Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I ЕКІ ЕТІСТІКТЕН БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1 Мүмкіндікті білдіретін күрделі етістіктер (Yeterlilik fiilleri) ... ... ... ... ... 16
1.2 Тездікті білдіретін күрделі етістіктер (Tezlik fiilleri) ... ... ... ... ... ... ... ... . 17
1.3 Қимылдың созылыңқылығын білдіретін күрделі етістіктер (Süreklilik fiilleri) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 19
1.4 Жүзеге аспай қалған іс.әрекетті білдіретін күрделі етістіктер (Yaklaşma fiilleri) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20
1.5 Қалау мәнді күрделі етістіктер (İsteklendirme fiilleri) ... ... ... ... ... ... ... ... 23

II КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ЖӘРДЕМІМЕН ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
2.1 Ет (etmek) көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
2.2 Бол (olmak) көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.3 Қыл (kılmak)көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40

III ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕРГЕ АУЫСҚАН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР ... ... ... ... .. 49
3.1 Екі сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмдер (İki öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 51
3.2 Үш сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмдер (Üç öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 52
3.3 Төрт және одан да көп сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмдер (Dört veya daha çok öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 53

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Жұмыс қазақ және түрік тілдеріндегі күрделі етістіктерді салыстыра сипаттауға арналған. Түбі бір түркі тектес түрік және қазақ халықтары рухани мәдениетінің арасында мызғымас терең тамырластық бары дау туғызбас ақиқат. Оны біз осы қарастырылып отырған қос тілдегі күрделі етістіктердің ұқсас болып келетіндігінен дәлелдейміз. Аталған түрік және қазақ халықтарының бірлесіп өмір сүрген X ғасырға дейінгі рухани мәдениеті ортақ болып келеді де, одан кейінгі кезеңде ара қашықтықтар алыстап, уақыт өткен сайын әр халықтың мәдени таным түсінігі арасында аса елеулі болмаса да айырмашылық пайда бола бастайды.
Қазақ және түрік тілдерде сөйлемді ұйымдастыратын негізгі тілдік құрал – етістік. Бітіру жұмысында күрделі етістік тұлғаларының ұқсастықтары мен айырмашылықтары сипатталады. Қазақ тіліндегі күрделі етістік тұлғаларының түрік тіліндегі эквиваленттері, тұлғалық және мағыналық ұқсастықтары мен жұмсалу ерекшеліктері жан-жақты сөз болады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Аталған екі тілдегі күрделі етістік тақырыбын таңдап алуымыздың негізгі себебі – күрделі етістік формаларының молдығы, атқаратын қызметі мен беретін мағыналарының алуан түрлілігі және етістіктен жасалған тұрақты сөз тіркестерінің астарлы, ауыспалы функцияда жұмсалуы. Тақырып бітіру жұмысы деңгейінде әлі жан-жақты қарастырылмаған.
Зерттеу нысаны. Зерттеудің басты нысаны - екі тілдегі күрделі етістіктер. Қазақ тіліндегі етістіктің күрделі формаларының түрік тіліндегі тұлғалары мен қолданыстары. Қазақ және түрік тілдеріндегі күрделі етістік тұлғаларын салыстыра қарастыру үшін екі тілдегі түрлі стильдерде талданған зерттеулер мен оқулықтар және оқу құралдары негізге алынды. Оның ішінде мынадай тілдік қолданылысына назар аударылды: екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер, көмекші етістіктердің жәрдемімен жасалған күрделі етістіктер және тұрақты тіркестерге ауысқан күрделі етістіктер.
Зерттеудің пәні. Қазақ тіліндегі күрделі етістіктердің сипаты және олардың түрік тіліндегі лексика-грамматикалық эквиваленттері.
Зерттеудің дереккөздері. Жұмысты жазу барысында қазақ және түрік тіліне қатысты түсіндірме сөздіктер және қостілді аударма сөздіктер, грамматикалық анықтағыштар, лингвистикалық зерттеу материалдары, етістік тақырыбына жазылған мақалалар, екі тілдің түрлі сипаттағы мәтіндері және айтылған ойымызды дәлелдеу, орнықтыру мақсатында көркем әдебиеттер пайдаланылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты қазақ тіліндегі күрделі етістіктердің аналитикалық модельдерін анықтау, түрік тілімен салыстыру, жұмсалу кезіндегі ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау болып табылады.
1. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу ағартуға қатысты еңбектері). – Алматы: «Ана тілі», 1992.
2. И.Е.Маманов «Қазіргі қазақ тілі» Етістіктер. А.,1966
3. Т.Н. Сауранбаев «Қазақ тіл білімінің проблемалары» А.,1982
4. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тілі (морфология) курсы бойынша теориялық және практикалық сабақтардың мазмұны (әдістемелік құрал). – Алматы, 2003.
5. Исаев С.М. Етістік түбірінің кейбір грамматикалық ерекшеліктері // Қазақстан мектебі – 1987.- №10
6. Zeynep Korkmaz “Türkçede birleşik fiiller ve anlam kaymaları” Türk dili 1998.
7. А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» Морфология. А., 1974
8. Tahir Necat Gencan “Dilbilgisi” İstanbul, 1982.
9. Tahsin Banguoğlu “Türkçenin grameri” Ankara, 1998.
10. Reşat Nuri Güntekin “Çalıkuşu” Ankara 1999. 42.baskı
11. Şeker portakalı
12. Hekimoğlu İsmail “Minyeli Abdulah” Ankara 1997.
13. Muharem Ergin “Türk dil bilgisi” 21. Baskı İstanbul, 1993.
14. Kaharan Leyla “Türk dili” Ankara, 1997.
15. Сергелдең. Ж. Сәмитұлы, Алматы 1996.
16. En güzel dini hikayeler
17. Қазақ тілінің грамматикасы. А.,1967
18. Н.Оралбаева «Қазақ тіліндегі етістіктердің аналитикалық форманттарының құрылысы мен мағынасы» А.,1979.
19. М.Әуезов «Абай жолы» I-том. А.,1991.
20. М.Әуезов «Абай жолы» II-том. А.,1991.





21. Алтаева А. Көмекші етістіктің қатысымен туындайтын етістік көріністерінің реңктері: ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы - 1999. – №29.
22. Atasözler. Ankara 1995.
23. А.С.Аманжолов, Ш.Қ.Құрманбаева «Түрікше-қазақша фразеологиялық сөздік» А.,1999.
24. Кенан Коч «Қазақ тіліндегі күрделі етістіктердің қалыптасуы» Кан.дисс. А.,2001.
25. Қарымбаева К. М. Қазақ тіліндегі күрделенген аналитикалық формалардың мағынасы мен қолданысы. Кандидаттық диссертацияның авторефераты – Алматы, 2003.
26. Қазақша- түрікше сөздік. Байниязов А., Байниязова Ж.
27. Масалиева Ж. А. Қазақ тіліндегі толымсыз көмекші етістіктер. Кандидаттық диссертация – Шымкент, 1999.
28. Саденова А. Б. «де» етістігінің синтаксистік тұлғаларды қалыптастыруға қатысуы. Кандидаттық диссертацияның авторефераты – Алматы, 2002.
29. Түрікше-қазақша сөздік. Байниязов А., Байниязова Ж.
30. Türkçe sözlük. Ankara 1998.
31. Ш.Қ. Құрманбаева «Түрік және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдерге салғастырмалы талдау» Кан.дисс. А.,1999.
        
        МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................................. 3
I ЕКІ ЕТІСТІКТЕН БІРІККЕН КҮРДЕЛІ
ЕТІСТІКТЕР.........................................5
1.1 Мүмкіндікті білдіретін күрделі етістіктер (Yeterlilik
fiilleri).................... 16
1.2 Тездікті ... ... ... (Tezlik
fiilleri)................................. 17
1.3 Қимылдың созылыңқылығын білдіретін күрделі етістіктер (Süreklilik
fiilleri)...................................................................
...................................................... 19
1.4 Жүзеге аспай қалған іс-әрекетті білдіретін күрделі етістіктер (Yaklaşma
fiilleri)...................................................................
...................................................... ... ... ... ... ... ... 23
II КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ЖӘРДЕМІМЕН ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ
ЕТІСТІКТЕР..................................................................
............................................ 25
2.1 Ет (etmek) ... ... ... ... ... 28
2.2 Бол (olmak) көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі
етістіктер..................................................................
................................................. 33
2.3 Қыл (kılmak)көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі
етістіктер..................................................................
................................................. 40
III ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕРГЕ ... ... ... 49
3.1 Екі сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмдер (İki öğeli kalıplaşmış
birleşik
fiiller)....................................................................
......................................... ... Үш ... ... ... ... (Üç öğeli kalıplaşmış
birleşik
fiiller)....................................................................
......................................... 52
3.3 Төрт және одан да көп ... ... ... ... (Dört
veya daha çok öğeli kalıplaşmış birleşik
fiiller)......................................................... 53
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...................................... 54
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ........................................................57
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. ... ... және ... ... ... ... сипаттауға арналған. Түбі бір түркі ... және ... ... ... ... ... мызғымас терең
тамырластық бары дау туғызбас ақиқат. Оны біз осы қарастырылып отырған қос
тілдегі ... ... ... ... ... ... түрік және қазақ халықтарының бірлесіп өмір сүрген X ғасырға
дейінгі ... ... ... ... ... де, одан кейінгі кезеңде ара
қашықтықтар алыстап, уақыт өткен сайын әр халықтың мәдени таным ... аса ... ... да ... ... бола ... және түрік тілдерде сөйлемді ұйымдастыратын негізгі тілдік құрал
– етістік. Бітіру жұмысында күрделі етістік тұлғаларының ... ... ... ... тіліндегі күрделі етістік тұлғаларының
түрік тіліндегі эквиваленттері, тұлғалық және ... ... ... ерекшеліктері жан-жақты сөз болады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Аталған екі тілдегі күрделі етістік
тақырыбын таңдап алуымыздың негізгі себебі – ... ... ... ... ... мен ... мағыналарының алуан түрлілігі және
етістіктен жасалған тұрақты сөз тіркестерінің астарлы, ауыспалы ... ... ... ... ... әлі ... қарастырылмаған.
Зерттеу нысаны. Зерттеудің басты нысаны - екі тілдегі ... ... ... ... ... формаларының түрік тіліндегі
тұлғалары мен қолданыстары. Қазақ және түрік тілдеріндегі күрделі ... ... ... үшін екі тілдегі түрлі стильдерде талданған
зерттеулер мен оқулықтар және оқу құралдары ... ... Оның ... ... ... ... ... екі етістіктен біріккен
күрделі етістіктер, көмекші етістіктердің жәрдемімен жасалған ... және ... ... ... ... етістіктер.
Зерттеудің пәні. Қазақ тіліндегі күрделі етістіктердің сипаты және
олардың түрік тіліндегі лексика-грамматикалық эквиваленттері.
Зерттеудің дереккөздері. Жұмысты жазу ... ... және ... қатысты түсіндірме сөздіктер және қостілді аударма сөздіктер,
грамматикалық анықтағыштар, лингвистикалық ... ... ... жазылған мақалалар, екі тілдің түрлі сипаттағы мәтіндері ... ... ... орнықтыру мақсатында көркем әдебиеттер
пайдаланылды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты ... ... ... аналитикалық модельдерін анықтау, түрік тілімен
салыстыру, жұмсалу кезіндегі ... мен ... ... ... ... ... сәйкес зерттеу жұмысында мынадай
міндеттерді шешу көзделді:
- қазақ ... ... ... ... ... ... пікір қайшылықтарына назар аудару және мүмкін болған
жағдайда өз пікірімізді ... ... және ... ... күрделі етістіктердің жұмсалу
ерекшеліктеріне салыстыра ... ... ... ... ... ... фактілерге, күрделі етістік тұлғаларының жұмсалуына сүйеніп,
жалғамалы тілдердің типологиялық ерекшеліктерін ... ... ... тіл ... ... дамуына бітіру жұмысы
деңгейінде өз үлесімізді қосу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері.
- қазақ және түрік ... ... ... яғни ... ... ... лингвистикалық терминдердің бір-бірімен
сәйкестігіне көңіл аудару;
- күрделі ... ... саны мен ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін анықтау;
- Қазақ және түрік тілдеріндегі күрделі етістіктердің ... ... және ... ... негізгі тұжырымдар.
- Қазақ және түрік тіліндегі күрделі етістіктер және олардың түрлері;
- Есім негізді күрделі етістіктер мен ... ... ... ... ... түрлері мен атқаратын қызметі;
- Күрделі етістіктердің жасалуындағы кірме сөздердің алатын орны.
Жұмыстың әдістемелік негіздері. Бітіру жұмысына тіл ... ... мен жаңа ... ... жұмыстары және олардың қосқан
жаңалықтары негізге алынды. Қарастырылып отырған мәселеге ... алыс ... ... ... ... Мухаррем Ергин, Зейнеп Коркмаз, Кенан
Коч, Тахсин Бангуоглу, Тахир Неджат, ... ... т.б. ... сондай-ақ отандық ғалымдардан А. ... ... Ы. ... А. ... М. ... ... Н. ... т.б. еңбектерінде айтылған тұжырымдар мен ұстанымдар
негізге алынады.
Жұмыстың ... және ... ... ... ... ... ... салыстырмалы тұрғыдағы зерттеулердің қалыптасуы
мен дамуына өз деңгейінде септігін тигізеді. Студенттердің ... ... ... ... ... ... пайдалануға болады.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны
мен тұжырымдары Қазақстан Рспубликасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына ... ... атты ... ... 20-21 ... ... жас ... студенттердің халықаралық конференциясында баяндалды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу ... ... үш ... және ... ... тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Тіл біліміндегі өзекті тақырыптардың бірі болып табылатын етістіктің
тұлғалары бұрыннан зерттеліп келеді. Қазақ тіл ... оның ... төл ... А. ... Қ. ... Н. ... А.
Ысқақов, Ы. Маманов, С. Исаев, М. Оразов, Н. Оралбаева, А. Қалыбаева ал
түрік төл ... ... ... Зейнеп Коркмаз, Кенан Коч және т.б.
ғалымдардың еңбектерінен ... ... ... ... ... ... ... байы, күрделісі – етістік екендігін және бұл сөз
табының күрделілігін лексика-семантикалық ерекшелігінен, грамматикалық
категориялардың ... ... ... қызметінен, туынды сөз жасау
жүйесінен т.б. қасиеттерінен көруге болатынын айтқан. Өзінің ... ... бұл сөз ... ... ғалымдар анықтама беріп кеткен.
А.Байтұрсынұлы: «Етістік дегеніміз – заттардың еткен-етпеген ... ... - деп, оның ... болымсыз, есімше, көсемше түрлерін
атап көрсетеді [1,23].
И. Е. Маманов: ... ...... ... ... күйін
білдіретін, шаққа, жаққа, райға, етіске, болымды, болымсыз болып түрленіп,
сөйлемді құрастыруда ерекше қызмет атқаратын сөз ... [2,21] ... ... ... ...... ... қимыл түрінде өтетін
түрлі процестердің атын білдіретін сөз табы»[3,8].
Етістік туралы ... ... да ... ... ... еңбектерде беріліп жүр. Солардың ішіндегі «Етістік – қимыл, іс-
әрекеттің атауы» дегенді С. Исаев қатеге ... ...... ... атауын емес, нақ өзін білдіреді, ал атын етістіктің белгілі бір
формасы (қимыл атауы) білдіреді», -дейді[4,81].
С. Исаев өзінің ... бір ... ... ... жағынан
тілімізде қимылды, іс-әрекетті, процесті, әр түрлі өзгеріс, ... ... ... ... - ... – тіліміздегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және ... кең ... ... ... ... мен ... ... өрісті лексика-семантикалық сипаты мен бай лексика-грамматикалық
формаларымен, синтаксистік ... ... ... ... ... “fiil” немесе “eylem” деп аталады. Түрік
тілінде де “fiil” (етістік) сөз таптарының ішіндегі ең ... ең ... ... ... ... де, түрік тілінде де ... ... ... үш ... ... Түбір етістіктер (Basit fiiller)
2. Туынды етістіктер (Türemiş ... ... ... ... ... алдымен түрік және қазақ тілдеріндегі күрделі етістіктерге берілген
анықтамаларға тоқталайық.
Проф. Зейнеп Коркмаз күрделі етістіктер туралы былай дейді: «Күрделі
етістік бір есім сөз бен ... ... екі ... етістіктің немесе
бірнеше сөзбен түбір етістіктің бірігуінен пайда болып және бір ғана ... ... ... [6, ... ... ... А.Ысқақов: «Күрделі етістіктер кемінде екі я онан да
астам компоненттерден құралып сөйлеу тілінде де, ... ... де ... ... мен ... ... деп анықтама берген.
[7, 25].
Құрамы мен құрылысы жағынан әр түрлі бола тұрса да ... ... ... ... бәрі де ... тіл ... де, ... тілінде де
категория ретінде қаралып, қазақ тілінде «күрделі етістік», түрік тілінде
«birleşik fiil» ... ... ... жүр. Екі ... де ... ... зерттелген деуге болады. Әрине, түрік тілі мен қазақ тілі ... ... ... ұқсастықтардың көп екендігі сөзсіз.
Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... бір ... ... ... шешімін толық таппаған, әлі де
өзекті болып табылатын даулы ...... ... ... ...... ... қалыптасуы мен оның дамуындағы
заңдылықтарға ... ... ... ... атап ... ... туралы түркітанушы ғалымдар мен төл ғалымдарымыз А.А. ... Е.И. ... А.Н. ... ... И.П. ... ... А. ... С. Исаев, Ы. Маманов, Н. Оралбаева, А.Қалыбаева, ... М. ... Д. ... ... Коч және т.б. ... пікірлер айтқан.
Ғалымдар күрделі сөздерді жай сөз тіркесінен шыққан ... ... Бұл ... ... ... «күрделі сөздердің қай-қайсысы болса да
әуел баста жай сөз ... ... ... ... ... ... негіз болған»[7, 237], - дейді. ... ... егер ... ... компоненттер мағына жағынан бір-бірімен тең
түскенімен, бір-бірінен жекеленбей, біртұтас мағына құраса, ... ... ... ... айтып, оған мынадай мысалдар келтіреді: алып
бар, алып қайт, оқып бар, кіріп шық, т.б.
Күрделі етістік ... ... ... ... әртүрлі. Академик
Н. Сауранбаев: «Бірнеше етістіктердің, я ... пен есім ... ... ... ... ... тұрақты тіркесін күрделі етістік дейміз.
Күрделі етістіктегі негізгі ұғымды білдіретін етістік негізгі ... ... ... ... ... тұрған соңғы сыңары көмекші болады»[3, 202-
203], - дейді.
С.Исаев та ... ... ... ... ... деген ұғымға негізгі
етістік пен көмекші (лексикалық ... ... ... ... етістіктің белгілі грамматикалық категориясының көрсеткіші бола алатын
түрі ғана ... деп ... ... ... ... ... есімше және
рай (шартты, қалау) тұлғаларында болып, ал көмекші етістік етістіктің таза
грамматикалық категориясының ... (рай, шақ) ... ... ... етістікке әртүрлі грамматикалық мағына үстейді». Сонымен қатар,
автордың айтуынша негізгі етістік көсемше ... ... ... -ген, -қан, -кен, ... ... -йтін, -ар, -ер,-
р, -мақ, -мек, -бақ,-бек, -пақ,-пек), шартты рай (-са, -се) ... ... және ... ... түбірге –ғы, -гі, -қы, ... ... ... кел ... ... жалғанып, бір
ғана етістіктің орнына жұмсалып, күрделі етістік болады. ... ... ... ... ... жатыр, барғым келді т.б.
Ы. Мамановтың айтуы ... ... ... ... барлық
формаларымен түрленіп, ал оның ... ... ... ... ... ... Күрделі етістік көсемше формаларымен
көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы жасалады. Күрделі етістіктің бірінші
сыңары – ... ... ие ... да, ... сыңары – грамматикалық
мағына үстейді. Мысалы, оқып шыққан, келе жатып, келе алмайды, т.б. ... ... елі ... шулап тұр екен (М. Әуезов). Сонымен ... ... ... етістіктің құрамындағы кез-келген етістік көмекші етістік
бола алмайтындығын айтады.
Сонымен күрделі етістік дегеніміз – бір лексикалық мағына ... кемі екі ... ... тілде жеке дербес сөздің қызметін атқаратын
лексикалық бірліктер. Күрделі етістіктердің ... ... ... ... ... ... ... ыңғайласып, бір
лексикалық сағына шығады. ... Ағам ... ... ішіп ... ма ... кел, деп жіберген жолдас жігіті Әлмағанбет жаңа қайтып ... ... ... ... ... ... ... барып қайтып едім. Бір
жақсы сыбыс ... ... ... ... бір лексикалық мағынаны білдіретіндіктен, сөйлем
мүшесі болуға қатысады. Мысалы, Кәлен ... ... ... ... ... ... ... кемемен Қазалыға жөнелтіп жібергенін есітті (Ә.
Нұрпейісов). Әзімбай жауап ... ... ... ... ... ... ... түні бойы қашқындарды алып кеткен қайықшыны тосумен болды
(М. Әуезов). Ағаның ... ... Ақ ... ... боп ұшып жеткен (М.
Мақатаев).
Етістіктің лексика-семантикалық сипатының мейлінше ... ... – ол ... ... іс ... ғана ... ... ауқымында,
қоғам өмірінде ұшырасатын адамның ойы мен санасы ... ... ... амал, әрекет, іс, қимыл, қозғалыс, жай, күй сияқты процестерге
қатысты ұғымдарды түгел ... ... ... бай ... себебі – ол
формалар амал-әрекеттің болу мезгілін, жүзеге асу кезеңін және ... ... яғни ... ... ... ... ... Бұлардың
үстіне, етістіктен ... ... ... ... тудыратын
семантикалық, аналитикалық тәсілдердің жүйелерін, олардың нақтылы үлгі-
нұсқаларын ... ... деп ... сөз табы ... ... орасан бай
категория екені ашыла түседі. Шынында да, форма байлығы ... ... ... сөз ... ... ... ... ең бай саналатын зат
есімнің өзі де тең түсе алмайды. Етістіктің лексика-семантикалық мағынасы
мен ... ... оның ... тән әр ... ... ... көрінеді. Мысалы: етістіктің өзіне лайық сөз ... ол ... неше қилы ... қатар, өзіне ғана тән ... де ... бар. Ал шақ, рай, ... амалдың жүзеге асу
сипаты сияқты жүйе ...... ... жағынан ең бай
формалары мазмұндары да, түрлері де өзгеше ... ... деп ... бар» ... ... ... ... тілінде
морфологиялық құрылымы жағынан етістіктер жалаң етістіктер және ... деп ... екі ... ... етістіктер қазақ тілінде өте көп қолданылатын формалардың бірі
болып саналады. Күрделі етістіктер тарихи құбылыс ретінде пайда ... ... ... сөз ... ... қолданылған. Бірақ уақыт өтумен байланысты
тұлғасы ... ... ... ... бір сөз ... ... етістік сөз ретінде танылуы үшін сөзге байланысты айтылған үш
шартқа толық жауап беруі керек. Олар біріншіден, мағына ... ... ... үшіншіден, дыбыстық жағынан бірлігі. Бұлардың алғашқы
екеуі басты жағы да үшіншісі қосалқы, ... ... ... ... ... ... етістіктің қай көсемше формасында тұруына
және оның қандай көмекші етістікпен ... ... ... ... ... ... тілінде күрделі етістіктерді Тахир
Нежат Генжан үш топқа бөледі.
1. Kurallı ... fiiller ... ... ... Anlamca ... birleşik fiiller (Мағыналары тұтасқан ... Deyim ... ... ... fiiller ... ... ... етістіктер)
Kurallı birleşik fiiller (Қағидалы күрделі етістіктер) өз ішінде екі
топқа бөлінеді.
а) Özel birleşik fiiller ... ... ... ... eylemlerle yapılmış birleşik fiiller (Көмекші етістік арқылы
жасалған күрделі етістіктер)
Özel birleşik fiiller ... ... ... өз ... беске
бөлінеді:
1. Yeterlilik fiilleri (Мүмкіндікті білдіретін күрделі етістіктер)
2. Tezlik fiilleri ... ... ... ... Sürerlilik fiilleri (Қимылдың ... ... ... İsteklenme fiilleri (Қалау, тілек білдіретін күрделі етістіктер)
5. ... fiilleri ... ... ... ... ... етістіктер)
[8,310].
Ал Таксин Бангуоғлы «Түрік тілінің грамматикасы» деген ... ... үшке ... ... Таксин Бангуоғлы -e,-i (а,е,и)
көсемшелеріне аяқталған етістіктерге bilmek (білу), vermek ... ... yazmak ... görmek ... gelmek (келу) көмекші етістіктерінің
бірігуі арқылы жасалған күрделі етістіктерді “tasfir ... ... ... ... өз ... қарастырады. [9, 488-494]. Мысалы: Bu
kadar aceleye ne lüzum var Faride? Birkaç gün daha ... ... ... не ... Бірнеше күн тағы қала аласың) [10,87]. ... dikkat etmeden oradaki bir kayanın üstüne ... ... ... ... тастың үстіне отыра кетті) [10,93]. ... derin bir birinin yüzüne ... ... ұзақ ұзақ бір-
бірінің жүзіне қарасып қалды) [11,314]. Adamlar hürriyetlerini,rahatlarını
ve emniyetlerini ... ... ... ... ... іздеп келген еді) [11,314]. Abdullah son ... ... ... автобустан қалып қоя жаздады) [12,18].
Мухаррем Эргин өзінің «Түрік тілі грамматикасы» атты еңбегінде күрделі
етістіктерді жеке ... ... ... ... екі ... ... ... есімдер мен етістіктердің тіркесуі арқылы жасалған күрделі
етістіктерді, екінші ... ... мен ... ... ... ... етістіктерді жатқызған.
Бірінші топқа: etmek (ету), olmak (болу), bulunmak (болу), ... ... ... ... зат есімдерге немесе есімшелерге
тіркесуі ... ... ... ... ... Мысалы: Dünyada en
acıdığım, alay ettiğim insanlar ... ... ... ең ... ... ... адамдарым, айттырылған қыздар еді) [10,158]. Beni bahçesinde,
çınar ve dut ağaçlarının gölgesinde kabul etti. ... ... ... тұт ... ... ... ... Hatice hanıma
mektubu çabuk göndermesini rica ettim. (Қадиша ханымға хатты тез жіберуін
өтіндім).
Күрделі етістіктердің ... ... соңы ... дыбысқа біткен
етістіктер, кейде көсемшенің -ı/ -i, -u, -ü тұлғалары мен “bil-, ver-, gel-
, gör-, dur-, kal-, yaz-, koy-“ ... ... ... ... ... ... етістіктерді жатқызады. Мысал ретінде: gelebilmek (келе
алу), saklayabilmek (сақтай алу), yapadurmak (жасай тұру), alıvermek ... ... ... ... ... ... ... yakalayıvermek
(ұстап алу). Siz rahatsız olmayın. Yalnız arada sırada kaleme ... әуре ... Тек, ... ... ... келе ... ... gün
hakikati utana sıkıla teyzeme söylemeye hazırlandığımda yüzük ... mi? ... күні ... ... қымтырыла апайыма айтуға
дайындалғанымда жүзік өзінен өзі шыға келмесін бе?) O sene mektebi ... ... (Сол жылы ... зор ... ... ... kaçarken okul müdürü yakalayıverdi. ... ... ... ... ... ... Biraz gözümü açabilsem, Kamran’ın bu
korkusundan istifade eder ufak tefek ... onu ... ... аша ... ... бұл ... ... ұсақ түйек
шантаждармен оны қорқыта алатын едім).
Лейла Қарахан «Түрік тілінің синтаксисі» деген кітабында ... үш ... ... ... Есім сөз бен ... етістіктен құралған күрделі етістіктер.
Мысалы: dost olmak (дос болу), yok etmek (жоқ ... ... için ya ... ya yok etmeli. ... үшін не жоқ болу ... немесе жою керек).
Otelde tanıdıkları içinde en çok sevdiği Edibe Hanım ... en ... olduğu bir genç hanım. ... үйде ... ішінде ең жақсы
көретін Едибе ханым өзіне ең жақын дос болған жас ... ... ... ... пен ... ... ... күрделі етістіктер.
Мысалы: koşabilmek (жүгіре алу), yazıvermek (жаза салу), gezip durmak
(қыдыру) т.б. Kısaca durumunu bir parça kağıda ... ... ... ... ... жаза ... [10,88]. Yirmi sene ... sokaklarını
gezip durdu. (Жиырма жыл Стамбұл көшелерін қыдырып жүрді). Çiroz gibi kuru
renksiz bir çocuk. Ancak okul ... kadar ... ... ... ... бір бала, тек мектеп бақшасына дейін жүгіре алды) [12,108].
3. Мағынасы жағынан бір ... ... ... етістіктер. Мысалы: baş
kaldırmak (бас көтеру), yol vermek (жол беру), şehit düşmek ... ... Biraz sonra ... ... biri daha şehit ... (Біраздан
соң Вейселдің достарынан біреуі тағы шейіт болды) [12,121]. İçimde ... ... baş ... ... ... ой бас ... [12,121].
Hayatta epeyce yol almış, çoluk çocuğu karışmış bir ... olarak ... ... (Өмірде әжептеуір жол алған, бала шаға ... ... ... ... ... еді) ... Осы сияқты түрік
тілінде күрделі етістіктер жайында тілші ғалымдардың ... ... ... тілінде күрделі етістіктерге алғаш көңіл бөлген ... ... Ол ... ... былай деген: «Бірнеше етістіктің,
есім мен етістіктің іс ... ... ... ... ... ... етістік дейміз» [3,286].
Қазақ тілінде И.Е. Маманов күрделі етістердің құрамындағы ... ... ... төрт ... бөледі: Кесімді күрделі етістік,
босаң күрделі етістік, ... ... ... ... ... ... ... топтастырылуда көсемшенің қосымшалары негіз етіп
алынған. Яғни, күрделі етістіктер кемінде екі етістіктің ... ... ... ... жетекші етістік көсемшенің белгілі бір формасында
қолданылып, екінші сыңары көмекші етістіктер болады. Осы көсемшелердің ... -іп ... ... ... ... ... ... етістіктер
деп атаған. Бұл тіркес ... ... ... ... ... Мысалы: айтып болу, әкеліп беру, жатып алу, оқып ... ... ... түсу т.б. ... ... ... ... кетті [15,223].
Асқабылдың ұлы денесінің кез-келген жерінен шап беріп, ... ... ... ... жұлып алды [15,95]. Белдеуге атын іле салып, үйге кіріп
келді [15,101]. ... ... ... жүріп кетті [15,100].
Көсемшенің –а,-е,-й қосымшалары арқылы жасалған етістік босаң күрделі
етістік деп аталады да, бұл ... ... ... ... ... жол-
жөнекей, екінші бір іспен байланысты өтетіндігін ... ... ... кіре шық, оқи ... ала бар, қарай жүр, отыра кет, келе сал, сұрай сал
т.б.
Гүлсім дауыс шыққан жаққа үдірейе қарап тұра ... ... ... ... мен ... зыр жүгіріп мұның қасынан өте шықты. [15,176].
Киіз үйден жөткірінген дыбысты ести сала алды-артына қарамай қаша ... ... ... ... бұл түрі tezlik fiili деген атпен
белгілі. Tezlik fiili ... ... ... ... кей ... ... немқұрайлылықты, іс-әрекетін ... ... ... ... yorulmadan pazara gidip geliverirsiniz.
(Жассыз, шаршамастан базарға барып келк ... ... treni ... Yarın ... ... пойызы қаншада келеді? Ертең біле сал)
[11,313].
-ғалы, -гелі мақсатты көсемше формасы ... ... ... күрделі
етістік іс-қимылдың мақсатын, мезгілін іске асуға бейімділігін білдіреді.
Мысалы: алғалы отыр, жүргелі тұр, келгелі жатыр т.б.
Кешеден бері ... ... ... ... Зәтелбай қатарлы он шақты
адамды аманатқа жібергелі жатыр екен. [15, 141]. Анау ... ... ... ... ... отыр ... [15, 397]. Мына бала
қалаға жүргелі тұр. [15, 463].
Күрделі етістіктің мұндай түрі ... ... ... Ал, ... формасы мен «-ғым келеді, -ғың ... ... ... ... ... қалау мәнді күрделі етістіктер де жеке қарастырған.
Мысалы: көргім келеді, алғым келеді, оқығым ... ... ... ... т.б. Ажал ... туған топырақты, туыстарымды соңғы рет көргім
келеді [15, 43]. ... ... ... атын ... ... ... қойғысы келеді. Осы оқиғадан кейін Қалиманың жүзін көргісі
келмейді. [15, ... ... ... ... ... fiili (қалау, тілек
білдіретін күрделі етістік) деп аталатын түрі бар: ... ... gelmek, içesi gelmek. ... Köpeği elime alıp okşayasım geliyor.
(Итті қолыма алып сипағым кеп тұр) [16, 91]. Yeni gelen gelin ... gelmiş. ... ... келін ханымды көргісі келіпті) [12, ... ... dünden kalan iki-üç kuruş paramı veresim ... ... ... екі үш тиын ... бергім келді). [12, 113].
Қазіргі күнделікті оқулықтарда күрделі етістіктердің құрамына қосып
жүрген, бірақ кіріккен сөздердің қағидасымен толық ... ... ... ... ... бар. Тарихи жағынан алып қарасақ олар екі ... ... әкел – алып кел, апар – алып бар, әкет – алып ... – алып бер. Әкең ... ... ... бөлмеден жастық әкел. [15, 43].
Алла сақтасын, арыстанның ауызына өзіміз апарамыз десеңдерші, - десті
кейбіреулері ... [15, ... ... ... ... ... ... Яғни, бұл
етістіктер түрік тілінде туынды етістіктер (gel > get + ir, git > göt + ... ... ... ... атты ... күрделі етістіктерді
құрылымына және грамматикалық мағыналарына қарай үшке бөлген [17, 155].
1. Есімдер мен еліктеуіштердің көмекші етістіктермен ... ... ... ... ... ... жек көру, таң қалу, ер ... ... гүрс ету, тарс ету, шып ету, сарт ету. ... ... ... етіп ... ... де ұзақ жылады. [15, 342]. Гүлсімнің жүрегі зу ете
түсті. [15, 183]. ... соң оны оқты ... ... ... ... ... еткен найзасын жүрек тұсынан дәлдеп тұрып кірш еткізіп, шаншып қалды.
[15, 196]. Дәл осы кезде Ақтеке саңқ ете ... [15, ... ... бұл түрі ... ... ... мағына
білдірмейді де лексикалық бірлік есепті қолданылады. Сондықтан бұл форма
сөз тудыру категориясына жатады.
Түрік тілінде бұлар isim ... мен ses taklidi ... ... ... ... ... fiiller) тіркесуі арқылы
жасалады. yardım etmek, nefret etmek, namaz kılmak, kul olmak, göç ... etmek, vız etmek v.b. ... Benim başka niyetim de vardı ama, ... yardım etmedi, diyordu. [10, 310]. ... ... ниетім де бар еді,
Хақ тағала жәрдем бермеді, деді.) İkisi birlikte camide ikindi ... [12, 33]. ... ... ... ... ... ... Bütün gün
onun çan çan etmesinden bıktım. [10, 323]. ... бойы оның ... ... «Еді» көмекші етістігі есімдермен және етістіктермен тіркесіп,
оларға өткен ... және ... ... ... ... ... түрік тілінде idi болып қолданылады. Негізгі етістікке келер шақ
(gelecek zaman) қосымшасы “-acak, -ecek” және ... ... шақ ... zaman eki) ... ... ... ... “idi”
көмекші етістігі келуі арқылы жасалады. Мысалы: görmüş idi ... ... idi ... еді), okumuş idi ... еді), sevmiş idi ... ... idi ... еді), kırmış idi (сындырып еді).
Қазіргі кезде “idi” көмекші етістігі түрік тілінде ... ... ... ... (жазып еді), dönecekti (оралатын еді),
ağlamıştı (жылап еді), ... ... еді), ... ... ... (сүйіп еді), gülmüştü (күліп еді). ... Kalfa, ... ... kutu gibi bir ev ... boş ... ... bunu yeşile boyamıştı.[10, 145]. (Қалпе, әйелінің
үнемшілдігінің арқасында қорап сияқты бір үй ... бос ... ... бұны ... бояп еді). ... gelirken ... alay resim kağıdı ve boya kalem almıştım. [10, 145]. ... ... ... ... ... және бояу ... ... алған едім).
İzimi keşfetse bile, karşıma çıkmaya yüz, surat ... [10, ... ... да, ... ... бет жүзі ... ... Көсемше формалы етістіктерге көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы
жасалатын күрделі етістіктің бұл түрі өзінің құрамы, етістік ... ... және ... ... ... өз ... жеке грамматикалық
категория болып табылады.
Күрделі етістік құрамындағы бірінші сыңары көсемшелер лексикалық
мағынаға ие болады да, ... ... ... ... оған ... ... ... морфема қызметін атқаратын және етістіктің рай,шақ
пен жақ формаларымен түрленетін констуктивтік элемент ... ... ... ... келе ... оқып ... айтып салды т.б.
I ЕКІ ЕТІСТІКТЕН БІРІККЕН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР.
Түрік тілінде екі ... ... ... ... етістіктерді
«Özel birleşik fiiller» (Дербес күрделі етістіктер) деп атайды. Ал қазақ
тілінде негізгі етістік пен көмекші ... ... ... ... ... ... Түрік тілінде осы екі етістіктен жасалған күрделі
етістіктердің басты ерекшелігі, олар бірігіп жазылады. Ал қазақ ... ... ... ... ... де ... етістік жасауда көсемшелер үлкен қызмет атқарады.
Түрік тілінде көсемшелерді zarf fiil деп атайды. Қазақ тілінде « -ып, -іп,
-п, -а, -е, -й» ... ... ... ... ... ... ал, бар, бер, кел, кет, көр, қал, қой, сал, түс, таста, жатыр,
жүр, тұр, отыр ... ... ... ... ... өте көп.
Мысалы: қағып түсу, жазып алу, келіп кету, алып кету, көріп ... ... атып ... ... ... жазып отыру т.б.
Қазіргі түркі тілдерінде танылып жүрген ... ... ... да ... қаралып келді. Оларды жинақтағанда, бұл
тұрғыдан еңбектердің үш ... ... ... көруге болады: 1) етістіктің
аналитикалық формалары ... ... ... қаралды; 2) жеке
грамматикалық ... ... ... ... форманттар
танылды; 3) сөздің аналитикалық формалары арнайы ... ... ... күрделі етістіктер қатарында қарау
өте ертеден келе жатыр. Ол барлық түркі ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктерге байланысты еңбектерде ол
ерекше көзге ... ... ... ... ... ... ... мағыналы сөзбен
көмекші етістіктен тұрады. Негізгі лексикалық ... сөз ... ... Ол егер ... болса, көсемше, есімше тұлғасында
тұрады да, сол көсемше, есімше ... ... Оған ... ... де ... ... өз ... Ол көсемше, есімшелерге тіркесу
арқылы өз мағынасын қосады. Мысалы, жәрдем ет, ... соқ ... ... ... тіркесетін көмекші етістіктің қосатын мағынасы қандай дербес
болса, айта сал, келе бер, оқи түс, барып кел, ... кет, ... шық ... де сол тұрғыдан қаралды.
Тек қана есімнен, етістіктен жасалған күрделі ... деп ... ... ... бәрі де ... етістік болып танылды. Сөйтіп
күрделі ... ... өте кең, ... ... ... ... екі ... тұратын етістіктердің бәрі күрделі етістіктерге енгізіле
берді. Оның құрамындағы етістіктердің мағына салмағы, ... ... ... екені көбіне ескерілмеді.
Құрмет ет, сөз ет типтес (есім мен көмекші етістік тіркесі) күрделі
етістіктердегі көмекші ... есім ... ... мағынасын қосады, оның
қызметі сөз тудырушы, ... ... ... ... ... бірдей.
Мұндағы көмекші етістік сөз жасаушы ... ... ... ... ... ... аталып жүрген кіріп шық, алып кел, келіп кет сияқты
етістіктерді жоғарыда аталған күрделі етістіктермен ... ... ... ... байқалады. Егер жоғарыдағы мысалдарда есім ... ... ... ... бір ... атын қоспай, жалпы ... ... ... ... жұрнақтың ғана мағынасын білдіргені анық
көрінсе, соңғы ... ... ... екінші сыңары жалпы қимыл
мағынасын білдірмейді, нақты қимыл мағынасын береді. Сөйтіп, бұл ... екі ... ... ... ... шық, алып кел, ... ... оның ... ... ... ... жағынан тең,
олардың күрделі етістіктің жалпы мағынасына қосатын үлесі бірдей. Бұлар
алғаш жай ... ... жиі ... ... ... бір қимылды
білдіретін бір сөзге айналған. ... ... ... ... оның
құрамындағы етістіктердің мағынасының жиынтығы ғана емес. Ол күрделі бір
тұтас қимылдың аты ретінде түсініледі.
Күрделі етістіктердің ... ... ... тең ... ... ... А.К. Алекперов оларды тең компонетті (равноценные)
күрделі етістіктер деп ... ... ет (hizmet et) ... ... ... ... ... мүлдем жоқ болса, екінші типтегі кіріп шық (girip
çık) сияқты ... ... ... ... мағыналы сөздер тұр.
Бірінші топтағы етістіктің лексикалық ... бір ... ... ... ... лексикалық мағына екі сөздің негізінде (кіріп ... Екі ... де ... ... ... алғашқы типте есім сөз
қимыл мағынасына ие болып, етістік сияқты түрленеді. Мысалы, ... ... ... ... ... (hizmet edelim), қызмет еткенбіз (hizmet
etmiştik), қызмет етерміз (hizmet ederiz), ... ... etse), ... келеді (hizmet etmek istiyoruz), қызмет етеміз (hizmet edeceğiz),
қызмет етейік (hizmet edelim), қызмет еткенбіз (hizmet ... ... (hizmet ederiz), ... ... etse), ... еткіміз келеді
(hizmet etmek istiyoruz), т.б.
Күрделі етістікке келтірілген екінші топ құрамындағы компоненттерінің
жеке тұрғандағы ешбірінің мағынасына тура сай ... ... ... ретінде тілде қалыптасқаны жоғарыда аталды. ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған туынды
түбірге ұқсас болса, мұнда тек ... ... ... ... ... осылармен қатар, келе бер (geliver),
айта сал (söyleyiver), оқи түс (oku), кетіп қал ... ... ... келе ... ... жаза cал (yazıver) сияқты етістіктерді де
жатқызады. Күрделі етістік саналып жүрген жоғарыда талданған ... ... ... салыстырғанда, олардың арасында өте ... ... көру қиын ... Бұл ... ... ... лексикалық мағынасы жоқ. Осы тұрғыдан алғанда, оны қызмет ет
сияқты күрделі ... ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметі, беретін мағыналары басқа-басқа.
Күрделі етістік ... ... ... ... етістіктердің екінші
компоненттері өзі тіркескен толық мағыналы сөздің ... ... Бұл ... ... алғашқы компоненттері лексикалық
мағынасын сақтайды. Сөйтіп, жоғарыдағы келе бер – келу ... айта сал ... ... оқи түс – оқу ... ... қал – кету ... жүріп
отыр – жүру (yürümek), келе жатыр – келу ... жаза сал – ... келе бер – келу ... айта сал – айту (söylemek), оқи түс ... ... ... қал – кету ... ... отыр – жүру (yürümek), келе
жатыр – келу (gelmek), жаза сал – жазу (yazmak) мағынасын ... ... ... екінші компоненті сөз тудырушы, өзгертуші жұрнақтың қызметін
атқарып тұрған жоқ, сөз түрлендіруші жұрнақ ... ... ... ... деп ... ... өздері де бұл
ерекшелікті көрсетуге мәжбүр болған. ... А.К. ... ... ... тең емес ... ... деп бөледі.
Көпшілік түркітанушылар бұларды күрделі етістік санай отырып, ... рай, шақ ... ... ... де қарайды.
Түрік тілінде негізгі етістіктің соңына «-а, -е» көсемше жұрнағы (zarf
fiil eki) ... оған vermek ... kalmak ... yazmak ... ... görmek ... durmak ... көмекші етістіктері тіркесуі
арқылы жасалады. Мысалы: söyleyivermek (айтып салу), kaldırabilmek (көтере
алу), bakakalmak (қарап ... ... ... ... ... келу), anlatıp durmak (түсіндіріп тұру), hoplayıp durmak (секіріп
тұру), yalvaragörmek (жалбарына көру), bakakalmak (қарап ... ... kalmak ... yazmak ... gelmek ... görmek (көру), durmak
(тұру) көмекші етістіктері тіркесуі арқылы ... ... ... салу), kaldırabilmek (көтере алу), bakakalmak (қарап ... ... ... ... ... келу), anlatıp durmak
(түсіндіріп тұру), hoplayıp durmak ... ... ... көру), bakakalmak (қарап қалу).
Бұл формада құрылған ... ... ... ... ... ... қызметін атқарса, көмекші етістіктер негізгі етістікке
суреттеуші, бейнелеуші жаңа бір ... ... ... ... ... ... мағынаға ықпал етпей екі ... ... ... ... ... ... тіліндегі «Özel birleşik fiiller» (Дербес күрделі етістіктер) өз
ішінде бес топқа бөлінетіндігін жоғарыда айтып өттік. Енді осы ... жеке жеке ... және ... тіліндегі баламаларын
қарастырайық.
1.1 Мүмкіндікті білдіретін күрделі етістіктер
(Yeterlik Fiilleri)
Бұл күрделі етістік түрі ... ... -а, -е ... ... негізгі
етістікке “bilmek” (білу) көмекші етістігінің, қазақ тілінде «алу» көмекші
етістігінің тіркесуі арқылы жасалады. Түрік тілінде ... ... ... ... ... ... жоғалтқан. Мысалы: okuyabilmek (оқи
алу), görebilmek (көре алу), anlatabilmek (түсіндіре алу), ... алу), ... ... алу), ... (көтере алу), duyabilmek
(ести алу), anlayabilmek ... алу), ... ... (секіре алу),
oynayabilmek (ойнай алу), yıkayabilmek (жуа алу) т.б.
Күрделі етістіктің бұл түрі істі біреудің орындау ... ... жоқ ... күшінің жететіндігін немесе жетпейтіндігін білдіреді.
Verdiğim emaneti bugün yetiştirebildim. [16, 33]. ... ... ... ... Bunu ... için iyice ... zorundayız. [16,
145]. (Бұны айта алуымыз үшін жақсылап ... ... ... için bana yedi sene müsade et der. [12, 39]. ... ... үшін ... жеті жыл ... бер, ... Orhan bu masayı
kaldırabilir. [11, 311]. (Орхан мына үстелді көтере алады).
Түрік тілінде күрделі етістіктің бұл түрі бір ... ... ... күші ... білдірумен қатар, мүмкіндікті білдіру және сұрау
1
Yıllar onu bu hale sokmuş ... [11, 311]. ... оны осы ... ... Sen benim gibi dans edebilir misin?(Сен мен сияқты билей аласың
ба?).
Feride küçük çocuklarla üst kattaki odada ... ... ... ... ... бірге үстінгі қабатта жасырынған болуы мүмкін).
Odamıza girebilir miyiz? [10, 311]. (Бөлмемізге кіруге бола ма?).
Yüreğin dolu sevmek istersin ... толы ... ... kadın yok ... ... ... әйел ... büyür arkasından koşamam
Kervan yürür peşi sıra gidemem
Yıldır akan uçsam da yetişemem
Hüzün geldi baş köşeye kuruldu
Yoruldu yüreğim yoruldu (B.R. Eyüboğlu).
(Ағаш өсер ... ... ... өтер бірге бара алмаймын)
(Жыл да өтіп жатыр ұшсам да жете ... ... ... ... ... ... ... Тездікті білдіретін күрделі етістіктер
(Tezlik fiilleri)
Күрделі етістіктің бұл түрі бір істің, ... ... тез ... ... Түрік тілінде «-ı, -i, -u, -ü» (zarf fiil eki) ... ... ... ... ... етістігінің жалғануы арқылы
жасалса, қазақ тілінде –п,-ып, -іп,-а,-е,-й формаларына аяқталған ... қал, сал, түс, ... ... ... етістіктерінің тіркесуі
арқылы жасалады. Мысалы: söyleyivermek (айтып салу), ağlayıvermek (жылап
жіберу), yıkayıvermek (жуа ... ... ... ... ... қалу), yakıvermek (жағып жіберу), içivermek (ішіп жіберу),
gülüvermek (күліп ... ... treni kaçta gelir? Yarın ... 313]. ... ... ... ... Ертең біле сал). Sana bin kere
dedim koşma, yavaş git yaramaz! Haydi kalk ağlama, söz dinlesen olmaz ... Silkiver ... Ahmet, bakıver ... [11, 314]. ... мың ... ... жүр, бұзық бала. Кәні тұр, жылама, айтқанды тыңдасаң ... ... ... ... ... ... ... сал жыламасын).
Қазақ тіліндегі «қал, сал, таста, жібер» және ... ... ... ... ... ... ... олар сөздік
мағынасын бүтіндей жойып, негізгі етістіктерге грамматикалық ... ... ... ... ... ... мағынасын беретін күрделі етістікке тағы ... ... ... ... ... ... ... тіркесуі
арқылы жасалады. Қазақ тілінде «кел» көмекші етістігі ... ... ... ... келу ... береді. Мысалы: Görürsün,
beklemediğimiz bir anda baban karşımıza çıkagelir. [10, 53]. ... ... бір ... әкең ... ... шыға ... тілінде К.М.Қарымбаеваның диссертациясында тездікті білдіретін
күрделі етістіктер былай көрсетілген:
Қимылдың бірінші сатысы қимылдың жасалуының басталуын білдіреді:
-п сала бер: Көшекбайдың іші ... сала ... бір ... (Ғ. ... ... ... сала беру ... «ağlayıvermek» түрінде беріледі.
-п жүре бер: Ондайда бітік көздері күлімдеп, салпы ... ... екі ... ... ... журе береді (М.Сықақбаев). Алайда жайылып жүре ... ... ... ... ... ... аударылмайды.
Қимылдың ерекше қарқынмен, күшпен жасалуын білдіреді:
-п кеп жібер: Сол сәтте біреу ... ... ... ... кеп ... ... тілінде тығып кеп жіберді етістігі «sokuverdi» ... ... ... болады.
-п кеп қал: – Иә, Қорқыт ата, қолдай гөр! – деп, қыл қияқты ішекке салып
кеп ... ... ... да ... ... ... «koyuvermek»,
яғни тездік етістікті білдіріп тұр.
Қимылдың қысқа, батыл жасалуын білдіреді:
-п кеп кет: Сырттан үйге келе жатқан ... ... ... ... кеп ... ... Сүрініп кеп кетті етістігінің түрікше
аудармасы «düşeyazdı». Мұнда бұл тездікті емес ... ... ... ... ... іс ... ... күрделі етістік болып ... ... ... тарауда көре аласыз.
-п кеп бер: Күлжәмилә тағы сайрап кеп берді ... кеп түс: ... ... ... ... осы ... ... қайта
тіліп кеп түсті (М.Сқақбаев);
-п кеп ал: Сәуле соны айтқаң кезде Темірдің кеудесіндегі барлық ... ... ... кеп алды ... тез ... ... ала жөнел: Мәжілісті өзі ашуы кере еді, бірақ енді кешіккенін сезіп, іші-
бауры шоқ ... ... ала ... ... қоя бер: ... бері ... батырдың көзінен жас парлап қоя берді (Т.
Ахтанов);
-п шыға кел: Ол бұл сөзді ... ... ... сұр ... ... ... ... қара бала болып шыға келді (Б.Соқпақбаев);
-п ала қой: Оқи ... ... ... берген ол ерні жыбыр ете түсті де,
іле басын ... ала ... ... шыға түс: ... жауабын тыңдамастан өздерінің нұсқаларынан айнып шыға
түсті. Түрікшеде айнып шыға түсу ... ... ... ... ... ... болады.
Küçüktüm, küçücüktüm (Кішкентай едім, кіп-кішкентай)
Oltayı attım denize ... ... ... üşüşüverdi balıklar (Лезде жиналды балықтар)
Denizi gördüm. ... ... uçurtma yaptım telli duvaklı ... жасадым жіпті жаулықты)
Kuyruğu ebemkuşağı renginde; (Құйрығы кемпірқосақтың түсіндей)
Bir salıverdim gökyüzüne ... ... ... ... (O.V. Kanık) ... көрдім).
Boyun uzun belin ince ... ұзын ... ... olmuş gonca ... ... ... kolunca ... ... kara değil mi? ... ... қара емес пе?)
Şimdi çıkıverecek karşıma arkadaşım
Mektebe gitmek için geçtiğimiz şu yoldan (Z. O. Saba)
(Қазір шыға келеді алдыма досым)
(Мектепке бару үшін ... мына ... неге ... ... ... ... жолмен жүрейік).
3. Қимылдың созылыңқылығын білдіретін күрделі етістіктер (Sürerlilik
fiilleri)
Күрделі етістіктің бұл түрі ... ... ... созылыңқылығын
білдіреді. Түрік тілінде -а, -е көсемше формалы негізгі етістікке ... ... ... ... (тұру) көмекші етістіктері жалғануы
арқылы ... Ал ... ... ... жату, тұру» көмекші етістіктері
арқылы жасалады. Мысалы: yürüyedurmak (жүретұру), uyuyakalmak ... ... ... ... ... ... жату), arayagelmek
(іздеп жүру), şaşırakalmak (таң қалу) т.б. Sabah ... ... ... ... ... [10, 266]. Bu ... yıllardan beri okunagelen kitaplar (Бұл кітаптар ұзақ жылдардан бері
оқылып жүрген кітаптар) [16, ... bir ... yüzüne ... (Әйелдер бір бірінің бетіне
қарасып қалды) [11, 316].
Сонымен қатар түрік тілінде «-ip» (-ып) ... ... ... ... ... ... көмекші етістігінің тіркесуі арқылы
күрделі етістік жасалады. Бірақ кіріге ... ... ... бұл түрі де ... ... созылыңқылығын білдіреді.
Яғни жетекші етістікке амалды үнемі қозғалыс я көшу үстінде бір қалыппен
жалғастырылып істеле ... я ... ... ... ... koşup
durmak (жүгіріп жүру), oynayıp durmak (ойнап тұру), anlatıp durmak
(түсіндіріп ... okuyup durmak ... ... т.б. Sekiz gün oldu ... edip duruyor (Сегіз күн болды, қимыл жалғасып жатыр).
Bakakalırım giden geminin ... kendimi denize, dünya ... erkeklik var ... (O.V. Kanık)
(Қарап қалармын кетіп бара жатқан кеменің артынан)
(Өзімді теңізге ... ... өмір ... ... бар жылай алмаймын)
Ardından ölüme düşen başın
İki kardeş bakakalmış şaşkın (A.M.Dıranas)
(Өлімнің артына түсіп жатқан бастың)
(Екі бауыр қарап қалыпты таңырқап).
Dışarıda yağmur ... ... ... жауа ... içeride bütün eşyan, ... іште барлық заттарың)
Esneyip senin gibi her an, ... сен ... бір ... ... ... ... тұрсын).
Ben yolcuyum bügün (Мен ... ... ... ... ... ... ... көтере тұрсын)
Ben yolcuyum bugün (Y.K.Beyatlı) (Мен жолаушымын бүгін).
1.4. Жүзеге аспай қалған іс-әрекетті білдіретін күрделі етістіктер.
(Yaklaşma ... ... -а, -е ... ... ... етістікке yazmak (жазу)
көмекші етістігінің жалғануы арқылы, ал ... ... ... ... тіркесуі арқылы жасалады. «Жазда» көмекші етістігі ... ...... ... ... ғана ... де оған
басталған амал бірсыпыра істелгенімен бір себептен ... ... рең ... ... амал ... ... ... қалғанын немесе белгілі шекке жетпей, аяқталмай қалғанын білдіреді.
Мысалы: düşeyazmak (жығыла жаздау), ... ... ... ... ... öleyazmak (өле жаздау), güleyazmak (күле
жаздау). Çocuğun ayağı sürçtü, düşeyazdı (Бала ... ... ... 317]. Gerda ... ... ... қуанышынан жылай жаздады)
[16, 111]. Asker oğlunu görünce, ... ... ... (Әскер баласын көрісімен толқығанынан ... ... ... [12, ... ... yazmak ... етістігі өзінің негізгі сөздік мағынасын
толығымен жоғалтып, негізгі етістікке жақындық, яғни бір ... ... деп ... ... ... ... қалады.
Ал қазақ тілінде «жазда» етістігі тіліміздің ертеректері дәуірлерінде
лексикалық мағынасы толық жеке дара қолданылатын сөз болған. Оған: жаздым,
жаңылдым, ... не? Не ... ... формалар дәлел. Бірақ қазіргі
тілімізде бұл сөз тек «жазда» ... ... да, жеке жара ... ... ... ... ... Сөйлем мүшесі бола алмайды. Тек
келер шақ көсемше формасымен тіркесіп оған грамматикалық мағына ... ... ... М. Қарымбаеваның диссертациясына тағы бір көз
жүгіртейік:
Қимылдың жасалуға дайын екенін, ынғайлануын, бейімделгенін білдіреді:
-йін деп келеді: ... ... ... ... түн ... тұтасайын
деп келеді (М.Әуезов);
-йін деп барады: Әңгіме қалжың түрінде басталғанымен, аяғы ... ... ... ... деп тұр: ... ... күні ... деп тұр (М.Сүндетов);
-йін деп жүр: Әр бұтаның түбін паналап, жасырынайн деп жүр (С.Жүнісов);
-йін деп қал: ... арғы ... ... деп ... күн ... ... (Ш.Айтматов);
-йін деп отыр: Бұл жерде студент осыны айтайын деп отыр ... деп ... ... ... ... деп жүр (Б.Ыбырайымов);
-йін деп жат: Жаңа шахта ашылайын деп жатты (С.Ерубаев);
-қалы келе жат: Көздері – ... ... келе ... ... деп кет: ... ... шешейін деп кетті.
Қимылдың аяғына жетпей тоқтауын, жетімсіздігін білдіреді:
-п қала ... Жаңа жаяу ... деп өліп қала ... (Қ.Найманбаев);
-п кете жазда: Ал мына күйеуі өзін ата-анасы азан шақырап қойған атымен
атағанда, бұл ... ... кете ... ... ... кала ... қал: Бір ... шешесі жоқ Бораштың қызыға қарап
отыратыны есіне түсіп кетіп, атып тұрғанда, апам кұлап қала ... ... ... жебере жазда: Тіпті қолымды қиып жібере жаздапты ғой (Ғ.Құлахметов).
Dost dost diye deli derviş gezdiğim
Bir ağladığım, bir güleyazdığım,
Adını dağa taşa ... bir tanem dost, ... nuru (A. M. ... дос деп ... ... жылаған, бір күле жаздаған)
(Атын тауға тасқа жазған)
(Менің жалғыз досым, көзімнің нұры).
Жазда көмекші етістігі келер шақ ... ... ... Қыз отқа ... ... әрі шошып, әрі ашуланып, булыға жаздады
(М. Әуезов).
Күрделі ... ... ... ... ... ... көмекші қимыл етістіктер жалпы мағынаны білдіреді. А. Алтаева
көмекші етістіктер толық ... ... сөз ... ... саналуан
семантикалық, грамматикалық абстракты мағыналар нәзік оралыммен ... ... ... мән ... ... ... өз ... лексикалық толық мағына білдіретін,
дербес сөйлем мүшесі қызметін атқаратын түбір етістік тұлғасында келетін
түрін мәнді ... ... деп ... Ы. ... ... етістіктердің
құрамындағы алдыңғы сыңары көсемше тұлғаларында лексикалық мағыналарға ие
болып, екінші сыңары көмекші етістіктер ... ... ... мәнді көмекші етістіктерге мынадай ... ... ... ... де ... ... (С. ... көмекші етістіктерді А. Ысқақов толымсыз және толымды көмекші
етістіктер деп атап, толымсыз көмекші ... ... ... ... ... да ... толымсыз болатынын айтады. Көмекші етістіктің
бұл түріне еді, екен, емес, еміс-еміс деген сөздерді ғана ... ... ... ... шақ ... ... ... сонымен қатар жақ
көрсеткішін де ... ... ... Абай ... ... сыр ... өзі де ... еді (М. Әуезов). – Мен оны ренжітейін деген ... - деді Маша ... ... ... ... ... етістігі шақ, жақ категорияларына қатысты мағыналар
үстейді. Мысалы, Есік алдында пар атты арбалар да тұр екен (Қ. ... ... ... ... ... отыр екен (З. ... Шұға үйіне қарай
кетіп бара жатыр екен (Б. Майлин).
«Емес» ... ... ... ... ... Мысалы, Ол
тағдырда адаммен бірге жаратылған нәрсе, оны адам өзі жора тапқан ... ... ... ... де толымсыз көмекші етістіктердің
қатарына ... ... ... ... ... ... е (еді, ... етістігіне ұқсас, бірақ түрленуі, функциясы жақтарынан оған
ұқсамайды. Өйткені бұл ... ... ... ... де ... әрі көсемшенің –й (-а, -е) формасымен ... ... –й ... ... ... ... ... оқуды
тастап кете жаздадым, ұмыта жаздадым, жылай жаздады, т.б.
Толымды көмекші ... ... ... толық сақтаған,
грамматикалық функцияларды толық атқарып, етістік атаулыға тән ... ... ... ... ... де, ... ... де дербес
мүше ретінде қолданылады, сонымен қатар аналитикалық ... ... ... (жетекші) етістікке грамматикалық мағына үстейді. Мысалы,
бара сал және сала қой деген тіркестердің біріншісінде сал етістігі ... ... ... ... ... ... тұр. Толымды көмекші
етістіктердің саны отызға жуық: ал (al), бер (ver), бар (git), ... бақ ... бол (ol), біт (bit), ... ... жүр
(yürümek), жөнел (git), кел (gel), кет (git), көр (gör), қал (kal), қара
(bak), қой ... сал (koy), ... ... тұр (kalk), отыр (otur), ... шық (çık), де (de), қыл (kıl), ет (et), көр (gör), қал (kal), ... қой ... сал (koy), таста (bırak), тұр (kalk), отыр (otur), ... шық (çık), де (de), қыл (kıl), ет ... ... ... ... ... ... диссертациялар да
қорғалған. Өзінің кандидаттық диссертациясында Ж.А. ... ... ... ... етістіктермен тіркесіне бір тарау арнаған.
«Толымсыз көмекші етістіктерөз бойына етістікке тән ... ... ... түрлі грамматикалық категориясын толықтырып
тұрады. Қазіргі ... ... ... ... ... ... көсемшенің
–ып, есімшенің –ған, -атын, -ушы, -р, -мас, -мақ, рай категориясының –са,
-са игі еді; екен –ған, -ады, -р, -мақ, -са; емес ... -р, -мақ, ... ... ... ... - ... де, мынадай мысалдар
келтіреді: ... ... ... ... Газет-журналдардан
өлеңдерді оқып, таң болушы едім, ғажап қалатынмын (С. Бақбергенов). Орта
ғасырда бұл өсімдік Европада қан ... дәрі ... ... ... келе ұмыт болған (С. Сұқпанбердин). Шынында да ғұмыры мұндай еңбек ... ... емес (С. ... «Еді, екен, емес» көмекші сөздері есімшенің
–ған, (-ген, -қан, -кен) ... ... ... ... ... үстейді.
1.5. Қалау мәнді күрделі етістіктер (İsteklendirme fiilleri)
Түрік тілінде ... -ası» ... ... ... ... ... ... етістігінің тіркесуі арқылы жасалады. ... бұл түрі ... ... ... ... күрделі етістік деп аталады.
Қалау мәнді күрделі етістіктің ... ... ... «-ғы/-гі,-қы/-кі»
формалы қимыл есімі тәуелді түрінде келеді де, соңғы сыңары ... ... ... ... ... етістігі әрқашан үшінші жақта
қолданылады. Қалау ... ... ... ... ... ... I, II, III ... тәуелдік жалғауы жалғану арқылы белгіленеді.
Мысалы: барғым келді, барғың келді, ... ... ... ... ... ... ... қимыл иесінің бір істі
қалауын не қаламауын білдіреді. Қалау ... ... ... барлық
жіктелетін тұлғаларына негіз болып жұмсалады. Яғни етістіктің ... ... рай ... тұлғасына арнайы қосымшалар жалғану арқылы
жасалады. Қалау мәнді күрделі етістік өткен ... ... ... және осы шақ
түрінде де қолданылады. Мысалы: göreceği gelmek (көргісі ... ... ... ... binesi gelmek (мінгісі келу), ağlayacağı gelmek
(жылағысы келу), göreceği gelmek (көргісі ... içesi gelmek ... binesi gelmek ... ... ... gelmek (жылағысы келу). Ata
binesim geldi, köye gidesim geldi. (Атқа мінгім келді, ... ... ... Elimi ... penceresinden uzatıp köpeği okşayasım
geldi. (Қолымды автомобильдің терезесінен ... итті ... ... ... ... gelse, o bugün buraya gelecek. ... ... ол бүгін осында келеді). [15, 148]. Başım ... çay içesim ... ... шай ... ... [15, 254]. Doru töbel ... ... nişanı olan) ata binsen üstünen inesim ... ... ... ... үстінен түскім келмейді). [11, 171]. Bu filmi ... geldi, ... ... (Бұл ... ... ... жылағым
келді, көзжасымды ұстай алмадым). Böyle atları görünce ben de ... geldi. ... ... ... менің де оларға мінгім келді).
Türkiyedeki güzellikleri ınternetten görünce oraya gidesi geldi, ama ... ... dolayı bu fikri unutmaya ... ... ... ... ... ол жаққа барғысы келді, бірақ ақшалай
қысылғандықтан мұны ұмытуға тырысты).
Тіл білімінде сөздің ... ... деп ... ... ... ... сөздің грамматикалық мағына беретін тіркесін айтады.
Аналитикалық формалы ... ... ... сөздің дыбыстық құрамынан
тыс тұратын тілдік элемент арқылы беріледі, сөздің дыбыстық құрамына енбей,
оған тіркесу арқылы ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық формасы көмекші сөздердің тіркесінен жасалады.
Мысалы: келе бер, айта сал, оқып тұр ... ... ... ... ... ... етістіктер: кел, оқы, айт. Осы
етістіктерге аналитикалық форма ... -е бер, -а сал, -п ... ... ... жасалады. Мұнда түбір етістік пен
аналитикалық ... жігі ... ... ... ... құрамы қанша күрделі болса да, олар біртұтас
мағына береді, ... ... ... идиомаланып, бір мағынаға
көшкен. Сондықтан етістіктің ... ... ... ... ... морфема араласа алмайды.
Етістіктің аналитикалық форманттарына түрік тілінде жоғарыда ... екі ... ... ... ... fiili ... ... етістіктер), tezlik fiili (тездікті білдіретін күрделі
етістіктер), süreklik fiili ... ... ... күрделі
етістіктер), yaklaşma fiili (жүзеге аспай қалған ... ... ... ... ... тілінде де дәл қазақ тіліндегідей қосымша мен
көмекші етістіктен құралады.
Нұржамал ... ... ... ... ... ... жымдасып кетпей, қосымша негізі
етістікке қосылып, көмекші етістік ... ... ... ... ... ... ... орындарының беріктігінде,
сыңарларының үнемі қатар қолданылуында,-деген [18, 8]. Ал ... ... ... ... форманттарының құрамындағы қосымша
негізгі етістікке қосылып, оған ... ... ... яғни ... бірігіп жазылады. Мысалы: söyleyivermek- айта салу, yapadurmak-
жасай тұру, ... ... ... алу.
Түрік және қазақ тілдерінің грамматикалық құрылысы ... сөз ... ... ... да, ... сөз ... морфеманы да бөліп көрсетуге болады. Мысалы: yürüyebil (жүре ал),
söyleyebil (айта ал), görebil (көре ал), dinleyebil ... ал), ... ал), ... ... ал) ... ... ... етістіктерді
алайық. Бұлардың бәрінде лексикалық мағына қайталанбаған, өйткені мұнда әр
түрлі негізгі етістіктер алынды. ... ... ... -а(-е), bil қазақ
тілінде -а(-е) ал- морфемалары қайталанған бұлардың бәрінде қимылды ... ... ... мағынасы бар. Қимылды жасау мүмкіндігін жеке
алғанда -а, -е, -й де, bil (ал) көмекші ... де, ... ... ... -а, -е мен ал (bil) ... ... ... кірігіп,
идиомаланып, бір қызметтегі тұтас күрделі көрсеткішке ауысқан.
II КӨМЕКШІ ЕТІСТІКТЕРДІҢ ЖӘРДЕМІМЕН ЖАСАЛҒАН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР
Әдетте, көмекші сөз ... ... бола ... ... оның не мағына
жағынан олқылығы, не форма ... ... не ... ... бар ... ... немесе осылардың бәрі бірдей оның басынан
табылатындай бір ой ... ... ... ... ... ... ... түрік тілінде де, қазақ тілінде де көп. Сондықтан оның
екі ... де ... ... өте зор. Олардың көмегі арқасында,
мағыналары қаншалықты олқы бола тұрса да, мағынасы ... ... сөз ... ... неше ... өте ... ... грамматикалық мағыналар
жасалып беріліп отырады. Көмекші етістіктердің қолданылу шеңбері жетекші
етістіктерге ... ... ... ... ... ... ... көмекші етістіктердің ортақ сипаттарын ескере отырып, оларды
толымды көмекшілер және ... ... ... екі ... ... ... олар туралы былай дейді: «Толымды көмекші етістіктерге бір
жағынан лексикалық ... ... ... ... грамматикалық
функциялярын түгелдей атқарып, етістік атауына тән ... ... ... ... де, ... ... де дербес сөз ретінде қолданыла
беретін, солай бола ... ... ... ... ... дәнекер арқылы
тіркесіп, оған қосымша грамматикалық мағына ... ... ... ... ... ... қазақ және түрік тілдерінде мыналар
жатады: ал (al), бер (ver), бар (git), ... ... бақ ... ... біт ... ... (yatmak), жүр (yürümek), жөнел (git), ... кел (gel), кет (git), көр (bak), қал (kal), қара (bak), ... сал (koy), ... ... тұр (kalk), отыр (otur), өт (geç), ... де (de), қыл (kıl), ет (et), жүр (yürümek), жөнел (git), жібер
(bırak), кел (gel), кет (git), көр (bak), қал (kal), қара (bak), ... сал (koy), ... ... тұр (kalk), отыр (otur), өт (geç), ... ... әрі ... әрі көмекші етістік ретінде қызмет
атқаратын мынадай мысалдардан көруге болады. Мысалы: ол поездан ... ол ... ... қалды дегендерді салыстырсақ, «қал» етістігі
алғашқы тіркесте жетекші, ... ... ... ... ... ... ... алғашқыда көмекші, соңында жетекші болып тұр. Сондай-
ақ, бере сал және сала бер, сала қой және қоя сал, бере көр және көре ... ... ... да ... ... ... негізгі басқа етістікке я жетекші, я көмекші
болып қана қоймай өзіне өзі әрі жетекші, әрі көмекші ... ... ... ... ... ала ... ба? Үйде қала ... екенсің ғой,
мынаны жәшікке сала сал, дәптерді үлестіріп бере бер, біле ... ... бала ... жүр, ... жатып жатыр, сіз сәл тұра тұрыңызшы
т.б.
Толымсыз ... ... Бұл ... ... ... ... көп ... Ол қазір түбір күйінде қолданылмайтын «е» етістігі ғана. Бұл
көмекші етістіктің «е» түбірінде қазір толық лексикалық мағына жоқ. ... ... ... ... ... ғана бар. Сөйтіп, бұл көмекшілер ... да, ... ... да ... толымсыз сөздер. Бірақ олар тілімізде
айрықша мол функция атқарады. Түрік тілінде бұлардың баламалары idi ... ... değil ... Бұл көмекшілер өздері тіркескен ... да ... ... я реңк ... тек грамматикалық
мағына ғана жамайды.
«Еді» көмекшісі қай сөзге тіркессе де, оған өткен шақ ... және ... ... да қай жақ ... ... көмекші сөз
ретінде қызмет етеді.
Түрік тілінде «idi (еді)» көмекші етістігі негізгі етістікке кіріге
бірігіп (–tı) ... ... ... ... (алып еді), yazmış-tı
(жазып еді), söylemiş-ti ... еді) ... ... «еді» көмекші етістігінің нақ осы шақ формаларынан соң
тіркесіп, оларға ... шақ ... ... Нақ осы ... ... отыр,
жатыр, жүр, тұр еді көмекші етістігінен келеді. Мысалы:
Осы бұлақ маңында бір мола тұр еді. [19, 157]. ... мына ... ... еді. [19, 182]. ... ... ... мөлшерін Байтас кеткеннен
бері шешесі Ұлжан да есептеп, осы ... ... ... ... де дәл ... нақ осы шақ қосымшасы –yor дан кейін –du
(şimdiki zaman hikayesi) анық өткен шақ келуі арқылы өткен шақ ... ... ... ... бір ерекшелігі негізгі етістікке бірігіп
жазылады. Мысалы: ... ... ... еді), ... ... отыр ... (пісіріп жатыр еді), bekliyordu (күтіп тұр еді).İnce bir bağ
yolunda, eşkıya gibi korkunç ... uzun ... iki ... (Тар ... жолы мен ... ... қорқынышты киімде, ұзын
мұртты екі ... келе ... еді). En arka sırada, melek gibi ... bir kız ... inci gibi ... bana gülümsüyordu. [10, 179].
Ең артқы қатарда, періштедей әдемі жүзді қыз бала, ... ... ... тұр ... ... және ... өзінде (кейде) ... idi ... ... ... шылауы арқылы барған-ды, келген-ді,
сөйлеген-ді болып көп қолданылады. Бұл осы ... ... ... ... ... ... ... шақталып қалыптасқан қосымша.
«Емес» көмекшісі өзі ... ... ... да ... ... тек болымсыздық мағына үстейді. Түрік тіліндегі баламасы «değil»
сөзі. Түрік тілінде де ... ... ... ... үстемей, болымсыздық
мағына үстейді. Мысалы: çoktan beri çocuk değilim, artık büyüdüm ve ... ... ... ... есейдім және барлығын түсінемін), hayatımda
böyle bir insan ... değilim ... ... адам ... ... değilim ... ... oraya gitmiş değilim (ол жаққа барған
емеспін), т.б.
«Екен» көмекшісі есімшенің –кен (-ген, -қан, -ған) ... ... ... ... көмекшісі күрделі өткен шақ категориясына
жатады. Түрік тілінде -miş ... ... шақ) ... ... ... енді байқады, әкесі сөзін аяқтап келеді екен. [20,27]. Бұл ... ... атқа ... ... отқа ... ... ... Mirat iki sene
Ermeni mektebine gitmiş, iki seneden beri de Osmanlı ... ... 146]. ... екі жыл Ермени мектебінде оқыпты, екі жылдан бері Османлы
мектебінде оқып жатыр екен. Duyduğuma göre Bilal kasaba kasaba ... da ... [12, 171]. ... ... ауыл ... ... да береді екен. Мират екі жыл Ермени мектебінде оқыпты, екі
жылдан бері Османлы мектебінде оқып жатыр ... ... göre Bilal ... gezip ... da veriyormuş [12, 171]. Естуімше, Билал ауыл
ауылды аралап конференция да ... ... мен ... ... ... көп, бірақ олардың
мағынасында айырма да, өзіндік реңк те жоқ ... ... ... ... ... өзі қатысқан анық қимылмен, іс әрекетпен байланысты қолданады.
«Екен» форманты көбіне субъектің өзі ... ... өз ... өзі ... ... қимыл, іс әрекет туралы айтылғанда
қолданылады. Оны жоғарыда ... ... ... ... Кочтың пікірінше, толымсыз көмекші етістіктермен тіркескен
сөздер күрделі ... бола ... Оған ... ... ... ... Яғни «еді, екен, емес» етістігі өздері тіркескен ... ... де, зат ... де ... есім сөздерге) лексикалық
мағына қоса алмайды, түрлі етістіктің грамматикалық мағыналарын ... ... ... үшін лексикалық мағына қосу керек.
Еді (idi), екен (miş) көмекші етістіктері көне ... ... ... етістігінен қалыптасқан. Көне түрік тіліндегі Орхон жазулары бұған
дәлел. Сол кездің өзінде «ер» көмекші етістігінің өзі көне ... ... қана ... болған. Одан бері қаншама кезеңде грамматикалық
дамудан өтіп, «еді, екен, емес» көмекші етістіктері пайда болды.
П.М. Мелоранский «е» ... ... шақ ... ... ... «Все ... «е» , как мы видим ... ... ... ... ... ... Е көмекші етістігінің баяндау
өткен шақ (прошедшее повествовательное –п еді), осы шақ (-а екен ... ... ... ... деп ... ... ... өткен шақ (-ған еді,
-ған екен) жасайтынын ... ... ... ... жасалған
етістіктің болымсыз түрін де күрделі форма ... мына ... ... «В ... ... с «емес» и т.д. отрицание обозначается во
вспомогательном ... ... ... ... ... емес и пр». ... бұл пікір осы шақпен байланысты айтылған. «Посредством ... ... и ... ... ... мін, сін и пр. ... сложное
настоящее в положительной и отрицательной форме». П.М. ... ... ... ... ... көрсеткен.
Түрік тілінде де, қазақ тілінде де күрделі етістік жасайтын ең өнімді
бол (olmak), ет (etmek), қыл ... ... ... Ет (Etmek) ... етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі
етістіктер
Зейнеп Коркмаз «Түрік тіліндегі күрделі етістіктер мен ... ... ... ... ... бір есім сөз бір көмекші
етістік немесе екі бөлек етістіктен не болмаса ... ... ... ... ... мен негізгі етістіктің тіркесуінен пайда болатын бір ғана
ұйымды білдіретін етістіктің түрі деп ... бере ... yardım ... ... dikkat etmek ... ... iyi olmak ... болу), meşgül
olmak (шұғылдану), kabul eylemek ... ету), mecbur kılmak ... ... ... береді. [6, 4]. Көріп отырғанымыздай, түрік тіліндегі негізгі
көмекші етістіктер etmek ... olmak ... eylemek ... bulunmak
(болу), yapmak (жасау) сияқты көмекші етістіктердің зат есімдерге ... ... ... ... күрделі етістіктер. Шын мәнінде көмекші
етістіктердің кейбіреулері, асылында, негізгі етістік бола тұра, келе- келе
бұл ерекшелігін жоғалтып, ... ... ... ... ... ... етістікке айналған етістіктер. Мұндай екі түрлі етістік формасының
тіркесуінен жасалған бірақ мағына жағынан бір-бірімен ... ... бір ғана ... ... ... етістіктерді «етістік тіркесуі» деп
атаймыз» деген. Зейнеп Коркмаз ... ... ... ... ... ... төрт ... бөліп қарастырады.
Бір есім сөз бен et- (ету), ol- (болу) көмекші етістіктерінің немесе
негізгі ... ... ... етістік те ала отырып қолданылатын. Bulmak
(табу), buyurmak (бұйыру), eylemek ... kılmak ... yapmak ... ... ... пайда болған күрделі етістіктер akın etmek
(шабуылдау), göç etmek (көшу), kul olmak (құл болу), son bulmak ... kılmak ... оқу), icra kılmak ... hesap yapmak (санау) т.б.
Берілген мысалдарды күрделі етістік деп атаудың себебі - екі ... ... өз ... ... тіркесе әрі бір-
бірімен кіріге отырып, жаңа ... ие ... ... ... ... екі етістіктің тіркесуінен пайда болған. Бұл жерде бірінші
етістік форма ... бір ... ... Көмекші етістік ретінде
қолданылатын және негізгі ... ... ... bilmek ... ... durmak (тұру), yazmak (жазу), gelmek (келу), görmek (көру),
kalmak (қалу) ... ... ... жасалады. Мысалы: görebilmek (көре
білу), alıvermek (ала салу), gidedurmak (бара тұру), ... ... ... (сөйлей келу), yalvaragörmek (жалбарына ... ... ... т.б. ... ... ... етістіктерде негізгі
етістік өз мағынасын жоғалтпай, көмекші етістік негізгі ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік,
тездік, баяулық (созылыңқылықты білдіретін), жақындықты білдіретін
мағыналар. ... ... ... ... деп аталатын күрделі
етістіктер. Бұлар бір есімше мен «алдын алу, ... және ниет ... ... ... ... ... ... тіркесуінен пайда
болған: anlamış olmak ... ... ... olmak ... ... olmak ... болу), uğramaz olmak (көрместей болу), söyleyecek
olmak (айтатын болу) т.б. Төртіншіден, бұл ... есім сөз ... ... бір ... ... ... белгілі бір грамматикалық қалыпта
бір негізгі етістікпен ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: göze girmek (сенімге кіру), gözden
düşmek ... ... çile çekmek ... ... т.б. ... ... etmek ... olmak (болу), kılmak (қылу) етістіктеріне ... ... ... олар есім сөздердің соңына ... ... ... Бол, ет, қыл етістіктері әрі жетекші, әрі көмекші болып
қызмет атқарады. Үшеуінің мағыналарын да, ... ... ... да ... ... ... қатар, бір бірінен ерекшеленетін
өзгешеліктері де бар. Бұлардың қай-қайсысы болсын есімдермен ... ... ... ... аса ... тұрады және сондай тіркесте өте ... Ал енді осы ... ... «» көмекші етістігімен
жасалатын күрделі етістіктерге тоқтала кетейік.
Etmek (ету) көмекші етістігі екі тілде де ... ... ... ... ... ... yardım etmek ... беру), telefon etmek
(телефон соғу), memnun etmek (риза ... kabul etmek ... ... etmek ... ... yasak etmek ... ... т.б.
Сонымен қатар «etmek» (ету) көмекші етістігі кірме сөздермен бірігіп
күрделі етістіктер жасайды. Бұл ... ... ... ... ... түседі.
Бұл құбылыс қазақ тілімен салыстырғанда түрік тілінде өте көп қолданылады.
Түрік тілінде ... ... ... араб тілінен енген сөздер. Мысалы:
şüphe etmek (күмандану), rica etmek (өтіну), hayret etmek (таңқалу), ... ... icap etmek ... ету), tavsiye etmek ... ... etmek ... teşekkür etmek (рахмет айту), ikram etmek (дәм
ұсыну), şikayet etmek (шағымдану), izah etmek ... iftihar ... ... işaret etmek ... iade etmek ... ... icat
etmek (ойлап табу) т.б. Vaziyeti size açıkça izah ettim [16, ... ... ашық ... ... gelen mektubu evvela ... diye kaç kere size tembih ettim. [10, 24]. ... келген хатты
алдымен мен көремін деп қанша рет сізге ескерттім).
Onu burada görmek beni çok mütehayır etti [10, 228]. (Оны ... көру ... ... Tatilin son günü, ... ... Kamran ... etti [10, 87]. (Демалыстың соңғы күні дайындық бастаған едім. Кемран
бұған қарсы болды). Biz yağmur birikintilerinden istifade ... ... (Біз ... ... сулардан пайдаланған едік).
Түрік тілінде араб тілінен енген кейбір сөздер «etmek» (ету) көмекші
етістігімен бірігіп жазылады. ... affetmek ... ... ... ... ... emretmek ... ету), fethetmek (жаулап алу),
hissetmek (сезу), kaybetmek (жоғалтып алу), ... ... ... ету) ... onu ... Üsküdara defnetti [16, 537]. (Жанұясы оны туып ... ... ... zaman ... ... genç
kızlardan şikayet etmekten hoşlanır [16, 201]. (Сөйлегенде ... ... жас ... шағым айтуды ұнатады). Peygamber olsa ancak bu ... [16, 187]. ... ... тек ... ... ... ... тілінде араб тілінен енген сөздер арқылы жасалатын күрделі
етістіктер көп емес. Араб тілінен немесе басқа ... ... ... ... ... етістіктер мыналар: Sipariş etmek-(тапсырыс беру)- француз
тілінен ... protesto ... ... тілінен енген,
nit etmek -(қысқаша жазу) -француз тілінен енген.
«Ет» ... ... ... есім ... ... ... ... қолданылатындығы ең негізгі қызмет болып саналады.
Қазақ тілінде де, түрік тілінде де «ету» (etmek) көмекші етістігі еліктеуіш
сөздермен (ses taklidi ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Мысалы:
Қазақ тілінде: Қабысып қабысып барды да, ақырын шарт етіп құлап ... 398]. Ол ... ... деп ... ... ... жүресінен отырып,
ағасының мойнынан құшақтап, өзіне ... ... да, ... бір ... ... [20, 13]. Енді ... отырып ақырын мырс етті де: Балам-ау, қаладан
молдалық әкелді ... ... ... қайтқанбысың немене? [20, 12].
Қуанғанынан Ахметтің көзі жарқ ете қалды [19, 15]. Жап ... -деп ... етті [19, ... ... Kapı güm etti ... тарс ... [16, 582].
Bütün gün onun çan çan etmesinden bıktım ... бойы оның ... ... [16, ... ... ... өте актив қызмет атқаратын «ет» көмекші
етістігі «қылды», «жасады» етістігімен ... ... ... ... ... де қазақ тілінде де, толық ... ... ... ... болады. Мысалы: Еңбек етсең ерінбей, тояды
қарның тіленбей. Түрік тілінде: İki iki daha dört eder (Екі екім ... Ben ettim sen etme (Мен ... сен ... Bu kalem beş lira ... ... бес лира ... Gidişi onu işinden edecek ... оны жұмысынан
айырады). Бұл мысалдарда «ет» етістігі толық ... ... ... ... алғашқы сөз көбінесе шет тілден кірген сөздер.
|Шет тілден | Күрделі етістік |Түрікшесі ... ... сөз | | | ... |arzu etmek |istemek ... ... ... |davet etmek ... ... ... |hayret etmek ... |таң қалу ... |himaye etmek |korumak |қол ... алу ... |hücüm etmek ... ... ... |hürmet etmek |saymak ... ... |iade etmek |geri vermek ... беру ... |icat etmek |bulmak ... ашу ... |ifşa etmek ... vurmak ... қылу ... |iftihar etmek ... ... ету ... |ihraç etmek ... ... ... |ilan etmek ... ... ... |ilave etmek |eklemek ... үстеу |
|İmha |imha etmek |yok etmek |жоқ ... ... ... ... etmek |dinlenmek |демалу ... |isyan etmek ... ... шығу ... |işaret etmek ... ... ... ... etmek |katılmak |қатысу ... |itham etmek ... ... ... |itimat etmek ... ... ... |izah etmek ... ... |
|Merhamet ... etmek |acımak ... ашу ... ... etmek |karşılaştırmak |салыстыру |
|Müracaat ... etmek ... ... бару ... |rahat etmek ... ... |
|Rica |rica etmek |dilemek ... ... |seyahat etmek ... etmek |саяхат жасау |
|Şikayet ... etmek ... ... ... |
| | | ... |
|Şüphe |şüphe etmek ... ... ... |
Шет тілден енген сөздер, түрік тілінде біраз өзгеріске ұшыраған. Бұлардың
кейбіреуі көмекші етістіктермен ... ... түп ... Мұндай жағдайда көмекші етістіктер бөлек жазылмай, ... ... ... ... ... |
| ... түрі ... | | ... | | | | |
| | | | | ... | | | | |
| | | | | ... |aff ... ... ... |
|bahis |bahs ... |söz etmek ... айту ... |defn ... |gömmek ... көму |
|emir |emr ... ... ... беру ... |feth ... |ele ... |жаулап алу |
|his |hiss ... |duymak ... ... |kayb ... ... |жоғалту ... |keşf ... |bulmak ... табу ... |nakl ... |aktarmak |ауыстыру, көшіру|
|sabır |sabr ... ... ... ету ... |zann ... |sanmak ... ... |
|zikir |zikr ... |anmak ... алу ... ... яғни ... құбылыс деп отырып, оны
грамматикалық категориялардың мағынасын білдіретін көрсеткіш ретінде тану ... кең ... ... ... ... бөліп қарау
бұған толық дәлел бола алады. Күрделі етістіктердің белгілі ... ... ... ... басқа) етістіктерге ... ... ... ... ... перифрастикалық формалар деп қарау
түркологияда ертеден келеді.
Бұлардың ішінде А. Н. ... ... ... мағынасын бөліп қарайды. Ал М.С. Михайлов оларды бірлікте
алады.
М.С. Михайлов тілдің бұл фактілерін перифрастикалық формалар деп атай
отырып, іс ... ... бір ... ... ... ... форманттарға жақындаған. Демек, ... ... ... ... ... өзі күрделі етістік деген жалпы
атпен тілдің түрлі фактілерінің аталып ... ... ... ... күрделі етістіктің неравноценный аталған түрі күрделі сөз
теориясына сай келмейді. Ф. А. Ганиев: «... к ... ... не ... ... из сочетания слов знаменательной части речи ... Один из ... в ... ... не имел бы ... ... что противоречило бы принципу «сложности слова»,-
деп, ... ... ... мағынасы болмаса, сөздің грамматикалық
формасын жасайтынын дәлелдейді. «Если бы ... ... не ... ... ... и употреблялись только для ... ... то ... ... ... бы из себя лишь
сложную форму глагола, которая отличалась от ... ... ... ... деп, оны күрделі етістіктің компоненттерінің
лексикалық ... ... ... Ф.А. ... күрделі күрделі
сөз, сөздің ... ... ... ... ... ... ... анық көрініп тұр. Осы дұрыс теорияға ол тіл ... ... ... уқып ... ... ... ... етістіктердің
чыгарга, жибердек сияқты компоненттерінің лексикалық мағынасы бар деп ... ... ... ... ... ... – әрі жүру, әрі отыру мағынасы бар деп
қалай айтуға ... Сол ... келе ... – келу мен жату – бір ... екі ... ... ... мүмкін емес. Айта сал, жаза ал, кетіп қал,
оқи түс, келе бер мысалдарында да ... ... ... ... ... алу, ... ... беру мағынасын білдірмейді. Тілде мұндай
екі компоненттен тұратын сөздердің ... ... ... ... жиі ... ол – ... бар ... кет пен жаза ал бір құбылысқа жатпайтыны қазір анық мәселе болып
отыр. Алып кет ... ... ... ... тұрады, олар адам
санасында күрделі бір қимылды білдіретін ... ... ... оның
қандай қимылдардан құралатынын көру қиын емес.
2.2. Бол (olmak) көмекші етістігінің жәрдемімен жасалған күрделі
етістіктер
Келесі бір күрделі ... ... ... ... «ol-» ... «Бол» етістігі бірде толық мағыналы етістік ретінде бірде көмекші
етістік ретінде, қолданылады. Бол етістігінің өте көп ... көп ... ... ... кету ... ... тілінде «бол» сөзінің
он үш түрлі мағынасы бар. Түрік тілінің сөздігінде ... ... ... ... hasta olmak ... болу), mevcut olmak (бар болу), sağ olmak
(сау болу), memnun olmak ... ... iyi olmak ... ... ... «olmak» (бол) көмекші етістігі көп жағдайда ... ... ... ... көбі араб тілінен ... ... lazım olmak ... ... Onu ... yerine yerleştirmek için
orada beş, on dakika durmak lazım oldu. (Оны түзулеп, ... ... ол ... бес, он минут тұру керек болды).
Nasip olmak (нәсіп ... Acaba ... bir daha görmek nasip olacak ... тағы бір көру бізге нәсіп бола ма?)
Sebep olmak (себеп болу). Bir geminin batmasına sebep olduğun için Sulhun
ilk ... ... [16, 192]. (Бір ... ... ... үшін бейбіт өмірдің алғашқы сәулелерін көре алмайсың).
Mutlu olmak (бақытты болу), razı olmak (разы ... mahçup olmak ... olmak ... mümkün olmak ... ... т.б.
Түрік тілінде кей жағдайда «bulunmak», «düşmek» етістіктері olmak
(болу) көмекші ... ... ... ... hasta düşmek (ауру
болу), fakir düşmek (кедей болу), zayıf düşmek ... ... yorgun ... ... bulunmak ... ... harbinde şehit düşen ... çiçeği burnunda nizamiye subayı idi.
[11, 325]. (Балқан соғысында шәйіт болған ағам жап жас офицер ... iken soğuk su içtiği için hasta ... ... ... суық ... үшін ауырып қалды).
«Olmak» көмекші етістігі де көбінесе шет тілден енген сөздермен
қолданылады:
|Шет ... ... ... ... |Қазақшасы ... сөз | | | ... ... olmak |ilgilenmek ... ... |berbat olmak ... ... ... |lazım olmak ... |қажет болу |
|mahçup |mahçup olmak |utanmak ... ... |mesut olmak |mutlu olmak ... болу |
|muvaffak ... olmak ... ... жету ... |mustarip olmak |acı çekmek ... шегу ... ... olmak ... ... ... |razı olmak ... ... ... |sebep olmak |neden olmak ... болу ... |tabi olmak |bağlı olmak ... болу ... және «olmak» көмекші етістіктері, түрік тіліне тән ... де ... ... ... ... ... el ... саусағын шошайтып қасына шақыру», göç etmek
«көшу», iyi etmek ... ... kötü ... қылу», iyilik etmek «жақсылық жасау», kötülük etmek ... akın etmek «бір ... ... alay etmek ... söz ... ... var etmek «бар қылу», yok etmek ... yolcu etmek ... var olmak «бар ... yok olmak «жоқ болу», çok olmak «көп болу»,
alt olmak «төмен болу», ... olmak ... ... iyi olmak ... doğru olmak «дұрыс болу», uygun olmak «сәйкес болу», ... ... ... kötü olmak ... ... güçlü olmak ... ... olmak «аш болу», neden olmak «себеп болу», yanlış olmak ... ... ... ... ... ... ... ғалым А.А Юлдашев болды. А.А. Юлдашевтың «Аналитические формы
глагола в тюркских языках» деген еңбегі – ... ... ... жат ... ... ... қате екенін тіл фактілеріне сүйене
отырып, ... ... ... ... өте ... еңбек. Ол бұл еңбегінде
түркі тілдеріндегі етістіктің ... аса ... ... ... ... формасына арналған бұл көлемді ... ... жаңа ... ала білді. Түркі тілдерінде сөздің ... ... ... бұл ... ... ... ол ... жеке
тілдердегі аналитикалық форманың анықталуын зерттеушілерге міндет етіп
қойып отыр.
Сөздің аналитикалық ... ... ... ... ... особенности слова в современном узбекском языке»
деген тақырыптағы диссертациясында шұғылданған. С.Усманов өзбек ... ... он бір ... ... Ол ... аналитикалық
формасын синтаксистік құбылыс деп таниды.
Шет ел ғалымдарының ішінде М. Рясянен пікірінен ерекше атау ... ... ... ... ... қарайтынын
көрсетеді.
Бұл жасалған шолудан байқалатын жай – түркі тілдерінде сөздің
аналитикалық ... ... ... ... аз. ... еңбектер соңғы
кезде ғана баяндамалар, мақалалардан басталып, ... ... ... ... ... ... тілдеріне ортақ теориялық мәселелерді
қамтиды. Бұл еңбектерде сөздің аналитикалық ... ... ... ... бұл ... жеке тілдерде зерттелуі әлі де ... ... ... ... ... арналған ғылыми еңбектер
кездеспейді. Әрбір түркі ... ... ... ... ... ... ... жалпы түркологияда бұл мәселенің толық шешілуі қиын.
Аналитикалық формалардың бір тобы күрделі етістік деп танылып, сол
тұрғыдан зерттелсе, ... тобы ... ... ... ... бірде аналитикалық форма деп аталып, бірде аталмай ... Мұны А. ... Ж. ... ... Т. ... Ы. Маманов,
К. Мұсаев, С. Омарбеков, Н. Сауранбаев, И. Ұйықбаев еңбектерінен ... Әрі осы ... ... орын алып ... тіл ... ... ... көмекші етістікке, етістіктің
түрлі грамматикалық ... ... ... ... ... ... жарияланған еңбектердің ғылыми маңызы
барын, тіл ... ... ... ... ... ... атап
көрсету керек. Осымен бірге сөз тіркесіне, фразалық тіркестерге, күрделі
сөздерге, сөйлемнің күрделі мүшелеріне арналған ... де ... ... Бұл салада еңбек еткен С. Аманжолов, М. ... І. ... ... А. Хасенова, В.А. Исенгалиева, Ғ. Мадина, Қ. Неталиева, ... М. ... О. ... Ә. ... ... ғалымдарымыздың
еңбектерінің сөздің аналитикалық формаларын ұқсас тіл ... ... ... ... тіл ... ... рет көмекші етістіктерді, олар арқылы
жасалатын күрделі етістіктерді арнайы ... ... Қ. ... ... ... о ... и ... глаголах» деген кітапшасында отыр,
жатыр, тұр, жүр көмекші етістіктерінің ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ашып көрсетеді. Сол кездегі бүкіл
тюркологияда отыр, жатыр, тұр, жүр ... ... осы ... ... жасайтынын бірінші болып дәлелдеді.
Түркітануда үш-төрт-бес сөзден тұратын етістіктің ... ... күні ... дейін толық ашылмай келеді. ... ... отыз жыл ... ... ... ... ... тілінде күрделі көмекші етістік барын атап көрсеткен. Көбейіп ... ... бара ... ... ... келе жатыр, бара жатыр көмекші
етістіктерін күрделі көмекші етістік деп таныған.
Күрделі көмекші етістік деген терминді ... Қ. ... ... бұл ... ... оның ... қазақ тіл білімінде күні
бүгінге дейін орын алған жоқ. Бұл ... ... ... ... мағынасы, қолданылуы қазақ тіл білімінде, тіпті жалпы ... әлі ... ... ... ... ... зерттеумен көп шұғылданған, етістіктің
көсемше түрін арнайы ... ... Н.Т. ... Ол өзінің
етістікпен, синтаксиспен байланысты ... ... ... ... ... ... ... оқулығында етістіктің нақ осы шақ (-п отыр, -п
тұр, -п ... -п жүр), ... ... (-ған еді, -ған ...... -уші еді, ... еді), шартты райдың –р еді, қалау райдың –ғай еді
сияқты ... ... ... ... Н.Т. ... рай
категориясының аналитикалық формаларын түгел көрсете алмаған. ... ... тұр, ... жүр ... ... және е ... ... емес/жоқ
сөздерінің тіркесуі арқылы жасалған формаларды ғана етістіктің аналитикалық
формасы деп санағаны анық көрініп тұр.
Проф. Н.Т. ... ... ... ... ... ... ... дейін күрделі етістіктерді және оның ... ... ... ... көзқарасы өзгеріп отырғанын, барған
сайын тереңдеп отырғанын көреміз.
Н.Т. Сауранбаев күрделі етістіктің құрамындағы жай ... ... ... тұрып байланысатынына сүйеніп, күрделі
етістіктің жасалуында негізгі рольді көсемше атқарады деп қараған.
Ескере ... бір жәйт ... Н.Т. ... ... ... ... ... етістікпен байланысу формасы көсемше деп тапқан.
Сөйтіп көсемшенің сөзбен сөзді байланыстырғыштық қасиетін ашып көрсеткен.
Н.Т. Сауранбаев күрделі етістіктің құрамы ... ... төрт ... ... деп ... Ал ... ... күрделі етістіктің
құрамы төрт сөзбен, ғана ... ... ... ... ... де ... тіл ... белгілі.
Проф. Н.Т. Сауранбаев үш-төрт етістіктен құралған күрделі етістіктерде
негізгі лексикалық мағынаны ... ... ... ... ... ... көмекші етістік болады деп санаған. Бұл ұшқары ... ... ... оны ... ... өзі ... 1953 жылғы
педучилищелерге арналған ... тілі ... ... ... ... ... ... да, негізгі мағына ең ... ... ... ... деп
қараған. «Үш сөзді, төрт сөзді күрделілерде де негізгі ұғымды ең бірінші
орында тұрған етістік ... - деп ... ол. Н.Т. ... «О
категории лица повелительного наклонения» деген мақаласында етістіктің
өткен шағының аналитикалық формасы деген ... ... Өз ... ... ... ... формами прошедшего времени
с подлежащим ... ... ... в ... лице
единственного числа», - дейді. Бұған қарағанда, проф. Н.Т. ... ... ... ... ... ... формасын мойындай, тани
бастағаны анық байқалады.
Қазақ тіліндегі көмекші етістіктерді зерттеген И.Е. Мамановтың ғылыми
еңбектерінің етістіктің аналитикалық формаларына қатысы ... ... ... ... ... арналған еңбегінде қазақ
тілінде қолданылатын көмекші етістіктерді толық қамтып, ... ... ... ... ... ... етістіктердің мағынасын
саралап берген. И.Е. Маманов проф. Қ. Жұбановтың ... ... ... пікірін қуаттаған. Ол жаздап ... ... ... ... ... ... ... сияқты күрделі көмекші ... ... Ал ... ... бара ... келе жатыр көмекші
етістіктерін күрделі көмекші етістік деп санаған.
И.Е. ... ... ... ... ... еңбегінде қазақ
тілінде қолданылатын көмекші етістіктерді толық қамтып, олардың тілімізде
атқаратын қызметін ... ... ... ... ... ... И.Е. Маманов проф. Қ. Жұбановтың күрделі көмекші етістік
туралы пікірін ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі етістіктің
бірсыпыра аналитикалық формаларын көрсеткенімен, олардың көпшілігі соңғы
еңбектерінен орын ... Тек «е» ... ... ... ... ... ... пікірі ғана оның еңбектерінен тұрақты орын
алған.
Т.Р. Қордабаев «Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің шақ ... ... ... синтаксистік тәсілмен жасалатынын көрсеткен, оған
шақтың еді, отыр, жатыр, тұр, жүр көмекші ... ... ... ... ... ... ... категориясы күрделі етістік арқылы
жасалады деп дәлелдеген. Бұл зерттеуде ол ... ... ... жүрген
көмекші етістіктерге өт, жет, біл, бақ, қара сияқты ... ... И.Қ. ... көмекші етістіктің түрлі формасындағы етістіктерге
тіркескенде, түрлі мағына беретінін айта ... ... ... ... етістік қана береді деп санаған және оларды ... ... ... деп ... ... күрделі етістіктердегі негізгі элемент (көсемше я есімше)
өзінің бастапқы мағынасын жоймайды, ал есімше тұлғалы ... ... ... мағыналық дербестігін жоғалтып, дәйектілік қана роль
атқарады, одан құрамына енген ... ... да ... ... ... етістік пайда болады деп қорытады.
Ә. Әбілқаев өзінің де ... ... мен ... арналған
еңбегінде де көмекші етістігі арқылы жасалған ... ... ... ... деп тұр, -йын/-йін деп отыр, -йын/-йін деп жатыр,
-йын/-йін деп жүр, ... деп ... ... ... ... депті.
Қазақ тіліндегі етістіктің қалау райына арналған мақаласында
С.Омарбеков оның ... ... ... ... ... осы
тәсілмен жасалған қалау райдың формаларын күрделі етістік деп таныған.
1967 жылы шыққан қазақ тілі ... ... ... ... бұрынғы қалыптасқан көзқарас сақталған. Дегенмен, ... ... ... үш ... бөледі:
1. Есімдер мен еліктеуіштердің көмекші етістіктермен тіркесуі арқылы
жасалатын тіркесті түбір етістіктер.
2. «Еді» көмекші етістігінің ... ... ... ... ... ... ... күрделі өткен шақ формасы атаған.
3. Көсемшелерге көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы жасалатын формалар.
Алдымен, автор бұларды жалпы күрделі етістік дегенімен, ... ... ... ... үшке ... Бұлардың үшінші түрін формалар
дейді, бірақ олар қандай формалар, неге оны форма деген, форма деген ... ... ... ... сондықтан ол белгісіз болып
қалған. Етістіктің ... ... ... ... ... ... оны
күрделі етістікке қосқан.
Күрделі етістіктер мен етістіктің ... ...... басқа-
басқа құбылыстар. Оларды аналитикалық форма деп атай ... ... ... ... ... формалардың тілдің грамматикалық
құрылысынан алатын орнын жете түсінбегендіктен деп санауға тура ... ... ... ... ... шола ... ... жасалу қажет деп саналады.
Түркі тілдерінде сөздің аналитикалық формасы барын зерттеушілер ертеде
аңғарған, бірақ сөздің аналитикалық формасы аналитикалық тілдерге ғана ... ... ... ... ... ... ... сөздің бұл
формасы соңғы кезге дейін арнайы зерттелмеген. Тіл білімінде ... ... мен ... етістіктер ажыратылмаған, күрделі етістік
деп тілдің түрлі құбылыстары қаралып келген.
Түркі тілдерінде сөздің аналитикалық формасы ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық тілдерге ғана тән
деген пікірдің үстемдік ... ... ... тілдерінде сөздің бұл
формасы соңғы кезге дейін арнайы зерттелмеген. Тіл ... ... ... мен ... ... ... күрделі етістік
деп тілдің түрлі құбылыстары қаралып келген.
Күрделі етістік , көмекші етістік, категориялардың аналитикалық тәсіл
арқылы жасалу ... ... ... ... сөздің аналитикалық
формасы зерттеуге қосатын үлесі бар.
Алайда, ... сөз ... ... ... байланысты
мәселелердің бәрі әлі айқындауды, қайта қарауды керек ететіні айқындалды.
Қазір түркітануда сөздің ... ...... ... ... ... тіл ... танылғанымен , оның зерттелуі кеш
басталған, бұл мәселеге арналған еңбектер де өте аз, ... ... ... да ... ... жеке түркі туыстас
тілдерде ол әлі ... ... ... бұл ... ... өте ... туыстас тілдердің грамматикалық құрылысы аналитикалық формаға
бай екенін зертеулерге жасалған ... шолу анық ... ... ... ... (esas fiil) пен ... ... fiil) тұрады. Негізгі етістікті кейде жетекші етістік (ana fiil)
дейміз. Бірақ ... ... ... етістіктерді түрікшесінде дәл сол
тұлғада бере алмаймыз. Мысалы, сұрап алды ... ... ... айтса екен (söyleseydi), көріп алды ... бара ... т.б. ... ... сыңарлары – жетекшілік қызмет атқарса,
екінші сыңары – көмекшілік қызмет атқарады.
И.Маманов ... ... ... ... қызмет атқара
алмайтынын, лексикалық мағынасы болмайтынын, олар тек ... ... ... тіркесіп, солардың шылауында қолданылатын және ... ... ... ғана үстейтін етістіктерді мәнсіз көмекші
етістіктер деп атайды. Бұл топқа екі тілдегі е (i), ет (etmek), ... , де (demek) ... ... ... ... етістігі жедел өткен шақ (едім, едің, еді) және өткен ... ... ... ғана ... ... көмекші етістігі есім
сөздермен және кейбір етістік формаларымен тіркесіп, күрделі өткен ... ... ... ... торғай алыс шырқап ұша алмайтын еді (Б.
Соқпақпаев). Түн қараңғылығы қоюланып, ... ала ... кез еді ... Өзен мен теңіз жағалауын мекендейтін су бүркіті күні бойы тасыған
жемімен балапанын да, ... ... ... да ... екен ... кітабынан).
«Ет» көмекші етістігін істе, қыл етістіктерімен мәндес ... ... ... мағыналы етістіктер. «Ет» көмекші етістігі есім сөздер және
еліктеуіш сөздермен тіркесіп, тіркесті түбір етістіктер жасайды. Мысалы,
Антоновтың да ... ... ... от ... ... тіліндей жылт-жылт
етеді (Ғ. Мүсірепов).
«Айт, сөйле» етістіктерімен синонимдес келетін «де» көмекші етістігі
сөйлемде дербес қызмет атқара алмайды, басқа ... ... ... - Әй, бәсе, кешегі балалар бірдеңені шатастырып жүр-ау деп ойлап
едім (Ә. Кекілбаев). – Мен ... ... ... ... ... ... - болған шындықты айтамын, деді Мереке (Б. Әлімжанов).
«Де етістігінің синтаксистік тұлғаларды қалыптастыруға қатысуы»
туралы А.Е.Саденова ... «де» ... ... ... жан-жақты
талданып берілген. «Де» етістігінің сөйлемде ... ... ... ... ... ... ... «де» етістігінің
анықтауыш мүше ұйымдастыруға, қыстырма компоненттерді сөйлемге қатыстыруға,
құрмалас ... ... ... қалыптастырудағы қызметі туралы
талданған. Соның ішінде модальдік мағыналы баяндауыш «де» етістігінің ... шақ, ... ... шақ ... да ... ... Мысалы,
Оны әлдене деп сөгетін шығар деп ем (Д. Исабеков).
«Де» етістігінің іс-әрекеттің, ... ... ... ... білдіретін баяндауыш жасайтынын айтады: -айын, -ейін тұлғалы ... деді ... ... ... тұлғалы етістік + деп тұр (жүр): жүрейін ... ... ... деп тұр: Ал ... ... ... ... күлімен боянған он сегіз қанатты үйдің киізі ептеп ... ... ... (О. ... Сондықтан уақытша қожа ревкомдар
таратылып, түпкілікті исполкомдар сайлайын деп отыр (М. Жұмабаев). ... ... еді, енді ... ... деп отыр (А. Адамбаев). Міне, енді бала
сүйейін деп отырмын (Қ. Исабаев).
2.3. Қыл (kılmak) ... ... ... ... ... ... ... актив қолданылатын үшінші элементтің
бірі түрік ... kılmak , ... ... ... ... ... ... екі көмекші етістіктен айырмашылығы екі тілде де ... ... және ... ... etmek (ету) ... ... ретінде қолданылады.
«Қыл» етістігі «ет» етістігі қолданылған жерде қолданыла алуы мүмкін.
Мысалы: Мұнда қалатын екі қарт осы уәдеге екеуіңді де куә ... [20, ... ... ... ... ... әр кезде іркпестен, ығы жөні демей,
турасынан ақтара тастап отырған Ділдә да кеп кесек қылып айта ... ... ... mutlu kılmak ... ... takdim ... etkili kılmak (әсерлі ету).
Алайда кез келген синонимдердің қолданылуы мен мағына ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Мысалы: Ербол мен Шәкенді ойда жоқ байлауымен таң қылды. [1,437]. Омбыдан
келген Чернов шешендік алмай жүре ... ... ... ... еді. ... ... namaz kılmak (намаз қылу). Bu adamlar birer ... bir odada ... ... gene ... [16, 169]. ... бір ... ... бір бөлмеде намаздарын оқып, қайта келді).
Түрік тілінде «kılmak» (қылу) көмекші ... көне ... өлең ... ... қолданылған. Кейінгі жүз жылда олардың
қолданылуы азайған.
Сонымен ... ... ... тағы бір ... ... ... ... «Eylemek» мағынасы жағынан да, жасалуы жағынан да «etmek»
(ету) етістігіне ұқсас келеді. Бұл ... ескі өлең ... ... ... ... бұл ... ... «etmek» (ету) қолданылатын
болған. Мысалы: Mevlam görelim ne eyler, ne eylese güzel eyler. ... yere git, ar eyleme; ... yere gidip yerini dar ... 28]. ... ... бар, ар етпе, шақырмаған жерге барып жеріңді тар
етпе).
Kaç yüz yıl el ... eyledin ... genç ... eyledin ... [16, ... жыл ел есігінде
Құл еттің, сабыр еттім
Қыздарымды жас шағында
Жесір еттің, сабыр ... ... ... ... ... ... болмаса да есімдермен
бірігіп күрделі етістік жасайды. Оларды түрік тілінде anlamca ... fiiller ... ... ... ... деп атайды.
Мұндай жағдайда сөздер бір бірімен толығымен ... ... ... ... бір ... ие ... Мысалы:
elvermek (жеткілікті болу). O her vakit benim zaman ... pek ... söyler. [16, 704]. (Ол ... ... уақытым жеткілікті
болса өте көп еңбектене алатынымды айтады).
Varsaymak (болжау, жорамалдау). Eğer geri gönderilmezse diğer ... ... var ... ... кері қайтарылмаса, басқа
сандарымызға мұқтаж болмағандығыңыз деп санаймыз).
Öngörmek (қарастырылу, қамтылу, ескерілу). Bilindiği üzere, bu ... ... ... ... [12, 173]. ... ... ... Мемлекетін бөлісуді қарастырған).
Aşerme (жерік болу) т.б.
Түркі тілдерінде сөзге грамматикалық мағына беретін аналитикалық
форманттар бары ... ... ... ... ... лексико-
грамматикалық және грамматикалық категориялардың көрсеткіші ретінде аталды.
Жеке ... ... ... грамматикалық категориялардың
аналитикалық формалары не көсемше, ... ... ... ... ... деп, не ... ... күрделі формасы деп,
не перифрастикалық форма деп, не аналитикалық тәсіл арқылы ... ... ... алғанда, жеке грамматикалық категориялардың ... ... ... ... ... ... ... орын алып та келді. Қазан төңкерісіне дейін де, кейін де
түркологтар өз ... шақ, рай, түр ... ... ... және ... жатыр, тұр, жүр көмекші етістіктерінің тіркесі арқылы
өткен шақ пен нақ осы шақ ... И. ... ... В. ... ... және ... тілінің
грамматикасында келтірілген.
Қазақ тіліндегі жүр, отыр, жатыр, тұр ... ... ... қай ... болсын не жатқан, не тұрған, не ... ... ... және ... амал әрекеттері сол аталған қалыптың
бірінде жүзеге ... Бұл ... ... ... ... ... ... Амал әрекет қаншалықты шапшаң я қаншалықты баяу жасалса да, ... ... ... ... ғана жүзеге асуға тиісті.
Сондықтан осындай іс әрекеттің белгілі кеңістікке және мезгіл мезетте
өтуіне байланысты туатын неше ... аса ... ... мен ... ... осы төрт етістіктің қызметі арқылы ... ... бұл төрт ... ... тән ... ... ... сақтап, барлық морфологиялық формаларда түрленіп, дербес синтаксистік
қызметін түгел атқарып отыратын негізгі етістік ... ... ... бұл етістіктер көмекші етістік ретінде жұмсалады. Мысалы: күн
жауып тұр, Сәкен хат ... ... бала ... жүр, апам сүт ... ... Бұл етістіктер негізгі етістікпен тіркесіп нақ осы шақты ... ... ... ... ... ... етістіктер деген пікірді Н.
Оралбаева айтады. «Күрделі етістіктің жасалуына оның жеке сыңарлары бірдей
қатысады. Бұлардың да құрамындағы сыңарлары – ... ... ... ... оның ... жеке ... ... жасалған бір күрделі қимылды білдіреді», - деп ... екі ... ... екі ... білдіретінін көрсетеді. Мысалы,
барып кел тіркесіндегі «барып» бөлігі қимылдың бағытын орындаса, ... ... ... қайта келу қимылды білдіреді. Демек, бір қимылдың
немесе әрекеттің екі бағытын ... ... бар. Үйге ... шық, ... кет, мұны ... кел ... ... етістіктердің бәрі алғаш екі
қимылды білдіретін ... ... ... ... белгілі. Қолданыла келе
олар дербестігін жойып, біртұтас мағынаға көшкен.
Күрделі ... ... ... ... тірек және
ауыспалы деп қарастырады. Күрделі етістіктерді жасауда тірек сыңарлар үш
түрлі: өте ... ... ... ... Бұл ... еңбекте тірек
сыңарлардың өзіндік ерекшеліктері ретінде төмендегілерді атап ... Бұл ... көне ... келе ... ... ... ... Шаһзаданың даусын естіп,
Есіктен кіріп келіптөкті жасты.
Бишара ата-анасы жетіп келіп,
Баласын халі мүшкіл көрді дейді. (Ғашықнаме).
2. ... ... ... ... бар, кел, ... шық, айт, ал, ... таста, жібер, өт, қой, қал, көр, кір, жөнел, қара, біт, түс т.б.
Ал ки, сөйле, сана, күл ... ... ... мағына басым.
Мысалы, Жолдама алып беруді өз міндетіме ... (І. ... ... ... март ... алып ... (Ғ. Мүсірепов). Жиренше
қалжаққа мойыған емес, сықылықтап күлді (М. ... ... ... етістіктер болып келеді: ал, бер, бар, кел, ... ... қой, ... ... өт, ... түс т.б.
4. Күрделі етістікте екінші орында тұрып, аяқтауыш элемент ... ... сөз ... ... осы сыңарға қосылады: Ол кеше
келіп кетті (С. Мұқанов). Олар ... ай ... ... жаңа ... (М. ... ... сыңарларының мағынасы ол арқылы жасалған барлық ... ... ... ... Мысалы, көріп ал, жазып ал,
сынап ал, жасап ал, қарап ал, таңдап ал, ... ал, ... ал т.б. ... ... алу тірек сыңары арқылы туатын мағына олардың
байланыстылығын тудырған. Қараған ... ... бар, ... ... ... ... (Ғ. Мүсірепов). ... Әр жерде ... ... ... ... ... ... алып, киіне бастады (Қ. Жұмаділов).
6. Тірек сыңарлар бірнеше күрделі ... ... ... ... таста,
алып таста, жарып таста, лақтырып таста, апарып таста, суырып таста,
қазып таста, жазып таста т.б.
7. Тілде күрделі ... ... ... ... ... сөзжасамында
синтетикалық тәсілде сөз жасаушы нұсқа – жұрнақ, ... ... ... ...... ... ... атқаратын етістіктер.
8. Мынадай екі мағыналық топты құрайды: а) амал-әрекет: ал, бер, қара,
таста, қой. ... ... ... не ... тиеп береміз(Қанахин).
Білезіктерді жылдам шешіп алып, бөтен бөлмедегі шкафқа ... ... (І. ... Бөжей көші Мұсақұлға қонып қалды (М. Әуезов).
ә) қимыл-қозғалыс: бар, ... кел, ... кет, кір, ... ... ... өт, түс, шық. ... ... көз жазбайын деп, өзі де қатты
ағызып келеді (Ғ. Мүсірепов). Ол ... ... ... ... қызғана қарап, күндей қарап жүріп, дәл қазір өзінен безінген
жұрттан біржола безіп кетті (Ғ. Мүсірепов).
Күрделі етістіктің ... ... ... ... болып келеді.
Мысалы, бір ғана кет тірек сыңары арқылы қазақ тілінде 200-ден ... ... ... ... ол күрделі етістіктердің жасалуына 200-
ден астам етістік қатысқан. Тірек ... ... өз ... бар етістіктерден ғана күрделі етістіктер жасаған. Мысалы,
Шынар ауылына қайтып кетті (Ғ. Мүсірепов). Мұнда әлдеқандай жалынышты
түрін ... ... ... ... ... (Ғ. Мүсірепов).
Қазіргі қазақ тілінде күрделі етістіктер ... ... ... жүр. ... Ысқақ күрделі етістіктерді күрделі құранды
етістік, күрделі құрама етістік және ... ... деп үшке ... ет, ән сал ... күрделі етістіктер күрделі құранды етістік
тобына ... ... есім мен ... ... ... ... ... құранды болып табылады. Ал алып кел, бара кел деген тіркестердің
әрбір компоненті дербес мағынаға ие және ... ... кем ... ... ... күрделі етістіктердің бұл түрін құрама күрделі
етістік немесе жай күрделі ... деп те ... Ал ... ... түрі – ... ... грамматикалық жағынан бөлшектенбейді және
лексика-семантикалық жағынан бір ғана мағынаны білдіреді. Мысалы, ... ... ... опық жеді, бас қойды, т.б.
Н. Оралбай күрделі етістіктердің кіріккен, тіркескен, құранды,
қосарланған, тұрақты ... ... ... түрлерін көрсетеді. Кіріккен
күрделі етістік екі сыңардан ... және ... ... ... ... ... құрамының сақталмауына қарамастан күрделі
етістікке жатқызады. Мысалы, апар (алып бар), әкел (алып кел), әпер ... Ал ... ... ... деп екі етістік сыңардан құралып,
бір лексикалық ... ... ... ... емле ... бөлек
жазылатын сөздер аталады. Мысалы, алып кет, көріп бер, біліп бер және ... ... ... екі ... да ... етістіктерден жасалады.
Н. Оралбай тіркескен күрделі етістіктердің сыңарларын ауыспалы және ... деп ... ... ... тіркескен күрделі етістіктің ... ... ... ... сай ... ... бірінші орында тұрады.
Мысалы, алып кел, беріп кет, ... ал, ... тұр, т.б. Ал ... ... ... сәйкес келуіне байланысты екінші орында тұрады. Мысалы,
көріп кел, ... ... ... ... сұрап кел, т.б.
Автор тірек сыңар болатын етістіктерге мыналарды жатқызады: апар,
әкел, әкет, бар, біл, жат, ... ... жүр, ... кел, кет, ... қал,
қой, қыл, отыр, өт, сал, соқ, таста, тұр, түс, шық. Тіркескен күрделі
етістіктердің ... ... –ып, -іп, -п, -а, -е, -й, ... -гелі,
-қалы, -келі жұрнақтары арқылы жасалады.
Құранды етістіктер есім сөздерге көмекші етістіктердің тіркесуі арқылы
жасалады. Мысалы, ... ет, адам ет, ит қыл, т.б. ... ... ... ... есім ... ал ... сыңары бол, ет, қыл,
тарт, ат, соқ, бер және ұр ... ... ... ... ... ... түрлене береді: Қолжазбаны авторға әйелі
табыс еткен (Д. Исабеков). Қаны толық оймақтана біткен, қып-қызыл еріндері
аз ... ... езу ... (М. ... ... гүл атты (С.
Мұқанов).
Қосарланған күрделі етістіктердің екі ... ... ... ... ... ... ... бағып-қағып, асығып-сасып, т.б.
Және бір етістіктің қайталануынан жылай-жылай, ... ... да ... етістіктің бесінші түріне идиомаланған күрделі ... ... ... етістіктер қимыл мағынасында қолданылады.
Олар: көзге түрткі ... төбе шашы тік ... ... ... ... түйедей
ету т.б. Ал кейбір сөйлемдерде идиомаланған күрделі етістіктер бір сөйлем
мүшесінің қызметін атқарып ... ... Б. ... ... ... қазіргі кезде қазақ
тілінде күрделі етістіктердің мынадай түрлері көрсетіліп жүргенін айтады:
құранды күрделі ... жай ... ... сараламалы етістік,
суреттемелі етістік, тұрақты етістіктер:
а) Құранды етістік: Марат ... ... ... Жай ... етістік: Алматыға кеше барып қайттым.
б) Сараламалы етістік: Сіз ол туралы жаман ойлап қалмаңыз.
в) Суреттемелі етістік: Көрейін деп барып ... ... ... ... төмендерге қол ұшын бердік.
Көсемше жұрнақтары күрделі етістіктердің құранды етістіктерден
басқаларын ... ... ... етістіктер үш не төрт сөзден тұрса, онда
оның құрамынан көсемше жұрнақтарын кездестіруге болады: басы қату – ... ... зар қағу – зар ... қалу т.б.
Н. Оралбай мен А. Ысқақ күрделі етістіктерді мағынасына қарай бірнеше
топтарға бөлсе, И. Маманов ... ... ... ... мағынасына қарай кесімді, босаң, бейімдік және қалау мәнді
күрделі етістік деп төртке бөледі. ... ... ... ... ... өткен шақ көсемше (-п) ... ... ... ... қарата сөйлегенде кесімді түрде, ... ... ... ... алып кел, қуып кел, жеп қой, ішіп ... ... ... етістіктің келесі түрінің босаң деп аталатын
себебі оның алдыңғы ... ... шақ ... ... ... қимылдың,
іс-әрекеттің босаң түрде, жол-жөнекей, екінші бір іспен ... ... ... ... ала айта бару, қарап жүру, айта салу, ... ... ... ... ... ... ... тұр, жатыр, жүр көмекші
етістіктерімен келсе, онда ол бейімділік күрделі етістік болады: жазғалы
отыр, қайтқалы жатқан, ұйықтағалы жатыр, ... ... бұл ... ... ... басталар
кезеңін, қимыл иесінің бір істі орындау алдындағы ... ... не бір ... өзгеруіне бейімделуін білдіреді. Мысалы, -
Ойбай, баланы әкеткелі жатыр (Б. Майлин). Тозығы ... жер ... ... бір ... ... ... ... сияқты (Ғ. Мүсірепов).
Қазақ тіліндегі қалау мәнді күрделі етістіктердің бірінші сыңары –ғы/-
гі, -қы/-кі тұлғасындағы ... ... ... түрінде келеді де, соңғы
сыңары кел көмекші етістігінде ... ... ... ... ... ... ... көргісі келеді т.б. Күрделі етістіктің бұл ... ... ... қимыл иесінің бір істің қалағанын не ... ... ... Өз ұлым ... ғой деп ... шығарғысы келмейді бек (З.
Ақышев). Ол мені көтеріп жібергісі, мен оны ... ... ... (Ғ.
Мүсірепов).
Аналитикалық формада негізгі етістік ... ... ... да, аналитикалық тіркестің негізгі мағынасына жетекшілік етеді.
Мысалы, барса ... ... екен деп екі ... тұрса да, негізгі беретін
мағынасы – бару, көру. Бірақ осы негізгі ... ... ... ... ... ... құранды күрделі етістіктерге ұқсас: екеуі ... ... сөз бен ... ... ... Ал ... ең бірінші, олардың жетекші компоненттері мен көмекші сөздерінің
атқару қызметтеріне байланысты. Күрделі ... ... ... есім ... ... ... ... – етістік болады. Мысалы,
қызмет ет – ... ала сал – ... т.б. ... ... ... ... негізгі етістік те, ал аналитикалық ... ... ... ... етістіктердің сыңарлары толық мағыналы сөздер болса,
аналитикалық формада толық ... сөз және ... ... ... ... Мысалы, жүгіріп өт – құрама, жүгіре сал – ... ... ... ... ... ... етістіктердің сыңарлары сол
сөздердің лексикалық мағынасын берсе, аналитикалық формалардың бірінші
сыңары ... ... ... оған ... ... ... ... бар, қарап ал деген құрама етістіктердің ал, бар немесе қара, ал деген
етістіктері дара қимылды білдіріп тұр. Ал ала сал, ... сал ... ... ... сыңары сал бірінші сыңары ал, қара
етістіктеріне грамматикалық мағына үстеп тұр.
Тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... құрамындағы сөздер бір ғана ... ... ... екі ... біреуінің дербес мағынасы болмайды, ол тек
грамматикалық мағына үстейді. Мысалы, қол ұшын ...... ... қалды, жылап қалды – аналитикалық форма.
Қазақ тілінде аналитикалық формалармен қатар аналитикалық форманттар ... ... ... ... ... ... қосымшалар мен
көмекші етістік құралып, етістіктің белгілі бір грамматикалық ... ... ... Олар ... ... (жетекші) сөзге қосылған
бір қосымша мен бір көмекші етістіктен тұрады. Мысылы, бара ... ... ... жүр (-іп жүр), т.б.
Қазақ тіліндегі аналитикалық форманттары А.Ысқақов құрамына қарай дара
(жалаң) және күрделі аналитикалық форманттар деп екіге бөліп ... ... ... барады немесе күйіп барады деген етістіктерге тек бір
ғана толымды етістік (бар) қатысқан. Ал күрделі ... ... бара ... ... бара жатыр (-ып бара жатыр, -іп бара жатыр) деген
тікестерде бар және жат деген екі ... ... ... ... ... аналитикалық форматтардың (КАФ) белгілері:
КАФ екі (кейде үш, төрт) жалаң аналитикалық форманттың бірігуінен ... ... көк ... ... қыранша шолып, әлденені ойлап келе жатыр
(«Ел аузынан»);
КАФ-тар біртұтас мағына береді;
Құрамы тұрақты, құрамындағы аналитикалық форманттардың ... ... ... ... ғана ... ... сөз табына тіркеспейді: жылап қоя
берді, безеріп тұрып алды, ұстап ... ... ...... ... өту ... рай категорияларының және
модалдылықтың көрсеткіштері;
Етістік негізді морфемалардан ... Тек –са игі еді ... бір ... сөз бар (игі), біраұ бұл сөздің ... да ... ... игі еді, келсе игі еді, айтса игі еді, т.б.;
КАФ-тардың негізгі лексикалық мағналы ... ең ... ... ... де, ... ... ... рай, шақ көрсеткіштері жалғынады:
Қалын киімді біреу жерқазбаның аласа есігіне сыймай, зорға ... келе ... ... аналитикалық ... бар. ... ... ... ... білдіріп, сөйлемде
барлық сөйлем мүшелерінің қызметін атқарады. Ал ... ... ... ... ... Күрделі етістіктерді басқа
тілдерге аудара алатын болсақ (алып бар – отнеси, алып кел – ... ...... т.б.), ... аналитикалық форманттарды басқа тілдерге
аудара алмаймыз.
Қазақ тілінде тұр, жүр, отыр, жатыр деген қалып етістіктері арқылы да
күрделі ... ... ... қалып етістіктерінің өздеріне тән
ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... екі түрлі
мағынада жұмсалады: а) түбір етістік мағынасында: сен отыр, сен тұр, ... сен жат; ә) ... жақ ... нақ осы шақ ... ол ... ... ол жүр, ол жатыр (жат+ыр). Екіншіден, қалып етістіктері тікілей жіктік
жалғауын қабылдайды: мен ... сен ... біз ... ... Үшінші еді көмекші етістігімен тіркесіп, күрделі өткен шақ
формасын ... отыр ... ... ... жүр едің [2, ... ... ... етістіктердің де қызметін атқырады. Отыр, тұр
көмекші етістіктері қысқа мерзімде болып жатқан қимылды, ... ... ... әрқашан кітап оқып отырады.Жел есіп, гүлдерді
шайқаған кездеқоңыраулар шылдырап тұрады (Г.Х.Андерсен).
Тұр көмекші етістігі өзінің ... ... ... ... ... қимылға созылыңқы мағына үстейді: Күн жауып тұр. Жел соғып
тұр. ... ... ... Сағат жүріп тұр. Далада соққан жел қарды
бұрқыратып тұратын (Г.Х.Андерсен).
Ұзағырак мерзім ішінду ... ... ... не ... жатқан
қималды жүр көмекші етістігі білдіреді. ... ... ... құрдастардың арасында болып жүрді (Ә.Әбішев). Ол ... ... оқып ... ... ішінде ең көп қолданылатын және басқаларының ... ... ... көмекші етістігі мерзім ішінде болып жатқан қимылды да, кең
мерзім ішінде болып жатқан ... да ... ... ... ... Ракетаның қызыл-жасыл ұшқындары нешеге тарамданып жан-жаққа түсіп
жатады. (Г.Х.Андерсон). Патшамыздың ... ... төрт ... ... жатты (Г.Х.Андерсон). Үлкен кемелер су үстінде төнген
бұталардың ... өтіп ... ... [2, ... ... ... ... қызметін арқатып, мынадай
аналитикалық форманттар құрайды [7, 261]:
1. а) -п тұр ... ... бір ... ... не ... ... заттың дағдылы бір қалыптағы күйін аңғыратын реңк қосады.
Мысалы, Қысқы үйдің ... ... үйге ... тұр (Ғ.Мұстафин). Қайрақты
мен ақжал қатарға қосылып, ақшатау мен жамбыл бұл ... ... ... әйелдері» журналынан).
ә) -й тұр жетекші етістікке амалдың белгілі бір мезетке дейін жалғаса
беруін я істеле беруін білдіретін мағына үстейді. ... - ... ... ... үйде күте тұр, ... ... келу ... а) -п жүр амалдың үнемі ... я көшу ... бір ... істеле беруін не қайталана ... ... ... ... есік ... ... жүр (Б.Әлімжанов). Бамбук қазір көпір
салуға, тіреуіш құбыр ... ... жүр ... және еңбек»
журналынан).
ә) -й жүр амалды жол-жөнекей, немқұрайды түрде орындай немесе қайталап
жүзеге асыру ... ... ... Әлі де ... ... ... Аулдағы қариялардың жаңадан келген әкімгекөңілдері толмай жүр.
3. а) -п отыр форманты жетекші етістікке ... ... не ... ... ұзақ ... ... ... беретінін білдіреді.
Мысалы, Оның жүрегі тас төбесіне ... ... отыр ... ... кең бөлменің ортасындағы столдың жанында Мағжан кітап оқып ... -й отыр ... ... не жол-жөнекей жүзеге асыруды білдіреді.
Мысалы, – Босқа отырмай, көрген қызықтарыңызды сөз арасында айта отырыныз,
– деді жымыңдап, ... ... ... қара торы ... а) -п ... ... ... белгілі бір жерде тоқталмай, үздіксіз,
үнемі, ұзақ жүре я ... ... ... ... ... ... ... Көз жетексіз кең қырманның бір шетіндебауланған тарылар
мая-мая боп үйіліп жатыр ... ... ... ... ... шарлап жатыр (Б.Тоғасбаев).
ә) -й жат (-й жатыр емес) тұлғасы жетекші етістікке ... ... ... ... ... ... Мысалы, – Күнде ұйықтар алдында
өзіне қажетті дұғаларды оқый жат. – Тамақ дайын болғанша ... ... ... ... бұл ... ... тән ерекшеліктері бар. Осы
етістіктердің түрік тіліндегі баламасы негізгі етістікпен бірігіп нақ осы
шақ ... (-yor) ... Көне ... ... «yorur» көмекші
етістігінің заман өте келе ... ... ... ... ауысқан түрі-
yor қосымшасы. Мысалы: yağmur yağıyor (жаңбыр жауып тұр), çocuk ... ... ... оқып отыр), Zehra yemek pişiriyor (Зехра ... ... ablam ev ... ... үй ... жүр) т.б.
Келесі бір айта кететін күрделі етістік түрі мағынаның өзгеруіне
ұшырап ... сөз ... ... ... ... ... ... мәдени өмірдің көрінісі. Халық тарихын, ұлттық
болмысын, мәдениетін т.б. жан-жақты толық сақтап, ғасырдан ғасырға, ... ... етіп ... ... мен ... бір ... байланыстырушы
тіл формалары екені белгілі. Олай болса, кез-келген халық өмірінің көрінісі
фразеологиялық қордан да ерекше байқалады. Өйткені ... - ... ... ТҰРАҚТЫ СӨЗ ТІРКЕСІНЕ АУЫСҚАН КҮРДЕЛІ ЕТІСТІКТЕР
Фразеологизмдер халықтың, ұлттың дүниетанымынан, болмысынан, ... ... ... және ... ... ... бір, ... бір түркі тектес түрік және қазақ халықтарының ұлттық
рухани мәдениетінің арасында мызғымас терең тамырластық бар екендігі ... ... ... осы ... екі ... ортақ тұрмыс салт
дәстүрлері мен ... ... ... ... ... ... өмірдің көрінісі десек, түрік және қазақ халықтарының ... ... ... ... ... ... мәдениетті ортақ болып келеді де,
одан кейінгі кезеңде арадағы қашықтықтар мен ... ... ... әр
халықтың мәдени таным-түсінігі ... аса ... ... ... ... бола ... ... қатар әр ұлттың ... ... ғана ... әр ... ... қос тілде де
көптеп кездеседі. Осы айырмашылықтарға әсер еткен факторлар негізінен жеке
халықтардың әлеуметтік жағдайы деп ... ... ... және ... ... ... ұқсастықтары мен айырмашылықтары негізінен
тұрмыс-салтқа және ... ... ... ... етістікті
фразеологизмдерден көрінеді.
Тілдегі фразеологиялық құрам лексиканың ең бай құнарлы көзі, сол ұлт
тілінің даму ... және ұлт ... ... ... ... екі ... ... сөздердің тіркесіп келуі
арқылы тұтас бір мағына білдіретін сөз тіркестері.
Фразеологизмдер тән мағына тұрақты тіркесті құрастырушы сөздердің жеке
мағыналарына сәйкес келе ... ... ... ... ... ... мағына білдіреді.
Тұрақты тіркес құрамындағы сөздер айтушының ... ... ... бір ... ... ... Сол себепті сөздердің
жігі ажырамай, соған байланысты мағына бірлігі сақталып тұрады. Құрамындағы
сөздерді басқа ... ... ... ... орын ... ... келмейді, қатаң орын тәртібін сақтайды. Мысалы: «sinek avlamak»
(шыбын аулау)// «шошқа тағалау» (түк ... ... ... ... фразеологизмдерге «шыбын аулау» дегеннің орнына «көбелек
аулау» немесе «шошқа тағалау» дегеннің ... «қой ... деп ... ... ... ... тұтастығына нұқсан келеді. Фразеологиялық
тұтастыққа құрамындағы сөздер бір-бірімен тұтасып, ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер жатады.
Мысалы: түрік тілінде: bir taşla iki kuş vurmak (бір таспен екі құс ... ... бір ... екі қоян ату.
Бұл берілген тұрақты тіркестің екеуінде де тас, құс, ұру немесе ... ату ... ... өздерінен жеке тұрғандағы мағынасынан айырылып,
барлығы бірігіп келген кезде ғана екі істі бір ... ... бір ... ... ... нәтижеге қол жеткізу деген мағынаны білдіреді
немесе тағы бір фразеологиялық тұтастыққа ... ... бір ... ... yutmak» ... ... «оқтау жұтқандай» (илікпеу), «canı ağzına
gelmek» (жаны аузына келу)// жаны мұрнының ұшына келу.
Берілген тұрақты сөз ... тура ... ... ... ... іске алуы ... емес ... келеді. Сондықтан оның құрамындағы
жеке сөздердің беретін тура мағынасына көңіл аудармауымыз керек. Мысалы:
«Başının etini yemek» (басының етін ... ... етін жеу» ... сөйлеу, мазасын алу) мағыналарында қолданады. Мұндағы тіркес
сыңарларының бір бүтін мағынасы ... ... ... алшақтап
кеткен. Сөйтіп бөліп жаруға ... ... бір ... мағынаға ие
болған.
Түрік тілінде мағынаның өзгеруіне ... ... сөз ... ... ... «Deyim biçiminde öbekleşmiş birleşik fiiller»
десе, қазақ тілінде идиомаланған тіркестер ... Екі ... де ... өте көп. ... тілінде олардың саны алты мыңнан асады.
Идиомалық тіркестер грамматикалық жағынан ... ... ... бір ғана ... ... ... болып
орналасқан бір бүтін тұлға есебінде ... ... және ... ... ... өз ... әр ... синтаксистік
қарым-қатынастарда тұрған әрқилы морфологиялық қасиеттері бар ... ... ... ... келетін сөздердің тіркесі. Біз қарастырып
отырған етістікті фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... жеке
өздеріне ғана тәндігімен сипатталады. Фразеологизмдердің сыңары етістіктер
негізі ... ... да, ... ... сыңарларын құрайтын әртүрлі
басқа сөз таптары ерекше тұлғаларда тұрып осы етістіктерге бағына келіп,
онымен синтаксистік байланыстарға ... ... ... ... осы ... ... ұшыраған сөз
тіркестеріне айналған күрделі ... ... ... ... өзгеруіне ұшыраған тұрақты тіркесті күрделі етістіктер
грамматикалық жағынан басқа күрделі етістіктерден ... ... ... ... бір ... ... бар. Тұрақты сөз тіркестеріне айналған
күрделі етістіктер формасы жағынан есімнен және ... ... ... ... ұқсайды. Бірақ олардан айырмашылығы
етістіктен бұрын есім мүшесінің өзгермей ... ... ... бөлек-бөлек
алып қарай алмаймыз. Барлығын бірге алып бір бүтін ретінде қарастырамыз.
Етістіктен бұрын ... ... ... бір ... ... ... пысықтауыш түрінде де байланыса алады.
Сонымен күрделі етістікті фразеологизмді ... ... ... келген есім мүшелерінің санына қарай түрік және
қазақ тілдеріндегі күрделі ... ... үш ... ... ... İki ögeli kalıplaşmış birleşik fiiller
2. Üç ögeli kalıplaşmış birleşik fiiller
3. Dört ögeli ... ... ... ... Екі ... ... етістікті фразеологизмдер.
2. Үш сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмдер.
3. Төрт және одан да көп ... ... ... ... Екі ... ... етістікті фразеологизмдер
(İki öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller)
Екі сыңардан ... ... ... екі ... де ең ... Анағұрлым кең тарағаны «зат есім мен етістік» ... және ... ... атау ... және ... ... ... Қос тілдегі екі сыңарлы күрделі етістікті фразеологизмді ... ... ... Атау ... есім мен ... (Yalın ... isim fiil)
ә) Басқа септік тұлғалы есім мен етістік (Diğer hal eklerini almış isim ... ... мен ... (Zarf ve ... ... ... етістік және етістік (Zarf fiil eki almış fiil ve fiil)
Атау тұлғалы есім мен етістік. Атау ... есім мен ... ... ... ... ... ... қарай бірінші
сыңары ешқандай қосымшасыз есім болып келсе, ал қазақ ... ... ... III ... ... арқылы жасалған күрделі етістіктер.
Мысалы: Nazar değmek (назар ... Көз тию, Kulak ... ... ... шыңылдау, Diş bilemek (тіс қайрау)// Тісін қайрау.
Сонымен қатар екі тілде де бағыныңқы сыңардағы атау тұлғалы есімнің
тәуелдік ... III ... тұру ... ... ... ... бар. Canı acımak ... ашу), midesi bulanmak (асқазаны былану)//
Жүрегі айну, Uykusu kaçmak (ұйқысы қашу), Yüreği kararmak ... ... ... ... ... ... тұлғалы есім мен етістік. Мысалы: belaya girmek (бәлеге
ұшырау), boynuna almak (мойнына алу), düşünceye dalmak (ойға ... ... ... түсу), ensesine binmek (желкесіне міну), hiçe ... ... ... ... есім мен ... Мысалы: alnını atmak (қабағын
шыту), damarına basmak (тамырын басу), ... yummak ... ... sıvamak ... ... септік тұлғасындағы есім мен етістік. ... ... ... ... attan inmek ... түсу), yuvadan uçmak
(ұядан ұшу), tepeden inmek (төбеден түсу).
Үстеу мен етістік арқылы жасалған күрделі ... ... ... ... қарау), ileri sürmek (ілгері тарту), kan ağlamak (қан жылау),
kısa kesmek (қысқа кесу). Тек түрік тілінде: kolay kurtulmak (оңай ... ... ... ... ağır durmak ... өзі ... тұлғалы етістік пен етістік. Мысалы: ... ... saçıp savurmak ... ... çekilip gitmek ... ... uydurmak ... табу).
2. Үш сыңарлы етістікті фразеологизмдер.
(Üç öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller)
Түркі тілдерінде фразеологизмдер құрамында ең кем ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыс деп
қарасақ, түрік және ... ... ... фразеологизмдер
құрамындағы сыңарларының саны да осы заңдылықты дәлелдейді. Екі үш ... ... жеті ... сыңарға дейін барады. Түрік және
қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің үш сыңарлы ... ... екі ... ... фразеологизмдерден гөрі сирек кездеседі.
а) Алғашқы екі зат есім сыңары да атау тұлғада келіп басыңқы етістік
сыңарымен ... ... ... Ağzı dili ... (аузы тілі
байланып)// Тіл аузы байланып, үндемей қалу, eli ayağı çözülmek (қол аяғы
шешілу)// Қол аяғы ... ... ... сыңары атау тұлғада, екінші зат есім сыңары әр түрлі септік
жалғауларында келеді. Мысалы: Başı göğe değmek (басы көкке ... ... ... ... ... ... ілік ... келесі сыңары басқа ... ... ... Alın deri dökmek ... терін төгу), Ağzının
tadını almak ... ... ... ... сыңары барыс септік тұлғасызат есім, екінші ... ... ... зат есім. Мысалы: Ağzına taş almak (Аузына тас алу)// Аузына
құм құйылу.
г) Табыс септік ... зат есім мен ... ... ... зат ... ... Мысалы: Bıyıklarını balta kesmek (мұрттарын балта
кеспеу)// Мұртын балта шаппау.
д) Жатыс септік тұлғалы зат есім мен ... ... ... зат ... ... ... тілінде: Aşta tuzu bulunmak ... ... Аса ... ... Қазақ тілінде: «көкіректе сайрап тұру» (ойында
түгел сақталу).
е) Шығыс септік тұлғалы зат есім мен басқа септік ... зат есім ... ... ... ... ... bal akan ... бал
аққан)// Таңдайынан бал тамған «әнші, шешен» немесе бармағынан бал тамған
«шебер, ... ... ... ... септік жалғаулы зат есім, екінші сыңары басқа
септік жалғаулы зат есім болып ... ... ... arslan (kuş) ... ... /құс/ ... ... құс тістеген «жүйрік, шешен».
Сын есім - сан есім - ... ... екі ... де өте ... Мысалы: Akla karayı seçmek (ақ пен қараны таңдау)//ақ ... есім - зат есім - ... ... ... сын есім ... ... септік жалғауларымен келген зат ... сан ... ... ... Boş yerde kalmak (бос ... қалу)// Тақыр жерде қалу, ... kalkmak (сол ... ... есім - зат есім - ... Бұл ... ... фразеологизмдер
қос тілде біршама кездеседі. Сан есім ... ... зат ... ... ... Мысалы: Dört gözle beklemek (төрт көзбен
күту)// Асыға күту, Dört eliyle yapışmak (төрт қолмен ... Қос ... Dokuz parça olmak ... ... бөлу)// Он саққа жүгірту.
Сонымен түрік және қазақ тілдеріндегі үш ... ... ... бір орын алады және әр түрлілігімен ерекшеленеді.
3. Төрт және одан да көп сыңарлы етістікті фразеологизмдер
(Dört veya daha çok öğeli ... ... ... есім – ... – зат есім – ... қалыбы жиі кездеседі. Мысалы:
Garura kızıp orcunu bozmak ... ... ... ... ... ... отқа ... Rüyasında görürse hayıra yormamak (түсінде
көрсе, қайырға жорымау). Қазақ тілінде қалыбы жағынан ... ... ... ... кірмеу.
Сын есім – зат есім – зат есім – етістік. Мысалы: Çarşıdaki ete ... ... етке ... ... Қара ... ... ... сиырдың уызынан дәм ету; тумаған балаға тон тігу.
Бес сыңарлы ... ... ... ... ... есім – зат есім – сан есім – зат есім – ... ... ... bir yere getirmek (төрт аяғын бір жерге келтіру) // Екі ... ... ... есім – ... – етістік - зат есім - етістік. Мысалы: Kaş yapayım
derken göz ... (Қас ... деп, көз ... // шаш алам деп, ... мына ... етістікті фразеологизмдердің екі тілдегі құрылымдары
әртүрлі. Түрік тілінде: сан есім - зат есім - ... - зат ... ... Bir pire için yorgan yakmak (Бір ... үшін ... ... ... зат есім - етістік - зат есім - зат есім - етістік. Мысалы: ... ... отқа ... Осы ... ... тілінде етістікті
фразеологизм : Kabul olmayan duaya amin demek ... ... ... әумин
деу).
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен дипломдық жұмысымызды қорытындылай келе, мынадай тұжырымдарға
келдік.
Тіл ұзақ және үздіксіз дамиды. Әсіресе сөздер мен олардың ... ... ... ... ... сөздер де сондай тіл даму барысында
пайда ... ... ... ... қызықты болмауы мүмкін, бірақ қатып
қалған қағидалар емес, форма мен ... ... ... ... ... аумағын, қорын және сұлулығын, сөйлеу және жазу өнеріндегі
нәзіктіктің жаратушысы екендігін ойласақ, тақырып басқа бір ... ... ... ... ... деп саналатын грамматика тақырыптары да
терең үңіле қарағандарға қызығушылық тудыруы әбден мүмкін.
Күрделі етістіктердің ... ұзақ ... ... созылған процесс. Тілдің
басқа деңгейінің дамуымен бірге дамып, өз заңдылықтарын қалыптастырды. Енді
біз түрік және қазақ тілдеріндегі күрделі ... ... ... ... ... ... күрделі етістіктерге берілген анықтама негізінен екі
тілде де бір-бірін қайталап ... Яғни ... ... ... ... одан да көп ... ... етістік тіркестері мен етістікті
тіркестер. Түрік тіліндегі özel ... fiiller ... ... ... ... қазақ тілінде кездестіруге болады.
а) Yeterlilik fiilleri (Мүмкіндікті білдіретін күрделі етістіктер)
ә) Tezlik fiilleri (Тездікті білдіретін күрделі етістіктер)
б) ... fiilleri ... ... ... күрделі
етістіктер)
в) İsteklenme fiilleri (Қалау мәнді күрделі етістіктер)
г) Yaklaşma fiilleri (Жүзеге аспай ... іс ... ... ... ... етістіктердің екі сыңары да етістіктен жасалады. Бұлар
қазақ ... ... ... ... ... ... ... форманттар өздері қосылған түбірге тек грамматикалық мағына
қосады.
Екі тілде де бұл күрделі етістік түрі көмекші ... ... ... де ... етістік жасауда көсемшенің маңызы зор. Қазақ
тілінде -ып, -іп, -п, -а, -е, -й ... ... ... жалғанады,
оған көмекші етістік тіркеседі. Түрік тілінде –a, -e, -i, -ip, -ıp, ... ... ... ... ... ... Özel birleşik eylemler (дербес күрделі
етістіктердегі) көмекші етістік көсемше тұлғалы негізгі етістікпен кіріге
бірігіп жазылады.
Күрделі етістіктің құрамындағы көмекші ... екі ... де ... olmak ... etmek ... kılmak (қылу) көмекші етістіктері.
Түрік тілінде olmak (болу), etmek (ету) көмекші ... көп ... ... ... есім ... әсіресе араб тілінен енген сөздермен
бірігіп күрделі етістік жасайды. Мұндай құбылыс қазақ тілінде аз ... ... ... ... ... аясы екі ... де онша ... тіліндегі отыр, жатыр, тұр, жүр нақ осы шақты ... ... ... ... -yor (нақ осы шақ қосымшасы) болып
қолданылады. -yor кезінде толық мағыналы етістік болған. ... өте ... ... ... ... ... ... бірігіп жазылатын болған.
Екі тілдегі толымсыз көмекші етістіктер «еді (idi)», «екен (imiş)»,
«емес (değil)» (болымсыздық мағынасында қолданылатын есім сөз). Бұл ... ... ... ... ... мағына үстемейді, тек
грамматикалық мағына үстейді. Бірақ олардың екі ... де ... ... ... ... қай сөзге тіркессе де өткен шақ мағынасын үстейді.
Қазақ тілінен айырмашылығы түрік ... «еді (idi)» ... ... бірігіп жазылады да анық өткен шақ мағынасын ... ... ... ... ... -ды, -ді, -ты, -ті шылауы негізгі етістікке
тіркесіп жазылатын кездері болады.
«Екен» көмекшісі күрделі ... шақ ... ... ... ... (geçmiş zaman rivayeti) айғақсыз ... шақ ... ... бұл ... етістіктер негізгі етістікпен кіріге
біріккен.
«Емес» көмекші етістігі екі тілде де ... ... ... ... Тек болымсыздық мағына үстейді.
Түрік тілінде ... ... ... ... ... да,
есімдердің соңына келіп күрделі етістіктер жасайды. ... ... ... kaynaşmış” (мағыналары тұтасқан күрделі ... деп ... ... ... ... ... тұтасып, сөздік мағыналарын
жоғалтып, басқа бір ... ие ... ... тілінде мұндай етістіктер
кездеспейді.
Мағынаның өзгеруіне ұшырап ... сөз ... ... ... ... ұшырасады. Фразеологизмдердің басыңқы сыңары етістіктер
негіз ретінде қолданылады, құрамындағы басқа ... ... ... ... ... тұлғаларда тұрып, осы етістіктерге бағына келіп онымен
синтаксистік байланыстарға түседі.
Түрік және қазақ тілінде ... ... ... ... öğeli ... ... fiiller (Екі ... күрделі етістікті
фразеологизмдер)
Üç öğeli kalıplaşmış birleşik fiiller (Үш ... ... ... öğeli ... ... fiiller ... және одан да көп ... фразеологизмдер)
Қос тілде де екі ... ... ... ... ... бөледі:
а) Атау тұлғалы есім мен етістік (Yalın halindeki isim ve ... ... ... ... есім мен ... (Diğer hal eklerini almış isim ... Үстеу мен етістік (Zarf ve fiil)
в) Көсемше тұлғалы етістік және етістік (Zarf fiil eki almış fiil ve fiil)
Түрік және қазақ ... үш ... ... келуі екі сыңарлы
етістікті фразеологизмдерден гөрі сирек кездеседі.
Салыстыра ... ... ... ... құрылымдық сипатында бір-біріне сәйкес келмеушілік те
кездеседі. Ал құрылымдық жағынан сәйкес келуі қос ... сөз ... ... орын ... ... ... ... яғни түркі
тілдеріне тән ортақ қасиетімен сипатталады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Байтұрсынұлы А. Тіл тағылымы (қазақ тілі мен оқу ... ...... «Ана ... 1992.
2. И.Е.Маманов «Қазіргі қазақ тілі» Етістіктер. А.,1966
3. Т.Н. ... ... тіл ... ... А.,1982
4. Исаев С.М. Қазіргі қазақ тілі (морфология) ... ... ... ... ... мазмұны (әдістемелік құрал). – Алматы,
2003.
5. Исаев С.М. Етістік түбірінің кейбір грамматикалық ... ... ... – 1987.- ... Zeynep Korkmaz ... ... fiiller ve anlam kaymaları” Türk
dili ... ... ... ... тілі» Морфология. А., 1974
8. Tahir Necat Gencan “Dilbilgisi” İstanbul, 1982.
9. Tahsin Banguoğlu ... ... Ankara, ... Reşat Nuri ... “Çalıkuşu” Ankara 1999. 42.baskı
11. Şeker portakalı
12. Hekimoğlu İsmail ... ... Ankara ... Muharem Ergin “Türk dil ... 21. Baskı ... ... Kaharan Leyla “Türk dili” Ankara, 1997.
15. Сергелдең. Ж. Сәмитұлы, Алматы 1996.
16. En güzel dini hikayeler
17. Қазақ тілінің грамматикасы. ... ... ... тіліндегі етістіктердің аналитикалық форманттарының
құрылысы мен мағынасы» А.,1979.
19. М.Әуезов «Абай жолы» ... ... ... ... ... ... А.,1991.
21. Алтаева А. Көмекші етістіктің қатысымен ... ... ... ... хабаршысы. Филология сериясы - 1999. –
№29.
22. Atasözler. Ankara 1995.
23. А.С.Аманжолов, Ш.Қ.Құрманбаева «Түрікше-қазақша фразеологиялық сөздік»
А.,1999.
24. ... Коч ... ... ... ... ... ... Қарымбаева К. М. Қазақ тіліндегі күрделенген аналитикалық формалардың
мағынасы мен қолданысы. Кандидаттық диссертацияның авторефераты ... ... ... ... ... Байниязов А., Байниязова Ж.
27. Масалиева Ж. А. Қазақ тіліндегі толымсыз ... ... ... – Шымкент, 1999.
28. Саденова А. Б. «де» ... ... ... ... ... ... авторефераты – Алматы, 2002.
29. Түрікше-қазақша сөздік. Байниязов А., Байниязова Ж.
30. Türkçe sözlük. Ankara 1998.
31. Ш.Қ. ... ... және ... ... ... ... талдау» Кан.дисс. А.,1999.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
XX ғасырдың 60 - 80 жылдардағы халықаралық қатынас. Біріккен ұлттар ұйымының рөлі17 бет
«Ассемблер-күрделі машиналық тіл»27 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Автокөліктің күрделі жөндеу әдісін таңдау және негіздеу43 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Адам – әлемнен де күрделі6 бет
Алгоритмнің күрделілігін есептеуге қолдалынатын тәсілдер21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь