А.Байтұрсынов және халық педагогикасы

Ұлтының бақыты мен бостандығын, тілі мен дінін, әдебиеті мен мәдениетінің қызғыштай қорғаған ұлтжанды біртуар азамат, ғұлама ғалым Байтұрсыновтың есімі "қалың елі қазағымның" қамын ойлаған демократ, ағартушы Шоқан, Ыбырай, Абайлар қатарында құрметпен аталады.
Ол ұрпақ тәрбиесінің жолында бойындағы бар білім, қайратын, ақыл-парасатын аямай жұмсады. Бұл іске Ахмет Байтұрсынов ұлы Абай шығармалары мен ауыз әдебиеті үлгілерін пайдалануды орынды деп білді. Мысалы, "Қазақ" газетінің 1913 жылғы 39, 41, 43 сандарында Жарияланған "Қазақстың бас ақыны" атты мақаласында А.Байтұрсынов: "Абайды қазақ баласы тегіс танып, тегіс білуі керек. Абайды қолымыздан келгенше қадірлі жұртқа таныту үшін мұнан былай кейбір өнегелі, орчекті сөздсрін газетке басып көпке көрсетпекшіміз", - деп өзінің абайтану ғылымыы келер ұрпаққа насихаттауда жол салу керек 'деген ойын білдіреді. А.Байтұрсыновтың бұл мақсаты туралы М.Дулатов өзінің "Абай" атты мақаласында: "1904 жылы июнь айының басында Омскігс барғанымда Абай өлеңдерінің жазбасын алғаш А-Байтұрсыновтан көрдім. Сонда, А.Байтұрсынов айтты: "Естуімше, Абай өз өлендерінің басылып шығуын қаламайды, Һәм бастыруға ешкімге рұқсат бермейді екен, күз Қарқаралы қаласына барамын сонда әдейі бұрылып Абайға сәлем беремін, танысамын һәм өлеңдерін бастыру жайлы сөйлесемін" - деген Ахметке Абайды көруге нәсіп болмады. Абай күзге жетпей, сол жылы июннің 23-інде опат болды",-деп жазады. Сөйтіп, Абайды Ахмет көре алмағанын, бірақ Абай тағылымы алдында тағзым етіп, оны үлгі-өнеге тұтқанын дәлелдейді. Ахметтің Абай өлеңдерін бастырып шығаруда көздеген мақсаты "қалың елі қазағымның" теріс мінез, жат қылықтарын Абаймен бірге қосыла сынай отырып, келер ұрпақты қараңғылықтан, надандықтан құтқару, халқын мәдениетті өнерлі елдер қатарына жеткізу еді.
А.Байтұрсынов әдебиеттің, оның ішінде ауыз әдебиетінің тәлімдік мәніне ерекше көңіл бөлді. Мысалы, "Әдебиет танытқыш" атты еңбегінің "Асыл сөз" деген бөлімінде "Өнер түрлі-түрлі болады. Тіршілік үшін жұмсалатын - тірнек өнері, көркемшілік үшін көрнек өнері болады" - деп, көрнек өнерін төмендегідей 5 түрге жіктейді: сәулет өнері (европаша архитектура), сымбат өнері (скульптура), кескін өнері (орысша живопись), әуез өнері (европаша музыка), сөз өнері (қазақша – асыл сөз, арабша - әдебиет, европаша – литература). Ғұлама ғалым бұлардың бәрі адамды әсемдікке бөлеуге, табиғаттың тамаша сырларын танып білуге тәрбиелейтіндігіне тоқталады. "Әсемдікті танып білмеген, сезінбеген адам мылқау, кеще, жарым жан адам" дейді. Адам қиялына қанат бітірудегі, сана-сезімін есірудегі көркем әдебиеттің құдіретіне әлденеше мысалдар келтіре отырып, өз ойын дәлелдеп, сезімді тәрбиелеп жетілдірудің жолдарын қарастырады. "Көркем сөз арқылы адам ойын өсіруге, көңілін көкке көтеруге, қиялына қанат бітіруге де болады. Жігерін жермен жексен етіп, қайғы-қасіретке ұшыратып дерттендіруге де болады", - дейді.
        
        А.Байтұрсынов және халық педагогикасы
Ұлтының бақыты мен ... тілі мен ... ... ... қызғыштай қорғаған ұлтжанды біртуар ... ... ... ... ... елі ... қамын ойлаған демократ,
ағартушы Шоқан, Ыбырай, Абайлар қатарында құрметпен аталады.
Ол ұрпақ ... ... ... бар ... ... ақыл-
парасатын аямай жұмсады. Бұл іске Ахмет Байтұрсынов ұлы Абай шығармалары
мен ауыз әдебиеті ... ... ... деп ... ... ... 1913 жылғы 39, 41, 43 ... ... ... бас
ақыны" атты мақаласында А.Байтұрсынов: "Абайды қазақ баласы тегіс танып,
тегіс білуі керек. Абайды қолымыздан келгенше ... ... ... ... ... ... ... орчекті сөздсрін газетке басып көпке
көрсетпекшіміз", - деп өзінің абайтану ... ... ... насихаттауда
жол салу керек 'деген ойын білдіреді. А.Байтұрсыновтың бұл мақсаты туралы
М.Дулатов өзінің "Абай" атты ... "1904 жылы июнь ... ... ... Абай ... жазбасын алғаш А-Байтұрсыновтан көрдім.
Сонда, А.Байтұрсынов айтты: "Естуімше, Абай өз өлендерінің басылып шығуын
қаламайды, Һәм ... ... ... бермейді екен, күз ... ... ... ... ... ... ... беремін, танысамын һәм
өлеңдерін бастыру жайлы сөйлесемін" - ... ... ... ... ... Абай ... жетпей, сол жылы июннің 23-інде опат болды",-деп
жазады. Сөйтіп, Абайды Ахмет көре алмағанын, ... Абай ... ... ... оны ... ... дәлелдейді. Ахметтің Абай өлеңдерін
бастырып шығаруда көздеген мақсаты "қалың елі қазағымның" теріс ... ... ... бірге қосыла сынай отырып, келер ұрпақты қараңғылықтан,
надандықтан құтқару, халқын мәдениетті өнерлі елдер ... ... ... ... оның ... ауыз әдебиетінің тәлімдік
мәніне ерекше көңіл бөлді. Мысалы, "Әдебиет танытқыш" атты ... ... ... ... "Өнер түрлі-түрлі болады. Тіршілік үшін жұмсалатын -
тірнек өнері, көркемшілік үшін көрнек өнері болады" - деп, ... ... 5 ... жіктейді: сәулет өнері (европаша архитектура), сымбат
өнері (скульптура), кескін өнері (орысша живопись), әуез өнері ... сөз ... ... – асыл сөз, ... - әдебиет, европаша –
литература). Ғұлама ғалым бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтіндігіне тоқталады.
"Әсемдікті танып білмеген, сезінбеген адам мылқау, кеще, жарым жан адам"
дейді. Адам ... ... ... сана-сезімін есірудегі көркем
әдебиеттің құдіретіне әлденеше мысалдар келтіре отырып, өз ойын дәлелдеп,
сезімді ... ... ... қарастырады. "Көркем сөз ... ойын ... ... ... ... қиялына қанат бітіруге де
болады. Жігерін жермен ... ... ... ... ... болады", - дейді.
Ахмет "өнердің ең алды - сөз ... деп ... "'Сөз ... ... үш негізіне тіреледі: ақылға, қиялға, көңілге. Ақыл ісі ... ... ... ұғыну, тану, ақылға салып ойлау; қиял ісі - ... ... ... ... нәрселердің тұрпатына, бейнесіне ұқсату,
бейнелеу, суреттеп ойлау; көңіл ісі - түю, ... ... ... - ақылдың
аңдауын аңдағанынша, қиялдың ... ... ... түюін
түйгенінше айтуға жарау" - дейді.
Ол "Сөз өнерінен жасалып шығатын нәрсенің аты шыгарма сөз, оның ... ... ... деп айтылады. Шығарманьш. түрі көп, ... ... асьш сөз ... - ... Мәселен, А.Байтұрсынов:
"Шығарма дегеніміз сөз шығару. Мұнан сөз өнері ғылымы туады. Оның екі түрі
болады: 1) ... ... ... 2) ... тілі. Шығарма тілінің
ғылымы тіл қисынымен тығыз байланысты. Шығарма сөзі ұнамды болу үшін: 1)
сөз ... 2) тіл ... 3) тіл ... 4) тіл ... 5) ... ... ... - дей келе, өз ойын тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... және ... ... "Ер ... Сайын" жырларынан мысалдар келтіре отырып дәлелдейді.
Оның жинақтаған ертегілері, мақал-мәтелдері, нақыл-өсиет ... ... ... жас ... ... ... тәрбиелеуде аса қажетті тәрбие көздері болып табылады.
Ахмет өзінің осы еңбегінде арнау өлендерін: сұрай ... ... ... арнау деп үш топқа бөліп қарастыра келіп, арнаудын мақсаты да
ойды ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылар
шығармаларын талдау арқылы жастардың дүниеге ... ... ... ... сөз" ... айтқан пікірі де аса құнды. Қазақтың
шешендік сөздерін ... мен ... ... қарай: саясат шешен сөзі,
билік шешен сөзі, қошемет шешен сөзі, ... ... сөз, ... сөз - деп, 5 ... ... қарастырады. Шешендік сөздің мақсаты –
ұрпақты шындыққа, ... ... ... сендіру, ұйыту, балқыту, иман
келтіру деп ой түйіндейді.
А.Байтұрсыновтың айтыс өнері туралы ой-пікірі де аса ... ... ... ... ... - адамның, елдің, ... ... ... ... ... ... халықтың құлқын түзеуге зор
пайдасын тигізу дей келе, оның ... ... ғана тән өнер ... тапқырлыққа, шешендікке, ақыл-ой парасатын өсіруге тигізетін
пайдасының ... зор ... ... ... ... ... оның ... да жақсы зерттеген. Ол "Мақал да тақпаққа жақын халықтың салт-
санасына сәйкес айтылған пікірлер. ... гөрі ... ... ... - ... ... "Мал - ... садағасы, жан - арымның садағасы"
деген мақал адамның ең жоғарғы рухани байлығы - ар екенін нақтылайды. ... ... ... ... сауда адал болмаса, нарық бұзылар", - деген ой-
тұжырым бүгінгі ... ... ... ... жерге - қақ тұрар,
қайратты елге мал ... ... ... ... адам ... текке
кетпейтінін, ерінбей еңбек етудін қажеттілігін уағыздайды. Яғни, А-
Байтұрсынов мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ізгі ... себуді көздеді. Ол "Мәтел дегеніміз - кезіне
келгенде кесегімен айтьшатын белгілі-белгілі сөздер. Мәтел макалға жақын
болады. ... ... ... ... ... ... қарамай, әдетті сөз
есебінде айтылады", - дейді. ... ... ұлы той" - ... ... жастарды
тәубашылыққа, бірлікке, көпшілдікке үндесе, "Бір теңге беріп жырлатып, мың
теңге беріп қойдыра алмадық", - деу, ... ... ... ... ... шақырады.
Сондай-ақ, Ахмет мұрасында жас ұрпақ ... ... ... ... бірі - ... ... де мәні зор. ... атты бөлімінде той бастар, жар-жар, беташар, сыңсу, неке қияр,
жоқтау, жарапазан, бата ... ... ... мазмұнына тоқталып,
олардың тәлімдік мүмкіндіктерін ашып көрсетеді. Мысалы, той ... ... ... деп түсініктеме береді. "Тойдың кешкі ойнын өлеңмен бастайды.
Сонда айтылатын өлең той ... деп ... Кете ... ... ... қызы Ақылқаныкейдің тойындағы той бастарды мысалға
келтіріп, әке-шеше қыз баланы жат жұртқа қимаса да, ... ... ... бата ... ... ... өз ... аттанардағы айтатын әні
сыңсудың мазмұны әке ойымен ұштасып жатады. Балалықпен, қоштасудағы ... ... ... ... анық ... қазақ халқының күнделікті тұрмыс-тіршілігінде
кездесетін ғұрыптардың педагогикалық ... ... ... Мысалы,
қыз ұзатар кезінде айтылатын "жар-жар" жұбату өлеңінің мән-мағынасын, ашып
көрсетеді. Жар-жар өлеңі қыз ... ... бара ... ... ... ... ... айтатын жұбату әні. Жалпы жұбатушы - жігіттер болып
табылады - дейді.
Қазіргі ... ... ... ... жар-жардың
айтылуына, мазмұнына жаңа сипат енді. Жар-жар ... қыз ... ... ... ... тойларында айтылып жүр. Ахмет беташардың мағынасын
былай түсіндіреді: "Қыз келіншек болып түскенде бетін ... ... ... ... ... ... ... Үиге кіргсн соң да
алдына шымылдық тұтып, ... ... ғана ... ... ... айтылғаннан кейін беті ашылып, шымылдық алынып, ғұрып
бойынша көрінетін адамдарына келіншек сонан соң көрінеді. Беташарды ... жай ... өлең ... ... ... беташардан соң жүзеге ... ... ... ... ... қияр сөз" деп неке қияр ... екі ... жүретін
екі куәнің күйеу мен қыздың ырзалығын сұраған ... ... ... Бұл ... ... Бірақ, өлеңше ұйқасқан дәйім бір
қалыпта ... - ... ... ... ... куә, куәдүрміз,
Куәлікке жүрәдүрміз.
Мұнда халық қасында.
Таңда хақ қасында,
Екі кісі, хақ куәлік бередүрміз.
Пәленшеден жаралған ... ... ... ... (шешесін
айтады) пәленше қызды (қызды айтады) халал жұптылыққа қабыл көріп, алдыңыз
ба?
Қызға айтқанда да бәрін осы қалыпта айтып, ... ... ... ... ба? дейді" - деп, неке қию рәсімінің өту барысыи баяндайды.
Оның тәрбиелік мәніне тоқталады. "Өткенді білмей алға ... ... ... ... келе ... асыл ... ... байлық негізі осы сияқты
ғұрыптар, салт-дәстүрлер" -деген қорытынды шығарады.
Қазақ халқының тұрмыс тіршілігінде, ... бата ... ... ... - біреуге алғыс бергенде айтылатын сөз; батаны ақсақал адамдар
айтады. Батагей шалдар бас қойылатын табақты тартуға алып ... ... ... да бата ... Көбінесе бата тамақ жеп болам сон істеледі", -
дейді. Ахмет ауыздан-ауызға ... ... ... ... бір топ
баталардын мазмұнына талдау жасайды. Мәселен,
Құдайым жарылғасын,
бай Төрт түлігін сай қылсын!
Кетпес дәлет берсін!
Кең ... ... ... ол ... ... ... атты ... алты алаштың
адаспай ақ жолға түсуін, азаматтың аяғынан тартар қазақ ішінде кездесетін
кертартпа сынаржақтардың есінің ... ... Осы ... ... ... ... қара ... Жәнібек, Қаз дауысты Қазыбек бабаларының
аруағынан халқын ... ... ... тілеуін тілеп, өз ... ... ... ... яки бала ... - ... ... айтатын өлең, бала тербеу түрліше айтылады. Бірақ, бірдей айтылатын
жерлері де бар", -деп ... жыры ... ... ... ... жинақтаған бесік жырлары ... жас ... тал ... ... оны адамгершілікке ерлікке, Отанға, ұлтына, туган жер
табиғатына ... ... ... мәні ... ... ғұрыптың сөзі сөзі көп тараған түрі жарапазанды
А.Байтұрсынов: "Жарапазан рамазан ... ... ... ... уақытында
балалар, бозбалалар түнде үйдің сыртында ... ... ... ... ... ... ... болады деп, жарапазан айтқандарға күрт, май,
ірімшік, бір шаршы шүберек, ... сол ... ... ... ... ... ... уақытында ел аралап, күндіз жүріп айтатын үлкен адамдар
да болады. Жарапазанды екеу болып ... ... Бірі ... ... ... ... - деп ... жарапазан өлеңдері арқылы бала бойында ата-дәстүрді
жалғастыруды, әдет-ғұрыпты мазмұнда орынды ... ... ... ... қасиеттерін дамытуды көздей тәрбиелеу керек" - дейді.
Тағы да осындай ... мәні ... ... ... өзі ... өңдеп 1926 жылы Мәскеуде жариялаған "23
жоқтау" еңбегі. Бұл еңбегінде қазақ халқының 400 жылдық тарихында ... ... ... ... ... Мамай батырды жоқтау, Кеңгірбай биді,
Алтай тәжіні, Кенесары-Наурызбайды, 'Гөлебайды ... ... ... ... баласы Әбдірахманды жоқтауы, т.б. енгізілген.
А.Байтұрсыновтың айтуынша "Жоқтау - өлген кісіні жоқтап ... ... ... ... ... ... адамның қатыны, иә қызы,
иә келіні ... ... ... ... тірідегі істеген істерін, бастарына
түскен ... ... ... ... айтатын жыр түріндегі
сөз. Жоқтауды көбінесе ақындар шығарып береді" - деп түсіндіреді. Бүгінгі
күні тәрбие ... жеке ... ... ... ... ... ... тәрбиені халық ауыз әдебиеті мұраларына негіздей отырып,
өлгендерді құрметтеу, оларды жерлеу, жөнелту рәсімдерін игертуге ден қоюдың
тәрбиелік мәні зор өлі разы ... тірі ... ... ... ... ... ... жоқтауларды меңгерту де тәрбиенің ... бірі ... ... ... ... ... оның ... дара тұлға екенін көреміз.
Ол "Ер Сайын" жырын ел ... ... ... ... ... ұсынды. Жәнібек батырға байланысты тарихи дерек ... ... ... ... Жастарды ерлікке тәрбиелеуде, азаттық борыштылық
сезімдерін оятуда бұл еңбектердің орны ерекше.
Сонымен қорыта келгенде, А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... сүйетін азамат етіп шығаруда халық ауыз
әдебиеті үлгілері мен салт-дәстүрлерді, әдет-ғүрыптарды ... ... ... ... ... ұлы ... Абай айтқандай "ақырын жүріп, анық басып
ұстаздық етуден» күндіз-түні жалықпай еңбек ... ... ... ... ... ... ... шаншып, отауын тігіп
кеткен жан-жақты феномен ғалым ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары оқу орнында болашақ география мұғалімдерін этнопедагогикалық даярлауды жетілдіру34 бет
Қазақ халқының дәстүрлі педагогикалық мәдениеті (Тарих. Теория. Практика)45 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Ахмет Байтұрсыновтың мұраларының ғылыми-педагогикалық негіздері25 бет
"педагогикалық психология ғылым ретінде"18 бет
Ағылшын елдерінде болашақ әлеуметтік педагогтарды кәсіби даярлау ерекшеліктері80 бет
Жоғары мектеп оқытушысының тұлғасы4 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь