Асқар Егеубай – публицист, аудармашы

І. КІРІСПЕ

Алаштың Асқары

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

2.1. Тұлпар тұяғымен төгілген жыр
2.2. Жұлдыздар із тастап ағады...
2.3. Асқар Егеубай . публицист, сыншы

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
«Өмірдің өзегі – адамның өзі. Өмірді, өнерді жасайтын тағы да адам. Әрине, бұл соншалықты тың тұжырым да емес, уақыт көрігінде қорытылып, тіршілік толқынында суарылған қағида. Талант иесін өмірдің, өнердің тұлғасымен тұтастыратын қасиет – еңбегі. Салалы, терең тамырлы бәйтеректер болады. Жер нәрін, табиғат құдіретін біз соған қарап сезінеміз. Солардың табиғатпен егіз тұтастығынан, қарапайым жарастығынан тіршілік тұрпатын танимыз».
Иә, Асқар ағамыздың өзі айтпақшы, талант иесін өмірдің, өнердің тұлғасымен тұтастыратын қасиет – ол, әрине, оның еңбегі. Еңбекті жанының өмірлік серігі еткен ақиық ақын, көрнекті аудармашы, қарымды қаламгер, сұңғыла сыншы, зерделі зерттеушінің жүріп өткен соқпақ жолдары мен сүріп өткен тағылымды да өнегелі өмірі баршамызға үлгі боларлықтай-ақ нығмет пен ғибратқа толы.
Көрнекті ғалым, әдебиеттанушы, сарабдал сыншы, аудармашы, филология ғылымдарының докторы Асқар Егеубайдың еңбек жолы Зайсан ауданындағы Үлкен Қаратал мектебінде мұғалім болудан басталған. Одан кейінгі жылдары Марқакөл аудандық «Шамшырақ», Зайсан аудандық «Достық» газеттерінде, «Қазақстан коммунисі», «Жұлдыз» журналдарында, «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби қазметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Республикасы Парламент Сенетының аппаратында, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет академиясының «Мәдениеттану, мемлекеттік қызметті тілдік қамту» бағдарламасының, Мұхтар Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының «Абайтану және жаңа дәуір» әдебиет бөлімінің меңгерушісі секілді жауапты қызметтер атқарған.
«Мөлдір тұма», «Жүректегі жұлдыздар»,»Құс жолы», «Әділет», «Движение», «Сыр мен сымбат», «Сөз жүйесі», «Кісілік кітабы», «Аламан», «Құтадғу білік», «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебитінің көркемдік жүйесі» және тағы да басқа көптеген поэзия, әдеби сын, зерттеу еңбектерінің авторы.
1.Егеубаев А.Қ. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – 16-бет
2. Егеубаев А.Қ. Сөз жүйесі. – Алматы: Жазушы, 1985. – 158-бет
3. Егеубаев А.Қ. Таңдамалы шығармалар жинағы, І том. – Алматы: 2005. – 169 -бет
4. Егеубаев А.Қ. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – 66 –бет
5. Егеубаев А.Қ. Таңдамалы шығармалар жинағы, ІІ том. – Алматы: 2005. – 5-бет
6. А.Дәдебаев. Жасыл белес: Деректі әңгімелер, очерктер, мақалалар/ Құраст. С. Жұмабеков. – Алматы, 1986. – 140-151 бб.
7.Алаштың Асқары /мақала, өлең, естелік/. – Алматы: Арда, 2008.
8. Мырзалиев. Қ. «Жаймашуақ» / / «Қазақ әдебиеті» 1981. - 8 май
9.Ана тілі. – 2000. – 7 желтоқсан (№30)
10. Лениншіл жас. – 1984. – 7 август
        
        КІРІСПЕ
«Өмірдің өзегі – адамның өзі. Өмірді, өнерді жасайтын тағы да адам.
Әрине, бұл ... тың ... да ... ... ... ... толқынында суарылған қағида. Талант иесін өмірдің, өнердің
тұлғасымен тұтастыратын қасиет – еңбегі. Салалы, ... ... ... Жер нәрін, табиғат құдіретін біз соған қарап сезінеміз. Солардың
табиғатпен егіз ... ... ... ... ... ... ... өзі айтпақшы, талант иесін өмірдің, өнердің
тұлғасымен тұтастыратын қасиет – ол, әрине, оның еңбегі. Еңбекті жанының
өмірлік серігі еткен ақиық ақын, ... ... ... ... ... ... зерттеушінің жүріп өткен соқпақ жолдары мен сүріп
өткен тағылымды да өнегелі өмірі баршамызға үлгі ... ... ... ... ... әдебиеттанушы, сарабдал сыншы, аудармашы, филология
ғылымдарының докторы Асқар Егеубайдың еңбек жолы Зайсан ауданындағы Үлкен
Қаратал мектебінде мұғалім болудан ... Одан ... ... ... ... ... аудандық «Достық» газеттерінде, «Қазақстан
коммунисі», «Жұлдыз» журналдарында, «Қазақ әдебиеті» газетінде әдеби
қазметкер, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... Президентінің жанындағы
Мемлекеттік қызмет академиясының «Мәдениеттану, мемлекеттік қызметті тілдік
қамту» бағдарламасының, Мұхтар ... ... ... және ... ... және жаңа дәуір» әдебиет бөлімінің меңгерушісі
секілді жауапты қызметтер ... ... ... ... жолы», «Әділет», «Движение», «Сыр
мен сымбат», «Сөз жүйесі», «Кісілік кітабы», ... ... ... дәуірдегі қазақ әдебитінің көркемдік жүйесі» және тағы да басқа
көптеген поэзия, әдеби сын, зерттеу еңбектерінің авторы.
Ежелгі түркі ескерткіштерін ... ... ... ... ... ... ... жақсы таныс қазақтың біртуар тұлғаларының бірі.
Атап айтатын болсақ, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік», Махмұт Қашқаридың
«Диуани лұғат-ит-түрік» атты шығармаларын ... рет ана ... ... ... ... «Құтты білік» дастанының әдеби сөздігін жасап, ол
туралы келелі талдау еңбектерін де ... ... ... табиғатының басты белгісі – ақындық, сыншылдық,
ғалымдық қабілетінің бірегей бірлігі», - деп баға ... ... ... Тауып айтылған!
Міне, Асқар ағамыздың осындай сегіз қырлы, бір сырлы талантына келесі
таруларда кеңінен талдау жасалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Жан-жақтылық ... де ... ... ... ... қабілетті дұрыс
пайдалану – ол өз-өзіңді сыйлау деген сөз. Сондай тәрбиелі, сыпайы ... ... ... таланттың бірі – Асқар Егеубаев. Асқар ақындығымен
танылып, ... ... ... көне ... ... ... және
зерттеу арқылы қалам қайраткері дәрежесіне көтерілген шығармашылық ... ... ... де ... назарымды өзіне ерекше бұрды». Бұл – белгілі
қаламгер Серік Қирабаевтың Асқар ағамыз хақындағы жүрекжарды ... ... ... - ... ... жанрында қалам тартқан қарымды
қаламгер, көрнекті ғалым. Әр дәуірдің өз перзентіне арқалатар ауыр жүгі
бар. Ол –табиғат талабы, өмір заңдылығы. ... ... ... сол ... ... ... ... қаламымен, терең талғамымен абыройлы
атқарған азамат. ХХ ғасырдың басында Алаш арыстары «Оян, қазақ!» деп
ұрандаса, Асқар ағамыз «Ойлан, қазақ!» деп, ... ... ... ... ... мен ... сақтап қалу жолында барша қазақты ойлануға
шақырды...
Алыптың жүгі ауыр, жолы ... ... жоқ ел оны ... ... ақын ... өзі ... ... бір адамның бойында осыншама
шығармашылық күштің шоғырлануы бүгін де сирек кездеседі. Кешегі алыптар
шоғырынан соң ... ... ... қазіргі қоғамда сирек қылаң беріп
келе жатқанын жақсы білеміз. Бұл да ... ... ... ... ... ... Егеубаевтың шоқтықты тұлға болғанын аңдатады. «Тау
алыстаған сайын биіктейді» деген қағидаға құлақ қойсақ, екінші өмірі
басталған Асқаралы Асқар аға ... ... ... ... бұдан да
биіктеп, тұлғалана берері анық.
Тұлпар тұяғымен төгілген жыр
«Поэзия ережеге табынбайды. Ол
азаматтың алдына тартар дайын
қағида да емес.Өз заңдылығы, өз
табиғаты бар,бітімі ... ... ... ұшқырлыққа құштарлық.
Соған тамсанамыз, көз тігіп, көңіл тігіп, көңіл
шіркінді елеңдеткіземіз. Поэзияны
да ұшқыр сәйгүлікке балап, делебімізден
дегбір қашқалы қай заман...»
Асқар Егеубай
«Поэзия - ... бір ... Өмір – ... ... ... ... өмір ... Басқалардікі – тірлік ету, күнелту, сайтанмен өрмек
құрысу».2
Асқар Егеубай кейбіреулер сияқты күнелту, ... қамы үшін ... ... өлең үшін өмір ... Жаны да, ... де өлең еді ол кісінің...
Оған дәлел ақынның нәзік те парасатты поэзиясы.
Ақындық парсатты ой мен сезім ... ... ... қай ... ... ... таңғы шолпан жұлдыздай оқшау тұратыны мәлім. Ал ой мен
сезім құймасы көркем образға, жанды ... ... ... өзіндей
шынайы нағыз хас өлең бітімі де тек сонда жасалмақ. Көркем образы ой мсен
сезімге тұнып, ой мен сезімі жанды картинаға ... ... ... ... ... да бар.
Алтайдың аяз қабақ боранындай,
Бұлттардан түбіт түтіп бұрқырасам,
Тоқсан тарап телефон торабындай,
Жалғауға жүректерді шырқырасам, -
дейді ақын «Табиғат заңы» өлеңінде («Құс жолы», ... Адам мен ... үшін ... ... жүректерді жалғауға» ынтыққан, соған
іңкәр болған лирикалық герой аңсарын құптамаса болмайды. Ақын дерексіз
ұғымды деректі затқа ... ... ... ... салады. Ал, ақын
«Селсоқ жүрек» атты өлеңіндегі өз жүрегіне «бей-жай селсоқ соғысынан
қорқамын!» - ақындық шамырқануы лирикалық «меннің» үнемі өз жүрегінің
тазалығы мен ... ... ... тырысқандығын аңғартады. Мұндай
сыршылдық пікір тек ақындық мінезге ғана жарасатын сыршылдықтан туған.
Асқар ағамыздың поэзиядағы айтулы асуының бірі, ... ... ... өлең ... ... ...... атты жыр жинағы. Мұнда
ақын өзінің өмірден түйген ойларын ... ... ... ... ... ел-жұртымен ашық сөйлесіп, өзінің де жан сырын жасқанбай
жария етеді. «Ойлан, қазақ!» атты ой дастаны өзінің құрылымы, тақырыбы,
поэтикалық ... ... ... ... ... тосын туынды.
Ол ой:
Ойлан, қазақ!
Ойлан, ойлан, ойлағын.
Тұлпар міндің, темір
міндің...
Ойға мін!
Ойға мін де, оянбаған
ойлардың,
Орман-орман орамына бойлағын, -
деп үндей отырып, ұлттық ... даму ... ... ... еске ала ... ... лирикалық кейіпкер – Ой. Ұлтының тәуелсіздік жолындағы
өр рухын «ой – ұшқын», «ой – нала», «ой – ... «ой- дәт» ... ... ... ... ... түйіндер жасайды. Сол ойдың тереңіне
бойлап, астарына үңіледі. Ой туралы ой қозғай отырып, ұлтымыздың барлық
күйініш-сүйінішін сезіміңді шымырлата жеткізеді.
Асқар Құрмашұлының ... ... кең ... ... атты ... ... жан-жақты көрінген. Оқи келе, дастанның негізгі тақырыбы –
Абайдың ұлы тойындағы ... ... ... ... ... куә ... адамның бойын шымырлатқан сол бір оқиғаға, ақын ... ... ... ... Онда ... жете ... аты зорығып өлген
жас баланың мақсатқа деген ұмтылысы бейнеленген. Зорыққан бәйгенің орнына
өзін-өзі қамшылаған бала ... ... ... ... бір өлеңнің
де ауқымына сиятын тақырып сияқты. Алайда Асқар Егеубай ағамыз одан үлкен
мән іздейді және табады да. Дастанның құрылымы бәйгелер ... ... ... ... етіп бөлінген.Бұл жай айналым емес, өмірдің айналымы.
Өмір бойы шашасына шаң жұқтыртпай, алдына ... ... ... ... ... жүз ... қалғанда байланып қалады. Бәйге – соныкі.
Бірақ бақыт – екінші келе жатқан сәйгүлікке бұйырады. Ақын «Алты айналым»
бойы аттың шабысын ғана ... ол кісі ішкі жан ... ... ... жасайды. Бәйгеге де жаның ашиды. Бірақ, тағдырдың
опасыздығын білдіріп ... ... ... ... ұлы аламан бәйгеге
қатысқанында бағының қайтқаны. Енді оған өмір қандай сыйын ұсынады?
Осы тұрғыда белгілі ... ... ... ... ... шабытын
қозғаған да сол бала тағдыры. «Құлагерден» кейін жүйрік туралы дастан
тумайтындай сезінуші едік. Мына «Аламанды» оқыған соң, ... ойға ... де ... ... ... Бақ ... ... сонда да адам өз бақыты
үшін жасымай күресе білуі керек. Жүгенді сыпырып ала сап жаяу ... ... сол бала – ... Бас ... Бұл – ... ... - деп
толғанады.
Ақын өзінің дастанының соңында: «Қаршадай бала-қазағым, жаныңа түскен
жастайын, жараңды қайтіп жазамын, - деп тебіренеді.
Енді бірқатар «Қазақ қызы», «Жеңеше», «Көл мен ... ... ... ... ... ... түрімен де, ойды жеткізу нақышымен де автор
мәнерін дәлелдейтін дүниелер.
«Ұйқыдағы ару»
емессің,
Джульетта да
демеспін.
Теңемен тіпті
Ләйліге
Келсе де сенің теңескің, -
деп басталатын ... ... ... «қазақтың қызын басқаға, теңеуім керек
неге мен» деп аяқталуы да жарасып тұр. Төрт шумақтық қана, өзіндік сюжеті
бар «Жеңешедегі» Шығыс ... тән ... пен ... ... тазалығын,
халықтық дәстүр мен тұрмыс мінезін нәзік жеткізуі де ізденістің мәуесі.
Ал, «Ертіс», «Байбураның бораны», «Зайсан», «Ауыл әсерлері»
өлеңдерінің негізгі ...... ... ... махаббат, өскен ортасының
тылсым сырын нәзік жанмен түсіну. Төсінде ... ... ... ... ... ақ ... от өрген, аязымен сілкіп алатын, алғашқы
махаббатымен жүздестірген Байбураның бораны, ауыл әсерлері жалпақ
табиғаттың көшірмесі, ... ... ... пен ... ... шендестіріле келіп, жыр болып төгіледі.
Сондай-ақ, ақынның ана мен әкеге арналған базарлығы ... ... ... бар ...
Апыл-тапыл...Сәби жүрген шақ қандай,
Ол сүрінсе, тұлпар мінез жүрегің,
Бір уыс боп дірге құлап жатқандай.
Тірі ... ... ... жүруге талпынған кезеңін бір сәтке көз
алдымызға елестетсек: ақынның ойымызды дөп басып, тірліктің күнделікті
күйбеңінде көп елене бермейтін бір сәті.
«Тұсау кесер» ... ... ... ... ... ... ... «Хан сарайы» драмалық толғаныстарға толы, қысқа
сюжетті шығарма. Шығарма «Су тәңірісінің» халыққа жар салып, балдырғандар
жиналып сәулетті сарайлар салсын, жақсы ... сый ... ... ... ... ... десе қаны ... жан бар ма?
Балдырғандар бала қиялмен баспана салуда. Бірі – төрт, бірі – ... екі сәби де үш ... ... ... қатырып, төңірегін гүлмен,
көлмен көмкеріп. Шығарманың шарықтау шегі осы жерден ... ... әр ... ... ... ... айналады.
«Хан сарайы! Күштіміз ғой қалашы!»
«Хан сарайы!» - деп түзетті ағасы.
Бәріміз де ... ... ... үздігі осы екеуі-ақ, шамасы... –
деп, ақын бас жүлдегерлер осылар екендігіне шүбә келтірмеді. Бірақ оқиға
ширыға келіп, кері ... ... ... ... ... ... сарай
соғып, баласы тәттіні сорғандар алға шығады да, екі балдырған жүлде түгілі
көзге де ілінбей шетте қалады. Сарапшылар жәудіреген төрт ... ... ... ... Өзегін өрт тілгілеген ересегі «хан сарайын» қос қолдап
аспанға атады, әлі де болса пәк ... өз ... ... ... ... деп ... ... жармасады.
Інісінің жасын көріп торықтым,
Ағасының түрін көріп – қорықтым...
Өз ойыншығын өзі таптап күйреткен,
Сәбилерге мен осылай жолықтым.
Екеуі үшін біз де ... ... ... жүлдесінен бөлістік.
Бала болып жылап қалды көк теңіз,
Бала болып тебіренді кеңістік.
Ақын тоғауын күрсіне бітіреді. Өлең ата-анаға үлкен ескертпе ... Бала ... пәк, ... Оның ... да, кір ... да оңай. Дұрыс
тәрбие – жақсы өмірге бастайды. Сондықтан ... әділ ... ... ... Егеубай мұнда білгішсініп, пәлсапа соғып тұрған жоқ. Көрген,
түйгендерін қорытындылап, өмірде кездесетін кейбір елеусіз күйкі тірлік
иелеріне ... ... ... ... салып отыр.
Өлеңдерінен іздену, тынымсыз еңбектену іздері көп байқалатын ақын
поэма жанрында да ... ... ... ... ... да осы тұста көрініс беріп, салмақты да ойлы ... ... ... ... ... эпос ... ... өзі поэмаға
тән деп білетін, сыншы ретінде айтқан сипаттарға бай. «Қырын ғұмыр» ұлы
жазушы Мұхтар Әуезов өмірінің бір ... ... ... ашқан, нақтылығы,
шыншылдығы басым лирикалық-философиялық поэма болса, «Сфинкс» - оқиғалы,
сюжетті ... ... ... ... көрем шығармалар «бәлен» тақырыпқа арналған делініп жатады.
Бұның өзі ... ... ... ол өтетін кезеңге баланысты айтылады.
Еңбектің көркемдік тұрғыдан көтерген, игерген мәселесін, айтпақ ойының
жүйесін анықтауда, оны ашуда тақырыптарға бөліп қарастырудың ғылыми
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бір ғана ... талдау таршылық етуі де мүмкін. Себебі, шанайы өнер шығармасы сан
салалы ... ... ... ... айтар ойы тұрғысынан да
айдар тағылған бір тақырып төңірегінде сөз ету ... ... бар. ... ... ... - осы ... өзіндік бет-
бедері бар поэма. Оны соғыс тақырыбына арналған деп те атауға болар еді.
Өйткені осылардың қай-қайсысы да ондағы күретемыр ... ... ... – адам, аяғы – төрт дөңгелек.
Темір ғасыр таңбасынан бар ма білген?...
Сфинксі – ХХ ... асыл ... ... ... ... арба үстінде,
Жанарынан жамырап жасы мұңның.
Соғыс ардагерлері туралы айтылып та, жазылып та жүр. Талай-талай
өшпес еңбектер де туды. Ал ... ... мына ... ... жаңа
бітіммен, жаңа қырымен еріксіз назар аудартады.Сфинкс және арба мінген
соғыс ардагерлері. Немесе соғыс ардагерлері және сфинкс. Сфинкс – ... ... басы ... ... арыстан әрі құс қанатты тұлға.
Жұмбақ, жұмбақ адам мағынасында да ... Арба ... ... ... деп атау ... ... Бұл – Асқар ағамыздың өзі тапқан теңеу. Ақын
сыртқы ұқсастықпен шектелмеген, «кеудесі адам, төрт аяғы дөңгелек» ХХ ... атом ... ... ... ... ... екендігінің
символының бүгінгі күнгі өмірін, арманын, жан дүниесінің нәзік сырлы
қалтарысын ашуға күш салады.
Ақынның «Сфинксі» адамдықтың, адамгершіліктің, адалдықтың
сарапшысындай. Оның барша ... ... ... мына
бақытты өмірді қорғап қалу қаншалықты қиындыққа түскенін ғана емес, қазіргі
соғыс көрмеген жандардың рухани келбетін айқындайтын адамдықты безбендейтін
таразы да ... Осы ойды ... ... ... ... тән ... ашуға күш салады. Кинокадр секілді магазин алдынына өтіп бара жатқан
өмірдің өз суреті (қаралы шеру салтанаты) магазин ... көз ... ... ... ... ... әсер ... берілетін жолдар, автобустағы
Бұжбанқараның «бес тиындық қулығы» «Сфинкстің» дүниетанымына қарама қарсы
алынады. Дүниені фашистік өрттен қорғаған солдат психологиясы мен ... ... ... көзқарасы кереғар түсіп жатады. Жер бетіндегі
балалардың бақытын қорғаушының қазіргі ғаріптігіне қарамай өзі күтіп тұрып,
кезектен тыс аяғы ауыр ... жас ... ... ... ... ... наразы да. Негізгі авторлық идея адамдықтың
әрқашан адамдық тұғырынан таймауын асқақтата көрсету болса, ол негізінен
орындалған ... ... ... ... тән диалог, астарлы әзіл, әжуа және
лирикалық-публицистикалық әуен кезектесіп, кейде аралысып келіп отырады.
Соңғы бөлім «Тебіреністегі» публицистикалық лепте саяси-әлеуметтік,
азаматтық проблемаларды, өмір мәні, ... пен ... ... ... Бұл ... ... баяндауда, енді бірде авторлық «менде»,
үшінші ретте Сфинкстің ... ... ... ... Эпикалық кең
тыныспен айтылып келе жатқан «Бәрі де бар: асар жалғыз басынан...» - деген
жолдар бірден автордың жан тебіренісіне, толқыған жан күінішінің ... жүре ... Ол әрі ... ... ... ақынның тікелей өз
атынан айтылған сынындай қабылданады.
Кешіріңіз,
Ешбірі де жетпейді.
Мейіріңді, алтыныңды төк ... тік ... ... өт ... ... тағдыр табы
кеипейді.
Поэма үшін оқиғаның өтуін жырлап шығу жеткіліксіз. Онда
лирикалық, публицистикалық леп, кейіпкер монологы, диалог барған сайын нық
орнығып ... ... ... ... де ... ... ... бар.
Адаммын мен. Жалғыз бақыт бар онда.
Таза ауада таза ... ... ... жүру ... араңда
Құдірет қой, құдірет қой ағайын.
Адам көңілін кір басып, жан сарайының жабық қалуы, азаматтық ... ... ...... ... Ал бұл ... оның ... басынан асып төгілсе, төңірегіндегі, қала берді, дүниедегі қайғы
қасіреттің өзіне айналуы таңданарлық іс емес. «Сезімнің саулығы» дегеніңіз,
айналып келгенде, ... ... ... ... ... ... ... Поэмадағы кейіпкердің қимыл-әрекеті, ішкі әлемінің
молдір байлығын пайымдататын оғарыда ... ... ... етеді.
Тек бұл поэма ғана емес, Асқар ағамыздың асқаралы поэзиясының барлық
бомыс-табиғаты осы сынды алдымыздае жолығымып өмірдің әр сынағынан сүрінбей
өтуге, адамгершілікті ... ... ... ... қасиеттер мен
ғибратқа толы.
Жұлдыздар із тастап ағады...
«ХІ ғасырда өмір сүрген Баласағұн сол дәуірдің аса маңызды әдеби
ескерткіштерінің бірі әрі ... ... ... ... дарытатын білім»)
еңбегін жазды. Ол Орталық Азиядағы тжеткен тұұңғыш туындысы.
...Махмұт Қашқаридың «Диуани-лұғат-ат-түрік» («Түрік сөздерінің
жинағы») атты ... де ... өте ... Бұл ... тіл ... ... зор үлес ... қана қойған жоқ, сонымен қатар түркі тілдес
халықтардың тұрмысының, мінез-құлқының тарихынан мол мағлұмат беретін ... ... ... ... орта ғасырдағы табиғи жаратылыс жөніндегі ғылыми
көзқарастан да ... ... ... ... ... Алматы: «Атамұра», 1999.)
Иә, ХІ ғасырда түркілер елі – Түркістанның мәдени даму дәежесі биік
тұрғанын сипаттайтын жәдігерлер аз ... Дәл осы ... ... ... ... ... теңдесі жоқ екі шығарма жаратқанын мақтан ете алады.
Олар: Махмұт ... ... ... ... мен ... ... білігі». Мұның біріншісі – түрік тілдерінің таралу ... ... ... ... ... ... ... екіншісі – сол
дәуірдегі мемлекет, ел басқарудың міндеттері мен ... ... ... ... ... «Құтты білік» дастаны туралы әдебиет тарихы
кітаптарында аталып келгені болмаса, қалың жұртшылықтың қолына ұсынарлық
жеке ... ... ... ... де ... Міне, осындай тарих
алдындағы тағылымды дүниенің тізігінін қолына алып, аса жауапты да маңызды
іске тәуекел етіп ең ... рет ... ... ... ... тіліне тәржімалап, 1986 жылы «Жазушы» баспасынан «Құтты білік» деген
атаумен жарық көруіне тікелей себепші болған белгілі ақын, ... ... ... ... ... зор еңбегі болашақ ұрпаққа үлгі боларлықтай-
ақ. «Асқар Егеубаевтың көне түрік тіліндегі көлемі 14 мың жолдық дастанның
көркем ... ... ... атап ... ... ... ... сарп етіп, аса мол дайындықпен
кірісетін іске қазақ ақынының тәуекел етуі, дастанның толық нұсқасын қазақ
әдеби тілімен қайта ... ... да, ... ... 1986 жылы желтоқсанда... Иә, сол айдың алдында қыс ішінде
Алматыда күн күркіреді. Жасын жарқылдады. Аспан әр тұстан қызғылт рең
таратып, жүректі тіптен ... ... ... ... тылсым
процесстерді кейде табиғат жарықтықтың алдымен сезінетіні бар ғой. «Апырай,
бұл неге көрінді ... деп ... ... ... ... ол ... мінезі
де ұмытыла бастағанда, әйгілі желтоқсан оқиғасы бұрқ ете түсті. Бұл
оқиғаның басы қатты, аяғы ... ... ... ... ... Бір ... елінің тәуелсіздікке қол жеткізуі қарсаңында және бір жаңалық бой
көрсеткен-тін. ... ол ... ... ... Сол ... ... жеріне түркі текті бабаларымыздың бірі – Жүсіп
Баласағұнның өзі ... аян ... ... «Уа, жұртым, желтоқсан ызғары
арқаларыңа аяздай батты-ау! Ұнжырғаларың түспесін, қаһарлы қыстан ... ... ... деп, ... басына түскен түнекті түріп
жібергендей сәуле шашты. Ол ...... ... ... еді.
Қаншама жылдар бойы ойға алынбаған, қазақ даласында хатқа түссе де,
қолымызға тимей жүрген, әлемге әйгілі дастан бұл жолы ана тілімізде ... Оны ана ... ... ақын ... ... ... ... қауымға
жақсы мәлім. Сөйтіп, осының алдында Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының
лауреаты атанған жас ақын өлең-жырдың түп ... ... ... ... ... ... ... әкеліп, оқырман жұртшылықты бір қуантты.
Жай аударма емес, ақындық талантпен қатар, ғалымның көз ... ... ... бойы сарылып еңбектенгенін тілейтін істі қажусыз жігермен аяқтап
шыққан-тын.
Ел-жұрты да Баласағұндай ... ... ... отыр ... ... мың дана ... араға ай салмай, лезде сатылып кетеді. Ендігі бір сәтте
Асқар ... ... ... ... ... мәдениет университетінің
мінберінде сөйлеп тұрды. Ғалымдар, жазушы, журналистер, оқырмандар
табандтқан төрт сағат бойы тапжылмай отырып, жас ... ... ... ... ... ... жасы жас болғанымен, уақытқа арақашықтығы жағынан кәрі-
құртаңға бергісіз. Бос уақыты тіптен жоқ. Кейде жоғары оқу орнының
оқытушысы, бірде шенеунік, бірде ... ... ... тілшісі бола
жүре, алдына бір мақсат қойып алады да, содан көз ... ... ... ... жүрсе де, қалай үлгеретінін білмейсің! Ж. Баласағұн дастаны
бойынша кандидиттық диссертация қорғап шықты.
Уақыты өлшеулі, асығыс жүрсе де, үстірттікті ... әр ... ... ... ... ісі ... шығады. Баласағұнды аударып,
басқа жұмыстарын өндіріп атқарып жүргені бізді ғана ... ... ... ... ... сырт ... де жайыла бастады. Айталық, Пекиннің
«Ұлттар» баспасы «Құтты білікті» қазақ тілінде араб әліпбиімен жариялап
жатса, Асқар Егеубай еңбегінің абыройы оның енді ... ғана емес ... 5 Бұл – ... ... ... әрі ... Шериаздан
Елеукеновтың лебізі.
Иә, ұлт мұрасын жандандырып, заманымызға қайта ... ... ... ... ... орасан зор. Ерен еңбек – үлкен құрметке де лайық!
Әсіресе, түркі дәуірінің ең ірі ескеркіштері, рухани мұрамыз Жүсіп
Баласағұнның ... ... мен ... ... ... тілдерінің
сөздігін» қазақ тілінде сөйлетуі – Асқар ағамыздың халқына, болашақ ұрпаққа
жасаған үлкен ерлігі деп бағалауға әбден лайық. Осы ... екі ... ... ... ... ... тағы да ... сырттай ғана естіп,
біліп жүрген түркі тарихының маңызды ескерткіштерін қолға тигізді. Көп
жылдар бойы зерттеу ісінің қорытындысындай Ж.Баласағұнның «Құтты білігін»
ана тілімізде сөйлету үшін ... ... ... ... де ... мәлім. Поэтикалық ақылмандық трактатты тек жолма-жол, не мағыналық
аудару, әлбетте, бізді қанағаттандырмайтыны айдан анық. Осы тұрғыда Асқар
Егеубайдың ... ... ... ... ұштастыруы «Құтты біліктің»
қазақ қауымы ортасындағы жаңа өмірін жалғастырды.
Кітапты оқыған сайын қарапайым даналығымен таңдандырып үйіре беретін,
халықтың елдігін, өнері мен сезім кереметін ... ... осы ... ... – көне ... оның ... ... он ғасыр бұрын
ғұмыр кешкен бабамыздың ұлылығын, даналығын,сана-сезім, салт-
дәстүрлеріміздің ата-тегін қолмен қойғандай айқын маңзеп ... ... ... ... ... ... ... жердің рухани байлығының өшпес
қайнар көздерін сезіне түсесің.
Кітап атын «Құтадғу білік» ... ... ... ... ... ... ... Баласағұн қаласынан шыққан ұлы ойшыл Жүсіп дастанның алғашқы
тарауларында. Он ғасырдай бұрынғы ой-толғам нәрінің күні бүгінге дейін желі
тартып жоғалмай ... ... ... халық әдебиетінің қаншалықты
кемелденгенін, сол кездің өзінде-ақ жан-жақты дамығандығын көрсетеді.
Таяқ еттен, сөз сүйектен
өтеді,
Сөз қалады, таяқ тады
кетеді...
Білім – байлық, ... һәм ... ... ұрыға да тоналмас!
«Құтты білікте» еліміздің тікелей мол мұрасы дерлік қанатты сөздер,
даналық ұғымдар әр беттен-ақ ... ... Ішкі ... ... жылы ... тілге орала қалады. Даналық та, хас шеберлік те осы
болса керек.
«Құтты білік» - халықтың құты, ырысы болған ілім. ... дала ... ... не ... ... ... талай сарайлар із-тозсыз жоғалды.
Талай ғалымдар, жиһангер баһадүрлер ... ... ... білік» қана он
ғасырлық ұлан-асуды асып, қолымызға қайыра тиіп отыр.
Тәржіма жасаушы, яғни Асқар Егеубай ағамыздың аталмыш еңбекті аудару
барысында ... ... ... ... ... салыстырып,
шығарманың ерекше бітімін жақсы түсініп, оның поэзиялық ажарын, ... ... ... ... ... аянбай еңбектенгенін байқауға
болады. Бұған дейінгі аудармалардың ішіндегі ең толығы 1983 жылы С.Н.Иванов
аударған «Благодатное знание» ... орыс ... ... салыстыра
отырып, «Құтты білікті» өз үддесінен шықты деп ой ... ... ... ... туындыны қолға алу үшін тек қана тәуекелге бару аздық
етеді. Ол үшін ішкі дайындық, үлкен білім, асқан ... ... ... ... ... көре ... Асқар ағамыздың «Құтты
білікті» аудару ісіне өте жауапкешілікпен келгендігін аңғаруға ... көне ... ... нұсқасын зерттеп барып, бұрынғы-соңғы
зерттеулерді зерделей отырып кірісті. Мұның өзі ежелгі рухани мұрамыздың
көркем аударылуына, оның түпнұсқаға барынша ... әрі ... ... ... ... ... ... Кезінде оны сынап-мінегендердің
де болғандығына аталмыш аударманы зерттеу барысында баспасөз беттерінде
жарияланған мақалаларға үңілу арқылы куә болдық. Бірақ та, адал ... ... ... ақтап алады емес пе? Қазір Асқар ағамыздың ... ... ... ... ... ... Бүгінде «Құтты білік»
түркітану саласындағы аса құнды аударманың бірі ретінде бағаланып, шет
елдерде де жарық көруде. «Сый қылсаң, сыпыра қал» демей ме? ... ... ... ... ғана ... ғана ... қалған жоқ, оған
жан-жақты талдау жасаған «Кісілік кітабы» атты монография да жазылып шықты.
Асқар Құрмашұлының аудармасы мен ... ... ... ... мұраларын тереңдете зерттеуге, оқулықтарға кіргізуге
мүмкіндік алды.
Асқар ағамыз өзінің ... ... ... ... одан ... ... Махмұт Қашқаридың сегіз кітаптан тұратын атақты
«Диуани-лұғат-ит-түрік» атты сөздігін үш том етіп ... ... ... - ... мен ... ... үлкен жетістігіміз. Бұл
басылымның ерекшелігі – онда көне түркі тіліндегі нұсқамен қоса қазақша
мәтіні қатар берілген. Және араб ... ... де ... ... ... зердемен қоса табандылықты да тілейтін күрделі де жауапты
жұмыс. ... ... ... ... өте зерделілікпен, ғалымдық парасат-
пайыммен атқарып шықты. Сондай-ақ, кітаптың ғылыми түсіндірмесінің дербес
зерттеу деңгейінде ... ... өзі – ... еңбек пен үлкен
жауапкершіліктің арқасында жүзеге асырылғанының арқасы ... ... ... ... ... ... ... мен тарихын танытарлық
мағлұматтар көп екендігі аян. Ономасиология, топонимика, этноботаника,
этология, этнология, этика мен этногенез сынды қазіргі заманғы танымал
ғылым салалары бойынша ... ... ... жүр. ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан лайықты талдау жасайды. Өзінше
талдап, саралап, сұрыптап көрсетеді. «Ежелгі дәуірдегі қазақ ... ... ... ол ... ... ... мен халықтардың
аталуына қатысты (ономасиология): топонимика туралы; түркі жұртының шығу
тегіне қатысты (этногенез); имандылық, кісілік әдеп, салт-дәстүр
тәртіптеріне қатысты ... ... ... ... ... жүйелі түрде
түзілген таным-біліміне (этноботаника); және жан-жануарлар табиғаты
ұғымдарына (этология) қатысты; салт-дәстүрі мен сөз өнеріне қатысты
сипаттарын» тұжырымдап түйдік деп жазыпты. Және сол ... ... ... ой ... өрбітеді. Сондай ғылыми талдаулардың
қорытындысы іспетті өз ойларын да ұсынады. «Түркі нәсілді жұрттың қырықтан
астам ... ... ... орай ... ... ... ... ортақ қорытындылар жасап үлгірген жоқ». Асқар Егеубайдың бұл
пікірінің астары тереңге бастайды. ... ... ... онимасиология
саласындағы ортақ білім қорын жасақтау қажет деген сөз. Яғни, Жүсіп
Баласағұн, Махмұт Қашқари секілді ... ... бай ... ... ... ... ортақ тарихына, ортақ тіл заңдылықтарына, ортақ
мәдениеті мен өркениет шарттарына бастайды. Ал соның бәрін көзінен тізіп
салмақтап саралау түркі әлемінің ортақ ... ... ... ... ... келгенде, қазақ әлемінің де қара шаңырағын айқындай түспек.
Асқар Егеубай бұл жерде қазір ғылым ... ... ... ... мегзеген. Ал ондай қадірлі сөз, қымбат деректер «Құтты білікте» де,
«Түркі сөздігінде» де ... ... ... Қашқари сөздігінде
этноботаникаға қатысты әңгімелер, талдаулар аса көп. ... ... ... ... ... ... «бүркіт қартайғанда екі жұмыртқа
тауып, соларды басады» сол жұмыртқаның бірінен барақ шығады ... ... ... ... аңшы ... ең ... осы барақ иттер болады екен. Екінші
жұмыртқадан бүркіттің балапаны шығады екен, бұл оның ақырғы балапаны болады-
мыс» деген дерек бар. ... ... ... ... ... ... ... да
осыдан байқаймыз. Махмұт Қашқари кітабында: «Ертіс – Иемек даласындаңғы бір
өзеннің аты. Бірнеше тармақты бұл дария сол жердегі бір көлге құяды.
Дарияны ... суы» деп ... Осы ... өтерде «кім тез өтеді» деген
мағынадағы «Ертіс» сөзінен алынған атау» деп, ... ...... ... ... ... ... Ордакент, Өзкент, Семізкент (Самарқанд –
парсыша) секілді қала аттарының атауларына да талдау жасалған.
Сондай-ақ, «Түркі сөздігіндегі» көп-көп ... де ... ... эстетикалық кестесімен, сөз саптау салтымен ана
тілімізде күні бүгінге ... ... ... ... ... ер ... есік асу ... «Халықта түгесілу болмайды», «Аушы қанша айла
білсе, Аяқ сонша жол біледі», «Қорада лақ туса, арықта шөп ... ... ... ... басы ... ... ... жесе, көз ұялар», «Әдеп басы
– тіл», «Аш не жемес, тоқ не демес», ... ұят ... ... жаламас»,
«Лақ – жіліксіз, жас бала – біліксіз», «Алып ерді ... ... ... ... тәңірге тән», «Ет тырнақтан ажырымас», «Ит –
қаппас деме, ат теппес деме», «Екі бура ... ... ... ... ... еліктесе, аяғы сынар», «Құздан қар кетпес, қойдан май кетпес»,
«Қос қылыш қынға сыймас», «Құл - дұшпан, ит – бөрі», «Балықтың өзі - ...... және тағы ... мысалдардың барлығы да Асқар ағамыз аударған М.Қашқаридың «Түрік
сөздігінен алынған мысалдар. Ал, «Батыр – жауда, дана дауда сыналар»
дегенге не дер ... Бұл ... ... ... – тек қана сөз ... ... ... танымдық жүйенің тұтастығына да назар аудару.
«Көсеу ұзын болса, қол күймейді» деседі екен түркі бабаларымыз. Осы
мысалдардың басында «Ым» деген сөз ... да ... ... ... түсіндірмелерге қарайтын болсақ, кәдімгі қазақ ұңымдарындағы
ым осы. Бұл сөзді Махмұт Қашқари әскери термин ретінде түсіндіреді, жорық
кезінде қолбасылар бірін-бірі ... ... үшін ... ... ... соны «ым» деп ... дейді. Сол «ым» қазақ ұғымында әлі де бар.
Осындай дәлелдерден кейін де аталмыш еңбектің тарихи ... ... ... ... ... сөздігі» қазіргі қазақ тілінің ерекшеліктерін,
мол шығармашылық мүмкіндіктерін тарихи тұрғыдан дәлелдеп берген ... ... ... - түрк ... ... кілті», - деп,
орынды қорытынды жасаған.
«Диуани лұғат-ит-түрік» түркі халықтарының тұңғыш сөздігі, тіл
энциклопедиясы, тіл таныту оқулығы. Ондағы материалдарды, өлеңдер мен мақал-
мәтелдерді, қанатты ... ... ... ... Егеубай аса
құбылтпай, сол қалпында еш әрлеусіз аударған. Түсіндірмелерінде де ғалымның
мәнері қазақ тіліндегі аударма нұсқасында да түпнұсқа кітаптың өз ... ... ... ... бұлтартпай сақталғандығын айта
кету керек.
Қазіргі қазақ әліппесі бойынша, ... ... ... орай
транскрипцияланған мәтінін жасап жариялауы да еңбектің ғылыми құндылығын
арттырады.
Осындай ерекшеліктері мен маңыздылықтарын ескере келе, «Махмұт
Қашқаридың ... ... ... он ғасыр бұрын жасалған ұлы ескерткіш. Ол
түркі қауымының тіліне деген құрмет, еліміздің, ғылымымыздың мәртебесін
арттыратын, білім жолында жаңа бетбұрыс қадамдарға жол ... ... деп ... ... ағамыздың аудармашы ретінде жоғарыда аталған еңбектермен ғана
шектеліп қалмай, бұдан өзге де В.Гете, Бо-Цзюи-и, ... ... ... ... ... А. ... және тағы басқа ақын-
жазушылар шығармаларын қазақ тіліне аударған жан-жақты әрі полиглоттық
білімін ерекше атап өту орынды.
Асқар Егеубай – публицист, сыншы
Өмірдің нәрі – ... ... қаны ... ... ... де, ... ... соқпақты жермен өтеді...
Асқар Егеубаев
«Сын шын болсын, шын сын болсын» - дейді ұлы Мұхтар Әуезов атамыз. ... ... ... сан ... бір ... ... ... қырлы, бір
сырлы Асқар Егеубай ағамыздың тағы бір ... айта ... ... қасиеті
– сарбдал сыншылығы. Оған дәлел ағамыздың «Сыр мен сымбат», «Сөз ... ... ... сыни ... және тағы да ... ... көруі айғақ бола ... ... ... 1981 жылы «Жазушы»
баспасынан жарық көрген «Сыр мен сымбат» ... ... ... ...... қазақ өлеңінің жай-күйін қарастырады. Автор соңғы он
жыл, яғни 1970-80 жылдар арлығындағы жарық көрген ... ... ... ... ... поэзияның жанрлық ерекшеліктері жайлы, жаңашылдық,
шеберлік, уақыт және ... ... ... ... ... ой толғайды. Әсіресе, әдебиетке жетпісінші жылдары келіп
қосылған ... ... ... өлең ... ... арқау
еткен аталмыш еңбек композициялық тұтастығымен, көтерген ... ғана ... кең ... де ерекшеленеді.
Сын дегеніміз – шетінен мінеп, көзге түрту емес. Ол – ... ... Осы ... ... ... ... ... өре, тың теориялық
пайымдаулар әкелді. Сын кітаптарына көз жүгірте отырып, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен
кемшіліктері дер кезінде талданып, олардың өсуіне де игі ықпалын тигізді
деп ой ... ... ... бар.
«Тарих пен әдебиеттің, қоғам мен көркем ... ... күні ... ... сан рет ... ... да, ... әр дәуірдің әдеби ойда да шын ... ... ... ... ... сөзсіз» - дей келе, бүгінгі поэзиядағы, жалпы
шығармашыдық әлеміндегі ... ... ... ... пен
артықшылықтарын саралап, тереңнен толғайды.
«Жазушы жалпы жазушылық өнердің ғана емес, өз жазғандарының да қатал
сыншысы. Көркемөнер туралы жанын ... ... тері мен ... ... ... ұстағанда одан, әрине, оның сыншыл көзі өз мұрат-тілегіне,
суреткерлік парасат биігіне лайықты шынайылықты ... Бұл ... ... ғана ... ... ... өмірін арнаған қаламгерлердің қай-қайсысының да суреткелігіне
қоса сыншыл һәм ... ... ... ... ... әдебиетінің білгірлері,
ірі өкілдерінің бәрі де осы пікірді ұстанған еді, әлі де солай.... ... ... де, ... де ... ... келегенде, Асқар ағамыздың замандастар шығармашылығына
сындарлы сын айтып, толымды ойларын ... ... да өз ... ... ... ... әрі өзінен кейінгілерге үлгі боларлық аса
ғибратты іс деп ... ... ... Және бұл ойымызға сыншының « Сыр мен
сымбат», «Сөз жүйесі» сияқты сыни-зерттеу еңбектері дәлел бола ... ... ... ... өзі ... ... ... – 70 жылдар
поэзиясы, тұстас қаламдас замандастары жыларындағы жетістіктер, кемшін олқы
тұстар жайын көбірек сөз арқауы еткені байқалады. Бұл арада көзге ұрып
тұрған жайт сол – ... сыни ... ... ... ... поэзиямен тығыз байланыстылығы. Ол заңды да. Өйткені, Асқар
ағамыздың жырлары да сол әдеби-сын мақалаларында молы ... әр ... ... ... ... ... орай «Сыр мен сымбатта»
поэзияға тән белгілер қатарында көрсетілген жетістіктер мен кемшіліктер
белгілі ... ... сол ... ... келген өз өлеңдеріне де тән
болса керек деп ой түйдік.
Асқар Егеубайдың сыншыл ойларының негізгі нысанына айналған
поэзиялық шығармалар тақырыптық, ... ... әр ... Қазіргі қазақ
лирикасы мен поэмасының жеткен жетістіктерін, асар асулар әлемін, ... ... ... ... ... ... ... тән актуальды проблемеларымен байланыстырыла қарастырылады.
Поэзиялық шығарма рухын арттырып, ... ... ... ... даралық, ақындық дүниетаным мәселелеріне автор жеке-жеке
тоқталып, сын елегінен өткізеді.
Шығарма тағдыры, оның жақсы-жаман болмағы ... ... ... Бұл ... ... дүниетаным кеңдігі,
алымдылығы шығарма тынысына жасампаз леп сіңіретіні, көркемдік құралдардың
өз орындарында мың құбылып ойнап, шығармашылыққа даралық дарытатыны жайында
болып ... Осы ... ... «Сыр мен сымбаттағы» «Ақындық
дүниетаным, даралық» деген тарауда Асқар Егеубай Хамит Ерғалиевтың
жетпісінші жылдары жарық көрген жырларындағы ... ... ... ... ... ... талдай келіп, ойын: «Ақындық
дүниетаным тек әлеуметтік проблемеларды ғана емес, поэтикалық-идеялық
шешімге, көркемдік құралдарды пайдалану заңдылыңының тың түрлеріне негіз
болары ... -деп ойын ... – кең ... ұғым. Оның өзі кәдімгі дәуірдің тарихи
әлеуметтік даму сипатымен байланысты» («Сыр мен сымбат», 119-бет).8 Сыншы
Асқар өзі талдап отырған шығармаларындағы жаңашылдық ... ... ... ... ... ... ... бедерлерімен өзектес,
диалектикалық бірлікте қарайды. Дәстүрлі өлең үлгі-формаларының жаңғыруын
қоғамдық ... ... ... деп ... Осы ... Қадыр
Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиев өлеңдерң негізінде жасалған талдаулары мен
толғаулары ... ... ... екі ақын да ... әдебиетінен сусындап
өскен қаламгерлер қатарына жатады. Бірақ үйренген, тәлім алған мектебі тек
осымен шектеледі деуге болмас еді, олардың шығармашылықтары нәр ... ... ... ... тұсы ауыз әдебиеті екендігі дау
тудырмас шындық.
Белгілі ақын ... ... ... - ... қатпарлы поэзия.
Ондағы биік ойшылдық, дидактикалық сарын, тағылымдық саздардың түп төркіні
фольклор ... ... ... ... ... ... ... Шалкиіз,
Қазтуған тоғауларындағы ғибратшылдықтың Қадыр Мырзалиев поэзиясында
көрінуін сөз еткенде, нақты ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыдағы сөзімізге мысал
келтірсек, сыншы Асқар Егеубай ағамыз Қадыр Мырзалиев поэзиясы хақында:
«Қадыр Мырзалиев оқырманын бірге ойлап, бірге толғануға тарту арқылы ... ... ... ... ... тапқан ақындардың әрқайсысының
осындай осындай «кілттерін» байқаймыз.
«Дала дидары» да, «Ой орманы» да сол. Ойды айта білу, жеткізе
білу... Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... көне жыр ... ... тебіреніс сарынын сеземіз.
Таза мінсіз асыл
тас
Су түбінде
жатады.
Таза мінсіз асыл
сөз
Ой түбінде
жатады.
Ой түбінде жатқан тас
Жел тоқытса шығады.
Ой түбінде жатқан сөз
Шер ... ... ... ... зер ... ... ... стилінде де осы шешендік «мақам»
сазы бар. Демек, көне дәстүрдің жалғасы деуге болады. ... ... ... ... ... ... қабылдауының, құптай
кетуінің түп төркіні осындай. «Ақ отаудада» да, «Бұлбұл бағында» да, «Ой
орманында» да, «Дала дидарында» да солай болды.
Біз жоқ жерде, ... ... ...... ол да ... . . . . . . . . . . . . . .
. . .
. . . . . . . . . . . . . . .
. . ... емес ... ... –адам,
Дала – адам,
Тау – адамдар, -
десе, несі өрескел?! Әрине, ақын ой ... да, ақыл ... да, ... қазақ
поэзиясының үлгісіне нұқсан келтірмейді, қайта, жандандыра, құбылта
түседі». («Сыр мен сымбат», 129-бет).9
Сондай-ақ, Асқар ... сын ... «Сыр мен ... негізгі арналардың бірі – поэзиядағы азаматтық әуен. Бұлай
болуы заңды да. Өйткені, сол кезең ғана емес, тіпті бүгінге дейін көркем
шығарманың қай ... қай ... ... азаматтық жоғары пафос,
публицистикалық, философиялық сарын барған сайын тереңдей түсуде. Өмірдің
өз зәрулігінен туып жатқан көркем шығармадағы азаматтық әуен ... ... ... бағамдаған сыншы Асқар Егеубай бұл сарынның
С.Жиенбаев, М.Шаханов, Ж.Қыдыровтың 70 - ... ... оның ... жаңа заман лебін сыйлайтын басты құбылнамаға
айналғанына терең тоқталады. «Азаматтық әуен – эстеикалық категория. Ол
ақынның творчестволық позициясын, дүниетанымын ... ... ... өлең
сөзге өлмес өмір сыйлайды», - дейді автор («Сыр мен сымбат», 143-бет). 10
Өлең өміршеңдігінің бір қыры азаматтық әуенмен белгіленсе, сыншы ... оны ... ... ... ... етіп ... тұрғысынан жасаған бұл тұжырымын Асқар ақын ретінде де
әрдайым есте ұстап отыратын секілді.Бәлкім, бұл оның ақын ғана ... ... ... даму тенденцияларын, зәру мәселелерін білгендігінен
де болар, әйтеуір, азаматтық әуен сыншы-ақын өлеңдерінің басты көркемдік
өзегі болып қалып ... ... ... геройдың ой-сезімін бүгінгі
замандас парасатының көрінісі есебінде түсінген ақын жырлырының қай-
қайсысына да азаматтық әуен ... күш ... ... өлең-жырларымен ғана
емес, өлең-жыр туралы тоғаныстарымен де осы ойға қарай бастай береді».11
Ол кісінің сыншылдық құлашының ең қарымдылығы ... ... ... ... да сезіліп тұрады. Әсіресе, Асқар Егеубай
поэзияның осы ... ... ... ... кеңірек көсілетініне көз
жеткізуге болады. Оған дәлел автордың аталмыш еңбегінде поэманың тарихи
даму арналарын жаңа түрлерге, мағыналық ... ... ... күш ... ... ... сөз еткенде ішкі құрылымдық, формалық
көріністеріне, белгілеріне орай эпикалық, лирикалық деп айдар тағып,
шығарманың көркемдік ерекшеліктерін осы тұрғыдан талдау, түсіндіру орнығып
келеді. Ол ... ... ... ойлар, негізінен, осы жіктеулерден алшақ
кетпейді. Айналып келгенде, бұл сыртқы ... ... тек бір ... ... ойы ... ... ... мейілінше толымды жеткізу.
Қайткенде бүгінгі оқырман тұлғасын жан-жақты сомдау. Қазіргі поэма авторын
толғандыратын, қиялына қозғау салып, қолына қалам алдыратын түрлі фактолар
да осы» ... мен ... ... ... назарынан қазақ поэмасының даму жолдары, үйрену мен ақынның
өзіндік бетін ... ... ... де ... ... Жоқтан бар
пайда болмайтыны сияқты, 70-жылдардағы поэманың шыққан биігінің, жеткен
межесінің әуелгі бастау арналарының шама-шарқынша көрсете кетілуін «Сыр ... сын ... ... бір қырларының бірі деп түсіну керек».
Бұдан арғы әдебиет әлеміндегі өткір де ... ... ... ағамыз 1985 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Сөз жүйесі»
деген еңбегінде одан әрі жандандырып, тереңнен толғанады. Аталмыш сын
кітабының негізгі ... – 80 ... ... ... ... ... Атап айтқанда, алғашқы бөлімде сол кезеңдегі прозаның даму
бағдары мен жанырлық ерекшеліктері қарастырылса, «Сымбаты бөлек сырлы
сөзде» қазақ ... ... ... ... екен. Әдебиетіміздің
Әбділдә Тәжібаев, Олжас Сүлейменов, Мұқағали Мақатаев секілді көрнекті
қайраткерлерінің суреткелік келбеті және сын сымбаты мен шебелік ... ... ... ... ... ... ... сараланып,
сыни тұрғыдан сауатты талданыпты. Мысалы, автор алғы сөзін Ұлы Абайдың
«Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста...» деген өмір шындығына суарылған шымыр
оймен ... осы үш ... ... ... ... ... да
қарымды, өрісті де өрімі берік туындылардың өмірге келмейтінін алға
тартады.
«Өмірдің нәрі – шындық. Өнердің қаны – шындық. Шындықтың сүрлеуі
өмірде де, өлеңде де ... ... ... ... дей ... ... әлеміндегі кейбір көкейкесті мәселелер төңірегіндегі парасат-
пайымын, талғам-танымын бағамдап, көңіл ... ... ... « Өмір мен әдебиет. Өмірді танып, көркемдік шындықпен
бейнелеудің проблемелары сан қырлы. Өйткені, әдебиеттің өзі даму, қозғалыс
үстіндегі процесс. Көркемдік-эстетикалық ... ... ... Қазірдің өзінде поэзия, проза жанрындағы тақырып,
характер, образ, стиль мәселелеріне байланысты алуан-алуан проблемелар
жеткілікті. Дәстүр мен ... ... ... та, ... ... ... бүркемелеп, не белгілі тақырыпты белгілі
сарынмен тоғап қайталаушылыққа, кітабилыққа ден қою да ... ... Өмір ... мен ... ... ... де
қазіргі көркем әдебиеттегі назар аударарлық жай».13
Иә, сыншы пікірі тек сонау 70-80 ... ... ... ... ... ол ... ... таңда да өз
өзектілігін әлі жоя қойған жоқ. Бірнеше жыл өтсе де әлі де сол
қайталаушылық, әлі де сол ... әлі де сол ... ... ... та, ... әдебиет саласындағы көзге ұрып тұрған кемшіліктердің
негізгілері жоғарыдағы Асқар ағамыз ... ... ... әлі де ... ... ... болады. Бұл – шындық. Әдебиет әлеміндегі орын
алып жатқан кейбір ... ... ойын ... әрі ... ... ... талдайды. Ендеше әрі қарайғы сөзді сыншы Асқар ағамыздың
өзіне берейік: «Көркем әдеби шығармалардың бетінен дала толғамды
тебіреністерді, сырлы суреттерді тым жиі ... ... ... ... ... кең мәрттігі мен ерлігі талай талай жыр
жолдарының бойына жұлындай тартылып, алуан түрлі түйін түйіп, бүршік
жарған. Қазақтың небір сыршыл ... ... ... ... дала ... ... түлеп жатады. Әлімсақтан мәлім дала тарихы, өшпес шежірелі
оқиғалар, аязы мен аптабы, дәні мен мәні жыр ... ... ән ... ... ... ... ... ұғым.
Керемет халықтық махаббат.
Елдік дәстүр. Елдік
мінез.
Дала ұғымының семантикалық баламасы – кеңдік, келісті көркемдік,
ырыс пен байлық, ... ... ... ... туралы өлең жазған
әрбір ақын осы ақиқатты, поэтикалық символиканы қайталайды. Орынды. Заңды.
Әйтсе де, суреткерлеріміз неге сол белгілі, поэзиядағы ... ... ... ... ... шыға ... Тіпті,
соны шығарма жазып отырса да, жаңағы сипаттарға бір «ат шалдырмай»
кетпейді. Неге көптеген жазушылардың дала ... ... ... қасиеттерімен, өзіндік сиқырымен баурамайды, санада, көкіректе
көлдей тұнып қала бермейді? Қалың оқырман ондай шығармаларда не айтыларын
алдан-ала бал ашып ... ... ... ... ... ... - ... өзіне ой тастап, әрі қарай айналдырып әкеліп тағы бір мәселенің
басын көтереді.
«Көрнекті ғалым, Нобель сыйлыңының лауреаты Конрад Лоренцтің
әйгілі «Сүлеймен патшаның ... атты ... ... ... талай
таңғажайып жаңалықтарына тап боламыз. Ғалымның зерттеу принципі әлем
оқушылрын таң қалдырды. Жан-жануарлар жөнінде ... ... ... ... ... тың ... жаңалықтар ашты. Соның бәрі де ғалымның
өзіндік зерттеу ... ... ... ... жалқы тұжырымдар түюінен
туындаған. Әрине, әдебиет пен ғылым екі сала. Әйтсе де, танымдылық пен
зерттеушілік тұрғыдан келгенде ұқсас, ... ... ... ... ... мен жеке ... ... көзқарастың да жетекші рөл
атқаратыны анық. Жасыратыны жоқ, қазіргі көркем әдебиетте бір кемшілік
болса, - ол – жадағай жалпылық, әдебисымақтық. Мінезсіздік, ... ... ... ... ... ... тарайды. Біз
де – Л.Толстой, В.Маяковский, М.Әуезов, И.Р.Бехер, Ю.Тыньянов,
К.Паустовский, Э.Межелайтис, Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, З.Қабдолов т.б ірі
қалам қайраткерлерінің осы мәселедегі ... ...... ... ... ... жете жақын білмей, жалпы
жобамен жазу басым. Әлімсақтан ... келе ... ... ... ... таным, оқырман талғамы, эстетикалық ойдың даму дәрежесі нақтылықты,
көпсөзділіктен гөрі көркем ... пен ... ... ... - дейді
сыншы тағы бір сөзінде. Парасатты пайым. Тек содан қорытынды шығарып,
қолдайтын жазарман болса...
Әрі қарай автор жоғарыда аталған «Сөз жүйесі» еңбегінің ... ... ... ... ... ... негізінде
жетпісінші-сексенінші жылдардағы прозадағы даму тенденциялары хақында ойын
ортаға салып, таланттар шығармашылығына талдау жасайды, пайымды ... сын ... ... ... Ғ. ... ... ... Кекілбаев, Т.Әлімқұлов, А.Сүлеменов сияқты әдебиеттің жарық
жұлдыздарымен қатар, М.Сәрсекеев, М.Сүндетов және тағы да басқа жанына
жазуды, қолына қаламды серік еткен көптеген жазармандар ... ... ... ... табанды талдау жасайды.
«Бізде роман жанры күрделеніп, өркендеу үстінде. Романға ықылас
мол. Соған орай кез келген прозашы шеберліктің, өсудің шыңы роман ... ... ... одан ... ... ... одан ... екі, не үш
томды «эпопеяға» құрық саламыз. Неге? Әйгілі қаламгерлерге еліктеу ме? Бұл
әр уақыт айтылып жүрген ... ... де, ... ... ... ... мүлде қате екендігі күмәнсіз. Мысалы, Шыңғыс Айтматов бірден-
бір романын қай ... ... ... ... ... ... ... шындығының, адамның жан дүниесіндегі қалтарыс-қатпарларын бедерлі
бейнелегендер кемде-кем. Жанр таңдау әуелі материалға, обьектінің өзіндік
ерекшелігіне, содан кейін барып суреткедің оған ... ... ... пе? ... ... ... бірдей өлшем болмаса керек», - деп пікір
білдіре келе, әр қаламгердің шығармашылығының ... ... ... ау ... өзіндік жанры мен стилін адаспай табуы ләзім деген қорытындыға
келіп, ойын ... ... « ... ... ... бірі ... – ақын да, ... да, романист те. Жаман ақын «болған» жоқ, сын
шығармалары ... ... ... прозалық ірілі-ұсақ жанрдағы
шығармалары сөзсіз талантты қолдың табын танытады. Осы жазушының бұрынырақ
жазған «Шыңырау» повесін еске ... Иә, ... ... мақталған шығар,
датталған шығар... Көркемдік шеберлігімен қатар, әлдебір елеулі
кемшіліктері де кездескен шығар. Бірақ «Шыңырау» повесі есімізде ғой. Жыл
сайынғы жүздеп жарияланып жатқан ... ... ... ... алдық па!? Шығарма шындығы ұмыттырмады.Әрі оның әйтеуір көркем туынды
ғана емес, философиялық толғау, ішті повесть екендігі санамызда сайрап тұр.
Композициясы, формалық сымбаты,басталуы мен ... ... ... ... ... ... тағдыр-талайы әлі күнге көз алдымызда
көлбеңдейді. Көркемдік критерий қасиеті, жанр құдіреті осындайдан танылар.
«Шыңырау» - ... ... ... ... ... Тағдыр тауқыметті Еңсеп...
Тойға емес, ойға бай Еңсеп... Сезімге бай еңсеп... Ал, жазушының аңызға
құрылған романдарынан, тарихи ... ... неге ... - ... ... тастап, оған сыншының өзі былайша жауап береді:
«Әрине, Ә. Кекілбаевтың романдары қазіргі прозамыздың алысқа тарқан
керуенінде өз жүгін, өз ... ... ... ... ... ... ... тынысы, жүрек лүпілі шымыр, шынайы құйылған.
Әңгіме, повестері бүкіл твочествосының әрі мен ... ... ... шығармалары жөнініде де осыны айтар едік».
Ал, «...Оралхан Бөкеевтің шынайы, пафосты таланты ... ... ... әңгімелерге оңтайлы. Оралханда шабыт қызуы, сезім оттылығы
ақындық рухпен үндесіп жатыр. Үзіп-жұлып, ұзақтан қайыру Оралхан қаламына
үйлеспейді, идеяны шымыр, ... ... ... құмар. Бұл өзіндік
ерекшелік». Иә, осы мысалдардан кейін де қаншама нәрсені аңғарып,
парықтауға болатын шығар. Мұндай ... мен тағы да ... ... «Сөз
жүйесінің» өзге тарауларында да кеңінен қарастырылып, тереңнен ... ... яғни сыни ... ... ... тағы бір ... сермеген
ерекше де өзекті тақырыбы – балалар әдебиетіндегі ахуал. Аталмыш еңбектегі
«Ана сүті» деген тақырыпппен ... сыни ... ... поэзиясы
хақында сыр шертіледі.
«Әдебиетті түсінген жанға, даусыз ақиқат шындық бар.
Ол - әрбір шынайы шырайлы шығарма қаламұш үшімен моншақтап үзіліп
түсіп, түзілгенге ... ... ... ... ... Сол ... ... тағдырының, сорасы мен соқпақтарының
жазушы танымынан төгілген өрнектерге қатыстылығы.
Оған қосылатын ... жай тағы бар. ... сол ... ... оқырман көңілінің, зердесінің ақ қағаздан да ақтығында.
Оның үстіне, оқырманың он екіде бір гүлі ашылмаған бала болса.
Басталмаған ... ... ... ... ... Ақтығы, пәктігі сондай, оған
тиген қылаудай тозаң мынау кең дүние тек тазалықтан ғана ... ... ... ... өзі ... - ... ... – талғам, туындыға –
таразы емес пе?», - деп ой тастайды Асқар ағамыз. Иә, балалар ...... - ... ... даналығы. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны
іледі», - дейді қазақ атамыз тағы бір ... ... ... ... ... өсіру - өзіңе ұлағат, кейінгіге ғибрат. Сірә, бұл ... ... да, ... ... ... ... ... санамызға қаннан
сіңген қасиет болса керек. Баланы бағудағы әдебиет пен ана ... ... ... қай ... да ... рухани тарихынан танимыз.
Тарихқа көз жүгіртсек, қазақ әдебиетінің тарихында тым ... көне ... ... алып арна да – ... ... ... поэзиясы
екендігіне еш қиындықсыз көз жеткізуге болады. Фольклор әлеміндегі ерекше
жанры ертегілер қойнауына көз жүгіртсек, Тазша бала, Алдар көсе, Ер ... сан ... ... ... Одан қала ... ... жұмбақ,
жаңылтпаш, мақал-мәтел, сан алуан санамақтар мен мазақтамалар... Мұның
барлығы да бала санасының өсіп, танымының кеңеюіне жол ашатын бірден бір
дүниелер. Ал енді осы ... шығу ... , ... үңілетін болсақ
бұлардың барлығы да поэзиядан, фольклорлық поэзиядан бастау алатынына куә
боламыз. Міне, осындай дүниелерді ... ... ... ... ... балаларын рухани тұрғыдан бай етіп тәрбиелеуге, үлкен өмірге
барар жолдарында қаандай қиындық болмасын жеңіп шығатындай шыдамды, ... етіп ... ... және оны халық ауыз әдебиетінің бай мұралармен
тығыз байланыста қараған. Осыдан-ақ, сәби өмірінде өлең-жырдың қаншалықты
маңызының зор екендігін ... ... және бұл ... ... ... ... ... өзектілігін бір мысқал да жоғалтқан жоқ. Тек біз қоятын
бір-ақ сауал: - Ұрпақ алдындағы осы бір аса ... ... ... ... дәрежеде атқара алып жүр? Бұл сұрағымызға жауапты,
әлбетте, Асқар ағамыздың талдауларынан, толғаныстарынан табамыз. Сыншы
балалар поэзиясындағы артықшылықтар мен олқылықтарға байыпты талдау ... ... ... ... үшін ... баса ... Сыни
мақалада Абай өлеңдерінен бастап, балалар жазушылары мен ақындары Сұлтан
Қалиев, Темірхан Медетбек, Жарасқан Әбдірашев, Несіпбек Айтов, Серікбай
Оспановтардың шығармашылықтарына талдау ... ... ... ой
қорытады:
«Біздіңше, тақырып аясы әлі де тар шеңберде. Қозы, құлын, түйе,
жыл мезгілдері, ара-тұра космос, жаман-жақсы... Осы төңіректі шиырлай
беретіндейміз, уақыт тынысы, ... ... сай ... ... ... тақырыптарға тереңдеп бару жоққа тән. Табиғат туралы тақырыпта тек аяз,
боран, көктем, жаздан басқа жырға тиек етерлік ештеңе болмағаны ма? ... мен ... неге ... ... табиғаттану
ғылымының қазіргі аясын, жетістікткерін балаларға өлеңмен өріп ... па? ... ... ... тұрмысымызды, өмірімізді танытарлық
ауқымы әлде де шектеулі, кітабилық басым. Балалар өмірінің өзіне зейінмен
үңілу бәсең. Әрине, баланы ... ... ... ... ... ... па? Поэзияның жанрлық мүмкіндігін толықтай пайдаланбаппыз. Сатира,
юмор, мазақтама, жұмбақ жоқтың қасы. Содан да ма ... ... ... , өлеңінде бірсарындылық басым, даралық жетпейді. Пластика,
динамика, қазақша айтсақ, өміршең оралымдылық, жылылық ... ... ... ... өзі ... деп ішкі сезім, талғам-танымымен бөліскен сыншы: « Ал,
балалар поэзиясының тәлімі тіпті қымбат. Халықтың тілін де, дәстүрін де,
рухани қазынасын да ... ана ... асыл ... ... Ол үшін
балалар ақыны қалт-құлт еткен «үйренуші» емес, сөзден маржан тізген ... ... ... - деп ойын ... ... осы сын ... айта кетерлік тағы бір
ерекшелігі - тек ақын, жазушылырдың шығармашылықтарына баға ... ... ... әдеби сыншылар сынына да сыни баға беріп, тыңнан ой
түйетіндігі, яғни сыншыларға, дәуір сынының ахуалына бей-жай қарай алмайтын
сарабдалдығы, сұңғыла сараптағыштығы. ... ... ... ... осы бір ... ... да «Сөз жүйесінің» төртінші бөлімінде
айқын көрінеді. Таратыла талданған.
«Біздіңше, сын еңбектерінің қай-қайсысынан де алдымен Архимедтің
қасиетті «кіндік нүктесін» іздеуіміз шарт. Мейлі жеке өлең ... ма, ... ... ма, жанр иә ... хақында ма, күретамырды тапқан сын – шын
сын», - дейді Асқар ағамыз. Сөйтіп, жетпіс-сексенінші жылдар аралығындағы
сын саласына қатысты туындаған: «Бүгінгі сынымыздың ... ... сын ... ... ... ... қауқары жетіп отыр ма!?»,
«Шынында да бүгінгі сын сипаты қандай?», «Біздегі сын сын ... ... жан ... ... жата ма?», - ... ... ... соларға толыққанды жауап беруге тырысады. Сыншы сол кезеңдегі ... ... ... орынды байқап, сын саласындағы
салғытттықтардың себеп-салдарын тарата талдайды.
«Оқырман қазіргі поэзия ... ... ... ... сауалдарға
жауап күтеді. ...Толып жатқан рецензия, мақалалардың «қаһармандары»,
ақындар, көбінесе, бәрі бір адам сияқты әсер етеді. Сонда олардың даралығы,
өзіндік ерекшелігі қайда ... ... ... ... міні ... да
көрінеді. Әуелі, ақын не шығарманың жекелеген төл қасеттерін ... ... ... ... де, ... ... ... сынның шолғыншысын рецензия деп қарасақ, Асқар Егеубай
аталмыш жанрдың жағдайы да, сапасы да төмен екендігін, рецензиялардың көбі
жалпы-жадағай жазылып, ондағы әдебиет мұратының ... ... ... тиек ... Және бұл ... ... ретінде Есләм Зікібаевтың «Жыр
қанаты» атты жинаққа баға берген «Ақиқат арнасы» рецензиясын келтіреді.
«Рецензиялау – баға беру. Сыншыл ... нәрі – ... ... ... ғана ... ... ... Біздіңше, жазушы беделі кейде
осындайдан түседі. Жалпы рецензия жанры (бір Зікібаевта ... ... ... ... жинақтарының елеулілері қамтылмайды. Тіпті, принципті
рецензиялар жоққа тән. Көбі штамппен жазылады. Бір жас сыншы Кеңшілік
Мырзабеков жинағына жинағына ... ... ... ой. ... ... алғашқы жолы. Абырой болғанда, осы өлеңдегі кемшіліктер
ақынның басқа жырларынан бой ... ... - ... ... ... деп ойын ... ... ары қарайғы сөзін Нұрлан Оразалин хақында жазған
Бақыт Сарбалаевтың сынындағы ... ... ... ... поэзия
сынының өзінің үзілмей келе жатқан бір міні бар. Ол тіл, ой тазалығы.
Көркем жазам деп ... алу, ... ... деп ... ауа жайылып
кету жиі. Қаламдас жолдасымыз Бақыт Сарбалаевтан мынадай сөйлемдерді
оқыдық.: « Ақ жолдар. Армандар. Аққу ... Аққу ... ... ақ ... алға ... келеді. Нұрлан осылай жазады?!». Сонда
Нұрлан қалай жазғаны? Ақын туралы эссе болса, бір ... ... ... ... дені ... сөйлемдерден құралса, не ұғасыз?», - деп сауал
тастайды. Орынды ... ... ... Шынында да, ол кез ғана емес,
әдебиет әлеміндегі бүгінгі күні де орын ... ... ... келе ... ... ... ... олқылықтар, жағымпазық, жаттандылық,
орынсыз даңғазалық.... Кезінде орыстың белгілі сыншысы Белинский: «Біз
басқа ешбір әдебиет сөз етпейтін жай ғана ... ... ... деп ... екен. Бүгінгі біздегі ахуал да – осы. Ол ... де, одан ... да, ... ... сөз етіп ... ... ... да, бүгін де бар, болған, бола береді де... Сондай-ақ,
Асқар Егеубай сындағы жанр жағдайына әр қырынан ... әр ... аша ... ... де баса айта ... «Мерзімді басылымдар мен
кітаптардағы көптеген мақалаларға ортақ өзек – ұйқас, тақырып, ұқсастық,
ұрлық... Осы төңіректерді айнала береді. Поэзия ... ... ма: ... ... ... ... ... жанаспайды» дегендермен
шектелеміз. Неге олай? Суреткерлік сырлары қандай? Әрі қарай сынық сүйем
баса алмаймыз. Мүмкін, қазіргі сындарда жиі байқалып жүргендей проблеманы
кім ... ... деп ... кім ... ... деп ... ... еді?», -
деп тағы бір толғанады.
Әдеби сындағы жоғарыда аталған және тағы басқа айтылмай кеткен
мәселелерге кеңінен тоқтала келіп, сын саласындағы жетістіктер ... ... да ... ... ... Атап ... Серік
Қирабаевтың «Поэзиядағы азаматтық әуен», Шериаздан Елеукеновтың «Адамның
ішкі сырын ойлап білген», ... ... ... ... газетінде
жарияланған үш мақаласына, Жұмекен Нәжімеденовтың «Өлеңге қатысты сөзіне»
толғамды да ... ... ... ... ... ... 1981 жылдың 8
майында «Қазақ әдебиеті» газетінде жарық көрген «Жаймашуақ» мақаласын
төмендегідей ... осы ... ... ... оқырманға жаңа қырынан ашып
көрсетті. Шын мағынасында жаңа ақын тауып берді. Қалың ... ... ... өлеңдеріне бұрынғыдан да үңіле, ықыласпен қарай бастады. Міне, бұл
оқырманға да, Оразақынға да пайдалы сын. Көлденеңнен киліккен көк аттыдай
көкөрім сыншы емес, ... төл ... ... да, ... ... ... қолға іліккен тұстан тұспалдап ұру
жоқ.Ұрымтал тұстардан ұстап-ұстап анық сөйлейді. Әрі әр ... ... ... ... ішкі ... тән төл ... ұғынықты тілде
тамыршыдай тауып сөйлейді. Мысалы, «Оразақын Асқар өлеңді бастауға да,
дамытуға да шебер. Дамытуға ғана ... ... де ... Кез ... ақын
қолына түсе беретін шеберлік емес бұл. «Тақырып тұрғысынан келгенде,
Оразақын дәстүршіл ақын». «Әрине, әдебиетте бәрін шешетін тақырып емес.
Тақырып - ... ...... ... «Ал, ... ... сол тақырыпты
қалай игеруде». Байсалды, дәлелді пікірлер әдебиетші табиғатына тән ұғым,
таныс әңгіме, құлаққа жатырқаусыз сіңеді. Әттең, ... ... осы ... ... -деп ... ... тағы бір ... өріне бойлайды. «Сын алдымен сын болу керек, сонда шын да бола алады.
Өкінішке орай, сынға тек ... пен ... ... ... ... әлі де ... Сын – реклама емес қой. Немесе белгілі бір
жазушының рухын, күшін еселеп отыратын сусын құйылған жанторсық сияқты
сында не қадыр-қасиет бар? Мүмкін, ... ... ... артықтау
дерсіздер. Дегенмен, шындық». Осы бір ойдың арнасы әрі қарай кітаптың соңғы
жағында берілген Асқар ... мен ... ... сынының негізін
қалаушылардың бірі, академик Мұхаметжан Қаратаевтың арасында өрбіген «Сын
туралы сұхбатында» жалғасын тауып, мәселелер кеңінен таратыла талданады.
.
Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... ... ... ... Егеубай – публицист, аудармашы)
Авторы:
Жетекшісі:
Алматы - 2010
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1.Егеубаев А.Қ. Сыр мен сымбат. – Алматы: Жазушы, 1981. – ... ... А.Қ. Сөз ...... ... 1985. – ... ... А.Қ. Таңдамалы шығармалар жинағы, І том. – Алматы: 2005. –
169 ... ... А.Қ. Сыр мен ...... ... 1981. – 66 ... ... А.Қ. Таңдамалы шығармалар жинағы, ІІ том. – Алматы: 2005. – 5-
бет
6. А.Дәдебаев. Жасыл ... ... ... ... мақалалар/ Құраст.
С. Жұмабеков. – Алматы, 1986. – 140-151 бб.
7.Алаштың Асқары /мақала, өлең, естелік/. – Алматы: Арда, 2008.
8. ... Қ. ... / / ... ... 1981. - 8 ... ... – 2000. – 7 ... (№30)
10. Лениншіл жас. – 1984. – 7 август
Жоспар
І. КІРІСПЕ
Алаштың Асқары
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Тұлпар тұяғымен төгілген жыр
2.2. ... із ... ... ... ...... сыншы
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Асқар Егеубаев - публицист38 бет
Шошқа аскаридозы18 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты20 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Аудармашы - тіларалық делдал18 бет
Ахмет байтұрсынов – оқымысты, аса дарын иесі, аудармашы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь