыл газының да ... ... ... ... мен ... ... алуы нашарлайды.
Сондықтан ауа құрамындағы негізгі екі газдың тепе-тендік мөлшері қатаң
сақталуы тиіс. ... осы ... ... ... ... экологиялық
дағдарысқа ұшырап отыр. Ауаны ластауға жер шарындағы ... ... даму ... ... ... үлес қосып отыр.
Біздің республикамызда атмосфераға шығарылатын зиянды заттар мен
газдар, т.б. бөгде ... ... ... ... үнемі бақылауында болып отырады. Ол көрсеткіштер әр жылға және
тоқсанға жіктеліп "Ақпараттық эколо гиялық бюллетень" ... ... ... ... ластану индексін (АЛИ) бағалау бойынша 1995-2000 жылдар
аралығында ауасы ең көп ... ... ... ... ... ... ... Павлодар, Екібастүз, Теміртау, Алматы
қалалары жатады. Әрине бұл көрсеткіштер үнемі өзгеріп ... ... ... ... т.б. ... көздерінің
жұмыс істеу қарқыны бірдей емес. Мәселен, 1995 ... ең көп ... ... ... ... Балқаш қалалары шықса, ал ... ... мен ... ... ... Бұл ... қара және ... кәсіпорындарынан шығатын қоқыс көп. Алматы мен ... ... ... ... ... ... жағдайы қолайсыз болып
отыр.
Республика жағдайында ... ... ... жағынан мамандануы нашар. Яғни, ескірген технологиялық процестер
нәтижесінде құрамында қатты және сүйық бөлшектері бар газ ... ... көп ... бөлінеді әрі осы химиялық қосылыстар өте қауіпті улы
келеді. Олар ... ... ... ... оксиді, азот оксиді,
күкіртті сутегі, аммиак және әр түрлі қатты және сүйық заттар.
Тұрақты кездерден ... ... ... ... ... ... 763,0 мың т., Қарағандыда 601,6 мың т., Шығыс ... 170,0 ... ... 170,0 мың т., Ақмолада 120,0 мың т.,
Атырауда 90,0 мьвд т. болды. Бұл ... жылу ... ... кәсіпорындары шоғырланған.
Сондықтан, атмосфераға көтерілген қоқыстар мен газдардың көпшілігі осы
облыстар мен қалалардың аумағына түсіп, ... ... ... ... ... ... ... ластап жатыр.
Казгидромет мәліметі бойынша республиканың әрбір километріне ... ... 1,13 ... зиянды заттар келетіні байқалған.
Қазақстан жағдайында ... ... ауа ... ... ... ... ... ластанып отыр. Мәселен,
автокөліктерден бөлінетін қоқыс заттар қалалар бойынша: Қостанайда ... т., ... ... 87,3 мың т., ... 85,0 мың т., Павлодарда
74,7 мың т., Көкшетауда 53,6 мың т. көрсеткішке жетіп отыр. Автокөліктерден
бөлінетін көміртегі оксиді ... ... ... 70-80 % құрайды.
Соңғы 2000 жылдың мәліметі бойынша Өскемен қаласының ауасында ... және ... ... азот ... қалыпты деңгейден 1-4 РЗШ-
ға жетіп отыр. Сол сияқты ауаның ... ... ... ... Тараз
қалаларында өсе тұсуде. Әсіресе, улы формальдегидтің 3 есе ... ... және ... қалаларында байқалып отыр. Ауадағы аммиак пен
фенолдың мөлшері ... 2,3 РЗШ, ... 3 ... ... ... ... ... 4 РЗШ мөлшерін көрсетуде.
Қазақстан жағдайында ауа ... ... ... ... ауа ... да ... Жауын-шашын мөлшері өте аз
болғандықтан, ауаның табиғи тазаруы нашар. Оның ... ... ... ... ... ... Мәселен, Алматы, Шымкент, Лениногор, Зырян
қалаларының ауа бассейидерінде ... ауа ... ... соның есебінен
қалалар үнемі қалың зиянды улы тұмшамен оранып жатады.
Ауа бассейнінің құрамында ауыр металдардың болуы да өте ... ... ... сынап мөлшері үнемі бақылауға алынады. Ауыр
металдармен ауаның ластануы республика ... ... ... қалалар бойынша жағдай мәз емес. Мәселен, ... ... - 17 РЗШ, ... - 8, ... -6 есе ... ... Бұл
көрсеткіштер кейбір жылдары 17-81 РЗШ-ға жететіні қауіпті болса да шындық.
Қазақстанның ауа бассейнінің ластануы көршілес ... ... ... ... ... де ... түседі. Өйткені, ауа
бассейнінің бәрімізге ортақ екенін айтқанбыз. Томендегідей қызықты ... ... ... ... өз ... ... ... (1)
және шекаралас ауа (2) арқылы өткен заттардын улесі төмендегідей болған:
1. Күкірт - 46 % ... 380000 ... ... - 19 % ... 46400 т. Азот ... - ... 11300 ... Күкірт - 54. %
Азот (тотықкан) - 81 %. Азот (тотықсызданған) - 49 %.
Әрине, ез кезегінде Қазақстанның ауа бассейнінен де ... ... ... да ... пен азот қосылыстары ауысып отырады.
Атмосфера ауасын ластайтын заттардың ... ... жүзі ... 200 млн. тоннаға жетіп отыр. Ал, оның құрамы 20 химиялық элементтен
тұрады. Соның ... ... мен ... ... ... және онымен
адамдардың улануы жиі байқалуда. Олардың мөлшері ... 0,0003 мг/м3 ... Оның ... көзі ... мен оған ... ... ... Ирак т.б. елдерде осы заттармен адамдардың улануы жиі
болатындықтан, ... ... ... ... ... мылтық оқтарына
қорғасынды пайдалануды шектеп отыр.
Сондықтан, ауаға зиянды заттардың шығарылуын реттеу, техно- логияны
жетілдіру, ... ... және аз ... ... ... ... ... қайта өңдеп пайдаға асыру бүгінгі ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Жатқанбаев Ж.
2. Шілдебаев Ж.
3. Басенова Ә.
4. Смақова А.
5. Есполов Т.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биологиялық ырғақтар4 бет
Бразилия федеративті Республикасы4 бет
Жапонияның соғыстан кейінгі экономикалық дамуындағы секіріс5 бет
Ресей федерациясы туралы7 бет
Қылмыстық іс жүргізудегі жанама дәлелдемелер27 бет
Өнімнің, жұмыстардың және көрсетілетін қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялау жөніндегі жалпы ереже22 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь