«Батырлық ертегілер»

Кіріспе
1. Ертегілер туралы түсінік
2. Батырлық ертегілер
3. Қазақ балалар фольклоры
4. Қиял.ғажайып ертегілер
Қорытынды
Пайдаланған әдебиет тізімі
Қазақ ауыз әдебиеті (халық поэзиясы, фольклоры) – қазақ халқының бұқаралық көркем сөз творчествосы. Алғашқы нұскалары ерте заманда, түркі тектес рулардың, тайпалардың сөйлеу тілі қалыптаса бастаған кездеақ пайда болған.
Қазақ ауыз әдебиетінің негізгі жанрлары – тұрмыс-салт жырлары, жұмбақтар, мақал-мәтелдер, тақпақтар, шешендік сөздер, ертегілер, батырлар жыры, ғашықтық жырлар лиро-эпос, тарихи жырлар, айтыс өлеңдер. Бұлардың бәрі де мазмұнына, тақырыбына, құрылысына қарай ішкі жанрлық түрлерге жіктеледі. Басқалардан гөрі тұрмыс-салт жырларының түрлері көп. Діни ұғымға байланысты өлеңдер – жарапазан, арбау, жалбарыну, бәдік, бақсы сарыны болып бөлінсе, үйлену, қыз ұзатуға байланысты өлеңдер – той бастар, бет ашар, жар-жар, сыңсу болып дараланады. Бұлардан басқа тіршілік-кәсіпке, төрт түлік малға байланысты да өлең түрлері және адам өміріндегі мұң-шерді білдіретін қоштасу, естірту, көңіл айту, жұбату, жоқтау тәрізді өлеңдер де бар. Қазақ ауыз әдебиетідегі ұсақ өлеңдері халық лирикасы немесе халықтың өлең-жырлары деп те айтады. Осы топқа жататын шығармаларға қара өлең ән өлеңі, өтірік өлең, бесік жыры және толғау, терме тақпақты да қосуға болады. Дастандар тобына батырлар жыры, лиро-эпос, тарихи жырлар жаттады. Ертегілер: қиял-ғажайып ертегілері, хайуанат жайындағы ертегілер және салт ертегілері болып бөлінеді.
1. Қазақтар. Алматы, 1998.
2. Той. Алматы, 1993.
3. Сеит Кенжеақметұлы. Казахские народные традиции и обряды. Алматы, 2001.
4. Қазақстан энциклопедиясы ІІІ том. Алматы, 1999.
        
        РЕФЕРАТ
Тақырыбы: «БАТЫРЛЫҚ ЕРТЕГІЛЕР»
Орындаған: А.КАБДИНОВ
Тексерген: Р. Т. ТІЛЕУҚАБЫЛОВА
МАЗМҰНЫ
| ... | |
| |1. ... ... ... | |
| |2. ... ... | |
| |3. ... ... ... | |
| |4. ... ... | |
| ... | |
| ... ... ... | ... ауыз ... (халық поэзиясы, фольклоры) – қазақ халқының
бұқаралық көркем сөз ... ... ... ерте ... түркі
тектес рулардың, тайпалардың сөйлеу тілі қалыптаса ... ... ... ауыз ... ... ... – тұрмыс-салт жырлары,
жұмбақтар, мақал-мәтелдер, тақпақтар, шешендік сөздер, ертегілер, ... ... ... ... тарихи жырлар, айтыс өлеңдер. Бұлардың
бәрі де ... ... ... ... ішкі ... ... Басқалардан гөрі тұрмыс-салт жырларының түрлері көп. Діни ұғымға
байланысты өлеңдер – ... ... ... ... ... ... ... үйлену, қыз ұзатуға байланысты өлеңдер – той бастар, бет ашар, жар-
жар, сыңсу болып дараланады. Бұлардан ... ... төрт ... байланысты да өлең түрлері және адам өміріндегі мұң-шерді білдіретін
қоштасу, естірту, көңіл ... ... ... ... өлеңдер де бар. Қазақ
ауыз әдебиетідегі ұсақ өлеңдері халық лирикасы ... ... ... те ... Осы ... ... ... қара өлең (ән өлеңі(, өтірік
өлең, бесік жыры және толғау, терме тақпақты да ... ... ... ... ... ... ... жырлар жаттады. Ертегілер: қиял-
ғажайып ертегілері, хайуанат жайындағы ертегілер және салт ертегілері ... ... ... ... – ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... ... пен композициялық жағынан дамыған түрі. Оның қызметі
кең әрі ьәрбиелік, әрі көркем-эстетикалық роль атқарады. ... ... ... ... етіп, көркемдеп, әрлепбаяндайды. Шындықты шынайы
суреттеуді емес, керісінше, әсірелеуді міндет тұтады. Ал ертекші әңгімесін
өмірде шын ... деп ... ... ... ертегіні ойдан
шығарылған, таңғажайып оқиғалы әңгіме ... ... олай ... ... ... ... ... тумаған. Оның негізін қалаған көне жанрлар:
миф, хикая, ... т.б. ... ... ... түсңніктері мен салтын,
әдет-ғұрпын, яғни ол ... ... ... ... Ертегідегі бізге
қиял-ғажайып болып көрінетін кейбір нәрселер – бір кездегі болмыстың,
құбылыстың ... ... ... ... ... ... ... (яғни алғашқы қауымда( ел оны қиял деп қабыл-дамаған, онда
баяндалатын оқиғаға ... ... Ал ... ... ыдыраған тұста ертегі
көркем жанрға ... ... ... ... негіз болған көне жанрларды
қорытып, өзінше ... енді ... ... ... ... ... ... ертегі адамның күнделікті көріп жүрген ... ... ... ... ... әсірелеп, көркемдеп көрсетеді. Өмірдегі
нақты нәрсенің өзін ... ... ...... ... басты қасиеті
болғандықтан, ертекші де оның мазмұнын барынша әсірелеп көрсетуге ... Олай ... ... ... мен ... ... ... ертекшіге де, тыңдаушыға да, ертегінің айтылу жағдайына да
байланысты. Мәселен, әлсіз, ... ... ... ... ... ... еш қисыны жоқ өтірік. Бірақ ертекші осылай көрсетеді, себебі ертегі
жанрының поэтикасы осыны талап етеді және ... ... ... Сол ... адамның өзінен әлденеше есе күшті жеті басты айдаһарды
жеңуі де – осы ... ... Бұл ... ... ... алуды көксеген тілегінен туған. Халық әлсіздерді ... ... етіп ... ... ... қиял жүзінде болса да
әділеттік орнатқан, арманын іске асырған. Демек, ертегі ... ... ... де ... Бұл ... өйткені ертегі халықтың рухани
азығы ... ... ... ... ... де ... ... жанрына
белгілі дәрежеде эмоциялық та сипат тән. Ертегінің көркемделіп ... де гөрі ... ролі ... ал оның ... ... әсерлі болып шығуы ... мен ... ... Ертекші бүкіл бейнелер жүйесін, көркемдеу құралдарын ертегінің
идеялық және эстетикалық әсерін күшейтуге қызмет істеді. Ол ... ... адам ... келмейтін жағдайларға душар қылады. Сонда ертекші
осының бәрін шындыққа сәйкес емес-ау деп, еш ... ... ... ... ... өйткені ертегінің идеялық, мақсаты мен эстетик
нысанасы сюжеттің ... ... мен ... ... талап етеді. Ал
оны жүзеге асыруға ертекшіге тек қиял ғана ... ... ... ... ерекшеленіп тұрады. Оның айтылу ... ... ... ... ... ол сұхбаттың тақырыбына қатысты болмайды.
Сонымен, ертегі жанры өзінің ұзақ, ... ... ... қоғамның
болмысы мен түсіндік-пайымдарын біздің заманға жеткізіп отыр. ... ... ... шындығын көркемдеп бейнелеген. Қазақ ертегілерінде
көбінесе хандық-феод. қөғамның ... ... Осы ... ертегі фольклордың
барлық жанрымен араласа дамыды, оларға өзі де әсер ... ... өзі ... ... ... ... жүйенің құрамында болды. Коғаммен
бірге дамыған ертегінің түрлері де көбейіп, бір ... ... ... де ... ... ... ... туралы, қиял-ғажайып,
батырлық тұрмыс-салт ... ... ... ... болып,
әрқайсысы көркем жанр ретінде қалыптасты.
"Ер төстік" – қазақ ертегілерінің ішіндегі ең көне әрі тамаша нұсқасы.
Ол – классикалық ... ... ... ... Мазмұны мен сюжеттік
құрлысының, кейіпкерлері мен іс-әрекеттердің сипатынан "Ер төстік" ертегісі
архаикалымифтің, хикаяның, қиял-ғажайып ... ... ... сіңіргенін байқауға болады. Сонымен қатар "Ер төстік" ... ... ... мен әдет-ғұрыптары да із қалдырған. Айталық ... ... ... ... ... оның ... ... – бақсы ойыны
кезіндегі шаманның аспанды, жерді, жер астын шарлап, жындармен ... ... тән ... ... "Ер төстікте" классикалық
батырлық ертегіге тән белгілердің бәрі бар: ... ... ... ... оседі: "бір айда бір жастағы баладай, екі айда екі жастағы ... айда үш ... ... бір ... он ... ... ... екі
жасында алысқан кісілерін алып ұратын бала ... Жер ... ... ... ... ... ... хан еліне барып, онда қалыңдықты алу үшін
сайысқа түсуі – көне классикалық ... ... ... ... ... ... үйлену" мотиві екені дау туғызбайды. Ондағы
жаяу жарыс, бәйге, ... ... – осы ... ... шарттары. Ал осы сайыста кейіпкердің өз күшімен ... ... ... ... – батырлықтан гөріқиял-ғажайып ертегінің
заңдылығы. Демек, көнебатырлық ертегі ... ... ... ... ... шындыққа саяды. Төстіктің көмекшілері де ескі діни
сенімдердің негізінде ... ... ... ... айналған. Мысалы:
Шалқұйрық – тек жүйрік ат қана емес, ... ... ... қабілетін,
адамша сөйлеп, адамша іс-әрекет қылатын ... ... ... ақылшысы. Ал жер астында Төстікке дос болатын Желаяқ, Таусоғар,
Көлтаусар сияқты кейіпкерлер мифтік сана ... ... ... ... болған. Кейінгізамандарда олар көремдік сипат алып, ... ... ... ... адам ... ... асырушы бейнелер ретінде
қаблданған. Көркемдік жағынан "Ер ... ... ... мен ... ... кең ... Ал ... жоғалып кеткен ағаларын
іздеуі, оның дұшпаны – жалмауыз кемпірдің балаларының да ... ... ... ... – қаһармандық эпосқа тән генеалогиялық циклизацияның
ықпалы.
"Қырық өтірік" – қазақтың күлдіргі ... ... ... ... ... ... ... саха (якут), хакас, бурят
және монғол ... ... ... ... сюжеті Тазша
баланың немесе жас жігіттің қырық (кейбір нұсқаларда алпыс, жетпіс, сексен,
тоқсан) ауыз өтірік сөз ... ... ... ... ... ... ... халқы арасында "Қырық өтірік" күлдіргі әңгімелерінің пайда
болуына ертедегі ... бері келе ... ... ... ... қатарына қосу үшін өткізілетін салт ... ... ... ... бірсыпыра өзгерістерге ұшырап, өмірде болмайтын қызықты ғажайып,
күлдіргі оқиғалар қосылған ... ... ... ... ... ... ... ересектер қатарына қосу ырымымен байланысты пайда
болған әңгіме ... ... ... ... ауыз ... ... шартты орындай алмаған кісінің өлім жазасына кесілетіндігін
баяндайтын пролог, ертегінің негізгі ... және ... ... ... ... ... ... айқан көрінеді. Қазақтың күлдіргі
әңгімелерінде қосылатын "Қырық өтірік" ... ... хан ... ... баланың батылдықпен жарлықта қойылған шартты түгел орындауы,
шешендігі мен тапқырлығы ... ... ... "Қырық өтірік"
әңгемесінің басынан ... ... ... бар, ... ... жайттар,
керісінше, не тым әсіреленіп баяндалатындықтан әзіл, әжуа, ... ... ... ... ... әңгімесі қазақ ауыз әдебиетінде ... ... ауыз ... ... бала ... "Өтірік өлең" деп те
атала береді. Б.Майлин ... ... атты ... ... өтірік"
күлдіргі әңгімесіні үлгісімен жазған. Бірқатар қазақ кеңес ақындары "Өтірік
өлең" үлгісімен күлдіргі өлеңдер жазды. ... ... өлең ... жүр.
2. БАТЫРЛЫҚ ЕРТЕГІЛЕР
Батырлық ертегілер – қазақ ауыз әдебиеті негізгі ... ... қара ... ... ауыз ... көркем шығармасы. Қиял-
ғажайып ертегілер сияқты, алғашқы қауымның ыдырау кезеңінде туған. Қиял-
ғажайып ертегілерде көбінесе ... ... ... ... ... ... ертегілерде кейіпкердің даралығы мадақталып ... ... ... барынша әсірелеу арқылы көрсетіледі. Батырлық
ертегілердің негізгі тақырыптары – сүйгенніне ерлікпен үйлену, неше ... ... ... ел үшін кек алу. Жол ... ... фантастикалық мақұлықтар образында, бір ... ... ... туралы екінші жағынан, жауласып жүрген жұрттар
туралы түсініктер береді. Батырлық ертегілердің бәрі түгелдей ... ... ... жоқ. ... ... ... дәуірде пайда болған.
Бұлар көбіне ... ... ... ... ... ... ... фантастикалық дию, перілермен алысу емес, керісінше, қазақ елінің сыртқы
жаулармен ... және ... ... ... ... ... өзіне тән стильдік ерекшеліктері бар. Біріншіден, мұнда қиял-
ғажайып ... ... ... ... ... ... баяндалатын нәрсе – кейіпкердің жаумен жекпе-жек соғысы. Үшіншіден,
өлеңмен баяндау жиі кездеседі, демек, ырғақ пайда бола ... ... ... ... көп ... ... ... да жақын. Ерлік
көрсетіп үйлену, ру үшін кек алу, әр ... ... ...... ... кейінгі кезеңіне жататын тақырыптар. Мұндағы батырлар образы
батырлық ертегілер негізінде дамыған. Ер Төстік, Кендебай, Әлібек ... ... ... ... ... ... кеіпкерлері
характерінде жиі ұшырасады. Бұдан біз ... ... мен ... тарихи сабақтастығын көреміз.
Ертекші – бұрыннан белгілі ертектерді жадында сақтап, тыңдаушыға
көркем тілмен, тартымды етіп ... ... ... өз ... да ... ... Фольклордың қара сөзбен айтылатын эпикалық, жанрларының бір
түрі – ертегінің алуан үлгілері ел ішінде ... ... көп ... ... ... Әр ертекші өзінің ... ... ... ... ... ... ертегіге өзінше көркемдік ... ... ... ... туралы неше алуан
терең ойлар, тапқырлық нақыл-ақылдар ... ... ... жеткізіп қалдырған мұрасы. Алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... ... жадында сақтап, кие
тұтатын адамдар болған. Кейін мифтік сана сейіле бастаған соң ... ... ... ... ... ... жануарлар туралы
ертегінің түр-түрін өмірге әкелген ертекші ... қара ... де, ... та ... Ертекші барлық халықта бар. М.Әуезов "Абай ... ... ... ... бейнесін жасады. Қазіргі кезде
ертегіні өз ойынан жазып шығаратын жазушыларды ертекші деуге ...... ... ... фольклорлық бейне.
Мұндай бейнелер – Мыстан кемпір, Жалғыз ... дәу, Жеті ... ... ... ... ... т.б. ... әдетте ертегінің
жағымды кейіпкеріне қарсы оның қас ... ... ... ... ... жауыз, айлакер болса да, халықтан шыққн ... ... ... ... ... ... халықтардың ертектерінде (қырғыз бен
ұйғыр ертектерінде – ... ... – Баба Яга ... ... ... ... "Жерден шыққан Желім батыр", "Аламан
мен Жоламан" сияқты ертектерде, "Алпамыс ... ... ... ... – дастан. Халық ақыны ... ... ... оқиғасы махаббат тақырыбына құрылған да, әр адамның қартайса ... ... Ұлы ... өмір ... әрі ... әрі бай ... жас ... басынан өткен ғашықтық дерт жайлы сыр ... ... ... қалмақ ханының қызы Шырын сұлуға махаббатын бас кейіпкер
өзгі әңгімелейді, оқиға сюжетінің кейбір ... ... елес ... соңы ... ... шығарма махаббатқа адалдық пен
адамгершілік асыл қасиеттер жайлы үлкен әсер ... 1939 ж. ... сол ... ... ... ... ... Есдәулет ақынның
айтуынан жазып алынған бұл дастан бұрын еш жерде жарияланбаған, жыр нұсқасы
толық, 11 ... қара өлең және 7-8 ... жыр ... ... ... ... ... беріп отырылады. Қолжазбасы ҚР ҰҒА ОҒК
қорындағы "Есдәулет Қандековтің өлеңдері" ... ... ... ... БАЛАЛАР ФОЛЬКЛОРЫ
Қазақ балалар фольклоры – ауыз әдебиетіндегі бала тәрбиесіне арналған
халықтық педагогиканың өмір тәжірибесінн алынған шығармалар ... ... ... ... ... олардың жас ерекшелігіне қарай
қалыптасып, оларды адамгершілік, ізгілік қасиеттерге тәрбиелейтің ... ... ... ... ... салалары – бесік жыры, жаңылтпаш,
жұмбақ, өтірік өлең, ... ... ... ... ... ерте ... бері ... асыл мұра ретінде жеткен ауыз
әдебиетінің де негізін құрайды. Қазақ халқы жаңа туған жас ... ... қаз ... ... ... ... ... рет жолға шықса "тоқым
қағар" деген секілді ырымдар жасаған. Ана ... әсем ... ... ... ... ... сайын әннің де, өлеңнің де мазмұнын тереңдетіп,
ертегі ... ... ... ... ... тілін ұстартып, жұмбақ айтып
ойлау қабілетін жетілдіруге үйреткен. Балалар фольклорының ... - ... ... "Шық ... ... ... ... "Қанбақ
шал", "Тазша бала" т.б. Көшпелі халық төрт түлік мал ... ... ... ... ... ... ... "Қанбақ шал","Ер Төстік"), батырлар жырларын ... ... айта ... балаларды ерлікке, еңбекке,
ізгілікке, адамгершілікке үйретеді. Балаларға арналған мақал-мәтелдердің де
тәрбиелік мәні зор. Бүгінгі өмірімізден ... ... ерте ... ... ... келе жатқан көне мұрамен жалғасып, жаңа мазмұндағы туындыларме.
толықтырылуда. Қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілдері ауыз әдебиетінің
үлгісімен ... ... ... ... жаңылтпаш, жұмбақ, ертегілер
жазды. Қазақ балалар фольклорын ... ... ... т.б. ал кеңестк дәуірде Ө.Тұрманжанов, Қ.Әбдіқадыров, С.Бегалин,
Ә.Дүйсембиев, М.Әлімбаев, ... т.б. ... ... үлес ... шал" – ... ақынының тұрмыс-салт ертегілерінің бірі. ... ... ... ақыл мен адал ... ету ... мәні зор ... Ертедегі даңғой қара күш пен айлакер-алдауыштыққа
қарым-қатынасы қойылады. Халық адал жанның ақылмен істеген істерін жақтап,
айлакер түлкіні ... ... Қара ... ... үш дәуірді де даңғой,
ақылсыз, құр ... ... ... ... ... де қарапайым
Қаңбақ шалдың мерейі үстем. Себе ол – ешкімге зиян ойламайтын, өзінің адал
еңбегімен күнелеткен еңбек адамы. Оның ... ... жеті ... бері
алдап-арбап, табысына ортақтасып келген, қара күш иелері де ... ... ... пен ... Қаңбақ шалды ойландырады. Ойланып ақылмен
әстеген әрекеттері оны қулық иесі түлкілер қорлығынан да, тауды тауға ... үш ... ... да азат ... ... шал" - әлі ... мәні бар ... даналығының куәсі.
4. ҚИЯЛ-ҒАЖАЙЫП ЕРТЕГІЛЕР
Қиял-ғажайып ертегілер – халық ... ... ... ... ... тиек ... ... ертегілер алғашқы
қауымдық қоғамда-ақ туа ... ... ... бар. Оны ... өте ... ... ... қалдықтарынан байқауға болады.
Мысалы: матриархат заманына тән аналық ру мен ... ... ... ... аналық мекен, аналық неке, кувада, авункулат
т.б.), ерте заманғы ... ... ... ... діни нанымдар мен
сенімдер т.б. Бірақ көне дәуірдің бұл көріністерін кейінгі заманда халық
тек қиял ғана деп ... Сол ... ... әңгімесін ерте уақытта
болған деп ескертеді. Қазақтың қиял-ғажайып ертегілерсі жанрлық жағынан
біркелкі емес. Оның ... ... ... тән ... миф, ... бірге батырлық ертегілер кездеседі, сондай-ақ ... ... да ... ... ... ... ... жағынан синкретті, яғни дараланбаған. Қазақ қиял-ғажайып ертегілерінің
тағы бір ерекшелігі – үнемі трансформациялық процесте ... яғни ... ... ... ... Осы ... ... ертегілерінің
біразы жанрлық өзгеріске ұшыраған, олар қиял-ғажайып пен тұрмыс-салт
ертегілерінің аралық жанры ... Кей ... ... ... ... ... баяндап кетеді. Қиял-ғажайып ертегілердің
сюжетіне, оэтикасы мен құрылысына батырлық жыр ... ... ... ... ... ... желісіне батырлар жырындағыдай тұрақты
кіріспесінде ертегі қаһарманының кәрі ... мен оның ... ... ... қартайғанша перзент көрмей, қу бас аталған кепір-шал
құдайдан бала сұрап, әулие-әмбиелердің басына түнеп, ... ... ... ... ... бала сүйеді. Ол – ертегінің бас ... ... ... Ал ... ... әңгіме біткен соң негізгі
сюжетке жалғасатын қорытындыда кейіпкер мен оның ... ... ... сөз ... ... бас ... көп ... сюжеттегі қаһарманның баласы немесе інсі болады. Ол ... ... не ... ... ... ... ... істі тындыруға тиіс. Қазақ қиял-
ғажайып ертегілерінің сюжеттік құрамы ... емес әр ... ... келеді.
Әлденеше халық, ұлтқа ортақ халықар, сюжеттер де, ... ... ... да, ... ... тән ... да ... бола береді. Бұл кездейсоқ емес. Қазақ халқы өмір бойы ... ... ... ... ... ... Ерте ... көне дәуірдің көріністерін сақтап келсе де, қиял-ғажайып ... ... ... ... бейнелейді, күнделікті өмірін көрсетеді.
Әрине, өмір шындығы қиял-ғажайып ертегілер ... сол ... ... ... алып ... Қиял-ғажайып ертегілердің бас қаһарманы,
эстетик, мұраты – халық идеалы. Ертегі тек ... ... ... ... бас ... – аншымерген, жауынгер-батыр, кенже бала,
тазша және басқа да әлеуметтік теңсіздіктенн жәбір көрген, ... ... ... ... ... ... бәрі халық арманынан әр кезде
туған идеал кейіпкерлер, яғни идеал-тарихи құбылыс. Ертеде, ел ... ... ... ... өмір үшін ... ... ... арманы, идеалы – соларды жеңетін күшті палуан, батыр-мерген
болды ("Ер Төстік", ... ... ... ол – неше ... ғажайып
тажалдармен соғысып, жеңіп шығатын аңшы-мерген. Кейінгі дәуірде, ... ... ... халықтың идеалы өз руын бөтен елден, шапқыншы жаудан
корғайтын жауынгер-батыр болды. Бұл ... ... ... біразында
кездеседі. Рулық қоғам ыдрай бастағанда – идеал басқа. Енді ол – ... ... ... ... ... ата ... ... Қиял-ғажайып
ертегілер тікелей жақындап, бұқара арманын дәріптейді, халық ... ... - ... айналдырылған қияли-ғажайып ертегі. Бұл жырды
"Құламерген – ... ... деп ... ... ... өлеңге айналдырған – Омбы маңайына туып өскен Бектасов
Әбдірахман. "Құламерген" жырының мазмұны өзі аттас ертегі желісімен ... ... - ... қорғайтын батырлық пен ерлікті дәріптеу, қандай
апат күш болса да, жеңе ... ер ... ... ... армандау.
Жырдың бірнеше нұсқасы бар.Олар Қазақ ун-тінің Шығыс қолжазба фондысында,
ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапхана ... ... ... ... және
өнер ин-тының қолжазба бөлімінде сақтаулы. ... жыры 1889, ... ... жарық көрді.
Мифологиялық кейіпкерлер – мифтік дәуірде өмір мүріп, мифтік әлемдегі
нәрсенің бәрін жасаушы, ... ... ... дүниеге келтіруші күш.
Қазақ фольклорында да мифологиялық кейіпкерлер бар. Олар өзінің шығу тегі
мен мезгіліне, ... ... екі ... ... Бірі – ... ... ілкі ата мен жасампаз қаһарман. Алғашқы адамға аң ... ... ... ... яғни өмір ... ... және оның ... болып суреттеледі. Екінші топтағы кейіпкерлер – ... ... ... ... көзді дәу, үббе, күлдіргіш, айдаһар,
жалмауыз-кемпір т.б. Бұл кейіпкер, негізінен, ... ... және ... ... ... Іс-әрекетіне, сондай-ақ шығу тегіне қарай бұл
топтың өзі ... ... ... ... ... ... көзді дәу,
күлдіргіш тәрізді ... көне ... ... ... ... мен ... кемпір ертегіде болады. Ал кейінгі ... ... ... қатар пері, дию, шайтан сияқты ежелгі араб-иран
әдебиетіндегі кейіпкерлер де ... ... ... ... ... ... адамының әлем туралы өзін қоршаған орта жайындағы
мифтік түсініктеріне негізделген ... ... ... ... дәуірде Полинезияда, Понтида, Якутияда, Африка тайпаларында
бас құдайларды дүниені құрушы деп түсіндіреді. Гомеролимпке дейінгі Зевстң
образын тарихи ... және көп ... ... деп ... ... олар үш ... төрт басты, төрт басты, жүз қолды ... да ... ... ... ... ... аталмыш мифологиялық
кейіпкерлер басқа жанрларға ауысқан және өздері типтес жаңа кейіпкерлер
туғызған. Мысалы:көне ... ... ... эпостарда ұшырасатын жеті
басты жалмауыз , екі ... құс, ... ... ... ... Желаяқ секілді кейіпкерлер бір ... көне ... ... ... ... ... ойдан шығарылған шартты көркем ... ...... ... кемпірдің феодализм дәуіріндегі өзгерген
түрі. Таусоғар, Көлтауысар, Желаяқ – мифтік сана ... ... ... ... ... ... Бұл образды халық жаңаша көркем символ
ретінде пайдаланып, оларға өзінің арман-аңсарын жүктеген. Сөйтіп ... ... ... ... ... мол ... армандағаны халықтың
қиялынан туған десе де болады.
Мыстан кемпір – қазақ фольклорында жиі кезедесетін жағымсыз ... ... ... ... ... ... Ол екеуінің
бастапқы төркіні бір болса да, бірін-бірі жалғастырып тұратын екі ... ... ... – құпия сыйқыры көп, алапат күштің иесі, ал мыстан
кемпір – сол ... ... ... ... ... айрылған
түрі. Мыстан кемпір табиғаттың неше түрлі сырын ... ... ... дүлей
құбылыстар мен керемт кейіпкерлерді бағындыратын жалмауыз кемпірдей емес,
ол өте ... ... ... қу. Ол өзінің жауыздық әрекеттерін ... ... ғана іске ... ... жалмауыз кемпір сияқты күш
көрсете алмайды. Егер жалмауыз кемпір бас қаһарманмен ашық күрессе, мыстан
кемпір қулығымен бас ... ... ... ... оған ... ... ... жау ханның қолына түсіреді, немесе ... ... ... аздырып, ханға қоспақ болады т.б.)
"Баба түкті шашаты әзіз" – қазақтың ауыз әдебиетінде жиі ... ... ... Ол туралы бірнеше дерек бар. Бір деректерге
қарағанда, оның шым ... – баба ... Оның ...... ... ... өзі Меккеде патша болған. Енді бір деректер бойынша, Баба түкті
шашаты әзіз – ... ... арғы ... ... діні Орта ... ... кезде жасаған кісі, Қорқыттың замандасы (8-9 ғ.). Үшінші мәлімет
бойынша, Баба Тукластың ... Еділ – ... ... ... оның ... ... Едіге батыр туған. Баба Туклас, яғни Баба ... ... ... мұсылмандар арасында әулие саналған. Меккеге қажыға ... ... ... онан ... ...... ... соң осы
Баба Тукластың қабіріне барып тауап ететін болған. Баба түкті шашаты ... ... да ... ... ... ... жырларда бас
кейіпкерлер қиналған кезде ... ... ... пір тұлғасында
бейнеленеді. Мысалы: "Алпамыс батырда" әулиеден әулие қоймай ... ... ... Баба ... ... әзіз ... әйелінің бір ұл, бір
қыз табатыны туралы аян берді. ... ... ... ол ... ... ... ... болады. Сондықтан да өткен ғасырларда баласы жоқ ата-
аналар Баба ... ... ... ... ... ... түнейтін болған.
Баба түкті шашаты әзіздің ... ... ... ... ... ... Құмкент қ-сының оңтүстігіне қарай 1 км-дей
жерде. Қарахан ... ... ... ... ... ... бейіттер
қосылып, ұлан-ғайыр өлі қалаға айналған. О баста бұл ... ... ... аққан ну орман болған. 19 ғ-дың аяқ кезінде орман тегіс оталып, ... ... ... ағаш ... әлі бар. ... ... ... қазір де Қызыл-көлге құйып жатыр. Қарахан заманында салынған Баба түкті
шашаты әзіздің күмбезі күйреп, оның ... жаңа ... ... Бұл
бұрынғысындай сәулетті емес, қарапайым түрде жасалған шағын, асты ... үсті шар ... ... ... ... ... оңтүстікке қаратып
шығарған. Алайда, Баба түкті шашаты әзізді халық мұсылман ... ... ... ... аттың, қошқардың, ... ... жада тас оның ... ... ескі дәуірдегі тәңірге табынған
салт-санаға жақын болғанын көрсетеді. Қариялардың айтуынша, ... ... ... ер-тоқым, жүген сиқты әбзелдер де болған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әр елдің өзіне тән әдет-ғұрпы, салт дәстүрі, фольклоры бар. Олары ... ... ... ... ... ережесі деуге болады. Салт-дәстүр,
әдет-ғұрып ата-бабалардың ұзақ ғасырлық ұзың-ұзың көш керуені арқылы ұрпақ
алмасқан сайын үзілмей ... ... ... асыл аманаттай ардақ
қалпына ұласып, ... ... ... ... ... ... бір рухани айна іспетті. Онсыз халық болмайды.
Кешегiсiз ... де, ... де тұл. Тiптi бар ғой, ... ... ... жататындығының бiр басты белгiсi ретiнде қарастырған жөн. Себебi,
Ғабит ... ... «мал ... ... ... ағаш ... қарай төгедi, адам баласы қоғамның шылауында өседi». Осы мысалды
Халық-ана тағдырына қабыстыра айтсақ, ата-дәстүр де ... ... иiстi ... ... ... әр түрлі кезеңдерге толы. Осы кезеңдерге байланысты әр
түрлі салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар көпшілік. ... ... ... ... ... ... ... сыйлауға тәрбиелеген, туған
тіліне, салт-дәстүрлеріне, Отанына ... ... ... ... осындай дәстүрлерге сүйенген. Қазір де ... бары ... ... ... мұра ... ... ... ТІЗІМІ
1. Қазақтар. Алматы, 1998.
2. Той. Алматы, 1993.
3. Сеит Кенжеақметұлы. Казахские народные традиции и обряды. ... ... ... ІІІ том. ... 1999.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы7 бет
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Фольклорлық шығармалардағы елдік рухы4 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Қиял-ғажайып ертегілердегі мифтік образдар және олардың негізгі типтері40 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Абылай хан өмірі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь