Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні туралы

І тарау. Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні
1.1. Антропонимдердің қалыптасуының әлеуметтік.мәдени негізі.
1.2.Қазақ, орыс лақап есімдері.
1.2.1.Лақап аттардың бір түрі . бүркеншек аттар (псевдонимдер)
1.2.2.Фамилиялар мен әке аттары.
1.3. Антропонимиканың қалыптасуының лингвомәдени негізі.
1.4.Соматикаға қатысты сатиралық.юморлық поэтнонимдер.
1.5. Қазақ эпосындағы кісі аттары.
1.6. Мақал.мәтелдер мен тұрақты тіркестер құрамындағы антропонимдер
1.7. Араб парсы тілінен енген антропонимдер.
1.8. Сакральді (киелі) антропонимдер.
1.9. Қазақстан топонимдік жүйесіндегі антропонимдер, патронимдер.
1.10. Қазақ тілінде эпионимдік есімдер.
1.11. Прецедентті есімдердің қолданысы
1.12.Генотопонимдердің топонимиялық аймақтағы тарихи әлеуметтік жайларға қатысты.
2. Орыс жылнамаларындағы қыпшақ.половец есімдерінің этномәдени сипаты.
Түркі тектес есімдер мен орыс фамилиялары
Түркі араб сөздігіндегі кісі есімдер.
Қазақ тіл білімінде социолингвистика ғылымы тілді зерттеудің бір саласы ретінде кейінгі кезде қалыптасқаны белгілі, бірақ оның бұл бағыттың тілінде негізі бар екен тұнғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінде айтылды. Бүгінгі таңда социолингвистика – (қазақша-әлеуметтік лингвистика) – тіл білімі, әлеуметтану (социология), әлеуметтік психология және этнография ғылымдарының қиылысқан жерінде дамитын, тілдің әлеуметтік табиғаты мен қоғамдық қызметін, әлеуметтік фактордың тілге әсер ету тетігін және қоғам өміріндегі тілдің атқаратын қызметін зерттейтін ғылым. Қазіргі әлемдік социолингвистика тілдін негізгі қызметі коммуникативтік, яғни қарым-қатынас құралы деп сипаттайды. А.Байтұрсыновтың осыдан 85 жыл бұрын тілге берген анықтамасы социолингвистикалық сипатты анықтама болды: «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі», - деді [1.141]
Себебі, қоғамның тілдік қажеттілігін күнделікті өмірден өзінің ерекше тілдік тұлғалық зердесімен байқаған, сезе білген Ахмет Байтұрсынұлының тілдің әлеуметтік қызметін айырықша қабылдауы, түйісінуі заңды құбылыс. Өйткені социолингвистика тіл мен қоғамның өзара байланысын динамикада, қызмет барысында зерттейді.
Бір атап өтерлік жай, әлемдік социолингвистика ғылымы тілдің даму сипатын үш бағытта анықтаса, (тілдің таңбалануы (графизация), тілдің жаңаруы (модернизация) және тілдің қалыпқа түсуі, нормалануы (стандартизация). Ахмет Байтұрсынұлы тіл дамытарлық осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
Осымен байланысты ономастикалық лингвокультуремалардың ұлттық мәдени ерекшеліктерді танытуда атқаратын қызметі ерекше. Себебі ономастика өзінің бойына лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және мәдени деректерді жинаған ерекше лингвомәдени бірліктер жүйесі болып табылады. Олар халықтың бітім болмысы мен өмірге қөзқарасынан хабар береді. Айтылған мәселе Т.Жанұзақов, Қ.Рысбергенова т.б. ономаст-ғалымдардың еңбектерінде арнайы зерттелген.
Қазақтың кең даласы - мәдениет пен тіл бірлігі, әдет-ғұрып, салт-сана тұтастығының негізі. Мысалы, бұл қөзқарас қазақтардың балаға ат қоюында өзіндік ерекшеліктерінің бар болмысымен көрінеді. Себебі олар бұл рәсімде ұлт болмысының барлық этномәдени, әлеуметтік сипатын басшылыққа алып отырған.
Мысалы, тіл мен сөздің магиялық күшіне сенген олар әдетте қарғыстан, балаларын мақтаудан қорыққан. Соның нәтижесінде Kүшікбай, Жаманбала, Салбыр, Қасым, Сағал, Kенесары сынды жалқы есімдер дүниеге келген. Олар «көз тимесін», «балам аман болсын» деген ырымнан туған болуы керек. Немесе дүниеге келген балаға Артықбай, Несібелі, Бекенбай Мырзагелді сияқты ат қою арқылы оған белгілі бір қасиеттерді дарытуды көздеген мақсат қойылған. Ал, Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Есенгелді лингвокультуремалары ұл куту, бала тілеу, балалары тұрақталмаған себебінен туған антропонимдер.
        
        І тарау. Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні
Қазақ тіл білімінде социолингвистика ғылымы тілді зерттеудің бір
саласы ... ... ... ... белгілі, бірақ оның бұл бағыттың
тілінде негізі бар екен тұнғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінде ... ... ...... ...... ... (социология), әлеуметтік психология және этнография
ғылымдарының қиылысқан жерінде дамитын, тілдің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... әсер ету ... және қоғам
өміріндегі тілдің атқаратын қызметін зерттейтін ғылым. ... ... ... ... ... коммуникативтік, яғни қарым-қатынас
құралы деп сипаттайды. А.Байтұрсыновтың ... 85 жыл ... ... ... ... ... ... болды: «Тіл – ... ... ... ... ... бірі», - деді [1.141]
Себебі, қоғамның тілдік қажеттілігін күнделікті өмірден өзінің ерекше
тілдік тұлғалық ... ... сезе ... ... ... ... қызметін айырықша қабылдауы, түйісінуі ... ... ... тіл мен ... ... ... динамикада,
қызмет барысында зерттейді.
Бір атап өтерлік жай, әлемдік социолингвистика ... ... ... үш ... ... ... таңбалануы (графизация), тілдің
жаңаруы (модернизация) және ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы тіл дамытарлық осы үш бағытта ... ... ... ономастикалық лингвокультуремалардың ұлттық мәдени
ерекшеліктерді танытуда атқаратын қызметі ерекше. Себебі ономастика өзінің
бойына лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және ... ... ... ... ... ... ... табылады. Олар халықтың бітім
болмысы мен өмірге қөзқарасынан хабар береді. Айтылған ... ... т.б. ... ... ... ... кең даласы - мәдениет пен тіл бірлігі, әдет-ғұрып, салт-сана
тұтастығының ... ... бұл ... қазақтардың балаға ат қоюында
өзіндік ерекшеліктерінің бар болмысымен ... ... олар бұл ... болмысының барлық этномәдени, әлеуметтік сипатын басшылыққа алып
отырған.
Мысалы, тіл мен ... ... ... ... олар ... ... ... қорыққан. Соның нәтижесінде Kүшікбай, Жаманбала,
Салбыр, Қасым, Сағал, Kенесары сынды жалқы есімдер ... ... ... ... ... аман болсын» деген ырымнан туған болуы керек. ... ... ... ... ... ... Мырзагелді сияқты ат қою
арқылы оған белгілі бір қасиеттерді дарытуды көздеген мақсат қойылған. Ал,
Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Есенгелді ... ұл ... ... ... ... ... туған антропонимдер.
Тіл қызметінің ерекше бір ... - ... ... ... ... лингвистикада ономастика дейді де, оны ... ... деп ... ... – кез ... ... және жансыз
заттарды не құбылыстардың есімін зерттейді. Ономастика грек сөзі ... ... ... ... ат) onomastika - ат қою өнері яғни атауларды
зерттейтін ғылыми сала, терминдермен ... ... ... жер, су, ру, ... аттары т.б.) зерттеудің теориялық-әдістанымдық
негіздері мен ... ... ... ... этномәдени,
әлеуметтік сипатын анықтаудың қажеттілігін В.В.Радлов, В.В.Бартольд,
Н.Катанов, ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов, Ә.Қайдар, Т.Жанұзақов,
Ә.Абдрахманов, Е.Жанпейісов, Қ.Рысбергенова, Г.Мадиева, А.Жартыбаев т.б.
ғалымдар ... ... ... ... ... өз ішінде
бірнеше салаға бөлінеді: топонимика (жер, су, қала ... ... ... ... аттарын зерттейтін ғылым), этнонимика (ру, ел,
халық аттарын зерттейтін ғылым), зоонимика ... ... ... су, көл ... зерттейді) т.б.
Түркі тіл білімінде ... ... ... негізі қаланған
ономастиканың күрделі бір саласы – антропонимика. ... ... әке аты patronim ... ... ... аттар (прозвища),
бүркеншек аттарды (псевдонимы) зерттейтін ономастиканың бір саласы.
Атап айтқанда, түркі ... ... ... ... ... даму ... әр түрлі сипатта қарастырылған. Мысалы,
Қазанда 1905 жылы жарық ... ... ... ... ... ... К.Мусаевтың көрсетуінше 10587 ер адамның аты ... ... ... ... ... зерттеген А.Идрисовтың (кыргыз тилиндеги ысымдар.
Фрунзе, 1971) еңбегінде антропонимдердің ... ... ... даму ... ... ... 1)Алтай дәуіріне
дейінгі ежелгі кезең. Оған жануарлармен, құстармен, географиялық ... ... ... 2)Хун ... ... антропонимдер
(б.э.д. ІІ, ІІІ-VІ б.ғ.) Оған мал жануар, құс, өсімдік, жәндік, аспан
денелері т.б. ... ... ... 3)Көне түркі кезең (V-Хғ.) Алдындағы
кезеңдердегі антропонимдермен қоса, мысал ретінде ескі ... ... – Чур, ... ... т.б. келтіреді.
4)Ортағасырлық кезеңдегі (Х-XVғғ.) аттарға араб ... ... ... (ХV-ХХғғ.) бұрынғы есімдерге ескіеврей (библиялық)
араб, парсы аттары қосылады. 6)Октябрьден кейінгі ... ... ... ... ... мемлекеттік ресми тұлғалар атауларымен
сипатталған.
Қазақ тіл білімдегі ономастика, антропонимика саласын қалыптастырушы
ғалым Т.Жанұзақовтың антропонимдердің қалыптасуын, даму ... ... ... Атап айтқанда: 1)Ескі түркі кезеңі (V-Хғғ.) пұтқа
табынуға байланысты жалқы есімдер. 2)Ортағасырлық ... ... ... ... ... ру ... жануар мен ... ... ... ... мен ... мәдениет пен тұрмыс,
әлеуметтік-саяси терминдермен байланысты. 3)ХVІІ-ХІХғғ. кезең - негізінен
аппелятивтік лексикамен байланысты қалыптасқан жаңа ... ... ... ... Алуа т.б. ... ... - жаңа дәуірге сәйкес жаңа ұғымдар
мен байланысты есімдер көріп отырғанымыздай, бұл ... ... ... мазмұның нақтылығымен дәйектелген.
Сонымен бірге татар тілінің антропонимиясының Г.Ф. Саттаровтың
мақаласында ежелгі ... көне ... және ... ... кезеңіне қатысты
анықталып, ежелгі түркілердің наным-сенімдеріне сәйкес - аспанға табиғатқа
табынуды ... ... ... ... ... Кугәй, (Кук+ай), Айсылу, Чулпан т.б. []
Cол сияқты түрікмен тілінде де ... ... ... ... күн, ай, ... мен фаунаға байланысты ... ... ... Ягмур, (жаңбыр) ХІғ. түркіменің қолбасшысының
аты.
Академик В.А.Гордлевскийдің түркі ... ... ... ... ... деп ... көптеген түркі тілдері бойынша
антропонимист ... ... ... ... ... ... осы зерттеулердің нәтижесінде танымдық, мифотанымдық сипаттама
космонимдік лақап аттардың т.б. негізі осы қабатқа тән.
Башқұрт ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріне ортақ, байырғы, түсінікті
этностың терең қайнарларынан деректер беретін ... ... [210] ... ... салстырмалы түрде зерттеуші К.Мусаевтың еңбегін
антропонимияға қатысты бөлімінде оны топтастыруын 7 принципін береді.
Антропонимика (кісі ... - тіл ... ұлт ... ... да ... ... Антропонимдер жүйесі адамдардың өткендегі тұрмысын,
қоғамдық-әлеуметтік құрылысын және материалдық әрі ... ... да ... алады. Олардың кейбір ... ... ... тіршілік, іс-әрекетінен және шаруашылық күйінен мағұлұмат береді.
Мәселен, төрт түлік малға, шаруашылық, ... ... ... Өз ... ардақталып, ата-бабадан әулетке мұра болып ... ... ... дәстүрдің бірі осы ат ... Бұл ... тіл ... ... ... ... тіл біліміндегі
тілді сол тілде сөйлеушінің мәдениетімен, тарихымен т.б. тығыз байланысты
зерттейтін антропоцентристік бағытқа, оның ... ... сай ... әдет-ғұрып, тарихи, дәстүрлері мен кісі аттарының арасында
байланыс бар екені ономастикада дәлелденген. Ал оның этномәдени мәні ... ... атап ... ... тіл ... ... ... этнолингвистикалық,
әлеуметтанымдықзерттеулер дәлелдеп отыр. ... ат ... ерте ... ырым мен ... ... болған. Ал, ырым мен әдет-ғұрып
Ш.Уәлиханов атап ... ... тән [2.176]. ... ұлы ... қыз ... ... онда ол қызға Ұлтуған немесе Ұлболсын деп ... ... ... бала ұл ... ... ... Немесе қазақ
халқының ұлттық әдеті бойынша жас келіндер күйеуінің жақын туыстарының, ата-
енесінің аттарын атамайтын. Сөйтіп жас келін ... ... ... ... тура ... атай ... ... ат қойып алатын. Атап айтқанда,
қайынсіңілерін – шырайлым, бикеш, бойжеткен, әке қыз, еркем, ержеткен, ерке
қыз, ал ер ... ... ... ... ... ... ... т.б. деп
атайды. Тіпті күйеуінің құрдастарын аттарын атауды да ұят санап құрдас,
замандас немесе ... деп атау ... ... ... ... мен табу ... назар аударады да,
антропонимдердің лингвомәдени, әлеуметтік т.б. аспектілерінің архетиптік
сипатын көрсетеді. ... ... - бір ... ... құбылысты тікелей өз
атымен емес басқа сөзбен атау. ... ... ... ... ... сөзбен
ауыстырып айтудың негізінде шыққан. Оның ... ... ... қазақ
тілінде көптеп кездеседі. Мысалы өтірік айту - қосып айту, ұрланыпты -
қолды болыпты, өлді ... - ... ... ... табу ерте ... ... мифтіктанымына сәйкес кейбір
заттардың аттарын тікелей айтуға қорқып, тиым салынуынан қалыптасқан. Бұл
құбылыс әдетте табу деп ... ... ... және түркі тілдегі
табиғаты, тілдік көрінісі ... ... ... ... ... оның ... ... сабақтастығы, оның
генезисі анықталады.
Сонымен бірге бұл құбылыс адам танымына, оның әлеуметтік, саяси т.б.
қызметіне ... ... жүйе ... ... ... деген зерттеуінен де көрінеді. [4]
Тілші-ғалым Ә.Хасенов эвфемизм мен табу ... ... баю ... ... тұрғыдан семантикалық тәсіл қатарында
қарастырып, нақты антропонимдерге қатысты былай деп ... - ... ... ... мына ... ... ... аулдағы үлкен
кісінің аты Жаман болса - Соқпақ жол, Сүттібай болса - Желінді уыз, ... ... ... ... - ... шеке, Сарыбас - Шикіл шеке, Сары ... ... - Күн жұма ... ... - Қоян ата, ... - ... - Жайсыз тай, Ақбай - Қылаң ата, Түңлікбай - Қайырма, ... ... ... - Сыбақ, Қойлыбай - Жандық ата, Қамшыбек - Ат жүргіш,
Бүйенбай - Жуан ... ... - ... ... Асубай - Тарпаң, Асыл - Бекзат
ата, Ақылбай - Ой ата, Мергенбай - Атқышыл, ... - Туар т.б. ... ... көпшілігінде, оның ішінде қазақ тілінде де жалқы
есімдердің көбі ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін шын аттар жасырын болған. Түркіменстанда
«әр баланың чын ады - шын аты және ямен ады - ... аты ... ... ер ... екі ат ... оның бірі - шын ат, ол ... ал ... ... ... ат ... ... [42]
Қазақ жалқы есімдерін - антропонимдерді зерттеуші Т.Жанұзақ былай дейді:
«Запрет ... слов ... имел свое ... и в ... лично собственных
имен. Казахские замужние женщины давали свои имена Төрем, ... ... ... ... ... и др» ... ... түркілердің дәстүрлі дүниетанымын А.Самойловичтен
кейінгі зерттеушілер күйеуі мен оның туыстарының атын ... ... ... ... сипатына байланысты деп есептейді. Әйел басқа
тектен ... ... ... жағында оған бірқатар сөздік
тыйымдар салынады: «Большинство запретов, которыми было ... ... во ... ... и свадьба, постепенно снимались, но оставался
от минимум символов, который на протяжении всей ее ... на ... ... ... ... ... - пришелицы, единственного существа «со
стороны», находившегося в роде. Она не имела права произносить вслух имена
своих ... ... Для нее их имен ... бы не ... как ... мужа.[151] Антропонимдер мен жалқы есімдерді қолданған
кезде мұндай сөздік тыйымдар ... ... атап ... ... әйелінің
де сөздік ғұрпында болған. Қазақ әйелінің сөзіндегі табуға айналған жалқы
есімдер эвфемизімдермен ... ... Т. ... ... ... «Личные имена заменялись нарицательными по определенной системе.
Мужчин старше мужа ... ... ... (деверь). При запрете личное
имя определенного человека ... в ... ... ... Али-Сали, Турсын-Мурсын. Для замужней женщины являлись запретными и
нарицательные имена.» [45]
Акад. А.Н.Самойлович ХХ ... ... ақ бұл ... ... ... мән ... ... болошағы өзекті
мәселелерінің бірі ретінде мән берген: «чтобы исследователи разных тюрских
народов обратили особое внимание на личные имена, о том, что ... ... ... алфавитные списки личных имен, как мужских, так и
женских, по отдельным ... и ... с ... ... в ... в ... ... эпоху, кому и почему давалось то или ... ... ... бы произвести весьма интересные в культурно-
историческом отношении сравнительное исследование личных имен ... ... ... ... ... ат қою ... тарихымен, рухани мәдени
өмірімен, әдет-ғұрыпы, салт-дәстүрмен тығыз байланысты. Ал, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... адамдардың өмірі мен іс-әрекетін ұйымдастыру тәсілінен, сондай-ақ
олардың материалдық және рухани ... ... ... ... мен
адамның белгілі тарихи даму дәрежесі. Осы мәселені арнайы ... ... ... ... дегеніміз адамзат жасаған материалдық және рухани
мұралардың жиынтығы» деген түсінік берген. [3. ] Тіл мен ... ... ... ... ... қазақ ғалымдары Ә.Қайдаров, Е.Жанпейісов,
Ж.Манкеева, Г.Смағұлова т.б. мәдениетті тілден бөліп алып ... тіл ... бір ... ол ... ... ... де ... деп
санайды. Себебі, кез келген ... ... ... тіл ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілетіні белгілі. ... ... ... тән, ... ... рухы бар, сол ... ... шығарып, сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа беруші күш – тіл». [4.349]
Осы тектес тұжырымдардың қалыптасуында ... ... ... ... дәстүрлердің ерекшеліктері ескеріледі. Әсіресе, ұлттық
рухымыз жаңғырып, салт-дәстүрлеріміз қайта жанданып жатқан қазіргі ... ... ... ... ... ... түсіну үшін
осындай тілдің дамуының ішкі формасынан туындайтын жалпы заңдылықтарды адам
рухымен байланысты түсіне білудің ... зор. ... ... ... жеке
басының жағдайына байланысты емес, ол халықтың ... ... ... жағдайына байланысты қалыптасқан ... ... ... ... тағы бір ... – оның
тұрақтылығы. Ол оңайлықпен өзгере салмайды, тіл арқылы ол ұрпақтан-ұрпаққа
беріледі. Сол ... ұлт ... ... ... ... Сол ... әр ... ұрпақ болғанмен, бірін-бірі түсініп бір
ұлтқа жатады.[282] Осы жай ... ... ... ... ... ... да ... қатысты.
Осымен байланысты тіл мен мәдениетті біріктіріп қарастыратын сала -
лингвомәдениеттану (лингвокультурология). В.Воробьев ... ... ... ... «Лингвокультурология это комплексная
научная дисциплина синтизирующего типа, изучающая ... ... ... и ... в его ... и ... этот
процес как целостную структуру еденицу в единстве их ... ... ... содержания при помощи системных методов с
ориентацией на современные приоритеты и культурные ... ... и ... ... [6.37] ... ... бұл пәнді
халық мәдениетін ... ... деп ... былайша анықтайды:
«Лингвокультурология – это ... ... на ... ... ... и иследующая проявления культуры народа, которые отразились и
закрепились в языке». ) ... ... ... – лингвистика мен мәдениеттанудың,
соның ішінде антропонимдерге қатысты ... ... жаңа ... ...... ... бар деп танылатын әлеуметтік,
танымдық, этникалық, ... ... ... ... ... ... тілдік құралдар арқылы жеткізуді зерттейтін тіл
білімнің бағыты. Лингвомәдениеттанудың ең ... ...... ... көрністерін, тіл фактілері мен халықтық танымдық, этника-
эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... орнын анықтау деп түйіндеуге болады. Лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу
деректері мен дәйектері ұлттық мәдениеттің және ... ... ... ... фольклорда т.б. Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... бастап, Ә.Марғұлан, ... ... ... ... ... ... Ж.Манкеева, А.Жылқыбаева,
Қ.Рысбергенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдар еңбектерінде көрсетіледі.
Бүгінде лингвомәдениеттану ұлттық тілді танудың да негізі екені соңғы
кездегі ... ... ... ... А.Сейсенова,
Г.Қажығалиева, А.Сейілхан, Қ.Қайырбаева т.б.) анықталып, лингвомәдениеттану
ғылымның пән ретінде қалыптасуынан қазақ тіл білімінде жеке сала ... ... өз ... ... ... ерекшелігін
былайша көрсетеді: Лингвомәдениеттану бұл тіл-ұлт-мәдениет дейтін үштік
(триада лингвомәдениеттану пәнің зерттеу нысаны болмақ). [8.196]
А.Салқынбайдың ... ... ... ... ... ... – ең ... тілдер арасындағы жалпыадами, гуманитарлық,
мәдени, өркенеттік қырларды ... ... ... ... ... ... сана мен салт, әрі де ... өз ... атау мен оның ... ... ... ... [9.309]
А.Алдашева бұл пәннің зерттеу қөздерін ғылыми ... ... ... ... ... ... ... өте кең, ол
әрбір тілдік единицаның белгілі бір халықтың төл элементі, халық тілімен
бірге ... келе ... ... ... бар деп есептелген сөз ұлттық
әлеуметтік, этникалық, адамгершілік, мәдени, тұрмыстық ... сай ... ... ... ... тілдік жүйеге қалай әсер
ететінін, яғни ... мен адам ... ... ... ... [11.22]
Сол сияқты тіл мен мәдениеттің сабақтастығының ... ... ... ... Г.Абдрахманова, Ф.Қожахметова, А
Әмірбекова, т.б. зерттеулеріне арқау болған.
Мысалы, Г.Ж.Снасапова Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» повесіндегі лингвомәдени
бірліктер ретінде ономастикалық ... ... ... антропонимдердің лингвомәдени коннотацияларын талдайды. ... ... ... ат ... ... бір ... негіз болуы
сөздің құдретті күшіне ... ... ... ... Салбыр,
Сүйір, Сағал т.б. есімдер көз тимесін, балам аман болсын ... ... ... Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Ұлпан ... ... ұл ... бала ... тәрізді тілек мәнді
семантиканы білдіретін антропонимидер. Артықбай, Бақберді, ... ... т.б. ... ... ... ... ... балаға
ат қою арқылы оған белгілі бір қасиеттерді дарыту дегенге меңзейді. [22]
Қазақ тіл ... ... пәні ... ... өмірінен
де мәдени ақпарат береді яғни бір ұлттың көршілес ұлтпен ... ... ... ... да ... етеді. Басқаны айтпағанда, мұның
мәдени аралық коммуникация, оның тіл ... ... ... ... ... ... тануға тікелей қатысы бар.
Қазіргі қазақ тіліндегі антропонимдерді ... ... ... ... ... ... көне түркі (қыпшақ) кезеңімен
сабақтасып қана қоймай, түркі тілдерінің басқа ... ... ... да деректейді. Сондықтан белгілі ономаст-ғалым
В.А.Никанов антропонимика саласының негізгі міндеттерін кезінде былай деп
анықтаған: Антропонимия ... ... ... ... ... былой этннический состав и ... в ... ... ... ... и т. д... Антропонимика
образует в ... ... ... ... в ... ... методы
только лингвистики без неразрывного ... с ... ... ... ... байланысты екінші тарауды біз орыс жылнамаларындағы түркизм
антропонимдерді, олардың қазіргі ... ... ... ... ... анықтауға арнадық.
Тіл мен мәдениет зерттейтін пәндердің ... ... ... «этнолингвистика»,
«этномәдениеттану» т.б. жатады. ... ... ... нысаны ортақ
болып қоймай, кей жағдайда олардың зерттеу ... , ... ... мен ... ... болып келеді. Жалпы тіл арқылы
мәдениеттанудың ғылыми үлгілері: ... ... ... пән ... ... және ... ... міндеттері – ұлт тілі арқылы ұлтты тану, ойлау жүйесінің ... ... ... ... ... ... басқалардың
айрмашылығын көрсету.
Осымен байланысты қазақ ақын, жазушыларының шығармалары бойынша қазақ
тілінің рухани мәдениет лексикасына талдау жасаған ... ... ... ... ... ... және ... қалыптасу
көздерін анықтау, лексиканың бұл ... ... ... халқымыздың этномәдени өміріне қатысы тұрғысынан алып
қарастыру, рухани мәдениетпен байланысты түрлі ... ... ... даму ... ... ... ... зерттеу жұмысында
жан-жақты айтылған, дәйектелген.
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени ... ... ... тіл мен ... ... ... қазақ тіл
біліміндегі А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ә.Қайдаров, Е.Жанпейісов, Р.Сыздық,
О.Нақысбеков, Ш.Сарыбаев, Т.Жанұзақов, Н.Уәлиев, Ж.Манкеева, Қ.Рысбергенова
т.б. жалпы тіл ... мен орыс тіл ... ... ... А.Потебня,
Э.Сепир, Б.Уорф, К.Леви-Стросс, ... ... ... С.Толстая т.б. ғалымдардың теориялық ой-пікірлерін басшылыққа
алып, сүйенеміз.
Жер бетінде 3 мыңнан ... тіл бар. ... ... тілі ... ... ... рухани қазынасын, мәдениетін білуге болады. Бұл жөнінде
академик Ә.Қайдаров: «Әрбір халықтың тілі-тек ... ... ғана ... ... ... болмысы мен мәдени байлығының күзгері барлық болмысы
мен өмір тіршілігін, дүние ... мен ... ... сіңіріп, ата
мұрасын, асыл қазынасы ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, ... ... деп ... ... ... [12.34] ... да ... тілі рухани
болмысы және мәдени байлығы бірмен-бірі тығыз байланысты. Бұл жөнінде
көптеген ... ... ... бір ... табады. [13.15]
Лингвистика тарихында тіл мәселелерін, сол тілді қолданушы қауымның
мәдени өмірімен, салт-сана әдет-ғұрыпымен ... ... ... ... ХVII ... ... жартысында өмір сүрген неміс жазушысы
және әдебиетшісі ... ... ... байланысты зерттеулерінде, одан
кейінгі кезде В.Гумбольдт еңбегінде кездеседі. Бірақ тіл ... ... ... ... зерттеуге ерекше көңіл
бөлу, оған тіл білімінің күрделі проблемасы ретінде қарау ХХ ғасырдың 20-30
жылдарда белең ... ... ... ... білу процесінде тілдің
атқаратын рөлін түсіндіре келе, ... ... ... ... ... ... сила народа развиваются не отдельно друг от ... и ... одни за ... а ... ... не раздельно
одно и тоже действие интеллектуальной способности. Хотя мы ... ... и ... в ... такого разделения
не существует» [14.10]
Орыс ғалымы М.К.Азадовский өзінің ... ... және ... ... ... тіл үшін ... ... береді. Ол бір еңбегінде тіл мен мифологияның байланысы
мен өзіндік ерекшеліктеріне мынадай анықтама береді: ... язык это ... ... ... ... ... в которой и выражена вся
совокупность верований, преданий нравов и обычаев народа. [16.60]
В.Гумбольдттың концепцияларын басшылыққа ала ... оны одан ... ... ... ... ... «тіл ... шындықты
түсіндірудің құралы адамдар белгілі мөлшерде, өз тілінің ықпалында болады,
тіл мінез-құлық нормасына да әсер ... ... ... ... ... ... ... түсіні мүмкін емес, тіл әлеуметтік ... ... ... ... ... [] Бұл мәселе өткен ғасырдың ІІ
жартысында орыс ғалымдары Н.Буслаев, А.Н.Афанасьевтердің еңбектерінде
алғашқы рет сөз ... Олар тіл ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болған әртүрлі наным-
сенімдерді зерттеу негізінде көптеген мифтеріне талдау жасады.
1.1. Антропонимдердің қалыптасуының ... ... ... ... ... ... ... және материалдық әрі мәдени өмірдің құбылыстарын да ... ... ... ... тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерінен
бастап, кейінгі Қ.Рысбергенова, С.Онайбаева, Ұ.Ержанова, М.Мұсабаева,
Б.Бияров, З.Жанғабылова, А.Арысбаев, Г.Мадиева, А.Жартыбаев, ... ... ... ... ... ... тән ... оның тақырыптық шеңберінің өте кен екенің көрсетті.
Қазақ есімдерінің де өзіне тән тарихы, шығу ... болу жолы бар. ... ... ... ... өте көне ... алғашқы рулық қоғамға
барып тіреледі. Әуелде ру, тайпа аттарының, содан ... кісі ... күні ... ... белгілі болып отыр.
К.Маркс, Ф.Энгельс алғашқы қоғамдағы рулардың шығуын, ... ... ... ... ... кенінен сипаттады:
«Әрбір рудың белгілі бір есімдері ... ... ... ... ол ... ... тайпа ішінде сол рудың өзі ғана ... ... ... ... ... де оның қай ... ... екенін
көрсетеді» - дейді Ф.Энгельс. [19.47] ... ... ... ... ... аттарымен байланысты болғанаң көреміз. Ол ... ... ... ... ... ... де ... болған.
Сенеке тайпасында қасқыр, аю, тасбақа, ... ... ... ... деген сегіз ру бар екен. Халық аузындағы аңыз ... ... ... мен бұғы атты ... тараған көрінеді». [20.49] Бұл хайуандар аттары
әрі сол ру басының есімдері ретінде жұмсалған. Кейінгі ... осы ... адам ... ... отырған.
Кейіннен адамдарды бір-бірінен ажырату үшін арнайы ат беріледі. Ол ат
бала туғаннан соң жеті күнненен ... ... ... ... аттардың
ана тіліміздің төл сөздерінен қойылғандығы байқалады. Мысалы: Бөрібай,
Қойлыбай, ... ... ... ... ... Барыс, Құтжан, Темірбек,
Kүнбек т.б. Байқап отырғанымыздай бұл есімдердің қойылуынан этномәдени уәж
анықталады. Атап айтқанда, ай мен ... тау мен ... ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан шыққан есімдер мыналар
еді: Айсұлу, Айхан, Айдай, Kүнай, Күнбек, Айкүн, ... ... ... ... т.б. Бұл жай ... ... ... зерттеуші
З.Б.Мұхаммедова: «древнейшими, на наш взгляд, следует считать имена,
восхадяшие к ... ... ... солнце, луны, растений, ... деп ... [21.45], ... антропонимикасы туралы Э.Бегметов:
«Имена, Тангриберген, Тангриберди, Тангриқүл, Қуанышбек, ... ... с ... ... солнца, и луны, являются ярким свидетельством
поклонения и ... ... этих ... и ... «божеств»,- дейді.
[22 .18]
Қазақ ономастикасының негізін ... ... ... ... ... ... мақалалар ХІХ ғасырдың екінші жартысынан
шыға бастағаны, ондай алғашқы ... ... ... ... тым ... ... ... көрсетілген.
Кісі аттары мен фамилиялары туралы алғашқы мақалалардың бірі ... ... ... ... бұл мақалада қазақ есімдерінің таза
лингвистикалық сипаты, атап айтқанда, дара, біріккен тұлғалары, ... ... ... ... және ... ... сөз ... Ал, қазақ антропонимдерінің этномәдени әлеуметтік
мәнін ашатын тілдік деректер акад. ... ... ... ... ... Ол ... дәек ... Профессор С.Аманжоловтың мақаласы кісі аттарының сөздік қорға
тәндігі, жеке ... ... ... және ... шығу, қойылу ретіне
қарай топтастыру, жіктеу мәселелеріне арналған. Профессор Ғ.Мұсабаев, Ғ.
Айдаров еңбектерінде көне ... ... ... ... мен ... ... заңдылықтарындағы ұқсастық, ондағы кішірейткіш,
еркелеткіш, ұлғайтқыш ... ... ... ерекшелік сипаттары
берілген. Тілдегі осы өзекті мәселеге проф. Ғ.Мұсабаевтың «Қазақ тіліндегі
кейбір ... ... атты ... ... ... ... ... ш, қан, жан, тай тәрізді ... ... ... ... әрі антропонимика саласының қазақ тіл білімінде дамуы оның
табиғатын анықтаудың терендете түсті. ... ... ... ... оронимия (тау, шың, шоқы, төбе атаулары), гидронимия ... ... ... ... ... микротопонимия (сай-сала, жайлау, шабындық,
қыстау атаулары) кісі аттары мен фамилиялардан қойылған ... Бұл ... ... ... пен тығыз байланыс (антропонимика+топонимика)
А.Әбдірахманов, ... ... ... О.Султаньяев
еңбектерінен анық көрінетіні қазақ ономастикасында атап ... ... ... ... ... ... этимологиясы
талданып, тарихи мағынасы ашылады. Бүкілодақтық конференцияларда жасаған
баяндамалары ... ... ... ... қолдау тапты, мәні анықталды.
Профессор Т.Жаұзақовтың қазақ антропонимдер құрылысының ... ... әсер ... деп көрсеткен әлеуметтік мәдени факторының ... ... ... ... ... атап көрсеткендей, Х ғасырдан
бастап ислам діні қазақ даласының ... ... ... ... ... мұсылман дінінің ықпалы күшті ... ... ... ... ... әсерін тигізді.
Антропонимдердің этномәдени, әлеуметтік мәнін, мазмұнын сипаттайтын
құжаттық қызметін анықтаудың қазіргі антропоөзектік ... ... ... ... ... шығып қалған, бірақ тілімізге тән, жалқы
есім сөздер антропонимияда сақталып отыр. Мәселен, Ардақ, ... ... ... т.б. ... ... ... ... ақпаратта өзіндік
ерекшелік болады. Балаға ат қою әр халықтың өзіндік дүниетанымымен, салт-
дәстүрі мен ... ... ... ... қазақ халқында:
Абзал, Мақсат, Нұрлан, Айгүл, ... ... ... ... ... ... ... Сұлушаш, Гүлнар, Назгүл, Айдана т.б. көптеген
атаулар игі мақсатымен қойылған. Бұл ... ... ... ... ... ... бойында осы сөздердің ... бар ... мол ... болсын деген арман-тілегі, ниеті жатыр.
Кейбір есімдер баланың туған уақыт пен нақты жағдай мен ... ... ... ... ... Маусымбай, Қазанбек,
Қаңтарбай сияқты есімдер баланың туған ... ... ... «Наурыз» мейрамы, «Жеңіс күні» мерекесі күндері туылған балаларға
да Наурызбай, Жеңіс, ... ... ... ат ... Ал Меңгүл,
Меңсұлу, Қалдыгүл, Қалдыбек сияқты ... ... қалы бар ... ... ... ... ... есімдерін табиғат құбылыстармен байланысты
есімдер, мал шаруашылығына байланысты ... асыл ... ... жеміс-жидек атаулары байланысты есімдер, туыстық ... ... ... ... қойылған есімдер, түрлі тағам аттарына
байланысты есімдер, тағы аңдар мен үй хайуандары және ... ... деп, он ... ... ... [16] Осы ... ... бастау алған осы тектес зерттеулердің Ж.Смағұлова, Д.Керімбаева,
Ж.Ағабекова, ... т.б. ... ... ... ... ... негіз болған мынандай дереккөздер мен этномәдени
факторларды көрсетуге болады. []
1. Қазақ антропонимиясын байытудағы фольклордың орны ... ... ... ... ... образдылығымен, жоғары дәрежеде типтене
отырып, жалпыұлттық символдарға айналады. Мұндай ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің негізгі тұжырымын білдіреді.
Мысалы: Қобыланды батыр, Қыз Жібек т.б. ертегілер мен ... ... ... ... құрамын шығыс фольклоры мен
мәдениетінің ықпал еткендігін байқауға болады. Сондықтан мұнда ... ... ... ... ... т.б. ... ... есімдер
қолданыс табады. Қазақ қиссалары мен дастандарында араб-парсы тектес
антропонимдер көптеп ... ... кең ... ... оның әр тасы мен ... белгілеп ат
коюы - ата-бабамыздан келе жатқан ұлттық дәстүрінің бірі. Осы жер, су, тау,
өзен, қала аттарын ... ... ... ... ... ... мен ... өте көп кездеседі Мысалы: Аякөз, Жамбыл, Нияз,
Абай т.б. Көптеген кісі ... мен ... ... (көл, ... ... ... жасалған мысалы: орыс тілінде Донской, ... ... ... т.б. ... тілінде; Еділ, Есіл, Ертіс, Kөлбай,
Ілебай, Kегенбай, Орал т.б.
3. Қай тілдің болсын антропонимиялық ... ... тек төл ... ... ... ... енген антропонимдер де құрайды және олардың жалпы
антропонимиялық қордағы үлесі мол ... ... ... араб ... арабтардың мәденитінің, салт дәстүрінің және дінің енуімен
байланысты. Жалпы араб ... ... ... ... ... ... саны – 2000 деп алсақ, оның 1000-нан астамы ерлер, ... ... ... ... ... ... мен ... аттарына
байланысты есімдер: Аллаберген, Абдулла, Али, ... ... ... ... ... ... ... кісі аты ретінде ... ... ... ... қарулы әрі жүйрік саналған.
Жабайы хайуандардың ... бала ... ... ... және ... еркін
өмір сүрсін деп қойған. Мысалы: Арыстан, Бүркіт, Жолбарыс, Қарақат т.б. Ата-
бабамыздың негізгі кәсібі мал шаруашылығы болғандықтан да төрт ... ... кісі ... жиі ... ... ... ... жылқыға бай
болсын деген мақсатпен төрт түлік малға байланысты ... ат ... ... ... ... ... Жылқыайдар, Ақбота, Жанбота,
Түйебай, Бурабай т.б.
5. Қазақ халқы ерте кезден-ақ аспан жұлдыздарын бір-бірінен ажырата
білген, әрі ... ... ... ... ... ... ... сияқты жарық болсын деген мағынада кісі есімдер қойылған: Шолпан,
Есекқырған, Үркер дел атаған Табиғат құбылысына ... ... ... нәтижесінде шыққан есімдер мысалы: Нұрсұлу, Нұржан, Айсұлу, Күнай,
Айжарық т.б. Осы ... ... ... ... ... ... Таусоғар, Айтуар, Күнтуар т.б.
6. Тарихи қайраткерлердің, хандардың, белгілі ақын-жазушылардың,
атақты батырлардың ... ... ... қолданыста. Осы әйігілі, беделді
тұлғалар сияқты ақылды, ... ... ... деп ат ... ... ... Сәкен, Жамбыл т.б. Сол батырлардың ... ... ... ... қыз ... ... Назым, Айман, Жібек, Гүлдана
т.б.
7. Көшпелі халықтың ... мен өмір ... ... ... ... Kиізбай, Тоқаш, Сүттібай т.б. Сондай-ақ материалдық
игіліктер, үй ... ... ... ... да көп кездеседі.
Ертеде байлық негізгі болғандықтан, бала бай, хан, ... бек, ... ... мағынада койылған аттар: Баймырза, Бексұлтан, ... ... Ал ... металдарға байланысты қойылған аттар қазақ халқының өте
ертеден-ақ ... ... ... ... ... ... металдардың
атаулары, зергелік істер мен шеберлік өнерге байланысты кісі аттары: Алтын,
Kүміс, Моншақ, Маржан, Әшекей, Сырғабай т.б. Қазақтың дәстүрлі ... кісі ... ... ... Айбалта, Найза т.б.
9. Әр түрлі ырымға байланысты қойылған аттар. Бала ... ... ... ... ашық, жомарт болсын деп Жамал, Сәуле, ... т.б. Бала ... көз ... ... аман ... өмір жасы
ұзақ болса екен деген ... ... ... ... ... ... ... баласы болмай жүрген отбасында немесе көп бала болсын деген
тілекпен қойылатын ... ... ... ... ... ... ... Ру, ел, халық, ұлт атаулары негізінде жасалған есімдер: Дулат,
Ноғай, Арғынбай, Қырғызбай т.б. Қазақ ... ... ... ... ... да ... ... Олар: Орысбай, Ойрат, ... ат ... ... ...... ... аты ... отырған
халықтармен ұзақ ғасырлар мәдени байланыс, қарым-қатынас жасап, достық,
туыстық ынтымақта болғанында.
Осымен ... ... ... ... ... тілі негізінде
жүйелеп зерттеген проф. Е.Жанпейісовтың «Этнокультурная лексика казахского
языка» ... ... тіл ... ... ... ... ... «Абай жолы» эпопеясындағы кісі есімдерді
мынандай лексика-семантикалық топтарға бөлуге болады. ... ... ... ... ... ... Әбдірақмат, Әбдірахман, Әбділда,
Әбілқасым, Әнуар, Әлима, Әбілмансұр, ... ... ... Әлі, ... ... ... ... Әріп, Әлімқан, Әлімқұл, Әлжаппар, Әли,
Әлия, Әлизаде, Әлмағамбет, Әлмәмбет, Әсма, Әшім, Әшір, Әшірбай, Әсет, ... ... ... Абдолла, Афрасияб, Афтап, Асхат, Ахмет, ... ... ... ... ... ... ... Ғабдолла,
Ғабдулжаппар, Ғабитхан, Ғабиден, Ғазиз, Ғазиза, Ғани, Ғайни, Ғали, Ғалия,
Ғайса, Ғұбайдолла, Данияр, Дәмежан, ... ... ... Есдәулет,
Есболат, Жамал, Жәмила, Жауһар, Жаппар, Зурә, Зуһра, Зағира, Зариф, Зәуре,
Зейнеп, Исләм, Камал, ... ... ... ... ... ... ... Күлпан, Күлиза, Күлия, Күлшат, Қабас, Қабдеш, Қабдол, Қадыр,
Қадырәлі, Қадырқұл, Қали, ... ... ... ... ... Қасым,
Қасымбек, Қасымжан, Қасымқан, Құсайын, Құнапия, Мадияр, ... ... ... ... ... ... Мағауия, Мағрипа, Мұса, Мұстапа
(Мұстафа), Мұхамбеткәрім, ... ... ... ... ... ... ... Науаи, Науан, Нафиса, Нәзипа(Назипа), Назым,
Назымбек, Науан, Низами, Нияз, Нұрғали, ... ... ... ... ... ... ... Пәкизат, Пәрман, Пәрмен,
Рабиға(Рәбиға), Рамазан, Рахила, Рахман, Рахымжан, Рашид, Рашидад-дин, Рәш,
Розахон, Рүстем, ... ... ... Сәбит, Сәду, Сәдуақас, Сәкен,
Сәлима, ... ... ... ... ... Сеитқали, Сейіт,
Сейтбаттал, Сеитқан, Сейполла(Сейфолла), Сләм, Смайыл, Таһир, ... ... ... ... ... ... ... Фирдоуси,
Хадиша, Хайдар, Хакима, Хакімжан, Халил, Халима, Халиолла, Хамит, Хасан,
Хасен, Хасейін, Хәмза, Хисрау, Хожа ... ... ... Шаймардан,
Шара, Шарапат, Шарафия, Шарипа, Шахмет, Шаяхмет, ... ... ... Юсуп.
Мысалы, ай, нұр, күн сөзімен тіркескен есімдер: Ай, Айбала, Айшат,
Айшуақ, Айбарша, Айбас, ... ... ... ... ... Айдос,
Айжан, Айни, Айкүміс, Айман, Айманкүл, Айпара, Айса, ... ... ... ... Күнбала, Күнекей, Күнікей, Нұралы, Нұрбай, Нұрғали,
Нұрғаным, Нұрбай, Нұреке, Нұржан, Нұрила, Нұрке, ... ... ... ... Нұрлыбек, Нұрмағамбет, Нұрмұқамбет, Нұрпейіс, Нұртаза,
Нұртай, Нұртас, Нұршайык. Нұтфолла.
Бек, бей, бай, ... ... хан, ... ер ... ... Бек, ... Бекбау, Бекберген, Бекбол, Бекболат, Бекежан, Бекей,
Бекен, Бекет, Бекқадыр, Бекмағамбет, Бектас, Бектен, Бектоғай, ... ... ... ... ... ... ... Байбосын,
Байбөрі, Байбұлан, Байғара, Байғұлақ, Байдалы, Байділда, Байжан, Байжұман,
Байжігіт, Байкөкше, ... ... ... ... Баймұрын,
Байназар, Байсал, Байсары, Байсүгір, Байтас, Байтоқа, Байторы, Байтөре,
Байтұяқ, Байұзақ, Байшуақ, ... ... ... ... Мырзабай,
Мырзабек, Мырзағұл, Мырзатай, Мырзахан, ... ... ... ... ... ... ... Ерғазы, Ерден, Ержан, Ержігіт,
Еркімбек, ... ... ... ... Ертөстік.
Жан, тай, сөздермен тіркескен есімдер: ... ... ... Жанғайша, Жандарбек, Жандос, Жанкісі, Жансейіт, Жансүгір, ... ... ... ... Жаныспек, Тайбала, Тайқар, ... ... ... ... метал, ру атауына байланысты кісі есімдер: Алтын,
Алтынай, ... ... ... ... Есболат, Жаппас, Керей,
Дулат, Қамбар, Қарабас, Қожа,Қуандық, ... ... ... Найман, Олжай,
Сүйіндік, Топай, Төре, Шор.
Осымен байланысты антропонимия мәселесін тіл мен ұлт, тіл мен мәдениет
сабақтастығында зерттейтін жаңа бағыт, жаңа сала - ... ... ... ... ... ... Е.Жұбанов, Қ.Өміралиев,
Е.Жанпейісов сияқты ғалымдардың ... ... ... ... (ру, ... ... мен антропонимдермен жасалған есімдерді
ғылымда этноантропонимия деп атайды. Бұл термин ... бір ... ... ... ру, тайпа, халық аттары мен кісі аттарының өз
ара байланысы, ауысу ... ... - ... ... келе жатқан
құбылыс.
1.2.Қазақ, орыс лақап есімдері.
Қазақ дәстүрінде адамның жалқы есімнен басқа да толып жатқан ... ... ... т. б.) ... аттары болады. Қосымша аттар адамдар
арасындағы өзара қарым-қатынастардың ыңғайына ... ... әр ... ... ... сұхбаттасушы субъектілердің бір-біріне
деген ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, дәстүрлі әдептілік пен жол-
жоралғыны таныту үшін, жан ... паш ету ... ... ... ... ... Т.Жаұзақов, Т.Абдрахманова,
А.Бахамова, Г.Байғосынова т.б. ... ... ... мәселелерінің бірі - бейресми жалқы есімдер (лақап ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде ... атқа - ... ... ... в ... в ... ... обычно содержащее в
себе указание на какую-либо заметную черту его ... ... ... деп ... ... [156] ... қазақ, орыс т.б.
халықтарында да лақап ат қою адамның бет-пішіне, мінез-құлқына, ... ... бір ... ... ... ... тура тауып
қойылған есімдер, сол адамға өмір бойы қосалқы ат болып қалады. Зерттеуші
пікірі бойынша, жалпы лақап ... ... ... бойынша 8 лексика
семантикалық топтарға бөлінеді.
Тіл білімінде жалқы есімдерді зерттеу ... тіл ... ... ... ... бағыттарды қарастыру қажет:
1)Семантикада бір тілді басқа тілдермен салстырғанда ер адамдар және
әйел есімдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2)Ер және әйел ... ... ... ... ... ... ... қатысты зерттеу.
Гендрология мәселесі - тіл білімінде жанадан зерттеліп жатқан сала.
Бұл туралы И.Г.Ольшинский, А.В.Кирилина: ... ... ... ... «Гендерные исследования это новое направление в
гуманитарной науке, находящийся сейчас в ... ... В ... ... - культурные и социальные, а также языковые факторы, определяющие
отнощение общества к мужчинам и женщинам, ... ... в ... ... к тому или иному полу, стереотипные представления о ... ... ... - все то, что переводит проблематику пола из области
биологии в сферу ... ... и ... деп ... [34133]
Т.М.Абдрахманованың зерттеуіне қарағанда лақап есімдері қазақ, орыс,
неміс ... ... ... көбі ер ... ... Бұл әр ... тән ... бар екенін көрсетеді. Неміс және орыс тілдеріндегі
лақап атаулар жынысқа байланысты өзгешеленеді, ал ... ... ... ... ... род ... тек орыс, неміс тілдеріне
тән. Бұл ерекшелік дейді автор: «ер ... мен әйел ... ... ... ... тиіс. Кез келген елде әйел адамдар ер адамдармен
салыстырғанда жұмсақ мінезді, нәзік ... ... ... ... да
әйел адамдарға көп лақап аттар қойылмауы ... Осы ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ер адамдардың бейресми
есімі - 70- пайыз, ал әйел адамдардың бейресми аты - 30 - ... ... ... ... ... ... саны әйел ... қарағанда
ер адамдарға біршама көп қойылады. ... ... бұл ... ... ... ғана тән емес, ер адамдар мен әйел адамдардың ресми
есімдеріне де тән. ... ... ... шын ... қатар, лақап аттар да бар. Ондай
лақап аттардың тым ерте кездерде-ақ ... ... ... тән түрік халқының жазба ескерткіштеріндегі Күлтегін, Яш Ак Баш,
Джагий Шад, Тоныкөк сияқты есімдер - ... ... ... ... ... т.б. - ... ... шексіз қиялынан қойылған лақап аттар.
Ерте кезде ... тек ... ғана ... ... ... ... да ... болғаны байқалады. Бұл құбылыс түркі халықтары ... ... Руға ... лақаптар қазақ рулары арасында да біраз
кездеседі. Мысалы: ... ... Ақ ... ... ат адамның екінші би ресми аты ретінде қоғамның белгілі бір
ортасында ... өз ... ... ... жеке ... ... қасиетін,
оның объективті шындыққа қарым қатынасын сипаттайды. «Лақап ат (жалған ат
араб.) жеке адамның ... ... аты ... атқарады.» [35.26]
Лақап аттар адамның дене бітім, пішін тұлғасына және ... ... ... ... кәсібіне лайықты қойылып отырады.
Баланың сәби ... ... ... аты оның ... де ... мүмкін.
Тілдегі жалқы есімдер дегеніміз жекелеген заттардың бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық мағынаны беретін арнайы аттаулар тобы. Лақап ат ... бір ... аты, жеке ... ... қосымша аты қызметін атқарады.
Мәселен, І.Есенберлиннің «Алтын құс» романында ... ... ... ... ... мен есі ... осы қарт ... қолынан газет, журнал
түскенін көрген емеспін. Сондықтан болу керек, ... ... ... - апа» деп атап кеткен. «Газет - апа » ... ... ат ... ... ат емес, адамдардың аталушы объектіге деген ... ... ... ... ... ... лақап аттар ресми түрде (әке аты, фамилия болып қалыптасады).
Өйткені олар ресми паспорттың есімдеріемес. Баланың өңі қара ... ... ... ... көзі қара ... ... деп атап кету болған.
Лақап ат әдетте халық тарапынан қойылады. Өйткені халық өз ... ... ... ... ... байқағыш мінші болған.
Проф. Т.Жанұзақов лақап аттарды лексикалық мағынасына қарай мынандай
топтарға бөледі:
1 Адамның бет-әлпет ... ... ... ... ... Ақбала,
Айша, Қарақыз т.б.
2. Адамның жүрісі, тұлғасы мүсіне байланысты: Жорға, Жұмабай, ұзын
Ахмет, ... ... ... ... ... ... Бүкір, Сақау, Шолақ,
Kекеш.
4. Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттерге байланысты:
Найзағай, Асан ... ... ... ... бабына байланысты етікші Ахмед, ... ... ... ... ... т.б. [37. ... аттардың бір түрі - бүркеншек аттар (псевдонимдер)
Бүреншек ат (псевдоним) деп шын аттан бөлек, ойдан шығарылған, ... ... мен ... орнына жүретін атауларды айтады. Ол гректің
псивдонимес сөзден «жалған ... ... ... ... ... аттарды әлеуметтік саяси өмірге қатысушы қоғам ... мен ... ... мен ... өнер ... ... ... белгілі саяси ... ... ... ... пайдалану Қазақстанда Совет өкіметі орнағанан кейінгі
кездерде (елді коллективтендіру) күрес жылдарында ... ... ... ... әр ... болып келеді. Ол кезде пайдаланған
бүрекеншек аттар көбіне төл есімдердін немесе фамилияладың қысқартылған ... ... бас ... ... ... ... ... жердің атын
не шыққан руын, кейде өз атын бүркеншек атпен ... ... ... ... ... ... ... аттарды кою әдісті
былай жіктейді:
Бүркеншек атардың жасау, туу жайымен ... ... ... ... ... жер ру ... қою.) ... Омбылық, Қоңыр, Семей т.б.
Криптомимдік әдіс бойынша (өз ... ... ... бас әріпін
қысқартып қою) Мысалы: М.Ә. - Мұхтар Әуезов, М.Ж. - ... ... С.С. ... Сейфуллин
Лақап аттармен атау (дене пішіні, психологиялық ... ... ... бала - ... Зайсан жігіті, Жаны ашыған -
Ж.Байболов, ... ... - ... ... С.Талжановтын, Б.Кенжебаевтың, Е.Байболовтың материалдар
бойынша С.Сейфуллин, «Манап», ... ... ... ... бүркеншек аттарды қолданған.
1.2.2.Фамилиялар мен әке аттары.
Антропонимика ... ... мен әке ... ... ... ... - өзекті мәселелердің бірі. Қазіргі кездегі ... ... орыс ... ... ... отырғаны тарихтан
белгілі. Бұл күдегі фамилия орыс тілінен қабылданған -ев, -ева, -ов, ... -ина ... ... жасалнады. Мысалы: Ахметова, Оспанов, Смаилова,
Тураров т.б.
Орта ғасырда өмір сүрген ғалымдар туған ... я ... ... ... ... ... рөлін атқарған. Орта Азия және ... ... ... ... ... ... Юсуп
Баласагуни, Абунасыр Фараби т.б. Қазіргі кезде бұл фамилиялар архаизмді
факторға айналып отыр. ... ... ... бір ... ... жерге тәндігін білдіреді. Д.Ушаков редакциясымен жарық көрген
«Түсіндірме сөздікте» - «фамилия это наследственное ... ... ... ... ... ... ғылым тілінде патронимия деген термин мен аталады.
Ол грек pater (patros) «әке» және onoma ат ... ... Орыс ... десе ... ... «әке», «ата» деген термин. Әке атымен аталуы
- барлық халықтарда бар және болған ... Осы ұлы, қызы ... ... ... XV ... ... ... Мысалы: Қуынышұлы,
Насипбекқызы т.б. Қазіргі кезде қазақ тілінде әке аты ұлы, қызы ... ... орыс ... ... ... ... ... арқылы жасалып
отыр. Бұл екі формада екеуі де бізге қолайлы.
Қазақтың фамилия ... ... әр ... болуы себепті оны айту
мен қағазға түсіру көрінісі де ғасырлар бойы әр түрлі болып ... ... ... сақталмауы әр кезде әр алуан пікірталасын туғызып
жүр. Мәселен, ... ... бас ... Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар
Әуезұлы, Қаныш Сәтбайұлы тұлғалы фамилиялар да ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың 80-90 жылдары мерзімді
баспасөз беттерінде, әр ... ... ... ... пікірлер
ортаға салынып жүрді. Сондай пікірталастарынан кейін арнайы ... ... ... бұл ... ... 90-жылдардың екінші
жартысында тұрақты шешім ... ... Ол ... ... ... бұрынғы -ов,-ев және -ин қосымшаларын алып (қалағандар болса, сол
күйінде қалдырып) немесе ұлы ... ... ... ... ... Аман ... жазып айту дағдыға айнала бастады.
Біршама тұрақталған фамилияның бұлай жазылуына ... ... ... ... 24-қаңтарда «Атың қайсы, фамилияң қайсы?» ... ... ... ... тағы ... 14-ақпанда сол газетте ... сөз ... ... топтамасы жарияланды.
Қазіргі кезде қазақтардың өз фамилиясын әр түрлі жазып жүргендігі
көзге түседі. Демек, түрлі-түрлі ... алға ... ... ... ... ... ... (Асылханұлы, Әзімбайқызы)
ештеңе жоқ; енді ... ... ... ... ... ... Батырбек немересі, Тілеген келіні, Айтбай ... ... ... ... ... фамилияның реальды көрсеткіші емес,
өйткені фамилияның көрсеткіші жеке тұрғанда ... күн ... ... жоқ, тек кісі ... қосылғанда ғана мағына туғызатын ... ... ... ... ... негізі.
Осы салада зерттеу жүргізуші ғалымдардың пікірінше, соңғы жылдары
қазақ тіл ... де тіл мен ... ... ... ... ... ... Рухани мәдениет негіздері, халықтың
танымы, этнографиялық, заттық мәдениетке қатысты атаулар, ... ... тән ... ... ... Р.Сыздықова,
Е.Жанпейісов, Е.Жұбанов, Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева, С.Сәтенова, Г.Смағұлова,
Қ.Рысберген, А.Сейілхан, Қ.Қайырбаев т.б. еңбектерінде арнайы ... және орыс тіл ... ... жеке сала ... В.Н ... Ю.С.Степанов, Н.Д.Арутюнова, В.В.Воробьеев, В.Шаклеин,
В.А.Маслова т.б. сияқты ... ... ... ... тіл ... ... саласы ретінде этнолингвистикамен
тығыз байланысты. Кейбір ғалымдар ... ... бір ... деп ... Дегенмен, бұл тіл білімінің екі
бөлек салалары. Өйткені этнолингвистикалық зерттеу нысаны фольклорлық және
мифтік ... діни және ... ... ... болып
табылады. Ал лингвомәдениеттанымның этнолингвистикадан ... ... ... ... былай түсіндіреді: «В отличии ... ... ... на ... ... ... языка и культуры. Лингвокультурология исследует прежде
всего живые коммуникативные ... и ... ... в них ... с ... ... ... народа» [] Яғни
этнолингвистика мен ... ең ... ... мен ... ... компоненты коммуникации в казахском языке» тақырыбында
жазылған С.Бейсембаеваның кандидаттық диссертациясының ... ... ... мен аясы кең, ... ... ... ... лингвомәдени бірліктерден құралады:
1) Елтану салаласының зерттеу ... ... ... ... Мифтік мәдени-тілдік бірліктер: наным-сенімге, ... ... ... ... салтық болмысын
білдіретін метафорлық бірліктер;
3) Символдар, стереотиптер, ... Сөз бен ... ... жайлы негізгі ақпаратты беруші ең
маңызды тілдік көріністер - ... ... ... ... әдеби тіл және оның басқа түрлерімен
арақатысы ... ... тілі ... ... ... ... жасаудың негізгі компоненті - сөйлеу этикеті;
8) Дін мен ... ... деп атап ... бір жаңа ... ... ... метатілі мен терминологиялық
аппараты болатыны белгілі. Орыс ғалымдары (В.Воробьев, ... ... ... мынадай негізгі терминдері мен ұғымдарын
ұсынады: ... ... ... ... ... ... ... мәдени интерпретация, лингвокультурема, лингвомәдени ... ... ... ... тіл мен ... даму ... категориалдық аппаратын құрайды.
Осымен байланысты жалқы есімдердің қызметі тіл мен ... ... ... негізгі маңызды лингвомәдиниеттанымдық аспект болып
саналады. Т.Жанұзақов, Е.Ә. ... ... ... ... мен ... әдеп ... дәстүрлі «классикалық»
қасиеттерінің бірі болып жасы үлкендерді құрметеу және аға ұрпақ ... мен егде ... сый ... ізет ... танылады. Қазақ
антропонимиясы саласында қазақ халқының осы ... ... ... ... ие және ол аға- іні, үлкен-кіші түріндегі ... ... ... көрінеді, мұндай құрмет көрсету, сыйлауға
-ка, -ке, -әке, -еке аффикстері қолданылады» деп ... [109] ... ... ... т.б. Қазақ тілінде жалқы
есімдерге -жан, -тай ... ... ... ... реңк беріледі. Мысалы: Айжан, Берікжан, Асылтай т.б. Осындай
қазақ антропонимдердің ... ... ... ... бойынша, антропонимдердің қызметтік және
тұрмыстық лексикасы мәдени маңыздылыққа ие екендігін дәлелдейді. Сонымен,
қазақ антропонимдерінің ... ... ... ... ... жұмыстары мен әр түрлі тарихи-мәдени, деректер бойынша мынадай
тақырыптың жүйеде көрсетуге болады.
1.4.Соматикаға қатысты ... ... ... ... ... ... ... табиғаты» атты мақаласындағы ... ... ... зерттеу
нысанымыздың этноантропонимиялық бір саласына ... ... ... ... ... ... тіл білімі көлемінде поэтикалық
антропонимия немесе ономопоэтика - әдеби ... ... ... ... ... ... бір тармағы. Қазақ тіл
білімінде адам есімдерін зерттеу С.Аманжолов, ... ... ... ... бастам алады.
Ономопоэтика жалқы есімдердің ... ... ... ... ... стилін, дүниетанымын, мақсатын айқындайды.
Поэтикалық ономастика нысаны сатиралық ... ... ... ... ... мен кейіпкерлердің тарихи дәуірдің даму мен
әлеуметтік мәнін ... ... рөл ... зерттейді.
Жекелеген шығармалардағы персонаж аттардың сөз төркінін ашуға көңіл
бөлген ғалымдар ... ... ... ... т.б. ... профессор М.Балақаевтың газет-журнал беттеріне
сатира мен юмор жанрында қолданылатын кейіпкер атттары ... ... ... ... ... өлең, сықақ әңгіме, повесть, ... мен юмор ... ... ... ... ... ... әдетте өзінің образдылығы, мәнерлігі және ылғи ауыс
мағынада қолданылатындығымен ерекшеленеді. Өйткені ... юмор - ... ... ... ренішке бейім өнер болғандықтан, оның әрбір
кейіпкерлерінде эстетикалық, эмоциялық т.б. ақпарат ... Біз үшін ... оның ... ... ... зерттеуінде құрамында дене
мүшелерінің атаулары (соматика) бар кейіпкер аттары талданған.Яғни осы ... ... ... ... ... т.б. атаулардан Г.Қортабаеваның
зерттеу нәтижесінде 250-астам сатиралық юморлық поэтнонимдер жасалған.
І Бас және бас ... ... ... ... ... ... Дарабас, Ешкібас, Жайбас, Итбас,
Kиізбас, Kөкебас, Кірбас, Қабанбас, Қазанбас, Қиысықбас, ... ... ... ... ... ... ... Шаштыбас, Шалабасов
т.б. әр кейіпкер атының ... ... бойы ... ұлттық
дүниетанымы мен болмысы, ұлттық мінезі, ұлттық дәстүр ұлттық наным сенімнен
туындайтын құбылыстарды ... ... ... Бет пен бет ... жасалалған СЮП-тер:
a) бет: Бетонбет, Бетсіз, Kүлбет, Қарабет, Жылмаңбет т.б.
ә) көз: Ақкөз, Kөккөзов, Бадырақкөз, Иткөз, Мысықкөз, Сусликкөз ... ... ... ... ... т.б.
в) құлақ: Ақпақұлақ, Қосқұлақ, Тасқұлақ, Ұзынқұлақ т.б.
г) ауыз: Ауыз Жаппасов, Бейпілауыз, Ешкіауыз, Жаманауыз т.б.
ғ) тіл мен жақ: ... ... ... ... ... ... атаумен келетін СЮП-тер:
Бұқамойын, Қылқимойын, Өңешгүл, Кеңірдекович, Желкебай т.б.
IV Кеуде, ішкі мүшелерге байланысты туған СЮП-тер:
Kөкірек Kеудебаев, Тауықтөс, Бауырбек, ... ... ... ... ... ... ... атаулардан туған СЮП-тер:
Қолдағышов, Жұдырықбеков, Бармақшал, Басбармақ, Жезтырнақ т.б.
V Жамбас: Біржамбас, Бөксегүл, Жатырбай, Құйымшақ т.б.
VI Аяққа қатысты атаулардан жасалған ... ... ... Желаяқ, Талтаяқ, Бақай т.б.
Зерттеуші «сатиралық кейіпкер аттарын ... ... ... ... аттар, оның астарында қазақи мінез, әзіл қалжын, салт
дәстүр, ... ... ... ... деп ... [282] ... алғанда,
ұлттық болмысты сипатайтын тіл мен мәдениет сабақтастығында көрініс тапқан
мұндай ... ... ... кейінгі Дайрабай, Мырқымбай, Судыр
Ахмет, ... т.б. ... ... Қазақ эпосындағы кісі аттары.
Ә.Қайдар, А.Мұқатаева «Қазақ ономастикасының мәселері» атты жинақта
қазақ тілінің көне де ... ... ... ... оның кісі
аттарын зерттеудің тіл тарихы үшін маңызы зор ... ... ... ... бойы ... ... ... кеңінен тараған батырлық
эпостар мен лиро-эпикалық дастандардағы кісі, ру-тайпа аттарын ... ... орны ... ... эпос антропонимдеріне тән
ерекшелік - олардың ... ... эпос ... ... ... салаларға қарағанда өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... тікелей байланысты, қазақ
топырағында дүниеге келіп, ... ... ... ... ... Қазақстанан
тыс көршілес өлкелерге де жайылған эпостардың бірі - «Қозы Көрпеш - Баян
сұлу».
Эпос тілін ... ... ... ... А.Мұқатаева
мынандай ерекшелікті атап өтеді: Мәселен «Қозы көрпеш» поэмасындағы
кездесетін мына ... ... ... ... ... ... ... Ай, Kүліп, Шақшақ т.б. бүгінде қолданылмайды, не сирек
кездеседі. Эпос ... ... бір ... көп ... ... алдынан да артынан да (препозитивті, ... ... ... ... Қара хан, Сары хан ... ... Қыз ... Ер Танас, Ер Kүліп, Нұрқара би, ... ... ... ... сері, Манап хан т.б. [13]
Бұл - жалпы эпос пен фольклор антропонимдеріне тән көне ... ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы: Ер Сайын,
Ер Тарғын, Қобланды батыр, Алпамыс батыр, Қыз Жібек, Қыз Қортқа, Ақ Тоқты,
Ақ Жүніс, ... сал, Ақан ... ... көсе т.б. ... кісі аттарына
еркелету, құрметтеу қосымшаларымен жиі кездеседі: Қозыке, Қозыжан,
Қозыекең, ... т.б. ... ... ... ... ... анықтама теңеулер, жағымсыздарының есіміне жағымды ... ... да ... Мысалы: сұм Баян, сұмырай Баян, қу
Баян, Қодар батыр, Қодар мырза, Қодаржан, Қодеке немесе Баян ... ... ... ... құл, Қодар мұндар, Қодар сұм, Қодар кәпір т.б.
Қорыта келгенде, қазақ эпосындағы антропонимдер қазақ халқының тілі
мен мәдениеті үшін өте ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихымен, мәдениетімен, салт дәстүрімен
байланысты.
1.6. ... мен ... ... ... ... ... ... - адамдардың аттары мен фамилиясы,
бүркеншік аты, жалған аты, кейіпкер аты, андроним, ... т.б. ... ... ... ... ойы мен ... туған бай ауыз
әдебиеті мен шежіре тарихынан алынған ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөлніп қарастырылады.
Мысалы мифтік бейнелер: Әзірет әли, пайғамбарлар (Дәуіт, Мұса, ... шал, ... ... ... ... Асан қайғы, Аяз би, Қорқыт, Қобыланды, Толағай
Қасиетті пірлер мен әулиелер: Бибі ... Қожа ... ... Ұмай ... ... ... ... хан, Қасымхан, Есет батыр
Әдеби мәтіндердегі персонаждар: Дайрабай, Мырқымбай (Б.Майлин), Судыр Ахмет
(Ә.Нұрпейісов)
Ойдан ... ... ... ... ... ... т.б. ... өте бай оның құрамындағы фольклорлық антропонимдердің
орны бөлек. Зерттеуші ... ... ... ... саны ... - 25, ... - ... сөздерде - 15, бата сөздерде 25, нақыл сөздерде – 20 деп анықтаған.
Мысалы: Түгел сөздің түбі ... ... ... ... би - ел билеген көсем, басынан сөз асырмаған шешен Аңыз ... би ... ... соң ... үш жүзге бөлген осы Майқы екен.
Жұрт оны ... ... деп, ... ... ... ... ... құсқа теңеген. «Майқы айттты» ... ... ... ... айналып кеткен. [19]
Аяз би, әліңді біл,
Құмырсқа жолынды біл.
Аяз би - ... ... ... ... кейіпкері, атақты Майқы бидің
қабырғалы биінің бірі. Бірде Құмырсқа батыр екеуі Майқы бидің ... ... ... ... Майқы би:
Билер, бүгін Мақының алдын кесесің,
Ертең жұртың төбесін тесесің.
Майқының да айтатын кебі ... ... да ебі ... ... біл
Құмырсқа, жолынды біл деген екен. [49]
Бұл мақалдың философиялық мәні ... да ... ... ... ... ... тура жолдан таймай, таза ақырын ... ... ұлды ... ... Ұмай - жер ана ... ... шанырақтың, ошақтың
киесі қолданушысы деген түсінік бар. Сондықтан бала көтермеген әйелдер Ұмай
анаға жалбарынып, бала ... Көне ... ... ... ... ... інім ... ер атағы шықты» деген сөйлем кездеседі. Сәбиді
шомылдырып, ... ... ... қолым емес, Ұмай ананың қолы» деп кие
тұтып, ... ... қор ... - Алтын Орданың қолбасшысы және Әбілқайырдың немере інісі болған.
Мамай батыр Руське аттанған ... ... ... ... ... сол жерде дүниеден өтеді. Тірісінде ел билеп, ... ... ... аты да, ... да ... ... Мамай батырға байланысты туғанмен, келе-келе адам баласының ... ... ... ... Оның ... адам ... да, затының да
мәңгілік емес ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер сияқты даналықтан туған, өсиет мәнінде
айтылатын әсерлі ой түйінділер, айымашылығы ел ... ... ... ... ... елге ерекше еңбегі сіңген, даңқы жер жарған
тұлғалар.
Абылайдың асында шаппағанда,
Атаңның ... ... ... - Орта ... ханы ... Ұлы жүз бен Кіші ... ... бүкіл қазақ халқын біріктіруге күш салған кайраткер, ақылды
димломат, батыл ... ... ... хан дүниеден өткеннен кейін, үш
жүздің баласы бас қосып, үлкен ас беріліп, 40 атқа ... ... ... ұлы ас осы ... одан ... астарда ешкім де 40 атқа бәйге тігіп
көрмеген.
Бұл сөздің қазақ халқына кең ... ... ... ... ... ... ... атына байланысты тілімізде «Аблайдың ақ туы,
«Абылай аспас бар ма ... ... ақ ... бір ... ... жиналу, яғни
бірлікті, бірігуді» білдіретін символдық ұғымға айналған.
Аспанға ұшсам, қанатым талады,
Жерге түссем, ... Шора ... жүз ... ... ... ... ... Тарақ балуан кісі болған,
асаудан құлағанда, аттың жалың айырып ... ... ... ... құсбегі Шора осы Жалайыр ұрпағыннан, оның құс ... ... ... ... болған халық осы сөзді айтып бүркіт біткен
уайымға түседі, деп ... ... соңы ... соңы ... ... екі Есет ... блған. Біріншісі - Еділ, Жайық бойын ... ... Хиуа ... ... Есет ... Осы осынау
жанкешті батырлығына риза болған Тәуке хан «Айбатың аса ... ... ел ... ... ... деп ... ... екен. Кіші жүзге
ауыз салмақ болған түркімен, қалмақ ... ... ... ... әзірейіл
келді десейші» деп үрейленіп жөнеледі екен.
Бұл Есеттен бір ғасырдан ... ... Есет ... ХІХ ғ. аты ... ғана емес, елдің Алшындардың қамқоршысы, ағасы, ... ... ... адам. Жауға қарсы сөз найзасы мен өз найзасын кезеген ... ... ... рухани жәрдем, ақыл кеңес алып отырғаны ел жадында
қалаған. Есеттің өрлігі мен ерен ерлігіне сүйсінген ел Ердің соңы Есет ... ... ... ... Есеттей бол, Білекті болсаң, Бекеттей бол»
деп Жетпіс бидің де айтқаны ел ішіне тараған. [55]
Сонымен бірге, ... ... ... ... ... келе ... ... саласы фразиологизмдер құрамында ұшрасытын мифтік бейнелер мен тарихи
тұлғалар атаулары да ұлт мәдениетін дәйектейді:
Дәуіттің ... ... ... атауларға осы саладағы зерттеушілер еңбектеріне сүйене ... ... ... ... ... Ол үшін ... ғылыми-
тарихи деректерге жүгінемің. Соған сәйкес діни ұғымдардың үш заты кереметке
ие болған. Дәуіт - (Давид) өте ұзақ жасаған, ... мен күші сай ... жан деп ... Адамның өмірін, мінез-құлқын, табиғатын
реттеуші «қасиетті» діни кітаптар осы ... ... ... ... ... ... ... сақталғандықтан, халық бір нәрсені кие
тұтып, қадірлесе, «Дәуіттің қоржынындай» деп атап кеткен. [147]
Сүлеймен - ... евр. ... ... ұлы, ... ... ... ... бағытын, құстардың тілін білген. Алланың әмірімен оған
жындар қызмететіп, су астынан асыл ... ... Су ... ... ... жұлдыз пішіндес «қолынан келмейтіні жоқ» сиқырлы ... ... ... ... алып ... ... ... ада болады.
Тіліміздегі «Жүзігі барда, Сүлеймен, жүзігі жоқта ... ... ... байланысты туындаса керек.
Мұса - (Моисей, евр. Моше) Құранда айтылатын Алланың елшісі, «Бес кітіпті»
жазған. Мұсаның таңғажайып асасы ... ... ... 12 ... ... шөл ... суға ... «Мұсаның асасындай» деген тіркес
қиюмен келмей, орындалмай тұрған ... ... тез ... ... туған.
Қорыта келгенде, тарихи тұлғалар, мифтік бейнелер, яғни антропонимдер
тек ... ... мен ... ... ғана ... ... жырауларда, эпостарда т.б. ақын, жазушылардың ... ... Араб ... ... ... ... ... лингвомәдени негіздің бірі араб парсы
атаулармен байланысты. Араб парсы ... ... ... ... ... ... Ә.Байтелі т.б.
Қазақ халқының мәдени рухани ... ... ... қабылдауға
байланысты өркенет болып қалған құндылықтардың біріне араб есімдері жатады.
Түркі дүниесіне Иран халқтары тарапынан болған ... ... ... ... IX-X ғғ. ... кең ... байланысты қазақ есімдерінің
даму үрдісіне иран, араб тілдерінің әсері күшті болы. Бұл дәүірде ... ... ... діни ... ... ... кісі
есімдеріне айнала бастады. Ислам діні қазақ қауымында ... ... ... ... ... бала ... ... үш күн, не жеті
күн өткеннен соң шашы мен тырнағын алып, есім беру ... ... ... де ... заңдары қолданылады, яғни ауылдағы қожа- ... ... оған ... ... ... ашқызып, азан шақырлып
ат қою» рәсімі орындалатын болған. Хадисте: «Сіздер қиямет ... және ... ... ... ... ... қойыңыздар. Алланың есімдері мен пайғамбарлардың аттары
да жақсы есімдер болып саналады. Сондықтан ... ... ... деп ескертеді. Араб халқында кісінің толық аталуы үшін бірнеше
атаулар бірге қолданылады: ... ... аты, ... ... ... ... ... жеріне немесе айналысқан ... ... ... ... ... Абу Али ибн Сина
Махмуд әт-Түрки ат-Табиб. Мұнда Мұхаммад - өз аты, Абу Али - ... ... Сина – ... ... ...... аты, ... - түркілік, ат-
Табиб - дәрігер. Қазақ (түркі) зиялылары орта ғасырларда осы үлгіні алған.
Тарихи деректерде араб ... ... ел ... топтар мен зиялы қауым
өкілдерінің қабылдағанын көрсетеді.
Арабтар ислам дінін ... ... ... ... де ... тигізді. Оны араб тілінен енген қазіргі кезде
көптен кездесетін кісі атттарына байланысты ... ... ... апта
күндеріне қатысты қазақ кісі аттары көптеп кездеседі. Оның ішінде негізінен
бай, бек, жан, ғали, гүл, ... ... қосу ... адам ... ... Сембек, Жексембек, Дүйсембек, Сейсенбек, Сәрсенбек, Бейсенбай,
Жұмағали, Жұмабике т.б. Ең ... ... апта ... парсы
тілінен енген: Шәнбе – сенбі
Иекшәнбе - ... - ... ... - сейсенбі
Чар шәнбе - сәрсенбі
Пәндж шәнбе - бейсенбі
Осы мәселенің арнайы зерттелуі ... ... ... [11] Онда ... ... ... Алланың «Көркем есімдері»
Әлем мәдениетінде үлкен орын алатын Ислам дінімен оның тарихи ... ... ... орын ... ... Бұл ... құбылыс кісі
аттарының жаңа форма мен мазмұнға ие болуына әсер еттті. Қазақ ... ... ... көбі ... ... деп ... 99 ... мен оның түрлі фонетикалық варианттары арқылы жасалған. «Асмаул-
Хусна» деген ұғым араб тілінде «Ең жақсы есімдер» ... ... ... ... ... тілінде көркем есімдер деп қолданып жүр. ... ... ... оның ... рахымдылығын, ұлылығын,
адалдығын, күштілігін, тазалығын т.б. қадір қасиеттерін бейнелейтін
сипаттар болып ... деп атап ... ... пікірінше, ат қоюға келген кісі Ислам дініндегі балаға
жақсы, мағыналы ат қою ... ... ... ... ... Алланың 99 көркем есімдерінен таңдап беріп отырады.
Осыған байланысты халық арасында ... ... ... ... ... ... болған. Мысалы: Рахман - ... ... ... ... Әбіш (қысқарған түрі),
Әл-Әзим - ұлы Әзім, Әзімбай, Әзімхан, Әзімжан, ... Уәли ... ... ... Уәлиолла [179]
Демек бұл жағдай орта ғасырларда елімізге келген Ислам таратушылары өз
діндеріндегі түрлі заңдардың ... ... ... ... ... бабаларымыздың ұстанған салт-дәстүрлері өзгеріске түскенін көрсетеді.
Нәресте туылғанда жасайтын ... ... ... ... ... ... ... құрмет көрсетіп, олар ... ... ... ... мағналы есім беруді қадағалады. Яғни бұл атаулардың
мәдени (діни) қызметінің жаңа кезеңі, ия деңгейі.
1.8. Сакральді (киелі) антропонимдер.
Қазақ ... ... ... ... қарастырған
Қ.Рысбергенова, Р.Мұстафина, А.Керімбаев т.б. Киелі адамдар атауларына
жататын ... ... ... екі ... ... 1) киелі
антропонимия 2) жалпы сөздер - әулиелер атаулары. Киелі ... ... ... ... ... ... саны өте ... Р.Мұстафина негізгі 8 категорияларға жіктеген. Олар негізінен әулие
сопылар есімдеріне қатысты ... ... ... ... ... ... [79] Осы ... сопылар есімдерінің басты
ерекшелігі - олардың көбісі лақап аттар болуында. Сопы ... ... ... ... ... онда ... табиғаттан тыс
қабілеттері сипаталады, кей жағдайларда белгілі бір киелі есімнің халықтық
этимологиясы ... ... ... сопы Қарабура есімнің шығу тегі
(этимологиясы) былай түсіндіріледі: ... ... ... дәлірек айтқанда Бурахан әулиенің күмбезі бар. Жергілікті
шырақшының әңгімелеуі бойынша, ... шын - аты ... ... Ол
атақты Қараханның үзеңгілес серігі болған. Қарахан ислам ... ... ... ... ... ... ... Атада (Жамбыл)
жерленген. Бурахан Ақтан - сопы ... ұлы, оның ... ... Бураханның кең түрде танымал болуы оның бүкіл қауымға ... ... ... ... мінген адам жерлеуі керек деп ескерте отырып,
өзінің жерлеуіне қатысты аңызбен байланысты. Бұл адамнан басқа бір де ... ... ... ... тигізбеуі керек. Солай болды да. Қожа Ахмет
Иасауи қайтыс болған соң, үстіне ақ жауып, жанына әулиені ... ... ... ... ... түйе ... адам ... болды. Ол жаназа
оқып, басқа да тиісті ... ... ... ол адам ... ... бет алды. Сол уақыт аралығында ол нәр татпады. Елді ... ... сол ... ... ... Бурахан көз жұмған жерден
сәл арырақ орынға жерленіп, бейітінің үстіне күмбез орнатылды. Шын ... жұрт оны ... деп атап ... ... - ... ... ал қара -
оның түсі». Осы сөздерінен әулиенің аты қалыптасты. Бұл әулие туралы ... ... ... ... Тама ... шыққан деп есептеледі. Ол бір
түйемен Түркестандағы Қожа Ахмет Иасауи әулиеге он ... ... ... Сондықтан да оны Қарабура деп атап кеткен». [88]
Ертедегі ислам тарихындағы әулиелер мен құрандық пайғамбарлар есімдері
қазақ ... ... ... ... жанрлары мәтіндерінде
кездеседі.
Осы кеткен ... ... ... ... ... ... ... ай,
Шөл иесі, Қамбар ай. Қамбар өзің қолдасың,
Қолдамайтын кім бір ай.
Кітаптардың ішінде
Қырық пайғамбар аты бар,
Қырда Қияс ... ... ... ... кімім бар. Алпыста анам Аналық
Бибібатимаға тапсырдым.
Қазақ киелі лексикасында әулиелер аттары агиотопонимдер - ... ... ... ... ... жиі ... Тірі
кезінде сыйынып-табыну көзіне айналған әулиелердің о дүниелік ... ... ... ... арта ... жерленген орындарында адамдар зиярат
етеді. Мысалы: Ташкент обылысындағы Зеңгі ата, өз өлкеміздегі Ысы ата, ... ... ... ата, ... ата, ... ана, Көз ата, ... Қыз ана, ... ата, Әліхан ата, Арыстан бап, Лашын бап, Құрбан
ата, Қожа Ахмет Иассауи, Гауһар ана, Үкаш ата, Шахан ата, ... ата, ... ... ... ... ... Қаратауындағы 41 белгісіз әулие, Баба
ата, ... ана, ... ана, ... ата, ... ата және т.б. ... ... келесі бір лексика семантикалық тобын кәсіпт
мамандық жібеуші иелерінің есімдері ... Бұл ... ... әулиелер, пайғамбарлар немесе ертедегі ... ... ... болып табылады. Мысалы ислам пайғамбарлары ... аты ... ... ... ... жасаушылар иесінің аты Крдәуіт
ретінде белгілі. Мұхаммед пайғамбардың ... аты ... (қаз. ... ... ... ... фольклоры мен халық санасында босанатын
әйелдері желеп жібеуші ретінде көрінеді. ... ... ... ... егіншілердің жеберуші пірі Диқан баба ... ... ... ... ... Ж.Қармышев былай дейді: «Каким
другим видом хозяйственной ... ... ... приписывалось
сверхъстественное происхождение, связь с особым ... ... ... В ... ... где ... возникло и развивалось среде
оселдлых ираноязычных народов, покравителем земледелия и первоучителем
земледельцев ... ... ... ... ... Дехкан (Дед-
Земледелец) и покланялись ему, пока вели свое единоличное хозяйство ... на ... ... при ... пользовании поливной водой.
Казахские ... - ... - ... ... ... ... и обращались к нему при всех важных начинаниях в годичном цикле
земледельческих работ». ... ... ... да сол ... ... баба ... ... Диқан баба берекесін берсін! Диқан баба қолдай
гөр! Бұл фразиологизмдерде бата-тілектік ... бар. ... ... алдында
егінші-қазақ Диқан бабаға сыйынады:
Бісміллаһир-раһман-ар-рахим
Я, Диқан баба! құрт-құмырсқа,
Жан-жануардан қалғаны менікі!
қазақ киелі сөздерінің «Киелі, қасиетті ... ... ... мынандай микротопқа бөлінеді: 1) Бейнелері ертедегі ислам тарихымен
байланысты әулиелер аттары 2) сопы ... ... 3) ру, ... ... ... 4) әулиелердің киелі аттары (олар
жерленген киелі орындар) 5) кәсіп-мамандық ... ... ... ... ... ... ... бұл пайғабарлардың, сопы
әулие аттары яғни қасиетті ... ... ... ... ... антропонимдер, патронимдер.
Қазақ топожүйесін қалыптасуындағы антропологияның көрінісі негізінен,
лингвомәдени негізде анықталады. ... ... ... Ж.Исмаилова, Қ.Рысбергенова, А.Сембиев, Шығыс ... ... ... ... ... т.б. ... ... топонимдердің құрамында жеке есмідер мен ... ... ... көп ... ... елді ... жеке атымен аталса, бірқатар жерлердің ... ... ... ... адамдардың аты жөнімен аталатын географиялық
объектілер атаулары сол нақты елді мекеннің негізін ... ... ... ... ... арасында, өз ортасында үлкен беделге ие болған
кісі ататары кездеседі. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... т.б. Көрнекті ғалым Э.М.Мурзаев «Елді
мекендердің ... кісі ... ... ... аты жиі кездесіп
отырады дейді». [] Жоғарыдағы мысалдан көрніп отыр ... ... ... ... ... антропонимдер, топонимдер,
этнонимдер, гидронимдер өзара тығыз байланысты. ... ... ... ... байлығы, мәдени мұрасы, тіпті белгілі бір кезендегі саяси
ұстанымы да ... ... адам ... қатысымен жасалған
антропонимдерде қандай да тарихи оқиғаның, құбылыстың, ... ... ... ... Сондықтанда болса керек, діни наным сенім берік
орныққан ... ... елді ... мен жер су, ... көл, ... ... ... бейнелер, пірлер мен әулиелер, тарихи тұлғалар
есімдері жиі кездеседі. Қоғамдық орта, әлеумет өмірінің оқиға, ... ... ... топонимияда өз ізін қалдырып отырған. Осы
орайда ... елді ... жер су ... ... ер адамдардың
есімдермен аталатынын айту керек. Мысалы: Амангелді, Лесбек батыр, ... ... т.б. ... Осы ... өзі қоғамдық ортада ер
адамдардың орны ерекше, салмақты істердің ер ... ... ... ер ... қадірлеу, сыйлау, ардақтау.
Ресейдің отаршылық саясатының салдарынан Кеңестік кезенде аймақтағы
елді ... ... ... ... ұшырап, орыс тілді атаулар көбейді.
Мысалы: Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Стаханов, Горький, Карл Маркс, ауылдары, Мақтаарал
ауданында Гагарин, Жданов Киров, Чкалов, Чехов аулдары, ... ... ... ... ... ... ... т.б. Осы топонимдерден
құралған антропонимдер тек оңтүстік Қазақстанда ғана емес басқа да ... ... ... ... ... ... ... атаулар қайтарыла басталады. Бұл ... ... ... ... ... оңтүстік Қазахстан аймағының
топонимдік жүйесінде халықтың ежелден берігі діни ... әдет ... ... ... әмбилердің есімдері географиялық атауларда кеңінен орын алып
отырған. Оңтүстік Қазахстан ... ... ... ... ... ... ... және топтастыруда
ертедегі ислам кайраткерлерінің есімдеріне байланысты қалыптасқан баба,
ата, ана, ... ... ... ... никронимдер: Әзірет
Сұлтан, Баба Ата немесе Ысқақ баба, Ибрагим Ата, Қарашаш Ана, ... ... ... Ақ ... ... Ата, Укаш Ата ... ата баба, аналардың әруағына
табынудың іздері болған. [11]
Ұлы әулиелердің бұрын қараусыз қалып қалған ... ... ... ... ... ... ... көп жиналатын
жерге айналды. Мысалы: ... ... ... баба, Дәу баба
ауылдары, Шардара аудандағы Ұзын ата ... ... ... ... ... Сарығаш аудандағы Қошқар ата, Дихан баба ауылдары қасиетті ... Бұл елді ... ... ... аударсақ, мұндағы
антропонимдердің көбісі тарихи тұлғалар, қаситті адамдардың патронимднерден
тұрады. Оңтүстік Қазақстан аймағы топонимдердің ... жеке ... мен ... ... жасалған микротопонимдер көптеп кездесіп
отырады. Қорыта ... ... ... ... ... ... ... жерлерді мекендеген әулиер патронимдермен
байланысты екен.
1.10. Қазақ ... ... ... ... ... эпонимдік аталымдар» деген мақаласында
эпонимдер тілде қажетілікке ... ... және ... тіл ... ... өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... сөз ... өз ... ... деген мағына
береді» деп анықталады. Басқаша айтқанда эпоним - басқа оним жасауға себеп
болатын атақты адам ... Орыс ... ... ... басқа да
аталымы бар. Мысалы ... ... ... оны «фамилиялық»
(атаесімдік) деп атаған. [27] Л.И.Шубов бұл терминдер туралы: «Эпионимдік
терминдер біз жеке ... ... ... ... ... дейді
[16] , ал Б.А.Лобач «құрамына жеке адам есімдері енетін терминдер ... ... деп ... [28] ... ... ерекшеліктеріне назар
аударған алғашқы ғалым -Д.С.Лотте (1961ж. ал оны әрі ... ... ... ... ... ... бірі - жеке адам есімінің
семантикасы. Эпонимдік есімдер тобына ғылым, әдебиет, ... ... ... ... ... тарихында алғаш жаңалықтар ашқан
адамдар есімдері де жатады. Мысалы, Бөкетов, ... ... т.б. ... ... бір ерекшелігі бұлардың әр ... ... ... ұғымдарға атау ретінде жұмсауға болатындығы. ... ... ... ... ... және ... өкілдерінің аттары. Мысалы, Кант мектебі, Энгельс мектебі т.б.
Медицина да ... ... ... ... ... ... ... зерттеген және ойлап тапқан ... ... ... ... ... құбылыстар, заңдар, өлшем бірлігі
т.б. Эпоним терминдер - белгілі бір дәуір «куәлары», ... ... ... атауларына әр саладағы ғалымдардың есімдерімен
қатар, өткен ғасырдағы өмір сүрген ... ... ... да ... ... ... ... Қасым салған қасқа жол, Абылайдың ақ туы т.б.
Термин эпонимдердің ... ... ... ... ... ... ... аппаратында антропонимдер ретінде ... ... ... Ол терминалогия теориясында қарастырлады.
Қазіргі уақытта эпонимдік аталымдар медицина, ... ... және ... да ... ... ... ұштасады, сондай ақ
информатика, экономика және тағы ... ... да ... ... Ежелгі атақты философтар есімдері, олардың идеяларын жүзеге
асырғанағымдар мен ... ... ... ... (Сократ 470-399
б.д.д. ), аристотелизм (Аристотель 384-322 б.ғ.д) Математикада «Пифагор
теоремасы» деген термин, ... ... ... «Архимед күші» деген сөз
тіркестері қолданылады.
Қазіргі тіл ғылымында эпонм терминдер ... жыл ... ... ... ... байыта түседі. Қазіргі этнонимдер филологиядағы
Абайтану, ... ... кіші ... ... Сәтбаев тау
шыңы, және т.б. Демек, ол атаулар тілдің әлеуметтік қызметін, динамикасың
сипатын дәлелдейді.
1.11. Прецедентті есімдердің ... ... ... ... ... ... фразеологиясы соның ішінде кісі есімдерімен байланысты мақал-
мәтелдер, нақыл сөздер. Қазіргі ... ... сөз ... ... ... ... ... V-VIII ғасырлардағы Орхон-
Енесей жазба ескерткіштерінен, Юсуф ... ... ... (Құт
әкелетін білім), Махмуд Қашқаридың «Диуани луғат ит-түрік» (түркі тілдері
сөздігі), Қожа ... ... ... ... (Даналық кітабы), Әлішер
Науаидың «Мензанул авзан» тағы басқа орта ғасыр ойшылдарының еңбектерінде
кездеседі.
Орта Азия мен Қазақстан ... ... орта ... ұлы ... Әбу
Насыр әл-Фараби, Әбу Әли ибн-Сина, Әбу Райхан әл-Бируни, әл-Харезми, Махмуд
Қашқари, Юсуф Баласағұни, Рабғузи, сондай ақ әл-Жаухари, ал-Түркістани, ... т.б. ... ... ... ... ... халқы аталған ұлы
ғалымдардың есімдері ... ... ұлы ... Гете Шығыс поэзиясына дем беретін «Шығыста жеті ұлы
ақын бар. Солардың ең төмені менен анағұрлым артығырақ», ... ... ... Абай сол Гете айтқан жеті ақынды атап көрсетті:
Фзули, Шәмси, Сәйхали,
Навои, Сағди, Фирдауси,
Хожа Хафиз бу һәммәси
Мәдәт бер я шағри фәрияд.
Түркі ... сөз ... ... ... ... ... нақыл сөз т.б. осы ақындарының еңбектерінде кездеседі және осы
ойшылдарының есімдерімен байланысты.
Түркі халықтарының киелі тұлгалар туралы ... ... ... ... - ... ... ... пайғамбардың сөзі
Мұхаммед пайғамбар және Қожа Ахтет туралы:
Мәдинеде - ... ... - Қожа ... ... ... ... Сүлеймен, жүзігі жоқта - сүмрейген.
Лұқпан хәкім мен ... ... ... тойбойт,
Улукман жашқа тойбойт (КРС, 742)
Майқы би жайлы қазақта:
Түгел сөздің түбі бір,
Түп атасы -Майқы би.
Аяз би ... ... біл, ... ... ... ... ... барсаң да Қорқыттың көрі
Қорқыт VІІІ ғасырда жасаған мәшһүр ақын, күйші, ойшыл, данышпан адам
болған. Қорқыттың әбеби-музыкалық мұрасы тек қазақ ... ... ... түркі
тектес халықтарға ортақ асыл қазына. Қорқытқа байланысты аңыз әңгімелер,
жырлар «Қорқыт атаның кітабы» ... ... ... ... ... да ... көрі
Бұл мақал Қорқыт бабамыздың мәңгі жасауды армандап, ажалдан ... төрт ... ... ... Өлімен қалай қашса да, алдынан
қазулы ор шыға берген. Қайда ... да ... ... ... көр» ... ... ... «Қайда барсаң да Қорқыттың көрі» деген ... ... ... ... ... тойбойт
деген мақалда Қарынбай (Харун) мен Құранда аты ... ... ... ... іс әрекетіне байланысты. Қарынбай - қазақ
фольклорындағы көзі ... ... ... ... бейнесі. Құрандағы Харун
туралы аңызға байланысты қалыптасқан. Харун ... ... ... ... бар байлығын нысып етпейтін адам. «Тәңірі» Харунның ... үшін оған Мұса ... ... етіп жіберіпті. Харун қайыршыға
бір тал қыл ғана садаққа бергені үшін, аңызда ол ... ... оны жер ... ... ... ... аңға айналып кетеді. Харуынды
тозаққа түсетін жолда ... ... тал қылы ... қалады. Қазақ аңызында
Харун есімі Қарынбай болып, оқиға желісі өзгерген. ... ... ... ... ... ... ... уақытта
өмір сүрген Йемен патшасы, бірде әулие, ... құл деп ... ... пайғамбар ислам дінін уағыздаушы және мұсылманшылықты насихаттаушы
ретінде ... Орта ... араб ... ... ... ... ... құлшылықта болған ақын деп баяндаған.
Кез келген атауды, қалай ... ... ... болмайды. Егер халық
қабылдап мақұлдап, бойына ... алса ғана ... атау ... ... ғана ... атаулардың мәні жоқ, елеулі әлеуметтік оқиғамен
байланысты атауларды, халық қабылдайды. ... ... және ... ... ... ... кісі ... қойяды. Мысалы,
Жеңіс, Кенес, Батыр, Мырзат, Шынғысхан, Жәнібек т.б.
Қазақ тілінің сөздік құрамындағы ғажайып сырлы атаулардың бір ... ... ... Халықтың ауыз әдебиетіндегі ертегі, аңыз,
өлең, жыр ... ... ... ... ... Олар
Қожанасыр, Алдаркөсе, Ер Төстік, Балуан шолақ, Ходжа Насредин, Қанбақ шал,
Алпамыс батыр, Қыз жібек пен ... Қозы ... сұлу т.б. ... кейіпкерлердің мінез-қылықтарын, образдарын ... ... ... осы ... кісі ... ... аққөңіл. Сонымен аңқау,
сенгіш адамдарды кейде Қожанасыр деп те ... Ал қу, ... ... ... ... ... махабат сиволы деп Қыз Жібек ... ... Қозы ... сұлу осы ... ... байланысты
айтады.
Түркі халқының, оның ішінде қазақ халқының поэтикалық ... ... ... ... ... С.К.Иманбердиева. Орыс тіл білімінде ... ... ... т.б. зерттеулер жүргізіп отыр.
С.К.Иманбердиеваның «Прецедентті есімдердің қолданысы» деген ... ... - ... ... ... ... уа ... шығармакларындағы прецедентті есімдер. Осы аталған поэтикалық
шығармадағы прецедентті есімдерге айналған есімдер: Xатымтай, ... ... ... ... ... ... ... Апылатн («Мұхабат-наме»);
Омар, Оспан, Наушарбан, Алла, («Ақмқат сыйы»); Әли, Иса, Мария, Наушарбан,
Сүлеймен, Апылатон («Хұсрау уа ... ... ... ... ... ... 1) ... танымал шығармалар бойынша (Шырын,
Ләйлә, Мәжнүн, Фархад, ... 2) ... бір ... байланысты (Рүстем,
Апылатон) 3) конфессионалды, яғни қадір тұтатын Алла пайғамбар есімдері ... ... ... Иса, ... ... ... ... сыйы» шығармасында есімдер аталған
классификацияның үшінші, яғни ... ... ... ... Ал ... ... уа ... поэтикалық шығармасындағы прецедентті
есімдер Хорезмидің ... ... ... ... ... үш ... ... прецедентті есімдер.
Зерттушінің прецедентті есімдерінен талдауынан мысалы:
Кел, ей шарпашы, келтіргін лағыл шарап,
Көпті ол [жомарт] қылды Xатымтайдай
Көңіл ... ... ... Фархад
Көзің Кашмирдің сиқыршысына болар ұстаз.
Сөзің Шырын, өзің Xұсраудан артықсың,
Ләйлә болар сенің сұлулығыңа Мәжнүн.
Мұхаммед Ходжа-бек ... ... ... ... ... сені ... ... жарасың,
Қылышыңмен жауларыңды жарасың.
Хорезми шығармасында прецедентті есімдерді мәтін ішінде толықтыра
беріп, батырлығымен аты ... ... ... ... Әлиді айтып
отырғандығын түсіндіргендей болса, ғашықтың құрбандары ... ... ... ... ... арқылы берсе, солт кездегі сұлулықтың
символдары Ләйлә, Шырын екенгдігін көрсетеді.
А.Йүгінеки «Ақиқат сыйында» Омар, Оспан, ... ... ... ... ... ... мысалы:
Шариғат жолында Омар сияқты білгір.
Қолы ашықтығы Oпанға тең.
Әділеттілігі жөнінен нағыз Наушарбан
Уа, Алла, кешуріші ... ... Құтб ... уа ... ... «кімнің - кім екендігін» одан
да нақтылай түседі:
Екінші Омар еді дін бастаған;
Бұл төртінші Әлі, ол еркектер ... ... Иса мен ... ... ... есімдеріне контекстік анықтамасы
берілген. Ол сол кездегі сол заманың халықтың ... ... ... сол ... өмір ... ... ... болмысы.
Прецедентті есімдер жөнінде Ю.Н.Карауловтың айтуынша: «Сонымен қатар
прецедентті мәтінді (есімдерді деп атау С. ... тек ... ... зерттеу дұрыс болмас, өйткені мұның бірнеше себебі
бар. Біріншіден, олар көркем шығармаға түспес бұрын миф, аңыз, әңгімелерде
қолданылды, ... ... ... ... ... ... діни, снымен
қатар халық ауыз әдебиеті (ертегі, ... т.б.) және ... пен ... ... ... да прецедентті мәтін
қатарына жатады ... ... ... С. ... ... поэтикалық шығармаларға,
фразеологизмдерге, мақал-мәтелдерге, ырым-сенімдерге келтірген прецедентті
есімдерге мысалдары:
Фразиологизмдердегі прецеденті есімдер:
1. Аллаға ... ... ... ... ... Атымтай [-дай] жомарт
4 Алла құдай бағын ашты.
Аталған фразиологизмде құдретті күшті Алла тағаланың пендесіне деген
жақсылығы мен ... ... ... ... аты ... әйгілі
болған Атымтай образды тура мағынада берілген.
Мақал мәтелдегі прецедентті есімдер:
1Атымтайдай ... бол, ... әділ ... ... мың ... мәжілісін бір жасқа санапты.
3Талап пендеден, жеткізу Алладан.
4Алла деп ... аман ... ... ... ... қай ... ... мәтелде көрсетіледі.
Ырым сенімдегі прецедентті есімдер:
Ассалаумағалейкум, Адыраспан!
Бізді сізге жібереді емдік үшін Омар, Оспан.
Омар, Оспан образдары ... ... ... үшін ... ... етуші бейнесінде қолданылады. Сонымен автордың қортындысы келтірген
прецеденттті есімдерге жасаған талдауында конфессионалды Алла, пайғамбар
қадір тұтатын ... ... ... ... , ... ... ырым ... кеңінен қолданылады. Ал, ғашықтық символы болып
табылатын Ләйлә,Мәжнүн, Xұсрау, Шырын, Фархад есімдері ... ... ... ... ... ... Қыз ... пен Төлеген,
есімдермен алмастырылған. Күш, қуат иелері Әли, ... ... ... ... ... Шолақ т.б. есімдермен заманына сай алмастырылған. ... ... ... ... ... ... фольклордағы келтірген кейіпкерлердің есімдері. Прецедентті
есімдер біздің мәдениетімізде, әдебиетімізде, тарихымызда ерекше орын ... ... ... ... аспектісін мазмұнды
сипаттайды.
1.12.Генотопонимдердің ... ... ... ... ... атауларға негізінен жер бедерлері (өзен, көл, тау,
жайлау т.б.) мен агиотопонимдер (әулие, киелі кісілердің ... ... ... ... ... топтарға бөлінеді:
1. Рулар құрамындағы аталық ... ... ... қатысты және ру басы ақсақалдар мен билердің есімдеріне
қатысты қойылған атаулары.
2. Ел ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы геронократиялық топонимдер туралы жазған
А.Жартыбаевтың диссертация жұмысынан ... ... ... аталық тармақтағы қатысты қойылған атаулар Орталық
Қазақстан өңірінде Бес ... ... ... ... ... Бес ... тарайтын болатқожа (каракесек) руынан Ақша, Түйте
атты екі ұл туады. Қаз дауысты Қазыбек би Ақшадан туатын Бошаннан тарайды.
Қарқаралы ... ... ... ... ... бес ұл туады арыстандай,
Егессе арыстанмен алысқандай.
Таз, Байбөрі, Машай мен Манат, Жанат
Бәрі де қошқар ... ... бір бір ... ... бес ... басын қосып Бес Бошан деп
атайды, олар мекендейтіні Қарқаралы өңірі Бауыр Бошан елі деп те ... ... ... ұлынан Наманай туады. Каракесек ... ... ... ... Шаншардан Келдібек, Келдібектен
Қазыбек туады. Қазақ халқаында есімі белгілі, аты ... ... ... ... соңғы жылдарынАрқа даласында өткізеді.
Бес мейрам бірлестігінен тарайтын ... ... ... ... тобықты, тама, бағаналы, тарақты, қанжығалы руларының да ... ... ... мен аңыз ... ... ... арасынан
да әйгілі билер шығып, Арқа даласындағы ел басқару ... ... ... ... мен тапқырлығын бағалаған халық олардың есімдерін
топонимдермен таңбалап, ... ... ... санап, олар жерленген өңірлерді
солардың атымен атап келеді. Солардың бірі Жобалай би көп ... бойы ... ... ... болған. Оның шешендігін, тапқырлығын ел ... ... ... орнағаннан соң оны болыстық қызмет атқарған үшін
қыс ... ... ... ... алып ... ... қолы байлаулы Жобалай
шанадан ауып түседі, орынан ... ... ... бұйырған айдаушыға
«Жобалай керек болса, көтеріп ал» деген сөзі ел арасында ... ... ... ... 25 км ... Қазақстандағы ел қорғаны ... ... ... ... ... ... орны ... Қазақ хандығына
қатысты болған тарихи-әлуметтік жайлардың бәрі де Орталық ... ... ... [60] Шынғыс хан мен қазақ хандары ту тіккен Шыңғыстау ... ... ... ... ... Осы ... ... шапқан
Жалаңтөс (Соқыр), Жидебай, Сеңкібай, Байғозы, Ағыбай, Олжабай, Күшікбай,
Қарабас батырлардың ... ... елде ... ... ... - ... ... Қарағанды қаласының оңтүстік шығысында. Атау
каракесек, сарым руынан шыққан Жалаңтөс ... ... ... ... ... ... атауына соғыс үстінде бір көзін
шығарып алуы себеп болған. Өз өсиеті бойынша жерленген өзен бойы ... ... ... ... ағатын өзен Соқыр өзені деп аталған. Жидебай - ... Шет ... ... ... батыр есіміне байланысты
қойылған. Атау қаракесек, әлтеке - ... ... ... ... - ... атауы, Шет ауданындағы. Қуандық ішіндегі алтай кареке руынан тарайды,
халық батыры. Байғозы ... ... ... 50 ... жерде
орыналасқан. Тарақты руынан тарайды. Күшікбай - бейіт, әрі ... ... жер ... ... ... ... тоқа руынан, халық батыры.
Ағыбай ... ... ... ... ... руынан, хан
Кенесарының бас қолбасшысы ... ... ... ... ... ... ісін қолға алған. [81-82] XVII ғасырдағы қазақтың ... ... ... бірі ... ... ... ... Батырдың бергі ұрпағы академик Ә.Марғұланның ... ... 1709 жылы ... 1785 жылы ... тауының сыртындағы Сілеті өзенінің
бойында ... ... Ол ... ... ... ... ауданы
жерінде. [133]
Жасыбай – көл және Серектас тауындағы асу. Көлдің Жасыбай батыр атымен
аталуына осы көл ... ... ... ... ... ... ... қалмакқ Құбамергеннің тасадан атылған ... ... ... ... Ол ... ... Жаңабатырұлының «Баянауыл» дастанында
жазылған:
....Жол салған тасты бұзып Жасыбай ер,
Әркімнің ертедегі-ақ ... ... ... ауып өз ... соң ат ... «Жасылбайкөл»
...Жасыбай кім екенін сұрасаңыз
Жалықпас, тап руы Каракесек [155-120]
Осы келтірген мысалдарда қазқақ халқының белгілі би, батырлардың есімдері
генотопонимдер деп аталады.
2. Орыс ... ... ... ... ... ... ... даму негізі халқымыздың
өткендегі тарихымен тікелей байланысты. Қазргі тіліміздегі кісі аттарының
көбінің көне ... ... ... ... ... ... тәсілі мен
құрлысы жағынан бірдей болып ... сыры - ... шығу ... көне ... ... мен орта ... пайда болған
антрополексеманың жалғастары болып саналатындығы белгілі.
Осымен байланысты көне қыпшақ антропонимдерін әлеуметтік ... ... ... бұл ... ... болу табиғатын анықтауға
әлеуметік факторларды қатыстыра отырып зерттеу. Ескі қыпшақ тілі, қазіргі
кезде қолданыста жоқ, өлі тіл ... бұл ... ... әлеуметтік
лингвистиканың зерттеу объектісі болып табылады. Ескі қыпшақ тілінде
сөйлеген ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы Евразия далаларын мекендегендігі тарихшы-археолог,
этнолог, шығыстанушы ғалымдардың еңбектерінен белгілі. Половец - қыпшақтар
мен кумандардың тарихын, этнографиясын зерттеген ... ... ... ... ... ... және ... дейтін екі үлкен
тайпалар бірлестігіне бөледі. [] Бұл екі ... ... ... ... ... деп ... болады. Куман жэне половец қоғамдарын,
әлеуметтік терминологиямен ... ... ... ... әлеуметтік
топтар құраған. Әлеуметтік топ немесе тайпа дегеніміз ... ал ... ... ... немесе соционим негізінде пайда болған кісі
атаулары ... де ... ... ... ... ... ... топтар өзара бір-бірімен байланысты және
иерархиялық түрде қоғам болып ... ... Осы ... біз, ... және ... ... көреміз. XI ғ. Днепрдің
батысын жайлаған кун - ... ... оғыз жэне ... мен ... ... мекендеген печенег, оғыз, болгар, алан қалдықтары мен
Анджоғлы, Башқұрт, ... ... ... ... ... ... Иета,
Канғароғлы, Қарабароғлы, Китанопа, Отперлю, ... ... ... ... ... әлеуметтік топтар ретінде өзара бір-бірімен саяси-
экономикалық, тілдік, мәдени ... ... ... ... ... болып ұйымдасқан.
Әлеуметтік топты немесе этносты сипаттағанда, мәдениет түсінігіне
соқпай өту ... ... ... белгілі түсініктегі мәдениет, әрбір
әлеуметтік топта немесе социумда ... ... ... қарамастан оның
мәдени ерекшеліктері, тілінен байқалады. Тілдің сөздік құрамы, сол тілді
тудырған ... ... және ... ... нақтылап айқындап
беретіні белгілі. Тура осы сөздік құрамынан ... ... ... көрінеді. Тілдер лексикасының ажыратылу ... ... ... ... ... ... жеке ... социум мәдениетіндегі жаңа ұғымға атау беру керек болған кезде
ғана пайда болады. С.А.Плетневаның ... ... ... мен ... ... ... біз ол этноатауларды тілдік
табиғаты, тіл мен мәдениет сабақтастығы ... ... ... Сөйтіп, олардың қазақ антропонимикасының этномәдени негізімен
астасып жатқан туыстары ерекше назар аудардық. Сонда байқағанмыз половец
коғамындағы ... ...... ... байланысты
көптеген курен басшылары есімдерінің соңына «баспана», «тұрақ» мағыналарын
білдіретін ... ... көне ... ... туындаған «опа», «епа»
морфемалары қосарланып, содан Урсоба, Алтунопа, Аепа ... ... ... ... ... половец қоғамында әскери демократиядан ерте феодализмге өту
кезеңі жүргені ... ... ... ... көшу сатысындағы
экономикада қоғамдық ... ... ... ... Ал, ... ... ... одағы
сияқты саяси - элеуметтік бірлестік тән. Еділ мен ... ... XI ... ... ... ... ... Урусоба
сияқты хандар басқарған бірлестіктер тура осындай тайпалар одағы ... ... ... ... ... дейтін терминмен
атаған. Половец жэне куман қоғамдарының әрқайсынын бірнеше орда ... ... ... ... ... ... ... токсоба, төртоба,
етибичи, иета секілді этнонимдердің бірлестігі.
Қыпшақтану мәселесімен ... ... ... ... этнонимінің бірінші компоненті-токс сөзін, тогуз немесе тоғыз сан
есімінің ықшамдалған фонетикалық варианты. Ал, екінші ... ... ... «ру-тайпа» мағынасын білдіретін көне түркі атауы
деп қарайды. () Осы сияқты тортоба да, төрт сан есімі мен оба дейтін ... ... ... екі ... ... ... жеті сан есімі мен оба сөзінің жіңішке
фонетикалық варианты, еби және чи ... ... үш ... ... токсоба, төртоба, етибичи дегеніміз - тоғыз, төрт және ... ... ... ... ... ... ... түркітанушылардың, этнологтардың,
шығыстанушылардың көне түркі "оба" сөзі мен оның фонетикалық варианты, ... ... ... ... Егерде оба сөзі мен оның
фонетикалық вариантары «ру-тайпа» мағынасын білдірсе, онда ... ... ... ... мағынасын білдіретін алтун және әке жағынан «аға»,
«әке» мағыналарын білдіретін аба ... апа ... ... ... ... половецтерде Алтунопа атауымен аталған ру болған болса, онда олардағы
Алтунопа ... ... ... опа - «ру» ... ... ... ... тұжырымымызға сәкес Алтунопа есімінің де ... оба мен оның ... ... – «ру» ... ... ... ... негіз болатын дәйекті мысалы, қазақ этнонимдерінің
атауларымен сабақтастыра дәлелдеуге болатын сияқты. ... Кіші ... және ... ... екі ... ... ... X. Арғынбаев,
М.С. Мұқанов, А. Востров секілді тарихшы-этнолог ғалымдардың пікірінше,
Алшын ... ... ... 13 ... құралған, осылардың бірі -Алты ().
Осы зерттеушілер Байұлы тармағына жататын Байбақты руында ... ... ... атап ... бұл ру ... Дешті Қыпшақты жайлаған
қыпшақтардың құрамында болған, деген пікір ... ... ... жүрген зерттеушілердің басым көпшілігі орта ғасыр
деректемелерінде ... ... бір ... ... ... ... ... Беріш руымен шендестіріп, екеуін бір
этнос деп есептейді. Ш ч, дж тарихи дыбыс сәйкестігіне сай ... ... ... сөзін, Беріш этнонимімен шендестіріп,
беріш қабылдап, жоғарыда ... ... ... мен Беріш этнонимдерін бір ... деп ... ... ... ... Алшынның Байұлы тармағының бірнеше ... ... ... ... Осындай тарихи-
этнологиялық фактілерге және компонентті половец есімдері - этностардың,
кісі атаулары ретінде берілген бейнесі, ... ... ... ... ... ... Алтын руы мен орыс жылнамаларындағы Алтунопа
есімін ... бұл ... бір ... дей ... Егер де ... ... ... негізінде және осы рудың көсемінің аты ретінде пайда
болған Алтунопа есімі бар болса, онда ... ... ... ... генезисі бір Алтын опа руы да болған деп ... ... Егер ... Алтунопа атауымен аталған ру болған болса, онда олардағы
Алтунопа есімінің екінші компоненті опа – «ру» ... ... ... бұл ... ... жоғарыдағы екі, үш компонентті половец есімдерінің
екінші компоненті оба мен оның фонетикалық варианттары – «ру» ... ... ... ... ... Этнонимдердің кісі
есіміне негіз болу заңдылығы ... ... ... ... ... ... ... (Әсет Найманбайев т.б.), ... т.б.), ... ... т.б. Бұл бөлігінің этномәдени сипат
ретінде қазақ тілінде ұлттық ... ... ... бас ... қалыптасқанын прою. Е.Жанпеисов М.Әуезов шығармашылығы тілі
негізінде нақты көрсеткен. Жекей тымақ, керей ... ... ... тымақ, сегіз сай уақ тымағы, төрт сай аласа төбелі тобықты ... ... ... ... языка. c. 199].
Осы тектес половец есімдерін этимологиясына жасалған ... ... бұл ... ... ... этнонимдер мен
отбасылық, рулық лақап атаулар немесе рулық отбасына ... ... және ... ... ... ... ... Осы мәселеге қатысты
Н.А.Баскаков, С.А.Плетнева, Аджи т.б. зерттеушілердің еңбектеріндегі
деректерге ... ... ... ... анықтау барысында олардың
бізге белгісіз болып келген ... ... ... ... ... ... ... Ашина, Кул, Тарголовке, Ит, Токсаба,
Кайоба, Беріш-барыс, ... ... Лақ, ... ... ... т.б. Половец есімдерінің басым көпшілігі осы ... ... ... ... мен ... ... біріктіретің топтық атаулар
негізнде пайда болған. Ашина руына қатысы бар есімдерге: Кулоба, ... ... ... Асен-Осен, антропонимдері немесе топтық
лақап ... ал оның бөрі және ... ... бар есімдерге: Бердібек,
Кобяк-Көбек, Боняк-Боріг, Итоглы, Итлар, Куртык-Құрлық, Сарчан-Сырттан,
Альпар-Ольбер, Борил антропонимдері ... ... ... сай ... бала мен оның ... атты ... ... лақап атауына қатысты бар
есімдер: Кончак-Қаншық, Кюнячук-Күнічүк, Балкатги-Балқатқын, ... ... ... де ... мен ... ... ерте ... тіліміздегі мағыналы сөздерден қойылып отырған. ... ... арғы ... келе ... ... ... ... болып, халық санасында тұрақтап қалмады. Ондай есімдердің архетипін
анықтауға бұл ... ... ... ... ... де ... тиетінің зерттеу барысы көрстіп отыр.
Көне түркілер және олардың негізгі бір руы ашина деп аталады. Ашинаның
шығу тарихы және этимологиясы ... ... ... жазған болатын.
Солардың ішінде С.Аманжолов, Л.Гумилев, С.Кляшторный және ... ... ... Кіші ... құрамына кіретін алшын тайпа одағы мен
көне түркілердің ... ... ... ... ... ... қонысы Алтай болған, сондықтан Алтайды ертеден мекендеген ... мен ... ... ... ... ... ... сөзінің
этимологиясы туралы екінші автор Л.Н.Гумилев былай жазады: «С этим языком
(древнемонгольским) ашина в 439 г. ... на ... ... ... Слово
ашина значило «волк». По-тюрски волк - «бури» или «каскыр», а ... А - ... ... в ... ... ... ашина
значит «блогородный волк», арабской записи слово сохранилось ... ... ... ... ... ... ... ананың аты» деген, ал
проф. С.В.Киселев «рудың аты ананың атымен аталуы ... ... ... ... аты ... және руға берілуі көне түркілер ... әлі ... ... ... ... ... қалдығы көне түркі жазуларындағы
сақталынып, әйл образы тас ... ... ... ... үрім ... ... әйел есмімен тығыз байланысты болғанын атап көрсетті.[34]
Бұл келтірген ... мен ... ... ... ... ... аты бұл қоғамда аналық ру құрлысының соңғы ... ... ... ... тек осы ... ғана ... ... Ашинаның мұрагері болып есептелетін Асянь шад, Ашидэ деген
хандардың аты да ... ... ... ... ... ... ... Н.Аристов, В.Бартольд, ... ... ... С. ... т.б. ... ... өзі қаңлы этнонимін былай түсіндіреді: ... ... бір ... аты. Оныі осы ... ... ... үлкен тайпасы деп түсіну керек. Қаңлы сөзі М.Қашқаридің ... ... ... Екінші жерде автор «қаңлы ауыр жүк артылған екі ... деп ... ... ... ... ... ... А.Кононов зерттеген
«Түркімен шежіресі» аты ... да ... ... оғуз ... көрші тұрған татарларға шабуыл жасайды және жеңіске ... да бір ... кісі арба ... Ол арба ... ... деп дыбыс
шығарады. Оған дейін арбаның өзі де, аты да болмаған еді. Сондықтан арбаны
«қаңқ», ал оны ... ... ... деп ... ... қаңлы деп аталатын
ел осы кісіден тарайды, деп ескерткіште беріледі.
Проф. Ә.Қайдаров, І.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов қаңлы этимологиясы туралы
автор былай жазады: «Осы ... ... ... ... ... ... Қаң
өзенінің атына лы жұрнағын (лық формасының қыпшақ тобына тән ... ... ... «Қаң ... «Қаң өзенін мекендеушілер»
немесе «өзенді ел» ... ... ... ... ... атаудың «қаң»
бөлімін өзен аты деп, ал «лы» бөлімін жұрнақ (туынды сын есім жұрнағы) деп
есептейді.
Қорта ... ... ... ... ... қаң оғлы яғни «өзен,
су бойындағы адамдар, рулар» дегенді білдірген де, ... бұл ... ... ... ... ... ... көшкен. Осы түрде
этноним ХІғ. ... ... ... ... ... этнонимдер
ертеде көп болған. Бурджоглы, Анджоглы, т.б. [128] Мұның өзі қаноғлы, қаңлы
этимологиясына қосымша ... ... Ұлы ... ... ... Кейбір тарихи деректерде VI-
VIII ғасырларда дулат хандығы ... және ... ... ... дулу көне ... тайпасы ретінде Батыс түркі
қағанаты ханының атымен байланысты деп қараса[20], проф. С.Аманжолов былай
жазады: ... по ... ... ... ... - ... ... древних
орхоно-енейсейских тюрков V-VIII которые ... ... ... от ... ... ... Дулу ... в 635) По данным
китайских источников, акад. Бартольд отмечает, что ... ... ... племена, в том числе и киргизы.» [36]
C.Аманжолов пен Ғ.Мұсабаев дулат этнонимнің этимологиясы туралы былай
жазады: ... ... ... ... түркі тілдерінде Сонда дулат (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 94 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні46 бет
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі104 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь