Ғаламдану әлемдік экономиканың интернационалдануының ең жоғарғы кезеңі ретінде

I . Ғаламдану үрдісінің теориялық.әдістемелік негіздері

Әлемдік экономикадағы ғаламдану үрдісі, мәні, негізгі белгілері және алғышарттары
Экономикалық ғаламдану және әлемдік шаруашылық тәртіптің өзгерісі
ТҰК ғаламдану үрдістерінің басты қозғаушы күші ретінде
Ғаламдану үрдісінің салдарлары: әлеуетті мәселелері және қауіптері

II. Әлемдік экономикадағы ғаламдық мәселелерді талдау

Қаржы нарықтарының ғаламдануы және ақпараттық технологиялар
Азық.түлік мәселесіне ғаламдық көзқарас
Ғаламдық экологиялық дағдарыстың аспектілері


III. Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның әлеуметтік.экономикалық даму мәселелері

Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның ұлттық басымдықтары
Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның экономикалық даму стратегиясы: бағыттары және факторлары
Қазақстанның ӘСҰ.на қосылуының өзекті мәселелері
Ғаламдық даму аясындағы ұлттық экономиканың бәсекелестік артықшылықтары
XXғ-ң екінші жартысындағы әлемдік шаруашылықтың эволюциясы жеке елдердің, әсіресе өнеркәсіптік дамыған елдердің экономикасының қарқынды дамуымен байланысты. Оның дамуының негізгі тенденциясы шаруашылық өмірдің интернационалдануы болды. Капитал, тауарлар мен адамдардың алып ағындарының бүкіл әлем бойынша қозғалысы және ақпаратпен қарқынды алмасу процесстері «ғаламдану» терминіне ие болды.
Тарихи көзқарас бойынша шаруашылықтың интернационалдану процесстері (ғаламдану) айырбас сферасынан бастау алады.
Ғаламдық үрдістердің түп-тамыры тарих тереңіне кетсе де, дегенмен ғаламдану—XXғ. феномені. Бұл көзқарасқа сәйкес өткен жүзжылдықты ғаламдану ғасыры деп анықтауға болады. Өткен ғасырдың идеялық-саяси нәтижелері қысқаша мынадай: адам құқықтары ең маңызды орында, демократия тираниядан күштірек, рынок әміршіл-әкімшіл экономикадан тиімдірек, ашықтылық өзін-өзі изоляциядан жақсы. Құндылықтар мен ұстанымдардың бұл жүйесін тарихи құрушы және белсенді таратушы Батыс болғанымен, бүгінгі әлемде бұл жүйе кең таралып, қолдауға ие болды.
Бүгінгі адамзатқа тән, көзқарастар мен әдіс-тәсілдердің жақындасуы қоғамдық тәжірибеде көрініс табады. «Социалистік лагердің» күйреуінен кейін рыноктық экономика, саяси демократия, идеялық плюрализм, ашық қоғам алға жылжудағы маңызды бағыттарға айналды. Тарихта бірінші рет Жер тұрғындарының басым бөлігі өмірлік құрылымның негізгі принциптерінің жалпы түсінігін шығаруда. Бұл—ғаламданудың идеялық фундаменті.
Жүз және екі жүз жыл бұрын сияқты ғасырдың соңы жаңа ғылыми-техникалық төңкеріске әкеледі. Интеллект, білім, технологиялар маңызды экономикалық активтерге айналуда. Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымына кіретін, алдыңғы қатарлы елдерде ЖІӨ-ң жартысынан көбі интеллектуалды сыйымды өндірісте жасалады.
Компьютердің телекоммуникациялық торабтармен қосылуы адамзатқа зор болашақ береді. XXғ.-ң басында қол жеткізген әлемнің коммуникациялық бірлестігі сапалық жаңа мазмұнға ие болуда: ақпараттың үлкен көлемін тарату жылдамдығы адамдар мен тауарлардың қозғалу мүмкіндіктерінен айтарлықтай асып түседі. Ғаламдық ақпараттық кеңістік құрылуда.
Ақпараттық революция адамдардың және қоғамның өмірін түбегейлі өзгертеді. Ол уақыт пен кеңістікті қысқартады, шекараларды ашады, жер шарының кез келген нүктесінде байланыс орнатады, қызмет түрлерінің мазмұнын өзгертеді. Ол индивидтерді әлем азаматтарына айналдырады.
Ғаламдық үрдістердің бейнелеуінде ұқсастықтар аз болмағанымен, олар түрліше бағаланып, түсініледі. Дегенмен, осы мәселеге байланысты көптеген еңбектердегі ғаламданудың ең маңызды сипаттамасы: сөз болып отырған адам өмірінің жаңа сапасы ұлттық-мемлекеттік құрылымдардың бұрынғы шектеріне бұдан әрі сыймайды. Әркім бұл фундаменталды ілгерілеуді әрқалай сипаттайды. Біреулер—ақпараттық революцияның адамзат алдында ашатын шексіз мүмкіндіктері мен перспективалары ретінде, басқалар—либералды демократия принциптерінің тарихи жеңісі ретінде, үшіншілері—нақтылықтың виртуализациялануы ретінде, төртіншілері—ең жаңа технологиялардың негізінде неоколониалды империялардың құрылу қаупі ретінде. Осы көзқарастардың әрқайсысында шындықтың үлесі бар; бірге, олар біздің ғаламдану түсінігімізді байытады.
Ғаламдану—ғаламдық адамзат қоғамдастығының құрылу процесі.
Ғаламдану мәнін іздеу негізінде мына мәселе жатыр: ол өзінің тарихи предшественнигі, әлемнің түрлі елдері мен аймақтарының, түрлі деңгейлі шаруашылық субъектілердің өзара байланысы мен өзара тәуелділігінің бірте-бірте өсуінен байқалатын—интернационалданумен қалай қатынасады. Ал ғаламдану—интернационалданудың ең жоғарғы кезеңі.
Көбіне ғаламдану, ғаламдық экономиканың құрылуымен теңестіріледі. Шын мәнінде өзгерістер әлеуметтік сфера, саяси өмір мен мәдениет саласында да байқалады.
1. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2006, 2007ж.
2. «Қазақстан—2030» даму Стратегиясы, 1997ж.
3. www. kisi. kz. ҚР Президенті Н. Назарбаевтың Евразия ұлттық университетінің студенттеріне «Білім экономикасына инновация және білім арқылы жету» атты лекциясы.
4. www. vkgu. kz. «Қазақстан және ХСҰ»
5. Ғаламдану жағдайындағы ұлттық экономиканың теоретико-методологиялық аспектілері / Я.А.Аубакиров / «Ұлттық экономика ғаламдық даму векторында»: ғыл.-тәж.конф материалдары, желтоқсан, 2005ж, Алматы.
6. Ғаламдану жағдайларындағы ұлттық экономика /Я.А.Аубакиров/, Алматы, 2005ж.
7. Қазақстанның ұлттық мүдделері мен ғаламдану/Жатқанбаев.Е.Б, Байзакова К. И.,/ Алматы, 2004ж
8. Ұлттық экономиканың ғаламдану жағдайларындағы мәселелері мен перспективалары/Я.А.Аубакиров, М.С. Төлегенова/АльПари, 2005ж, №4.
9. Жаңа ғаламдық экономикадағы теңсіздіктің күшеюі/ Н.Бердсолл / Вопросы экономики, 2006ж.
10. Ғаламдық контекстегі экология мен экономика/И.Валлерстайн/, Вопросы экономики, 2006ж, №11
11. Ғаламданудың әлеуметтік- экономикалық дамуға әсері /К.Мухтарова/, Транзитная экономика, 2003, №4
12. Ғаламдану мен Қазақстанның ұлттық экономикалық мүдделері/ М.Кенжегузин/, Мысль, 2005ж, №1.
13. www.akorda.kz
14. Ғаламдану тәуекелі: экономикалық теориядағы негізгі түсініктері мен мәні/ А.Медеу/, Саясат, 2004ж.
15. Мемлекет дамуының бүгінгі кезеңіндегі қаржылық ғаламдану/ Б.Аймурзина/, Финансы Казахстана, 2005, №6
16. Ғаламдану мәселелері және ҚР-ғы тұрақты дамуы/А.Б. Айтбембетова/, Ұлттық қайта өндіру теориясының актуальды мәселелері: Республикалық ғылыми-тәж. конф. материалдары, Алматы, 2002
17. Ғаламдық шаруашылық: болжамдар мен бүгінгі күн./К.Айтекенов/, Каз.правда, 2004
18. Ғаламдану: объективті логика мен жаңа көзқарастар/А.Арыстанбекова/, Международ.жизнь, 2004, №4
19. Әлемдік экономиканың ғаламдануы мен оның дамуының бүгінгі тенденциялары/Ж.Я.Аубакирова/ Өтпелі экономикадағы әлеуметтік-экономикалық дамуды болжау мәселелері, халықар.ғылыми конференция материалдары, Алматы, 2001
20. Қазақстан экономикасының ғаламдану және интернационалдану жағдайларындағы трансформациясы/ Ж.Я.Аубакирова/, Вестник КазГУ, 2000, №5
21. Қазақстан ғаламдық бәсекеден қаша алмайды/М.Ашимбаев/, Каз правда, 2004
22. Ғаламдық әлемдегі тәуелсіз Қазақстан, /М.Ашимбаев/ Мегаполис, 2004
23. Ғаламдануға түрлі көзқарас/Е.Бралина/, Свободная мысль, 2000, №10
24. Ғаламдану мен мемлекеттің ақпараттық интеграциясы/А.Бралиев/, Экономика және статистика, 2004, №5
25. Әлемдік экономиканың ғаламдануы : мәселелері мен салдарлары/И.Т.Владимирова /Менеджмент в России и зарубежом/, 2001, №1
26. Интернационалдық және ғаламдық үрдістердің Қазақстанға әсері /З.С.Гаипов/, Қазақстанның инд.-инновациялық дамуының ғылыми әдістемелік мәселелері, конф. материалдары, Алматы, 2005.
        
        Ғаламдану әлемдік экономиканың интернационалдануының ең жоғарғы кезеңі
ретінде.
Экономиканың ғаламдануы интернационалданудың жаңа кезеңі ретінде.
I . Ғаламдану ... ... ... ... ғаламдану үрдісі, мәні, негізгі белгілері және
алғышарттары
Экономикалық ғаламдану және әлемдік шаруашылық тәртіптің өзгерісі
ТҰК ... ... ... ... күші ретінде
Ғаламдану үрдісінің салдарлары: әлеуетті мәселелері және қауіптері
I. Әлемдік экономикадағы ғаламдық мәселелерді талдау
Қаржы нарықтарының ғаламдануы және ақпараттық технологиялар
Азық-түлік мәселесіне ғаламдық ... ... ... аспектілері
II. Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму
мәселелері
Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның ұлттық басымдықтары
Ғаламдану ... ... ... даму ... және ... ... ... өзекті мәселелері
Ғаламдық даму аясындағы ұлттық экономиканың бәсекелестік артықшылықтары
Кіріспе
XXғ-ң екінші жартысындағы әлемдік ... ... ... ... өнеркәсіптік дамыған елдердің экономикасының қарқынды
дамуымен байланысты. Оның дамуының негізгі тенденциясы ... ... ... ... ... мен ... алып ... әлем бойынша қозғалысы және ақпаратпен қарқынды алмасу процесстері
«ғаламдану» терминіне ие болды.
Тарихи көзқарас бойынша шаруашылықтың интернационалдану процесстері
(ғаламдану) айырбас ... ... ... ... ... ... тереңіне кетсе де, дегенмен
ғаламдану—XXғ. феномені. Бұл көзқарасқа сәйкес өткен жүзжылдықты ғаламдану
ғасыры деп анықтауға болады. Өткен ... ... ... ... адам ... ең ... ... демократия тираниядан
күштірек, рынок әміршіл-әкімшіл экономикадан тиімдірек, ашықтылық өзін-өзі
изоляциядан жақсы. Құндылықтар мен ұстанымдардың бұл жүйесін тарихи ... ... ... ... ... ... ... бұл жүйе кең
таралып, қолдауға ие болды.
Бүгінгі адамзатқа тән, ... мен ... ... ... ... ... ... лагердің» күйреуінен кейін
рыноктық экономика, саяси демократия, идеялық плюрализм, ашық қоғам алға
жылжудағы маңызды бағыттарға айналды. Тарихта бірінші рет Жер тұрғындарының
басым ... ... ... ... ... жалпы түсінігін
шығаруда. Бұл—ғаламданудың идеялық фундаменті.
Жүз және екі жүз жыл бұрын сияқты ғасырдың соңы жаңа ғылыми-техникалық
төңкеріске ... ... ... ... ... ... айналуда. Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымына кіретін,
алдыңғы қатарлы ... ... ... көбі ... ... ... телекоммуникациялық торабтармен қосылуы адамзатқа зор
болашақ береді. XXғ.-ң басында қол ... ... ... ... жаңа ... ие ... ақпараттың үлкен көлемін тарату
жылдамдығы адамдар мен тауарлардың қозғалу мүмкіндіктерінен айтарлықтай
асып түседі. Ғаламдық ақпараттық кеңістік ... ... ... және ... ... түбегейлі
өзгертеді. Ол уақыт пен кеңістікті қысқартады, шекараларды ашады, жер
шарының кез келген нүктесінде байланыс орнатады, қызмет түрлерінің мазмұнын
өзгертеді. Ол индивидтерді әлем ... ... ... бейнелеуінде ұқсастықтар аз болмағанымен, олар
түрліше бағаланып, түсініледі. Дегенмен, осы мәселеге байланысты көптеген
еңбектердегі ғаламданудың ең маңызды сипаттамасы: сөз ... ... ... жаңа сапасы ұлттық-мемлекеттік құрылымдардың бұрынғы шектеріне
бұдан әрі сыймайды. Әркім бұл фундаменталды ілгерілеуді әрқалай ... ... ... ... ... ... мен перспективалары ретінде, басқалар—либералды демократия
принциптерінің тарихи жеңісі ретінде, үшіншілері—нақтылықтың
виртуализациялануы ретінде, төртіншілері—ең жаңа технологиялардың негізінде
неоколониалды империялардың ... ... ... Осы ... ... үлесі бар; бірге, олар біздің ғаламдану
түсінігімізді байытады.
Ғаламдану—ғаламдық адамзат ... ... ... ... ... ... мына мәселе жатыр: ол өзінің тарихи
предшественнигі, әлемнің түрлі елдері мен аймақтарының, ... ... ... өзара байланысы мен өзара тәуелділігінің бірте-
бірте өсуінен байқалатын—интернационалданумен қалай қатынасады. Ал
ғаламдану—интернационалданудың ең жоғарғы кезеңі.
Көбіне ғаламдану, ғаламдық экономиканың құрылуымен теңестіріледі. ... ... ... ... ... өмір мен ... ... да
байқалады.
Дипломдық жұмыс кіріспе, үш тарау және қорытындыдан тұрады. Бірінші
тарау ғаламдану үрдісінің жекелеген жақтарын концептуалды түрде зерттеуге
арналған. Екінші ... осы ... ... ... ... ... ... Соңғы, үшінші тарау Қазақстанның ғаламдану
үрдістеріндегі алатын орнына қатысты.
Бұл жұмыстың мақсаты ғаламдану құбылысын зерттеу мен оның Қазақстан
экономикасына ... ... Көп ... ... ... ... ... Сондықтан мен бұл құбылыстың жағымды және жағымсыз
жақтарын ерекше қарастырдым.
I . Ғаламдану ... ... ... ... экономикадағы ғаламдану үрдісі, мәні, негізгі
белгілері және алғышарттары
XX—XXIғ. аралығында «ғаламдану» ұғымы халықаралық саяси пікір-
таластардың міндетті элементіне айналды. Ғаламдану күннен күнге ... мен ... ... ... тартуда бұл үрдіске қарсы күштер
де күннен күнге күшеюде.
Ғаламдану құбылысының негіздерін қарастыра отырып, ... ... ... өте ... көрінгенін атап өту жөн. Үрдістің
түп-тамыры колониялы империялардың құрылуы халықаралық экономикалық
қатынастардың алғашқы негіздерін қалаған кезден басталады. Алайда,
ғаламдану негізінде жатқан ... ... ... ... ... қатынастардан мүлде өзгеше.
Колониализм дәуірінде қатынастар көбіне метрополиялар мен колониялар
арасында құрылды. Іс жүзінде бұл ... ... ... ... мен ... ... пен басқа да колониалды тауарларға
айырбасты ғана қамтыды. Ал бүгінгі жүйенің негіздері ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... арасында. Бұл қатынастар соңғы өте күрделі өнім
мен озық технологиялармен айырбасты білдіреді. Бұндай қатынастар түрлі
дамыған ... мен ... ... ... ... ... туындайды. Мысалы, АҚШ-ын жапондық электрондық өнеркәсіп
өнімдері қызықтырса, Жапонияны АҚШ-да жасалынған энергетикалық ... ... ... ... ... ... интернационалдау»,
«халықаралық экономикалық қауымдастық», «халықаралық экономикалық
интеграция» ұғымдарының арасындағы ара-қатынасты анықтау керек.
Өндірістің халықаралық кооперациялануы, халықаралық еңбек бөлінісі,
сыртқы ... мен ... ... экономикалық қатынастардың дамуы
нәтижесінде ұлттық экономикалардың өзара байланысы мен өзара ... ... ... ... ... тұрақты дамуы мүмкін емес
болады. Бұл құбылыс шаруашылық өмірдің интернационалдануы деп аталады. Бұл
ұғымға мынадай жалпы анықтама беруге болады:
Шаруашылық өмірдің интернационалдануы—жеке ... ... ... мен ... ... ... халықаралық экономикалық
қатынастардың ұлттық экономикаларға әсері, елдердің әлемдік шаруашылыққа
қатынасуы.
Экономиканың интернационалдануы өз дамуында бірнеше кезеңдерден өтті.
Бастапқыда ол ... ... ... ... ең ... сферасын қамтып, халықаралық сауданың пайда болуымен байланысты
болды (XVIIIғ аяғы—XXғ басы). XIXғ аяғында халықаралық капитал қозғалысы
күш ала ... ... ... ... мен халықтар арасында
тұрақты шаруашылық байланыстардың дамуын, қайта ... ... ... ... ... ... халықаралық еңбек бөлінісі, капиталдың
интернационалдануы, ғылыми-техникалық прогресстің ғаламдық сипаты мен
ұлттық экономикалардың ашықтылық деңгейінің көтерілуі мен сауда
еркіндігінің нәтижесінде қалыптасқан ... ... ... ... ... ... аударғанда (integratio) жеке бөліктердің
біреуге бірігуін білдіреді.
Халықаралық экономикалық интеграция—ұлттық экономикалардың жақындасуы
мен өзара бейімделуі, олардың интернационалдық масштабтардағы тұтас қайта
өндірістік процеске кіруі.
Халықаралық ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі, олардың экономикаларының түрлі деңгейлерде,
түрлі формаларда ... де ... ... байланыстарды дамыту жолымен өзара
әрекеттесуі негізіндегі елдердің шаруашылық бірігу процесі ретінде
сипаттауға болады.
Халықаралық экономикалық интеграция--әлемдік ... ... ... және перспективті баспалдағы, шаруашылық байланыстарды
интернационалдаудың сапалы жаңа және күрделі кезеңі. Бұл ... ... ... ғана ... ... мәселелерді бірлесіп
шешу қамтамасыз етіледі. Демек, экономикалық интеграцияны шаруашылық
механизмдердің жақындасуына алып келетін, мемлекетаралық келісімдерге
айналып, мемлекетаралық органдармен ... ... ... ... ... ... ретінде түсіндіруге болады. Экономикалық
интеграция орын алады:
• түрлі елдердің ұлттық ... ... ... ... ... тауарлар, қызметтер, жұмыс күшінің қозғалуындағы
тосқауылдарды жоюда;
• жалғыз, жалпы рынок құру мақсатында жеке елдердің рыноктарының
жақындасуында;
• түрлі ... ... ... ... ... ... әрбір ұлттық экономикада шетелдік серіктестерді дискриминациялаудың
жойылуында.
Экономикалық интеграция үрдістері екіжақтық, аймақтық және ғаламдық
негізде жүріп жатыр. Бүгінгі күнгі интеграциялық ... ... ... ... ... дамуын жатқызуға болады: жалпы
ұлттық және мемлекетаралық басқару органдары бар тұтас аймақтық шаруашылық
кешендер құрылуда.
Ғаламдану XX—XXIғ шегіндегі әлемдік экономика ... ... ... ... шаруашылық өмірді интернационалдауды
дамытудағы сапалық жаңа кезең болып табылады. Ғаламдануға ... ... шары ... ... ... ... тіпті қарама-қарсы деп
айтуға болады. Бұл ғаламдану үрдістерінің салдарларына түрлі қөзқарастың
болуымен байланысты. Біреулер онда әлемдік экономикалық жүйеге қауіпті
қатерді көрсе, басқалар ... ... ... ... Сөзсіз
ғаламдану салдарлары оң немесе теріс сипатта болуы мүмкін. Бұл процестер
белгілі-бір қауіп-қатерлерді алып ... ... ... ... ... пайда болады.
Ғаламданудың дамуына негізгі алғышарттар болған: экономикалық
либерализация мен 1992ж басталған ЕЭҚ-ң қаржылық интеграциясы. Бұл үрдіс
мынадай сфераларды қамтыды: рыноктарды реттеу мен ... ... ... қатысушылардың қол жетізу мүмкіндігі жақсарды, капиталға
талаптардың стандартталуы, Европаның экономикалық интеграциясы, АҚШ банктік
жүйесінің ашылуы, әлемдік есептік жүйені ... ... мен ... түрлі деңгейлерде, түрлі елдерде және түрлі
фирмалармен бірдей қабылданбайды.
Ғаламданудың дамуында көлік пен байланыс құралдарының сапалық жетілуі
де өз ... ... ... ... мен ... ... ... қана қоймай, қысымдалып, ықшамдалып, халықтың көп
бөлігі қол жеткізе алатын болды. Алайда ғаламдану өнеркәсіптік ... әлі де ... тар ... ... олар 60-тан артық ел
қатысатын, тиімді дамып жатқан бірнеше интеграциялық топтамалардың негізін
қалайды (ЕС, НАФТА, АТЭС, АСЕАН, МЕРКОСУР т.б.). 1997ж. осы ... ... мен ... ... ¾ бөлігі келді, бұл көрсеткіш ғаламдануды ғана
емес, әлемдік кеңістіктің аймақтануын білдіреді.
Әлемдік экономиканың ғаламдануына әкелетін негізгі алғышарттарды
(қозғаушы күштерді) былай топтастыруға болады:
1. ... ... және ... ... ... күрт ... өндірістің жаңа технологиялық әдісіне көшу—жоғары, ғылыми сыйымды
технологиялар, тауарлар, қызметтер, идеялар, ... тез ... ... ... жаңа ... тез және ... ... мен қызметтердің, ресурстар мен идеялардың тез таралуын
қамтамасыз ететін көлік пен байланыс құралдарының ... жаңа ... ... ... ... бір ... жүзеге асырылады.
Экономикалық мүмкіндіктер және мәмілелер жайлы хабарлаулар бүкіл әлемге
тез таралады. Тауарлар мен кейбір қызмет түрлеріне бір жерден ... жету үшін ... күн, ... ... апта қажет, ал ақпарат бір
сәтте таралады. Егер әлемнің бір ... ... ... ... жатса, бүкіл қалған әлем ол туралы бірден ... ... ... бұл қор ... ... және ... рыноктардағы
құбылыстар, ғылыми жаңалықтар үшін сипатты. Демек, серіктестердің
өндірістік ортақ қызметтесуіне басты тосқауыл болып ... ... ... ... интеллектуалды өзара айырбастың ғылыми және басқа да ... ... тез ... озық ... көмегімен көлік және телекоммуникация шығындары
күрт қысқарды. Ақпаратты өңдеу, сақтау және пайдалану шығындары
айтарлықтай төмендеді, ал бұл ұлттық рыноктардың ғаламдық
интеграциясын жеңілдетеді.
2. ... ... ... ... ... ... ... қызметі ұлттық шекарадан тыс шығатын, тұтас бір рыноктық
кеңістік құруға ... ... ... сипатқа ие болатын
ұйымдастырушылық формалар;
• үкіметтік емес ұйымдардың көпұлттық немесе әлемдік деңгейге шығуы.
Жаңа ғаламдық рөлді ендігі кезде БҰҰ, ХВҚ, ДСҰ, Әлемдік банк ... ... ... көпұлттық компаниялардың және басқа да ұйымдардың, жеке де мемлекеттік
те, ... ... ... ... ... тұлғаларына айналуы.
3. Экономикалық:
• тауарлар мен қызметтер саудасының, капитал рыноктарының
либерализациясы, протекционизм саясатын шектеп, әлемдік саудаға
еркіндік берген экономикалық либерализацияның басқа да ... ірі ... ... соның ішінде өз қызметін ұлттық шекарадан
шығарып, әлемдік экономикалық кеңістікті игере бастаған компаниялар
мен қаржылық топтардың артуы;
... ... ... ... ... мен ... туынды
қаржылық-экономикалық құралдардың күрт өсуі, халықаралық валюталық
мәмілелерді іске асыру уақытының күрт қысқаруы;
• халықаралық экономикалық ұйымдардың макроэкономикалық ... ... ... ... аймақтық, аграрлық,
антимонополиялық саясатқа, жұмысбастылық аясындағы саясатқа
талаптардың унификациясы.
• унификация мен стандартизацияға беталыстың күшеюі. Барлық елдер үшін
біріңғай технология, экология, қаржылық ұйымдардың ... және ... ... ... ... күнге
кеңірек қолданылуда. Тіпті білім мен мәдениетке де стандарттар
таралуда.
4. Ақпараттық:
• іскерлік қарым-қатынас, өндірістік, ... ... ... айырбас құралдарының радикалды өзгеруі; ақпаратты
алу, тарату және өңдеудің жаңа жүйелерінің пайда болуы мен дамуы
арқасында қаржылық және тауарлық ... ... және ... ... қоса ... ... ... құрылды.
Ақпараттық қызмет көрсету электроникадағы жетістіктермен тікелей
байланысты—электронды поштаның пайда ... ... бір ... ... ... орналасқан өндірістерді басқаруға
мүмкіндік беретін жүйелердің құрылуы. Олар өндірістік, ғылыми-
техникалық, коммерциялық мәселелерді сол ел ішінде тұрғандай етіп,
жедел, уақытылы және тиімді ... ... ... ... ... алмасу менеджмент, маркетинг, қаржылық және инвестициялық
ағымдарды басқаруда революция жасап, өнімді өткізудің жаңа формалары
пайда болады (мысалы, электронды ... ... ... шоттар мен пластикалық карточкалар жүйесі,
спутниктік байланыс қаржылық ақпаратты бір сәтте жіберуге, келісім-
шарттар жасауға, қаржы құралдарын қашықтық пен мемлекеттік
шекаралардан тәуелсіз бір ... ... ... жіберуге мүмкіндік
береді.
5. Саяси:
• мемлекеттік шекаралар қатаңдығының әлсіреуі, тұрғындардың, тауарлар
мен қызметтердің, капиталдардың қозғалу ... мен ... ... ... ... Батыс пен Шығыс арасындағы саяси қайшылықтардың
шешілуі;
6. Әлеуметтік және мәдени:
• салт-дәстүрлер, әлеуметтік байланыстар мен ... ... ... ... жойылуы. Бұл өз кезегінде адамдардың
аумақтық, рухани және психологиялық қатынастардағы мобильділігін
көтеріп, халықаралық миграцияға әсер етеді.
• рыноктық экономика мен еркін сауда ... ... ... ... ... Жақында орын алған Батыстың рыноктық
экономикасы мен Шығыстың әлеуметтік экономикасы ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдарының, мәдениет пен өнердің ғаламдық «біртекті»
формаларының құрылу беталысы байқалуда. Ағылшын тілі халықаралық қарым-
қатынас тіліне ... ... ... ... алу ... түсінушілікті жеңілдетеді.
• дистанционды оқу жүйесін дамыту арқылы білім алудағы шекараларды жою;
Ғаламдану динамикасы ірі халықаралық оқиғалармен байланысты.
Ғаламдану процестерін ынталандырушы үш ... ... Ең ... ... ... ... қауымдастықтар конференциясы. Онда тауарлар,
адамдар, қызметтер мен капиталдың халықаралық қозғалысындағы еркіндікті
негіздеген ... акт ... ... 1986ж. Пунта дель Эстедағы
Тарифтер мен сауда жөніндегі басты келісім конференциясы (ГАТТ). Соңғысы
Германияның қайта қосылуы, СЭВ мен Варшава пактінің ... ... ... сапалық жаңа белгілерінің бұрынғы белгілерден
айырмашылығы қандай?
Біріншіден, бұрынғы халықаралық экономикалық байланыстар сол ... ... ... ... ... ... ... ғана
метрополиялардың өздерінің арасында дамыды.
Бүгінгі ғаламдану үрдістері ең алдымен өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ғана ... дамушы елдерді қамтиды. Ұзақ
уақыт бойы шаруашылық өмірдің интернационалдануының ең басты формасы
халықаралық сауда, яғни метрополиялар мен колониялар арасындағы дайын
бұйымдарды ... ... ... ... ... ... ... сауданың негізгі бағыттары мен тауарлық құрамы
айтарлықтай өзгерді: дамыған елдердің өздерінің ... ... ... ... ие болды. Тауар ретінде машиналар, құрал-жабдықтар, ғылыми
сыйымды, жоғарытехнологиялық ... мен ... да ... ... ... ... ... елдердің салаішілік мамандануына негізделген
салаішілік сауда.
Ғаламдану негізіне айналған айырбастың емес, өндірістің
интернационалдануы болды. Бұның институционалды формасы, соңғы онжылдықта
қарқынды дамып жатқан трансұлттық корпорациялар ... ... ... бір ТҰК ... ... бас ... мен ... елдердегі филиалдары
арасында), басқа ТҰК-мен немесе ТҰК мен түрлі елдердің жай ... ... мен ... ... жүзеге асырады. Бұндай
сауданың негізінде әдетте бір текті коммерциялық мәмілелер емес, сәйкес
альянстар мен ынтымақтастық жөніндегі келісімдерге негізделген ... ... ... ... ... тән жаңа бір ... ... өндіріс және сауда сферасына айтарлықтай әсер етіп
жатқан, қаржылық рыноктардың құрылуы мен ... ... ... банкаралық операциялар 1,25трлн. долларды
құрды, 1987ж. 600 млрд. долл, 1989ж. 800 млрд. долл, 1993ж 1 трлн. доллар.
Бірақ басты нәрсе, ... ... ... ... қаржылық сфераның және
оның халықаралық экономикалық өмірдегі рөлінің ... ... ... ... ... ұқсас, бірақ оған қарама-қайшы
процесс болып келетін экономикалық қызметтің аймақтану процесі де бүгінгі
ғаламданудың бір ... Бұл, ... ... елдер тобын
қамтитын, шектелген масштабтағы ғаламдану. Бұндай бірлестіктерде сауданың
либерализациялануы, капитал мен адамдардың қозғалысы сәйкес интеграциялық
топтама шегінде жүзеге ... ... ... ... ... ... елдерді біріктіріп, ортақ валюта--евроға көшкен Европалық
Одақты келтіруге болады. Барлығы ГАТТ мәліметі бойынша 90ж. әлемде түрлі
типтегі 30 интеграциялық ... ... ... ... аймақтары, кедендік
одақтар, «жалпы рыноктар», экономикалық одақтар).
1.2 Экономикалық ғаламдану және әлемдік шаруашылық ... ... ... ... ... байланыстылығы
бұрынғыға қарағанда күштірек сезіліп қана қоймай, әлемнің барлық елдерін
қамтып, ғаламдық бола бастады. Сөзсіз, ... ... ... дамыған
елдердің экономикалары өзара араласады, бірақ қалған әлем де түрлі
жылдамдықпен және қарқындылықпен жалпыәлемдік үрдістерге ... ... ... мен ... ... жедел дамуы,
жоғары жылдамдықты және үнемді көліктердің пайда болуы барлық континенттер
мен мемлекеттерді кенет ... ... ... ... ... ... алғышарттар жасады
Экономикалық қызметтің ғаламдануы негізінен 2 деңгейде дамуда:
микро- және макроэкономикалық. Микроэкономикалық ... ... ... ... жалпы стратегиялық бағытталуы--әлем бойынша
өткізу рыноктарына бағытталуы, түрлі елдерде өндірісті орналастыруға
бағытталуы ... ... ... ... ... сайын мемлекеттің
қолдауы мен оның макроэкономикалық саясатын қажет ... Егер ... көзі жеке ... мен ... ... ... ... болса, жалпыұлттық деңгейде осы процестің макроэкономикалық
салдарлары орын алады. Бұндай қолдаудың мәні мемлекеттің сыртқыэкономикалық
саясатындағы ... ... ... ғаламдануы оның либерализациялануын
талап етеді, яғни халықаралық қаржылық операциялар жолындағы шектеулерді
қысқарту мен жою. ... ... осы ... орын ... ... ... айналысты, 1995ж. бастап Әлемдік Сауда Ұйымы (ӘСҰ) айналысып келеді.
Әлемдік экономиканың ашықтығының жалпы деңгейінен, оның ... ... одан әрі ... ... Бір елдер бұл тенденцияның
мемлекеттік қолдауын жақтаса, кейбір елдер керісінше тежеуді, басқалары
либерализация мен ... ... ... баланстың» сақталуын
жақтайды.
Қазіргі кезеңде халықаралық қатынастардың бүкіл жүйесінде терең
өзгерістер болуда. Ғаламдану олардың айқын қасиетіне айналды. ... мен ... ... ... ... ... ... тізбекпен көрсетуге болады, 1 сурет. Әрине суретте көрсетілген
кезеңдер ... ... ... ... ықшам сипаттайды.
Бұл кезеңдерді таза күйде нақты көрсету мүмкін емес. Бұл абстрактілі схема
«шаруашылық өмірді интернационалдау», «халықаралық экономикалық
қауымдастық», «халықаралық экономикалық ... ... ... ... ... сурет
Демек, ғаламдану құбылысын зерттеуде ең алдымен мына сұраққа жауап
табу қажет: ... мен ... ... ... келе ... ... ... неге алып келеді—ортақ жетістік пен гүлдену перспективасы
немесе жаңа қауіптер мен жанжалдар? Бұл сұраққа жауап Қазақстан үшін ғана
емес, бүкіл әлем үшін ... ... ... ... толығымен кіріп, оның
өзегін құрайды, ал ғаламданудың өзі интернационалданудың ең ... ... Әлем ... ... ... үшін ... рынокқа
айналады, сонымен қатар аймақтардың көбісі олардың қызметі үшін ашық
Ғаламдану қазіргі әлемдік жүйенің маңызды, нақты сипаттамасы болып,
бүкіл әлемнің даму ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарға сәйкес бірде-бір іс-әрекетті, қоғамдағы
бірде-бір үрдісті (экономикалық, саяси, заңдық, әлеуметтік және т.б.)
ғаламданудан тыс, жеке ... ... ... ... ... ... өмір мен іс-әрекеттің түрлі
сфераларының өзара тәуелділігі мен өзара әсерінің күшеюі. Ол қоғамдық
өмірдің барлық сфераларына қатысты, экономика, саясат, идеология,
әлеуметтік ... ... ... ... өмір сүру салты және
адамзаттың өмір сүру жағдайларын қосады. Бұл жұмыстың мақсатына сәйкес
ғаламдану ұғымын тек әлемдік экономикаға қатысты қарастырамын.
Ғаламдық даму ... ... ... өндіріс және қаржылар
құрылымы өзара байланысып, келісілген және жүзеге асырылған сыртқы
мәмілелердің санының ұлғаюы нәтижесінде ... ... ... ... мен секторларын қамтыған ғаламдану, ұлттық
шаруашылықтардың ішкі және сыртқы даму факторларының арасындағы
арақатынасты түбегейлі өзгертеді. Бірде-бір ұлттық экономика елдердің
көлемі (ірі, орташа және ... мен даму ... ... ... ... ... ... бар өндіріс факторлары, технологиялар мен
капиталдағы қажеттіліктен туындап, енді толыққанды бола алмайды. Бірде-бір
мемлекет бүкіләлемдік шаруашылық қызметінің негізгі ... мен ... ... ... ... ... даму
стратегиясын құрып, жүзеге асыра алмайды.
Ғаламдану үрдістері біртекті бағаланбайды. Екі көзқарас бар.
Калифорния университетінің социология профессоры ... ... ... ... ... ... Оның ... мыналарды жатқызды: ақпарат, білім және ақпараттық
технологиялар өнімділік пен бәсекегеқабілеттіліктің өсуінің қайнар көздері;
бұл жаңа ... ... ... және ... ... ... ұйымдастырылады; және ол ғаламдық болып келеді.
Кейбір мамандар ғаламдануды тар ұғым ретінде түсіндіреді: тұтынушылық
талғамдардың ... мен ... ... ұсынылатын өнім ассортиментінің
әмбебаптану процесі, нәтижесінде әлемдік тауарлар жергілікті тауарларды
ығыстырады.
Менің көзқарасым бойынша ... ... ... ... ... сфералары мен үрдістерінің өзара тәуелділігі мен өзара
әсерінің күшеюі ретінде сипаттауға болады. Оның нәтижесінде ... ... ... ... капитал, жұмыс күші мен
білімнің тұтас бір рыногына айналуын көруге болады.
Ғаламдану процесі әлемдік экономиканың түрлі ... ... ... ... ... ... ... сыртқы,
халықаралық, әлемдік сауда;
• өндіріс факторларының халықаралық қозғалысы ... ... ... халықаралық қаржы-несиелік және валюталық операциялар (қаржыландыру
мен көмек, халықаралық экономикалық қатынастар субъектілерінің
несиелері мен займдары, бағалы қағаздармен операциялар, арнайы
қаржылық механизмдер мен ... ... ... ... ... технологиялық, инжинирингтік және
ақпараттық ынтымақтастық
Әлемдік экономиканың қазіргі ғаламдануы ... ... ... ... ... ... ... емес, өндірістің
интернационалдануы. Өндірістің интернационалдануы, соңғы өнімді жасауда
түрлі формаларда және түрлі кезеңдерде әлемнің көптеген елдерінің
өндірушілерінің қатынасунда көрінеді. ... ... мен ... ... ... мен ... ... үлесін
ұлғайтуда. Өндірісті интернационалдаудың институционалды нысаны ретінде
ТҰК шығады;
— капиталды интернационалдаудың тереңдеуі, бұл елдер арасындағы капиталдың
халықаралық қозғалысында, бірінші кезекте тікелей ... ... ... инвестицияларының көлемі сыртқы сауда мен өндіріске
қарағанда тез өсуде), және қор рыногының интернационалдануында көрініс
табады.
— өндіргіш күштердің ... бұл ... ... мен ... ... ... айырбас арқылы;сонымен қатар,
шаруашылық бірліктерді тұтастай өндірістік-тұтынушылық жүйелерге
біріктіретін халықаралық мамандану және кооперация ... ... ... ... ... орын ауыстыруы арқылы
жүзеге асады.
— халықаралық қауымдастықтың жүзеге асуын қамтамасыз ететін ғаламдық
материалдық, ақпараттық, ұйымдастырушылық-экономикалық ... ... ... ... ... ... өсуі мен дәстүрлі
халықаралық сауда сипатының сапалық өзгерісі негізіндегі айырбастың
интернационалдануының күшеюі. Халықаралық ... ... ... қызметтер сферасы, материалдық өндіріс сферасына
қарағанда тезірек дамуда.
— жұмыс күшінің халықаралық миграциясы масштабтарының ұлғаюы. Салыстырмалы
кедей елдердің тұрғындары дамыған елдерде білікті емес ... ... ... күші ... ... ... ... қажет ететін немесе
жалақысы аз жұмыстармен байланысты еңбек рыногындағы ... ... үшін ... ... ... ... иммиграцияны
белгілі-бір шектерде ұстап тұруға тырысады. Бірақ, заманауи
телекоммуникациялық технологиялар бұл салада жаңа ... ... ... оңай ... ... береді. Европа,
Солтүстік Америка немесе Япониядағы кез келген компания қажет тапсырмасын
басқа елде ... ... ... ... кез келген уақытта кеңсесінен
ала алады.
— өндіріс пен тұтынудың қоршаған ортаға әсерінің ... ... ... ... ... шешуге бағытталған халықаралық
қауымдастықтағы қажеттілікті өсіреді.
Болашақта ғаламдану болжам бойынша мынадай салдарларға ... ... ... үрдістердің интенсификациялануы;
— мемлекеттердің экономикалық жүйелерінің ашықтығы, қазіргі ... ... ... толық жүзеге асырмаған
мемлекеттер үшін;
— барлық қатысушылардың кез келген рыноктарға кедергісіз қол
жеткізуі;
— сауда және ... ... ... ... нормалары мен
ережелерін универсализациялау;
— рыноктарды реттеу және бақылауды унификациялау;
— капиталдың орнын ауыстыру, инвестициялық үрдіс пен бүкіләлемдік
төлемдік-есептік жүйе талаптарын стандартизациялау;
Ғаламдану мен ... ... ... ... ... ... ... экономиканы (макродеңгей);
— тауарлық, қаржылық және валюталық рыноктар, еңбек рыноктары
(мезодеңгей);
— жекелеген ... ... ... ... мемлекеттер мен интеграциялық
бірлестіктердің өз шекараларынан тыс экономикалық белсенділікке (сауданы
либерализациялау, саудалық және ... ... алып ... сауда зоналарын құру есебінен) тырысуынан байқалады. Сонымен қатар,
ғаламдану және интеграциялану үрдістері, әлемнің ірі аймақтарында әлемдік
шаруашылық, ... ... ... ... ... ... ... бағытталған мемлекетаралық келісілген шараларды қамтиды.
Микроэкономикалық деңгейде ғаламдану компания қызметінің ішкі рынок
шегінен тыс шығып, кеңеюінен көрінеді. Ірі ... ... ... ... ... етуге мәжбүр: тұтыну деңгейі жоғары кез
келген аймақ ... ... ... олар ... сұранысын
шекаралардан тәуелсіз, кез келген жерде қанағаттандыра алуы керек.
Трансұлттық фирмаларды құру мен дамыту көптеген кедергілерді айналып ... ... ... ... үшін ең ... қызмет, сондықтан олар ғаламдық үрдістердің негізгі
субъектісі болып табылады.
1.3 Трансұлттық корпорациялар (ТҰК) ғаламдану үрдісінің басты қозғаушы күші
ретінде.
Экономикалық ... ... ... басты белгілерінің бірі
өндіріс, сауда және банктік қызметтің трансұлттандырылуы. Бұл терминді
ұлттық компаниялардың ... ... ... көптеген еншілес фирмалар
мен филиалдарын ашуы ретінде түсінуге болады. Трансұлттық корпорациялар
(ТҰК) экономикалық ғаламдану үрдісінің басты қозғаушы күшіне айналды, ал
оның ұлттық ... ... ... ... ... ТҰК-ң соңғы уақыттағы осыншама тез өсуі көптеген себептермен
түсіндіріледі. Олардың ішінде бірінші орынды, бәсеке алады, ол өз кезегінде
өндіріс масштабын ... және жаңа ... ... негізінде
шығындарды төмендету, жаңа рыноктарды, арзан жұмыс күшін іздеу, өндірісті
салық салу төменірек жерде орналастыруға мәжбүр етеді.
Адам ресурстарының, ғылыми-техникалық білім мен ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
көздерін, өндіріс пен өткізу рыноктарын оңтайлы орналастыруға мүмкіндік
береді. Заманауи жоспарлау жүйелері мен ... ... ... ... корпорациялар экономикалық саясаттағы,
салықтар мен кедендік төлемдердің көлемі, инфляция қарқыны, жалақы көлемі,
өнімділік, техникалық стандарттардағы халықаралық айырмашылықтардан ... ... ... ... ... ... мен жаңа
технологияларды пайдалану ірі ТҰК-ы бірігудің түрлі формаларына баруға
итермелейді. Бұндай беталыс әсіресе авиағарыштық және автомобильдік
өнеркәсіпке тән болып келе жатыр. Күмәнсіз, жаңа ... ... ... және дамушы әлемнің индустриализациялануы көбіне
ТҰК-ң қызметімен түсіндіріледі. 2003 жылы 690 мың шетелдік филиалдары бар,
63 мың трансұлттық корпорациялар тіркелді. Олардың үлесіне ... 50%, ... ... 60% және ... ... 80% келеді.
ТҰК-ң негізгі экспансиялау құралы тікелей шетелдік инвестициялар,
олар басқа елдерде филиалдарды жаңа кәсіпорындар салу жолымен ашуға немесе
бар кәсіпорындарды қайта ... мен ... алу ... ... ... Капиталдарды тікелей инвестициялар түрінде экспорттау, әлемдік
саудамен салыстырғанда екі-үш есе тез өсуде. Өнеркәсіптік дамыған елдер
капиталды бірінші кезекте ... ... ... ... одан әрі ... ... Тікелей шетел
инвестицияларының әлемдік көлемінде өнеркәсіптік дамыған елдердің үлесіне
70% инвестиция келеді, ал дамушы ... ... 30% ... Бұл деген,
экономикалық ғаламданудың интенсивтілігі әлемнің түрлі бөліктерінде бірдей
емес және ол елдің экономикалық даму деңгейімен тікелей ... ... ... ... ... ... ... ғаламдану ерекше
байқалатын нәтижелерге әкеледі. Мысалы, салаішілік сауданың дамуына беталыс
байқалуда. Нәтижесінде халықаралық ... өсуі ... ... ... ... ... ... себебі ол кезде бір ел
белгілі-бір тауарларының экспортын экспансияласа, ... ... ... ... мәжбүр болды.
Соңғы уақытта көбіне біртекті профильді ірі компаниялардың бірігу
беталысы және трансұлттық ... ... ... шетел
кәсіпорындарын толық немесе жартылай меншікке алу беталысы байқалуда. Егер
1987ж. өнеркәсіптік дамыған елдер тікелей шетел инвестицияларының 38%-ын
жаңа қуаттылықтарды салуға бағыттаса, 1999ж. ... ... ... ... ... алумен байланысты болды. Бұл бағытта,
машинажасау, фармацевтика, тамақ және темекі өнеркәсіптері сияқты салалар
алдыңғы ... ... ... пбудит.мотиві өндірістің сериялылығын
арттыру есебінен шығынды қысқарту, технологиялық кооперация және
зерттемелік әлеуеттердің бірігуі және рынокта үлкен салмаққа ие болу.
Мысалы, халық ... ... ... өз ... ... тиімді технологиялар, басқа елдердің арзан және салыстырмалы білікті
жұмыс күшімен бірігеді, ал бұл өндірістік ... ... ... ... ұлғайтады. Мұндай компаниялардағы жалақының
төмен деңгейі, жергілікті компаниялармен салыстырғанда емес, бас компания
жұмысшыларының жалақысымен салыстырғанда ғана төмен. Осылай, ТҰК ... ... ... табыс деңгейінің ұлғаюын ынталандырады.
Түрлі елдердің жұмыс күшін интеграциялау және оларға бірдей талаптар
қою арқылы ТҰК, халықаралық стандарттардың таралуында ... рөл ... ... онша ... ... ... компаниялар бар
елдердегі тұтынушылар, сапа деңгейі басты компания орналасқан елдегімен
бірдей ... ... ... ... тұтынады.
ТҰК қоршаған ортаны қорғауға қатаң талаптар қояды, бұл оның
қызметінің тағы бір артықшылығы.
Тағы бір артықшылыққа ТҰК-ң ғылыми-техникалық прогресстің ... ... ... ... олар ... ... ... ие. ТҰК
ғылыми-техникалық кадрлар рыногын қамтып, технологиялық білімді ғаламдық
масштабта қолдана алады. ... ... тұру ... ... үнемі
инновациялық мүмкіндіктерді өсіріп, жетілдіріп тұру қажет. ТҰК жүйесі
шегінде технологияларды берудің ... ... ... ... ... құжаттамалармен қамту. Осылайша, ТҰК еңбек өнімділігінің
өсуіне, жұмысшылардың жұмыс жағдайларының және өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... дамуына оң әсерін тигізеді.
Басқа жағынан, дамыған елдердегі жұмыс орындарының көлемі азаяды,
дамушы елдердің экономикалық еркіндігі төмендейді. Бірақ, бұған қарамастан
ғаламдану үрдісі белсенді ... ... рөлі ... ... ... ... олар ... және ғаламдық
экономикалар арасындағы қайшылықтарды шиеленістіреді. ТҰК-ң экспансиясы
заманауи ... ... ... ... ... ... ... ашықтылығынсыз мүмкін болмас еді. Бір жағынан
оларға рыноктық еркіндіктер керек, екінші жағынан-- әлемдік сауданың өспелі
үлесі қажет. ... ... ТҰК ... ... мен ... ... келісімдерді, олигополия мен монополиялардың бірігу
мен жұту жолымен пайда болуын жеңілдетеді. Нәтижесінде жаңа өндірушілердің
әлемдік ... ... ... ірі ... ... ал ... кезекте, алыптар бақталастығына айналады.
Ғаламдық өлшем тек экономикалық байланыстарға емес, жекелеген
елдердің күшімен шешілмейтін экономикалық мәселелерге ие болады. Табиғи
ресурстардың ... ... ... ... ... санының әлемнің
ресурстық мүмкіндіктерімен салыстырғандағы артық өсуі, бай және кедей елдер
арасындағы ... ... ... ... бәрі бүгін
жалпыадамзаттық мәселерге айналуда. Алайда саясаткерлердің барлығы ... өз ... ... ... ... мен ... болуын тежейтін халықаралық ретке келтірмейді. Тек қоршаған ортаны
қорғау ... ғана ... ... ... ... ... жекелеген
елдермен атмосфераға көмірқышқыл газын шығарудың шекті деңгейлері туралы
келісім-шартқа қол жеткізілді. ... ... ... мен ... ... ... ... жаңа құрылымдық элементі—аймақтық интеграциялық
топтар, әсіресе Европада. Ғаламдық деңгейде реттелінбеген экономикалық
қызметтесу мәселелері, аймақтық интеграция шегінде шешімін тауып жатыр.
Шаруашылық өмірдің аймақтану ... ... ... сипатты
белгісі. Әлемдік экономика ешқашан құрылымының біртектілігімен ерекшеленген
жоқ, ал аймақтану ғаламдық және аймақтық процесстер арасында белгілі
қайшылықтарды тудырып, оны одан әрі ... ... ... бір ... ғаламдану процесінің кең көрінісі ретінде және оның
жағымсыз салдарынан қорғану құралы ретінде жүреді. Олар ірі экономикалық
кеңістік құру мақсатына ... ... және оған ... елдерді олар
төтеп бере алмайтын ғаламдық бәсеке және экспансионизм қауіптерінен
сақтайды.
Европа интеграциялық ынтымақтастықты тереңдетуде басқалардың алдына
шықты.
4. Ғаламдану үрдісінің салдарлары: ... ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін
ұлғайтып, жалпы мәселелерін шешуге негіз болады. Ғаламдану үрдістерінің оң
салдарлары (артықшылықтары) ... ... ... ... ... ... ... қоздырды. Бәсеке мен рыноктың
кеңеюі мамандану мен халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуіне
әкеледі. Ал бұл тек ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда құралдар мен ресурстар
тиімдірек бөлініп, бұл өз кезегінде халықтың орташа өмір сүру
деңгейінің ... және ... ... ... алып келеді.
2. Ғаламдық үрдістердің маңызды бір артықшылығы өндіріс масштабында
үнемдеу, ал бұл ... ... ... ... ... ... тұрақты экономикалық өсуге
алып келеді.
3. Ғаламданудың артықшылығы өзара тиімді негіздегі, екі жақты да
қанағаттандыратын еркін саудадан түсетін ... де ... ... ... ... ... жаңа ... одан
әрі дамуын және олардың елдер арасында таралуын ынталандырады.
Бұндай жағдайларда тікелей инвестициялардың өсу қарқыны әлемдік
сауданың өсу ... ... ... ал бұл ... ... ... компаниялардың
құрылуындағы өте маңызды фактор болып табылады, бұл өз кезегінде
ұлттық экономикаларға тікелей әсер етеді. Ғаламдану ... ... ... ... ... ... ... елдерге енгізіп, пайдаланудан түсетін
экономикалық пайдамен анықталады, себебі бұндай енгізулер қысқа
мерзімде және аз шығынмен іске асады.
5. Ғаламдану халықаралық бәсекенің шиеленісіне ... ... ... ... ... ... да айтылуда. Жаңа
бәсекелі сфералардың пайда болып, дәстүрлі рыноктардағы
бақталастықтың қатаңдауы, жеке мемлекет немесе корпорацияларға
ауырлық әкеледі. Себебі ішкі бәсекелестерге іс-әрекеті
шектелмеген, ... ... ... ... ... ... үрдістер, бірінші кезекте, тұтынушыларға
тиімді, себебі бәсеке оларға таңдау мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... қатарлы
технологияларды тарату және бәсекелік қысымнан инновацияларды
әлемдік масштабта үздіксіз енгізу нәтижесінде, ғаламдану еңбек
өнімділігінің артуына әкеледі.
7. Ғаламдану, елдерге қаржылық ... ... ... мобильдеуге мүмкіндік береді, себебі инвесторлар саны
ұлғайған рыноктарда кеңірек қаржы құралдарын пайдалана алады.
8. Ғаламдану адамзаттың жалпылама мәселелерін шешуге негіздеме
жасайды, бірінші ... ... ... әлемдік
қауымдастықтың күшін біріктіру, ресурстарды консалидациялау,
түрлі сфералардағы қызметтерді координациялау негізінде шешеді.
Ғаламданудың соңғы ... ... ... күтуінше, әлемдегі әл-
ауқаттылық деңгейінің жалпылама көтерілуі.
Жоғарыда айтылғандай әлемдік ... ... ... ... және ... Жеке ... ... мен эксперттер
ғана емес, түрлі елдердің тұрғындары да ғаламдануға түрлі қатынаста.
Ғаламдану ... ... ... ... қолдау тауып, дамушы әлемде
қауіпті көзқарас тудырады. Бұл мәселе ғаламдану артықшылықтарының біркелкі
бөлінбеуімен байланысты. Бүгінгі ғаламдық үрдістер ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ғана дамушы елдерді
қамтиды. Ғаламдану осындай бірінші топтағы елдердің позицияларын күшейтіп,
оларға қосымша артықшылықтар береді. Ғаламдық ... ... ... ... бөлінісі шегінде дамуы, тіпті онша дамымаған елдердің
қазіргі жағдайына кері әсерін тигізуі мүмкін. Мұндай елдер ... ... атқа ие ... ... субъектісіне емес, объектісіне
айналуда.
Демек, ғаламдану үрдістерінің әрбір ел экономикасына оң әсер ету
деңгейі, сол елдердің әлемдік экономикада ... ... ... ... ... ... ... бай елдер мен индивидтер алады.
Ғаламдану игіліктерінің әділетсіз бөлінуі ... ... ... ... ... қаупін тудырады. Тез дамушы елдер бай
елдер қатарына қосылып, кедей елдер барған сайын ... ... ... ... ... ... теңсіздік көріністерін жойып
немесе әлсіретудің орнына, керісінше оларды одан әрі күшейтуде. Әлем
ресурстарының 80%-ын әлем халқының 1/5 ғана қамтитын, айтулы «алтын
миллиард» ... ... 20% ел, ... ЖҰӨ-ң 84,7%, әлемдік сауданың
84,2%, жинақтардың 85,5%-ын иемденеді 1960 жылдан бері ең бай және ең кедей
елдердің арасындағы алшақтық 2 ... де ... бұл ... ... ... көрсетеміз деген сөздердің тұрақсыздығын статистикалық түрде дәлелдеп
отыр. ... ... ... пен ... өз ... ... бар мәртебелерін күшейтуге тырысады.
Әлемнің біртексіздігі мына мәліметтерде де ... 358 ... ... адам (Жер ... ... ... ие ... ие.
Нәтижесінде, ғаламданудан батыс әлемде тұратын 14,5% халық қана ұтады екен.
Ғаламдану жағдайларында, осы ... ... ... ... ... ел ... дәстүрлік байланыстардың үзілуіне,
бәсекегеқабілетсіз өндірістердің деградациясына, әлеуметтік мәселелердің
шиеленісуіне, осы қоғамға жат идеялар, құндылықтар, іс-әрекет модельдерінің
күштеп ... алып ... ... ... ... ғаламдық үрдістерден
әлеуетті түрде теріс салдарлар тудыратын мәселелер қатарына мыналарды
жатқызуға болады:
— ұлттық экономиканың жеке салалары деңгейінде ғаламдану
артықшылықтарының біртекті ... ... ... ... ... жеке ел ... бақылаудың тәуелсіз үкіметтер қолынан, мықтырақ
мемлекеттердің, ТҰК немесе халықаралық ұйымдардың қолына көшу
мүмкіндігі;
— қаржылық сфераның ... ... ... ... ... өзара тәуелділігінен туындайтын әлеуетті аймақтық
немесе ғаламдық тұрақсыздық. Бір елдегі жергілікті экономикалық
тербелістер мен дағдарыстар аймақтық, тіпті ... ... ... ... ең ауыр ... әлемдік периферияға жататын онша
дамымаған елдер ең қатты сезінуі мүмкін. Олардың ... ... ... мен ... ... ... ... қатынасып,
алдыңғы қатарлы державалардан толық тәуелділікке түсіп, аз және ... ... ... ... бұндай елдер үшін қосымша мынадай мәселелерді тудырады:
... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жіктелуінің өсуі, маргинализация (әлеуметтік
топтардың таралу процесін білдіретін мемлекеттік қоғамның құлдырауы,
адамдар арасындағы дәстүрлі байланыстардың үзілуі, индивидтердің
белгілі-бір қоғамға, кәсіптік немесе этникалық ... ... ... ... негізгі бөлігінің кедейленуі;
— онша дамымаған елдердің әлемдік шаруашылық жүйенің тұрақтылығы мен
қалыпты қызмет етуінен ... ... ... мемлекеттің ұлтқа бағытталған экономикалық саясатын жүргізу
қабілетін шектеуі;
— сыртқы қарыздың өсуі, ең алдымен халықаралық қаржылық ұйымдарға.
Жоғарыда айтылғандай ғаламдануға ... ең көп ... ... ... ... Олар өндіріс шығындарын төмендету мүмкіндігіне
ие болып, ең табысты ғылыми сыйымды өнімді өндіруге икемделеді, ал еңбек
сыйымды және ... лас ... ... ... ... өнеркәсіптік дамыған елдер де ғаламдану үрдістерінен зардап шеге
алады, дер кезінде шаралар қолданылмаса, жұмыссыздықты арттырып, қаржылық
рыноктардың тұрақсыздығын күшейтеді.
Ғаламдану ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәселелердің ішінен мыналарды атауға
болады:
— жұмыссыздықтың өсуі (мына себептермен),
— жаңа технологияларды енгізу ... ... ... ... әлеуметтік шиеленіс артады;
— өндіріс құрылымының өзгерісі және еңбек сыйымды тауар түрлерін
жаппай ... ... ... ... ... осы ... салаларына ауыр соққы тиіп, көптеген өндірістердің жабылуына
әкеледі;
... күші ... ... ... орынға шыққан ТҰК өз мүдделерін, мемлекеттік мүдделерден
жоғары қояды, ... ... ... рөлі ... бір ... ... ... емес ұйымдар мен
бірлестіктерге көшеді.
Негізгі мәселе мынада, ғаламдану артықшылықтарының біртекті бөлінбеуі
жекелеген елдер бойынша ғана байқалмайды, жекелеген салалар ... ... ... ... ... ... сферасындағы өзгерістер
нәтижесінде сыртқы саудадан пайда алатын салалар, экспортпен байланысты
салалар капитал мен білікті жұмыс күшінің үлкен ағымына ие болады. Басқа
салалар ... тым ... ... ... ... ғаламдық үрдістерден зардап шегеді. Бұндай салалар өздерінің
пайдаларына өзгермеген шаруашылық жағдайларға бейімделу үшін қосымша күш
жұмсауға мәжбүр болады. Бұл, осы ... ... мен ... ... ... ... нәтижесінде үлкен шығындар әкелетін бейімделу
шараларын қабылдау керек болады. Бейімделу шаралары нәтижесінде адамдар
жұмыстарынан айырылып, жаңа жұмыс орындарын іздеуге мәжбүр ... ... ... ... болады. Ал бұның бәрі жанұялық мәселелерге ғана
емес, қысқа мерзімдегі ірі әлеуметтік шығындарға әкеледі. ... ... ... ... ... ... ... сондықтан мемлекет
қайта мамандану, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, өтемақы төлеумен байланысты
әлеуметтік шығындарды өзіне алуы керек.
Екінші қауіп ... ... ... ... себебі ғаламдық үрдістер Европа, АҚШ-ң өңдеуші салаларындағы
жұмысбастылықтың төмендеуіне әкеледі. Ал деиндустриализация құлдыраушы
аймақтардың пайда болуына себеп ... ... ... ... ... ... және ... өсу
нәтижесінде туындайтын қалыпты жағдай, бұған себеп ғаламдану ... ... ... ... ... ... өңдеуші салалар үлесі
тез төмендейді, бірақ бұл төмендеу қызметтер сферасы мен қаржылық сектор
үлесінің тез ... ... ... ... ... жеке ... ... тәуелсіз үкіметтен, күштірек мемлекеттерге, көпұлтты немесе
ғаламдық корпорациялар мен халықаралық ұйымдардың қолына өтуі. Бүгінгі
күнгі ... ... іс ... ... ... ... елдердің саяси
өмірін бақылайды. Ұлттық-мемлекеттік құрылымдар өмірдің және әлемдік
қауымдастықтың белсенді агенттері ... ... ... ... қаржылық рыноктың ғаламдануы мемлекеттік
шекаралардың «жойылуына», қаржылық сферадағы мемлекеттік тәуелсіздіктің
әлсіреуіне әкеледі деген ... ... күні ... ... ... капитал ағындары жайлы сұрақты
қарастырайық. Бүгін әлемде байқалатын капитал ағындары соңғы 15 жылда кенет
өсті. Тікелей немесе портфельді ... ... ... ... ... белгілі-бір қауіп төндіреді, себебі тез пайда болу,
солай тез елден жоқ болып кету қабілетіне ие. Бірқатар елдердің басшылары
сырттан тартылған капиталдың кетуімен ... ... ... ... ... мәнінде ол еркін, ештеңемен байланыспаған капитал.
Төртінші қауіп ... және ... ... ... ... ... артуымен және соңғылардың арасында
жұмыссыздықтың өсуімен байланысты. Салаларда және кәсіпорындарда білікті
кадрларға сұраныс артуда. Бұл мынадан ... ... ... ... ... ... білікті емес елдерде өндірілген еңбексыйымды тауарлар
жағынан бәсеке, европалық ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда европалық компаниялар шығынды
өнім өндірісін тоқтатып, жоғары білікті мамандарды пайдалануды талап ететін
тауарлар өндірісіне көшеді. Жұмыс күшінің қайта бөлінуі жүзеге асырылады.
Нәтижесінде ... ... ... сұранысқа ие болмай,
араларында жұмыссыздық өсіп, табыстары төмендейді.
Бесінші қауіп ретінде, жұмыс күші құны жоғары елдердің компаниялары
өндірістік ... бір ... ... төмен елдерге көшіреді. Жұмыс
орындарының экспорты бірқатар елдердің экономикалары үшін жайлы емес.
Алайда бұл тым қауіпті емес. Шетелдік ... ... мен ... ... ... емес, қайта бір-бірін толықтырады.
Егер кәсіпорын басқа елде өз филиалын ашса, ол бұны тек өз ... ... ... ... сөз ... Бас ... өз филиалының қуаттылығы
есебінен өнім көлемін ұлғайту мүмкіндігін алып, басқа да артықшылықтарды
пайдаланады. Бұндай байланыстар жаңа серіктестердің қарым-қатынасындағы
маңызды элемент. Сондықтан ... ... ... «передислокациясы»
әлеуетті қауіп ретінде ғана қарастырылуы мүмкін.
Алтыншы қауіп жұмыс күшінің мобильділігімен байланысты. Бүгін
тауарлар, қызметтер және капиталмен ... ... ... көп, ал ... еркін қозғалысы жайлы азырақ айтылады. Осымен байланысты
ғаламданудың жұмысбастылыққа әсері туралы сұрақ қойылады. Шаралар
қолданылмаса жұмыссыздық мәселесі ғаламдық тұрақсыздықтың әлеуетті ... ... ... ... жартылай жұмысбастылық—жалпы әлемдік
қоғамдастықтың басты жоғалтуы, әсіресе білімге үлкен қаржы жұмсаған елдер
үшін. 90ж. ... ... ... ... әлемдік экономика шегінде
ірі құрылымдық мәселелер мен саяси қателіктердің болғанын көрсетеді. Бұл
факторлар барлық деңгейлердегі, әсіресе адамдардың өмір сүру ... әсер ... ... ... ... ... қажеттілігін
дәлелдейді.
БҰҰ мәліметтері бойынша, өздері туылмаған елдерде тұратын адамдардың
көлемі 50-80 млн. адам. Бұл көп емес. ... ... ... миграция аймақтық және ғаламдық ұйымдар үшін маңызды сұраққа
айналуы мүмкін. Дамыған елдерге өз еңбек рыноктарын қорғау қажет болады.
Квоталар, азаматтық, білім, ... ... ... ... ... ... шаралары қажет болады. Жаппай халық миграциясы, ... ие ... ... ... ... ... айналуда. Арзан жұмыс күшінің ағымы, дамыған елдердің еңбек
рыногындағы бәсекені ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Жұмыс күшінің еркін орын
ауыстыруының теріс салдарлары баяғыдан әлеуетті қауіп ретінде мойындалған.
Сондықтан, барлық елдер жұмыс күшінің еркін ... ... ... Бірақ, жақсы дайындалған және жоғары бағаланатын жұмыс күші
жоғарғы мобильділікпен ерекшеленеді және өзінің рыноктағы орнын тиімді таба
алады. ... ... ... елдер талантты мамандар мен білікті
жұмысшыларды тартуға тырысады. Еларалық жұмысшы күшінің ағымы, өнімділіктің
ғаламдық артуына әкеледі, себебі еңбек ресурстарын бөлудегі оптимумге
жетеді.
Ғаламдық демографиялық, ... және ... ... ... ... да шиеленістер мен жанжалдардың маңызды
көзіне айналуы мүмкін. Қалалар елдер және тұтас әлем масштабында қоғамның
шешуші ... және мына ... ... ... ... ... ... айналуда. Біріншіден, қалаларды азық-түлік
пен энергиямен қамтамасыз ету көптеген елдерде жергілікті көздерден емес,
импорттық ресурстардан тәуелді. Екіншіден, қалалар ... ... ... ... ... трансұлттық
корпорациялар белсенді жұмыс істейді. Урбанизация ғаламдану процесін
күшейтеді, ал ірі қалалар арасындағы кооперация халықаралық қатынастардың
жаңа саласына айналады.
Ғаламдану өзінің ... ... ... және ... ... түрде әлемдік экожүйеге әсер етеді. Ал бұл жалпы
адамзаттық қауіпсіздік мәселесі. Экожүйені пайдаланумен байланысты пайда
болатын болашақ жанжалдар ... ... ... ... Су ... ... аймақтық жанжалдарға әкелуі мүмкін. Тропикалық ормандардың
болашағы мен оларды кесу салдарлары мемлекеттер арасында мүдделер мен саяси
мақсаттардың айырмашылығынан терең түсініспеушіліктерді ... ... енді ... ойланбастан шығындай алмайды.
Екінші жағынан дамушы елдердің жер эрозиясына, ... мен ... ... ... жол ... ... пайдалану,
көлік, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында баламалы технологиялар жасау
мүмкіндіктері жоқ. Табиғи ресурстарды пайдалану мен экологиялық балансты
сақтауда өзара мүдделердің үйлесуі—елдердің ынтымақтастыққа қабілеттілігін
тексереді.
Ғаламданудың тағы бір ... ... ... ... ... ... ... ғаламдық
тұрақсыздық. Нәтижесінде, бір елдегі жергілікті экономикалық тербелістер
мен дағдарыстар аймақтық, тіпті ғаламдық салдарларға әкелуі мүмкін.
II. Әлемдік экономикадағы ғаламдық мәселелерді талдау
. ... ... ... және ... ... ... аясындағы ең күрделі және
дамыған үрдіс және елдердің қаржылық байланыстарының тереңдеуі, ... ... ... ... ... ... қаржылық
топтардың құрылу нәтижесі болып табылады. Соңғы 10-15 жылда халықаралық
капитал рыногындағы ... ... өсім ... ... ... ... 60 ... жалпы әлемдік өнімнің 130 %-нан артты. Халықаралық
ұйымдар-инвесторлар саны ... ... өсуі мен ... ... өндірістен және жаңа жұмыс орындарын құрудан
алыстауы себебін көбіне қаржылардың ғаламдануымен байланыстырады. Қаржылық
ғаламдану үрдісі әлемдік ... 3 ... ... ... мен ... ... Ал қаржылық спекуляция бұл 3 ел шегінде
ғана ... ... ... ... айналым әр тәулік сайын 0,9-1,1
трлн. долларға жетеді. Спекулятивті капиталдың ағымы кез келген елдің
қажеттерінен асып түсіп қана қоймай, оның жағдайын ... ... ... ... ... ... шынайы ғаламдық қаржылық
операциялардың бірнеше мысалы ғана бар. Әлемде ғаламдық болып саналатын 15-
20 қаржылық рынок қана бар. Онда ... ... ... және ... ... облигация және валютамен ірі мәмілелер жүзеге
асырылады және әмбебап қызметтердің ... ... ... ... ... ... күші мен институттарының халықаралық байланыстары
арқылы және тауарлық, валюталық, қор, сақтандыру рыноктарын бақылауды
шоғырландыру нәтижесінде әлемде тұрақты, алдыңғы қатарлы орынға ие ... ... ... саны әлі көп ... ... бұл ... сақтандыру компанияларының, ипотекалық несиелік құрылымдардың
бірігуі, зейнетақы қорларының инвестициялық белсенділігінің өсуі мен өзара
қолдау қорларының нәтижесінде тез өсіп келеді. Осы институттар ... ... ... ... ... ... ең ... күннен күнге ұлғайып жатқан институционалды инвесторладың арасында
жүріп жатыр. Олардың қорларының өсуі мен ... ... ... жаңа ... ... ... ... болды.
Оның мақсаты—тиімді капитал салымдары мүмкіндіктерін іздеу, олардың
қайтарымдылығын көтеру, ... ... ... 40 мың ... ... ... ... қызмет ететіні көп емес. Шетелдік
қор биржаларының тізіміне кіру көптеген компанияларға өз елінің
биржаларында престижді ... үшін ... ... ... ... айырмашылығына қарамастан барған
сайын өзара тығыз байланысуда. Коммуникациялық технологиялар фирманың
физикалық өкілінсіз маркетингтік және бөлу операцияларын жүзеге асыруға
мүмкіндік береді. Халықаралық ... та ... ... Әлемдік қаржы
орталықтары арасындағы бәсекеге әсер ететін көптеген жаңа факторлар пайда
болды. Бұрын бұл орталықтар ... ... ... ... ... құрылды. 80ж-дан бастап коммуникациялық жүйе қосымша
факторға айналды. Нәтижесінде, қызметі бір-біріне ... әсер ... ... ... ... болды. Халықаралық деңгейде әлемдік қаржыларды
тұрақтандыру, елдердің, фирмалар мен жеке тұлғалардың тәуекелдерін
төмендету бойынша көптеген шаралар жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік торабын
жасауға тырысуда. ХВҚ шегінде де қаржылық рыноктағы ... ... ... механизмді дайындау бойынша шаралар қабылдануда.
2.2 Азық-түлік мәселесіне ... ... ... ең ... мәселелерінің бірі--әлемдегі ашаршылық.
Ол бірінші кезекте азық-түліктің болуы мен бөлінуімен байланысты. Мұнай мен
газ ... ... де ... мен ... ... ... ... елдер халқының біраз бөлігі аш немесе толық тамақтанбайтын болса, бай
елдерде адамдардың біразы артығымен ... ... 800 ... ... ... 15% аш. ... жылына 18 млн. адам өледі, әсіресе дамушы елдерде
жүздеген миллиондар толық тамақтанбайды. ... ... ... ... ... ... ... ал қазір бұл құқық жүзеге аспай
жатыр. Бұған кінәлі жекелеген елдердің ішкі жағдайлары ғана емес,
экономикалық ғаламданудың ... ... ... ... кедейшіліктің серігі, яғни экономикалық
және әлеуметтік даму деңгейінен тәуелді. Көптеген елдер халықаралық
ұйымдардың донорлық көмегі мен дамыған елдер халқының мейірімділігі
арқасында жүр. Әлсіз ... ... ... ... ... ... ... ауыл тұрғындарының көбісінің жер өнімділігін арттыру үшін
техникалық және ... ... жоқ. ... ... мен Азияда
ашаршылықтың басты себебі жерлердің жетіспеушілігі. Бөлінген жерлер отбасын
тамақтандыру үшін аз. Аштардың көбісі ... мен ... ... 40%--10 ... ... балалар). АҚШ, Канада, ЕС және
басқа да бірнеше дамыған елдер азық-түлік ... ие ... ... ... ... Осы ... Қытай мен Индияда да азық-түлік
өндірісі өсіп, ашаршылық қаупін жойды және толық тамақтанбауды айтарлықтай
қысқартты. БҰҰ-ң азық-түлік пен ауыл ... ... ... ... адам басына шаққандағы азық-түлік тауарларының
әлемдік өндірісі 1979-1995жж. ... ... ... ... ... ... ... азық-түліктік қамтылудың жан басына
шаққандағы көрсеткіштері жақсармады, тіпті нашарлады және қазір де
нашарлауда. XXғ. соңғы 2 он ... ... ... өнімді өндіру
жылына 2,5 %-ға ғана өсті, ал халық жылына 2,7 % ... ... ... ... Жер ... ... ... ететін азық-түлік көлемі
өндіріледі.
Ашаршылықтың негізгі себебі—теңсіздіктің аймақтық, әлеуметтік,
экономикалық және басқа да түрлері, ... тек ... ... ... ... ... алу мен ... қамтуда да орын алады. Сондықтан,
көптеген ғалымдардың айтуынша бұл ... ... ... ... көмегімен емес (соңғы 40 жылда осы жасалынып жатыр), ... ... жою ... шешу ... ... ... ең ... экономикалық маржинализациясы.
Колониалды дәуірден бастап дамушы елдердің ауыл шаруашылығы
метрополиялардың шикізаттағы қажеттіліктерін жабу үшін қызмет етті, ал
тәуелсіздік алған соң экономиканың ... ... ... мен ... ... ... құру ... Ауыл шаруашылық өнімінің
артықшылығын жүйелік түрде алу стратегиясы құрылды, ол ... ... ... пен ... ... көрінуде. Бұл саланың және
шаруашылықтың кедейленуіне әкеледі.
Қауіпті теріс салдарларға социалистік модель бойынша ұжымдастыру
әкелді. Осыны тек бұрынғы социалистік елдер ғана емес, Алжир, ... ... ... де басынан өткізді.
Мәселенің шешілуін анықтайтын тағы бір маңызды фактор—азық-түлік
саудасы. ... ... мен ... ... ... өнімінің әлемдік
рыноктары үшін, бағалардың тұрақтылығы үшін күрес жүргізіп жатқаны
белгілі. Азық-түлік ... ... ... оның ... ... ... рыноктары үшін батысевропалық және солтүстікамерикалық
елдердің арасындағы күрес ... Ол ... ... ... ... және ... ... арттыру көмегімен жүзеге
асырылуда. Нәтижесінде импорттық азық-түлікке бағалар жергілікті
өндірушілер үшін тиімсіз болып, азық-түлікті жергілікті өндіруді пайдалы
емес ... осы ... шешу үшін ... ... ... сол елде оптималды қалыптасқан дәстүрлі шаруа шаруашылығын қалпына
келтіру;
• өндірісті ... ... және ... ... ... ... көмегімен азық-түлік өндірісін ұлғайту;
• биотехнологияны дамыту және барлық елдердің осы саладағы жетістіктер мен
зерттеу нәтижелеріне қол жеткізуі;
• халықтың барлық топтарын тұрақты ... ... ... мәліметі бойынша дамыған және әлсіз дамыған елдер
арасындағы арақатынас 1:60, яғни әр ... елге 60 ... ... ... ... ... кедейшілік пен ашаршылық себептері өте көп. Олардың
ішінде, бұл елдердің халықаралық еңбек бөлінісі жүйесінде теңқұқықсыз
жағдайы; неоколониализм жүйесінің әмірі.
Кедейшілік пен ашаршылыққа ... ... ... ... жаңа ... экономикалық тәртіп Бағдарламасын (НМЭП) жүзеге
асыру. Онда біріншіден, ... ... ... пен
әділеттіліктің демократиялық принциптерін негіздеу, екіншіден, жинақталған
байлық пен қайта ... ... ... табыстарды дамушы елдер пайдасына
қайта бөлу; үшіншіден, артта қалған елдердің даму үрдістерін халықаралық
реттеу.
Азық-түлік мәселесінің ғаламдық сипаты елдердің ... ... ... аштық пен толық тамақтанбауды жоюдың объективті
қиыншылықтарында ғана көрініс таппайды, бұл мәселенің шешілуімен ... ... ... ... ... күресу және өмір сүру ұзақтығын
арттыру сияқты жалпыәлемдік гуманитарлы міндеттер байланысты.
Азық-түлік өндірісі өсуінің жер шары халқының ... ... қою ... ... да, соңғы он жылдықтарда халықтың тамақтануы көптеген елдерде
жақсарды. Соғыстар, СССР-ғы ұжымдастыру сияқты ... ... ... мәдени революциялар нәтижесіндегі жаппай ашаршылық өткен
кезеңде. Алайда, жүздеген миллион адамдардың толық тамақтанбауы, әлі ... ... ал ... ... ... ... ... елдерде азық-түлік артықшылығы бар және бүкіл әлемдегі аштық
пен толық ... ... ... ... ... азық-түлік
өндірісін ұлғайтудың пайдаланылмаған резервтері бар. Алайда, қажет
етушілердің бұл азық-түлікті сатып алуға да, оның өндірісін кеңейтуге де
ақшалары жоқ. Әлемдік ... ... ... ... ет, май
және сүт өнімдерін өндірушілер мен экспортерлар олардың өндірісін шектейді.
Жаппай толық тамақтанбаудың пайда болу себептері мен оны жеңу ... ... ... ... Бір ... оны ... елдердегі азық-
түлік өндірісінің жетіспеушілігімен байланыстырса, басқалары оның себебін
халықтың кедейшілігі мен олардың ең қажеттіні сатып алуға ... ... ... бірінші көзқарас бойынша ең басты көңілді ауыл
шаруышылық дамуын ынталандыруға бөлу керек, екінші көзқарас ... ... ... ... ... ... керек. Бір
сөзбен айтқанда аштық пен толық тамақтанбаудың қайнар көздері жайлы сұраққа
біртекті жауап жоқ, әр көзқарастың дұрыстығын ... ... ... мәселесі ғаламдық мәселелер тобына жатады, себебі оның
шешілуі экономикалық ғаламданудың жолы мен сипатынан тәуелді. Ал бүгінгі
күні ғаламдану түрлі елдердегі ... ... ... ... ... ... бай ... мен бай мемлекеттермен
басқарылатын халықаралық ұйымдар аштықты «еркін» рынокқа жеңуге ұсынады.
Мемлекеттер азық-түлік өндірісін және онымен ... ... ... ... ... реттеуді азайтқан сайын, еркін рыноктық
бәсекеде өз жұмысын жылдам атқарады. ... ауыл ... ... ... осы идеяға негізделген. Ол «әділетті, рыноктық бағытталған ауыл
шаруашылық тауарларымен сауда жүйесін құруға» , «ауыл шаруашылығындағы
мемлекеттік қолдау мен протекционизмді ... ... ... әлемдік ауыл шаруашылық рыногындағы бар шектеулер мен
«деформацияларды» жою, сонымен қатар бірнеше дамыған елдердегі ... ... ... ... ... тоқтату, ауыл шаруашылық өндірушілерін
бюджеттік субсидиялау мен олардың өніміне қатысты протекционизмді жою.
Азық-түлік мәселесіне жолығатын көптеген дамушы және ... ... ... бұндай концепциясы ауыр тиеді. Құрғақ және суық климат,
құнарсыз жер, суғаратын судың және ... үшін ... ... ... ... ... Олардың өнімі үнемі қолайлы табиғи-
климаттық жағдайлар мен мол капиталмен өндірілген өнімнен қымбат болып
тұрады. Өздерінің ауыл шаруашылығын ... ... ... мен қолдаудан бас тарту, бұндай елдерді, әсіресе аграрлы,
аштыққа немесе азық-түлікті импорттаушы мемлекет рөліне әкеледі. Егер ауыл
шаруашылығы—олардың экономикасының басты ... ... ... нанға
ақша табуға олардың жағдайлары болмайды. Сыртқы бәсеке оң алуға мүмкіндік
бермейді.
Сондықтан да әлемнің миллиондаған аш адамдарын тамақтанудың қажетті
рационымен қамтамасыз ету ... ... бір ғана ... жолы өздерінің
ауыл шаруашылығын дамыту, әсіресе ауыл шаруашылығы экономиканың негізін
құрайтын және бірінші кезекте шаруалардың өздеріне тамақ жетпейтін елдерде.
2000 жылдың қыркүйегінде мемлекеттер мен ... 147 ... ... ... ... Оған сәйкес елдер 2005ж
әлемдегі аштықтан азап шегіп жүрген және таза ауыз суы жоқ ... ... ... азайтуға міндеттенді. Бұндай міндетті жүзеге асыру басқа ... ... ... оның ... халықаралық экономикалық
тәртіпті қайта құру мен демократизациялау.
Адамзат дамуының ғаламдық ... ... ... ... және ... ... ... етеді, олардың шешімі жаңа
концептуалды көзқарастарды талап етеді. Ғаламдық мәселелер жолында бірқатар
кедергілер пайда болады. Ғаламдық мәселелерді шешу бойынша әлем ... ... ... және ... түрде қарулану, аймақтық,
саяси және әскери жанжалдармен блокталады. Бірқатар ғаламдық ... ... ... ... ... ... ... Жекелеген ғаламдық мәселелер әлем халқы өмірінің әлеуметтік-
экономикалық жағдайларындағы қайшылықтардан туындайды.
Ғаламдық сипаттағы қайшылықтарды шешудің ... ... ... ... ... ... ... мәселелер
бүкіләлемдік шаруашылық жүйесін құратын барлық мемлекеттер арасындағы
ынтымақтастықты дамыту жолында шешілуі керек.
Бүгінгі ғаламдық мәселелердің масштабтылығы мен өткірлігі ... ... ... ... саяси партиялардың конструктивті
және шешуші әрекеттерінің бірігуін талап етеді. Үшінші мыңжылдықта барлық
елдер мен халықтардың өмір сүру мен даму ... ... ... басты
міндетке айналуы тиіс. Жаңа саяси ойлау қалыптасып, адамдардың өмір сүру
қалпы мен ... ... ... ... ... ... ... шешуде екі нақты ұстаным бар.
Олардың біріншісі—жоғары дамыған мемлекеттердің ұстанымы. Ол мынаны
білдіреді:
... ... шешу ... ... мүдделерін шектемей, бұдан
максималды пайда алуға көмектесетін формаларда өтуі тиіс;
• ресурстармен қамтамасыз ету ... ... ... елдердің шикізат
және энергия қоры есебінен жүргізу керек;
• дамушы елдердегі азық-түлік мәселесін шешу белгілі-бір көмекке сүйенуі
тиіс;
• экологиялық мәселелер бүкіл адамзатпен, ... ... ... ... ... ұстаным жаңа саяси ойлауға негізделеді, яғни адамзаттың техникалық
және интеллектуалды мүмкіндіктерін өмірді қамтамсыз ету мәселелерін шешуге
бағыттау. Барлық елдердің мүдделерін, ... ... және ... ... ... барлық халықтары басшылыққа
алуы тиіс критерий. Жер табиғатының бірлігі оның ресурстарын саналы
пайдалануда, экологиялық апатты ... ... ... көзқарасты
талап етеді. Бұл мақсатқа жетудің басты шарты қарулануды тоқтатып, әскери
шығындарды азаматтық өндіріске, табиғи ортаны ... ... ... ... ... ... күні ... алдында қоршаған ортаның қайтымсыз құлдырау
қаупі тұр. Бұл үрдістің салдарлары өте ауыр ... ... ... ... осы ... ... себебі биосфераның басты ластаушылары--
өнеркәсіп пен көліктің дамуын қарқындатады, екінші жағынан келе жатқан
экологиялық апаттарды обуздать мүмкіндігіне ие. Бірақ бұл ... ... ... ... ... адамдар қызметінің
нәтижесінде бұзылады. Олар алып өндіргіштік күшке ие болған сайын, қоршаған
ортаға зардап арта береді. Ғаламдық климаттың қауіпті ... ... ... ... ... ... бірақ көп адамдар оны
атмосфераға көміртегі және басқа газдардың түсуімен байланыстырады. Егер
жылыну себебі тек осы болса, және оған қарсы дер ... ... Жер ... ... ... ... ... төніп тұр:
су басу, дауылдар, құрғақшылық, орман өрттері, мұхит деңгейінің көтерілуі.
1998ж орталарында Калимантан және Индонезия аралдарын ... ... ... көптеген адамдарды құрбан етіп, табиғатқа қисынсыз зардап,
экономикаға ... ... ... ... ... ... зиян
келді. Өрт уақыт өте келе Сібір, Калифорния, Жер орта теңізі, Австралия
аймақтарын бүкіл өсімдік пен тірі ... ... ... ... ... ... ... эрозиясын тудыруда.
Ормандарды рұқсатсыз кесу адамзатты өте маңызды табиғи ресурстан—оттегі
фабрикасы, бағалы материалдардың көзі, флора мен ... ... ... ... ... ... мен ... туындайтын алып аумақтардың құмға айналуы миллиондаған
адамдарды туған жерлерін тастауға мәжбүр етеді. БҰҰ-ң Экологиялық
бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... аудармалы жердің 1/3нен айырылады.
Өнеркәсіп пен көлік атмосфераға күкірт қышқылы мен азот ... олар ... ... түсіп, азот және күкірт қышқылына айналады.
Жерге қышқылды жаңбыр болып түсіп, орман мен ... ... өзен ... ... ... экономикасы миллиардталған доллармен
есептелетін алып шығындарға түседі.
Жалпыадамзаттық құндылық болып табылатын теңіздер мен мұхиттар және
олардың ... да ... ... қалыптасқан. Бұл жерде де адамның
қызметі балық байлығының сиреуіне, континенттерде ауыз су ресурстарының
азаюына әкеліп, денсаулық үшін зиян заттармен ... XXғ ... ... ... аулау 8 есеге артқан, нәтижесінде
пайдаланылатын балықтар түрлерінің биомассасы 85%-ке қысқарған.
Атмосфераның хлорлы аэрозольдармен толығуы озондық тесіктерді
көбейтіп, әрі қарай ұлғаюы нәтижесінде ... ... ... ... алу қаупін тудырады.
Бір сөзбен айтқанда, экологиялық дағдарыс ... ... ... бұл өз ... ... және саяси қатынастарда көрініс
табады. Елдердің өмірлік мүдделеріне тиіп, ... ... ... ... ... ... мен ... шаруашылық үшін өте ауыр
салдарлар әкеледі: адамдардың денсаулығын бұзылуы, ашаршылық пен аурулардың
пайда болуы, материалды шығындар, өндірістік шығындар. Су мен ... ... ... ... ... қосымша шығындар
қажеттілігі әлемдік рыноктардағы бәсекеге бұрынғыдан да үлкен ... мен ... ... басты қатер ретінде соғыстардың
орнына қоршаған ортаның құлдырау қаупі төніп тұр. Ол кез келген сыртқы
дұшпаннан да қатерлі ... ... ... ... ... ғаламдану үрдісі,
ғылым мен техникадағы революциялық жетістіктер үрдісі ғаламдық экологиялық
мәселелерді тудырып, оларды шешу үшін аз шара қолдануда. Елдер мен ... ... ... ... экологиялық апатты жеңіду жеңілдетуі керек
еді, алайда тәжірибеде алғашқы қадамдар ғана жасалынды.
1997ж, желтоқсанда Киотодағы (Жапония) конференцияда жер ... ... ... 160 ел ... конвенция қабылданды.
Оған сәйкес 38 индустриалды дамыған елдер 2008—2012 жылдарға көміртегі
газының шуғуын 1990ж деңгейінен 5%-ға, ЕҚ үшін 8%, АҚШ--7%, Жапония--6%-ға
қысқартуға міндеттелді. ... ... ... ірі ... ... ... ... құралдар көмегімен жетуді қарастырады. Газдар
эмиссиясына квоталар жүйесі ... ... қол ... келісімдерді өмірге келтіру біраз
кедергілерге кезігеді. АҚШ Киот протоколынан ... ... ... ... ... экономикалық мүдделеріне нұсқан келтіреді. Атмосфераның ластануына
айтарлықтай үлес ... ... мен ... ... ... ... қол ... Дамушы елдер, ластаудың басты айыпшылары бай елдер
деп санап, барлық міндеттемелерді соларға жүктегісі келеді. Өздеріне ... ... ... ... ... тосқауыл ретінде
қарастырады.
1987жылға қатысты адамның атмосфераға жағымсыз әсерін тоқтатудың тағы
бір амалын атап өткен жөн. Елдердің ... тобы 1999 ... ... ... ... қысқарту жайында келісті. Алайда,
қойылған міндеттерді толық орындау үшін, қатысушыларға пікірлестік
жетіспейді. Басқа да ғаламдық экологиялық мәселелерге қатысты әлі пікір-
таластар жалғасып, әсерлі ... ... ... ... Көптеген
зерттеушілер рыноктық заңдар мен либерализация талаптары қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... ... Бұл мақсаттарды
жүзеге асыру мемлекеттік реттеу, бақылау мен мүдделерді келісу бойынша
халықаралық институттарды құру, бірлескен шаралар қабылдаудың ... ... емес ... талап етеді. Бір сөзбен айтқанда, экологиялық
дағдарысты жеңу экономикалық ғаламданудың формалары мен әдістеріне жаңа
көзқарастарсыз мүмкін ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму
мәселелері
. Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның ұлттық басымдықтары
2. Ғаламдану жағдайындағы Қазақстанның экономикалық ... ... және ... ... ... ... ҚР-ң Ұлттық ғылым
академиясының академигі Ә.Аубакировтың 80 жылдық мерейтойына арналған,
«Ұлттық экономика ғаламдық даму векторында» атты тақырыпта ғылыми-
тәжірибелік конференция өтті. Бұл Халықаралық ... ... ... ... ... теориялық және
тәжірибелік мәселелерін талдауға арналған. Конференция тақырыбын талдауға
вуздар қауымдастығының ғылыми-педогогикалық өкілдері мен шетелдік ғалымдар
қатысты.
Отырыстағы баяндамалар мен талдаулар нәтижелері ғаламдық өзгерістер
адам ... ... ... мен бүкіл экономикалық қатынастар жүйесін
қамтығанын көрсетті.
Ғаламдық үрдістердің әсерінен бүгінгі әлемдік экономикалық ... ... ... өте ... және ... ... ... жаңа дәуірі—ғаламдану экономикасы жайлы айтуға болады.
Ғаламданудың маңызды теориялық және методологиялық мәселелерін
талдауда бұл феноменді зерттеудегі түрлі көзқарастар бағаланды. Ғаламдануды
экономикалық ... ... ... оның барлық кемшіліктері мен
артықшылықтарын талдау өте маңызды. Ғаламдану--өзаратәуелділік,
өзарабайланыстылық жүйесінің құрылу үрдісі.
Қазақстан үшін әлемдік экономика ... ... өте ... Алайда ХСҰ, ТҰК, серіктес-елдермен ынтымақтастық
формалары мен әдістерін таңдауда серкегтік пен өлшеу өте маңызды. Қазіргі
кездегі әлемдік ... ... мен ... ... ... ... ... экономикалық жақындасуы мен өзара
әрекеттесуі артып, ірі аймақтық интеграциялық құрылымдар құрылуда. Бұндай
жағдайларда жеке аймақтардың экономикалық әлеуетін бағалау, аймақтық
шаруашылықтардың әлемдік рынокқа ... ... ... ... ие ... ... жаңа масштабта кеңейтуге тырысу ғаламдану
үрдісіне жауап болды.
Ғаламданумен байланысты теріс салдарлардан қашуға тырысатын көптеген
елдер аймақтық интеграциялық бірлестіктерді елдің бәсекегеқабілеттілігін
жақсартудың ең тиімді ... ... ... ... ... жөндеу, жергілікті кооперация институттарын күшейту,
гуманитарлық саладағы ынтымақтастық әлеуметтік-экономикалық дамуға ең ... ... ... ... жақсы мүмкіндіктер береді. Ғаламдану
үрдісінің барлық кемшіліктерін ескере отырып, ҚР үшін әлемдік ... ... жолы жоқ. ... ... ... ... ... бойынша мынадай ұсыныстар жасалынды.
Бүгінгі күні Қазақстан макроэкономикалық өсумен сипатталатын дамудың
сапалық жаңа кезеңіне өтті. Бұл кезеңде ... ... өсуі ... ... күшеюі ұлттық шаруашылықты реструктуризациялауға
бағытталған ұзақмерзімді және қысқамерзімді бағдарламаларды жүзеге асыруда
көрінеді.
Экономиканы құрылымдық қайта құру мемлекеттің басты міндетіне айналуы
тиіс. Бұл ... ... ... ... елді дамыған елдердің шикізат
орнына айналдырып, елдің кадрлық және техникалық потенциалын жоғалтуына
әкелуі әбден мүмкін.
Ғаламданудың қауіптеріне ... ... ... ... мен ... ішкі және ... ... көтеру бойынша шаралар қажет.
Қазақстанның тұрақты экономикалық өсу мүмкіндіктері мен
перспективалары ұлттық экономиканы постиндустриалды модернизациялау
қажеттілігімен байланысты. Экономикалық өсудің жаңа ... ... ... ... ... факторына айналып, техноғаламдық,
экологизация және ресурсжинақтық сияқты сипаттарға ие ... ... ... ... жүйелік мәселелерді шешеді: ЖІӨ-ді 8 жылда екі
еселеу, кедейшілікті жою мен бәсекегеқабілеттіліктің өсуіне қажет жағдайлар
жасау. Мұнай-газ секторына инвестициялар ... ... ... және ... ... ... арттыру қажет.
Агроөнеркәсіп, машина жасау, құрылыс сияқты салаларға көбірек көңіл бөлінуі
дұрыс.
Дамыған елдердің бәсекесі ... ... және ауыл ... ... ... ... бейімдеу бойынша айтарлықтай жігерлікті
талап етеді, әсіресе стандартизациялау және сертификациялау жөнінде. Біздің
өнімдеріміздің сыртқы рыноктарға бәсекегеқабілетті шығуы кәсіпорындардың
бір-бірімен және шетелдік ... ... ... ... мен ... тартуды жаңғырту мен үдетуді талап етеді.
Отандық тауарлардың халықаралық бәсекегеқабілеттілігін көтеру—елдің
әлемдік экономиканың ғаламдану ... ... ... ... ... ... үшін кез келген рыноктың
қажеттілігін қанағаттандыра алатын максималды балансталған кешенді құру
қажет. Осымен байланысты мемлекеттік қолдау жоғарғы қосымша құнды өнім
өндіруді жедел өсіру ... ... ... және аймақтық
сәйкессіздіктерді жеңуге бағытталуы тиіс. Қазақстан өнеркәсібін кластерлік
дамыту бәсекегеқабілеттіліктің, инновация, әлеуметтік капитал мен ... ... ... ... ... ... ... мына бағыттар бойынша
қайта құруды қажет етеді. Ең алдымен, экспорттың тауарлық құрылымын
жетілдіру маңызды. Жаңа технологиялық негізде өндірілетін өңдеуші
өнеркәсіптік салалар өнімнің экспортын, ... ... және ... ... ... де ... құрылымын өзгерту де орынды. Ішкі рынокты, әсіресе елде
өндірілмейтін қажетті тауарлармен толтырудан басқа, ішкі рынок бағаларына
жағымды әсер ететін құндық ... ... ... ... ... ... ... сфераларында ғылыми-техникалық прогрессті жеделдететін
жаңа техника, технология, материалдарды енгізуден алынатын инновациялық
әсер.
Сыртқыэкономикалық байланыстар формасын диверсификациялау ... ... ... ... өндіру үрдісін қамтитын
(НИОКР—инжиниринг—құрылыс--өндіріс--өткізу және өнімнің сервисі)
халықаралық өнеркәсіптік ынтымақтастыққа қатысуы, және шетелдік
серіктестерге ірі ... ... ... техникалық қызметтесу
қажет. Меншік формалары бойынша сыртқыэкономикалық ынтымақтастықты кеңейту
және диверсификациялау уақыты келді, яғни тәуелсіз кәсіпорындардың дәстүрлі
келісім-шарттық байланыстарын отандық компанияларды құрумен ... ... ... жылдарда әлемдік экономиканың ғаламдану
процесіне кеңмасштабты және белсенді кіруі өте байсалды және таңдамалы
болуы ... ... ... ... мен ... ... жұмыс қажет, осындай жолмен өнеркәсіптегі технологиялық прогрессті
ынталандыру мен одан ... ... ... ... ... ... ... тауарлық рыноктарда жеке орындарды алу, келісімдік
ынтымақтастықтың кешенді формаларына қатынасуды арттыру, аралас
корпоративті формаларды құруды (сонымен ... ... ... ... ... ... ... стратегияның маңызды элементі—кадрлық саясат,
ғылыми-техникалық және инженерлік кадрларды даярлау мен қайта даярлау.
Көптеген елдер бәсекелік басымдықтардың, экономикалық ... ... ... кепілін осында көреді. Бүгін Қазақстанда инженерлік
кадрлардың жоғары білікті ... ... ... ... ... ... ... алмауда, әсіресе инновациялық
сфераларға кадрлар даярлау жүйесі реттелмеген.
Өнеркәсіптік дамыған елдердің тәжірибесі дәлелдегендей, инновациялық
экономиканың негізін инженерлік қызмет ... ... ... ... мәртебесін көтеруде қызметтесу қажет. Жоғарғы оқу
орындарында инновациялық қызмет бойынша мамандарды дайындау қажет.
Ғаламдану жағдайларында дамыған ... құру ... және ... халықтың жоғарғы әл-ауқаттылық деңгейіне жетуді
білдіреді. Бұл, әлемнің ... ... өмір сүру ... жетудің
объективті қажеттілігі. Қазақстанда 2005ж. өмір сүру минимумы 7000 теңге,
2006ж 7500 теңге болды. Алайда бұл, күніне 2,15 доллардан аз. Демек,
зейнетақы мен ... ... ... мөлшері адамды қалыпты
өмір сүру жағдайларымен қамтамасыз ете алмайды. Өмір сүру ... ... ... қайта қарастыру қажеттілігі туындап отыр.
Ғаламдық даму мен жаңа ғаламдық ойлау шарттарын қабылдау ... ... ... ... ... мен ... дамыту болып табылатын
экономика ғана ғаламдану жағдайларында өркендеп, дами алады.
Экономиканың ғаламдануы қаржылық және ... ... ... ... ... ... ... мен салық саясатын
гармонизациялау мен унификациялау жүзеге асырылады, бұл үрдіс салықтық
жүйелердің негізгі көрсеткіштері мен механизмдерін келісуді, ... ... ... ... ... ... қос салық салу
мәселелерін шешуді талап етеді.
Алайда, басқа елдердің заңнамасын көшіру қажет емес. ... ... ... ... ... әсер ... ... тиіс. Басқа
елдермен қарым-қатынаста да салықтық саясаттың жалпы стратегиясын дайындау
қажет.
Ғаламдану жағдайларында банк секторының стратегиялық даму
приоритеттері ретінде мыналарды ... ... ... ... акционерлер, менеджерлер, клиенттер
мүдделерінің келісілуін қамтамасыз ететін басқару мен бақылауға
ерекше көңіл бөлу;
• басқарудың корпоративті құрылымдарын ... онда ... ... ... қажетті ынталары мен банк ресурстарын тиімді
пайдалану ынтасы болуы қажет.
• белсенді материалдық ынталандыру, ол стратегиялық және ағымдық
мақсаттардың өзара байланысына ... ... ... зиян ... ... ... тежеуі тиіс.
Ұлттық экономиканың бәсекегеқабілеттілігін көтеру Қазақстанның
Әлемдік Сауда Ұйымына кіру қажеттілігінен туындайды. Ғылыми сыйымдылық және
қосылған құн ... ... ... ... ... ... жедел дамыту
қажет. Бұндай өнім өндірісінің өсуі, ішкі ... ... мен ішкі ... ... ... ... сырты рынокқа шығуымен ғана
қамтамсыз етіледі. Осы ұйымдағы ... қана ... ... ... ... ... ... үшін ең қолайлы режимде қызмет етуге
мүмкіндік береді.
Бүгінгі жағдайларда аймақтық бірлестіктердің мәні артуда. ... ... ... ... ... ... ... саясат жүргізуге міндетті. Интеграция бойынша серіктес-елдердің
мүдделерін есепке алуда, нақты жобалардағы осы аймақтық бірлестіктердің
шегіндегі экономикалық өзара қарымқатынасты ... ... ... нақты анықтауымыз қажет. Біздің ел үшін интеграция
жолындағы ең актуальды мәселе—экономикалық қауіпсіздікті ... жөн. ... ... қамтамасыз ету--әлемдік
шаруашылық конъюнктура факторларының қызметі, халықаралық бәсеке,
экономикалық субъектілердің қызмет приоритеттерін анықтаудағы тиімсіз
қызметі нәтижесінде экономикаға келетін нұсқанды ... ... ... мүдделеріне ғылыми негізделген жүйелік көзқарас теория
мен тәжірибеде ... ... көп ... ... ... ... ... жүзеге асырудағы ең көп
мүмкіндіктерді Ресей, өзінің алып экономикалық және саяси потенциалымен
қатынасатын аймақтық топтарға қатынасу ... ... деп ... ... мен ... ... өзара әрекеттесуінің маңыздылығы мен
қажеттілігін айқындайды.
Ғаламдану жағдайларында мемлекетке ерекше рөл беріледі. Заманауи
мемлекеттің стратегиялық мақсаты--елдің ғаламдық қауымдастық субъекті
ретіндегі өмір сүруін, ... мен ... ... ету. ... басты міндеті біріншіден, ғаламдану үрдістеріне жауап бере
алатын; екіншіден, елдің ... ... мен ... әл-ауқаттылығы мен
өмір сүру сапасының өсуіне әкелетін; үшіншіден, жалпыұлттық мүдделердің
қорғалуын қамтамасыз ететін, ... ... ... құру мен
жүзеге асыру.
3. Қазақстанның ӘСҰ-на қосылуының өзекті мәселелері
Тәуелсіздікке қол жеткен алғашқы күннен бастап Қазақстан
Республикасының ... мен ... ... ... ... жұмсап, еңсесін
асқақтатқан Жаңа Қазақстан барған сайын нық сеніммен алға басып келеді.
Дамудың өзі таңдаған ... ... ... ... ... ... ... алдындағы абыройы да жылдан жылға артып отыр. Біз
ішкі ... ... ... ... ... қол жеткізіп,
өңірдегі ең еңселі экономиканы сомдадық. Қазақстан халықаралық
қоғамдастықтың өңірдегі геосаяси тұрақтылық пен ... ... ету ... ... ... ... толық құқылы әрі
жауапты мүшесінің тұғырына көтерілді. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жыл
сайынғы Жолдауында еліміздің әлемдегі бәсекелестікке қабілетті елу ... кіру ... ... ... қадамдары, шаралары туралы
баяндалады.
Жуырда ҚР Президенті Н. Назарбаев Евразия ұлттық университетінің
студенттері алдында «Білім экономикасына инновация және білім арқылы жету»
деген ... ... Бұл, оқып ... ... ... ... Жолдаумен
бірдей болды. Елбасы әлемдік ғаламдану дәуірінде Қазақстанның
бәсекегеқабілетті жастарын қалай көретіндігі жайлы ой бөлісті. Оның
айтуынша, бүгінгі дамушы әлем және ... ... ... ... жаңа
мүмкіндіктермен қатар, аз емес қауіп-қатерлер төндіреді. Ғаламдану
мүмкіндіктерін пайдалану үшін, республиканың бәсекегеқабілеттілігін көтеру
қажет. Осымен байланысты, өз ... алға ... ... мүмкіндігін
жіберіп алмай, әлеуетті қауіптерлердің алдын алуымыз қажет.
Бүгін күннің өзінде Қазақстан индустриалды-инновациялық дамудағы
өзінің, баламалы ... ... ... ақпараттық және экономикалық
кеңістікке интеграциялану үрдісі де қарқындалып келеді. Президент елдің
бәсекегеқабілеттілігін өлшеу методологиясын ерекше айқындады. Жан басына
шаққандағы ЖІӨ ... ... ... ... өмір сүруінің жоғары деңгейі мен сапасы». Демек
Қазақстан өз дамуының макроэкономикалық көрсеткіштерін өлшеуден адамдық
өлшеуге өтті. Бәсекегеқабілеттілік индексіне сәйкес ... ... ... елінің ішінде 61 орынды алып, барлық ТМД елдерінің алдында тұр. Алайда
әлемдік бәсекеде, мемлекет бір орында тұрып өз позициясын сақтай алмайды,
себебі ... ... де өз ... алға ... ... Егер ... 50 ... елдің қатарына қосылу міндетін қойса, мемлекетке қарқынды
даму моделін дайындап, жүзеге асыру қажет. Бұндай модель Қазақстанда дайын,
оның қажетті институттары—даму институттары. ... ... ... жаңа ... ... ... жоғары жастарға үлкен мән берілуде.
Жастардың интеллектуалды потенциалы Қазақстанның ғаламдық әлемде орын
алуында басты рөлді ойнайды.
Біз жаңа ғасырдың талаптарына тез бейімделіп, ... ... ... ... ... әлем ғаламдану кезеңін—адамзаттың ақпарат пен
коммуникацияның тұтас кеңістігіне жан-жақты бірігуі мен ... ... ... ... ... ... Ғаламдық қоғам бұрынғыдан да
ашылып, капитал, қаржы, адамдар мен ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Ғаламдануға мынадай факторлар әсер етеді: біріншіден, тауарлардың
елдер мен экономика секторларының арасындағы қозғалысы. Сауданың дамуы
экономиканың дамуы мен өсуі үшін ... ... Ашық ... ... ... ... ... басымдылығын дәлелдеді.
Соңғы екі онжылдықта әлемдік сауда әлемдік ЖІӨ-ге қарағанда 2 есе ... Егер 70ж. ... ... ... ... әлемдік көлемінің 30%
құраса, біздің жүзжылдықта ол 60% құрады.
Ғаламдану жолындағы екінші қадам—капиталдың еркін қозғалысы. Мысалы,
соңғы 20жылда ... ... ... ... елдерге ағымы жүз
есеге өсті. Бүгін Қытайдың өзі жыл сайын 60 млрд. ... ... ... ... ... ... елдер жылына—172 млрд. доллар,
Латын Америка елдері—72 млрд. ... ... ... ... Бүгін әлемде айтарлықтай
миграциялық өзгерістер болып жатыр, Батыс елдеріне мигранттар ағымы
күшейді, әсіресе Европалық Одақ, АҚШ, Канадаға. Қазақстанда басқа елдерден
500 мың ... ... ... ... ... ... ... валюталық операциялардың қарқынды дамуы. Халықаралық валюталық
жүйе бірденнен 3 революцияны басынан өткізді: реттеудің күшін жою,
интернационализация мен инновация. Нәтижесінде, шетел рыноктары ... алу ... мен ... ... ... ... және кез ... қаржылық операциялар жүргізіледі, жаңа қаржылық құралдар пайда
болды.
Бесіншіден, бір уақытта ғаламдану факторларының бірі және салдары
болып табылатын—ақпарат, интеллектуалды өнім мен идеялардың ... ... ... ... арзан халықаралық телефон
қызметтері, ұялы телефон мен элктронды конференциялардың таралуынан әлем
өзарабайланысты болды. Бұндай техникалық ... ... 20—30 ... ... емес ... бір ... ... бүгінгі әлемге көптеген мәселелерді
әкелді. Терроризм, есірткімен күрес, ақпараттық соғыстар, эпидемиялар,
экологиялық апаттардың шегі көрінбей, ... ... ... ... ... ... мемлекет бұндай мәселелерге өздігімен төтеп
бере алмайды.
Әлемдегі әлеуметтік-экономикалық даму теңсіздігі күшейді.
Ғаламданудың жағымды әсерлерін дамыған елдердің тар шеңбері ғана сезді.
Ғаламданудың әлеуметтік аспектілері ... ... ... сәйкес 20 ең бай және 20 ең кедей елдердің арасындағы жан
басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштерінің айырмашылығы 1962ж 53:1 ... ... 2 ... өсіп, 2002ж 121:1 болды. Әлемдік банк мәліметтеріне ... 800 млн. адам ... ... ... 1 ... 300 млн адам күніне
1 доллар табыспен өмір сүреді, 1,5 млрд. адам таза суға зәру. Кедей
елдердің 80%, ... ... ... 20% -ын ғана ... «өркендеу кеңістігінің» орнына бірқатар аймақтарда «кедейшілік
кеңістігі» мен әлеуметтік деградация өсуде, ал ол ... ... ... ... ... ... ... сияқты халықаралық
қауіпсіздік мәселелерінің өршуіне жақсы жағдай жасайды.
Сонымен, бүгінгі күнгі ең ... ... ... ... ... өршуі. Экономикасы жоғары дамыған елдер онша дамымаған
бәсекелестерді ығыстыруда. Осы айтылғанның бәрін Нобель сыйлығының лауреаты
Джозеф ... ... ... ... «Ғаламданудың жақтаушылары оның
игіліктерін жарнамалап, қарсыластары жағымсыз салдарларын айтып, оның
тоқтатылуын талап етуде. Менің ойымша, ғаламданудың адамдар өмірін
жақсартудағы потенциалы үлкен, бұл ... ... де ... ... ... денсаулық сақтауды жетілдіріп, өмір ұзақтығының артуына
әкелді».
Ғаламдану саналы реттеу мен бақылаудың объектісіне айналуы керек.
Ғаламдану белгілі-бір жағымсыз жақтарымен бірге, көптеген мүмкіндіктерді
әкелетінін ... ... ... ... ... үшін ... арттыру міндеті тұр.
Ғаламдану ұлттық экономиканың бәсекегеқабілеттілігіне жоғары талаптар
қояды. Бүгін, ... ... ... мен ... ықпалды концепциялардың бірі, себебі ол тек экономикалық көрсеткіштерді
ғана ... ... ... емес құбылыстардың экономикалық
салдарларын қамтиды. Елдің бәсекегеқабілеттілігін өлшеудің ең қарапайым
түрі—жан басына ... ЖІӨ ... Осы ... ... ... ел мен оның ... бай, өмір сүру сапасы жоғары болады.
2005жылдың нәтижелері бойынша Қазақстандағы ЖІӨ 3700 доллар. Осы көрсеткіш
бойынша 50 ... ... кіру ... оның ... ... ... доллар
болуы тиіс. Яғни, Чили, Малайзия, Мексика сияқты елдердің ... ... ... мен ... ЖІӨ әр ... 10 мың. доллардан асады.
Бірінші орында Люксембург (63 500 доллар), Норвегия (55 000) мен ... ... ... ... ... мен қашықтықтардың қысқару процесін
білдіреді. Телекоммуникация мен интернет сферасындағы тығыз өзара байланысу
және көлік шығындарының азаюы, өспелі бәсеке жағдайларында шешімдерді тез
қабылдауға мүмкіндік ... ... әлем ... ... ағындырының өсуі осы
үрдістің нәтижесі, кедендік кедергілер азайып, сауда тосқауылдары жойылуда.
Ешқандай қоғам ғаламдану үрдісінен ұзақ қаша ... ... ... ... тікелей географиялық көршілерімен емес, ЕО, АҚШ,
Оңтүстік-Шығыс Азия сияқты ғаламдану орталықтарымен өзара қызметтесуі артып
келеді. Мысалы, қазақ-өзбек саудасы Қазақстанның ... ... ... 2% ғана құрайды.
Ғаламдану кез келген ел қоғамының алдына ... ... ... Бір ... ... ... болжанатын құрылымдар құрылуы тиіс.
Екінші жағынан, мемлекет ғаламдану салдарларын жеңілдетіп, оларды
әлеуметтік, экологиялық және саяси шаралармен ұштастыруы керек.
Қазақстан ... ... ... оның бай ... мен ... қарамастан, ғаламданушы әлемнің ең шетінде орын алған,
экономикалық жағынан кішкентай қала ретінде ... ... ... Республикасының сауда серіктестері ішінен 52 орынды
ғана алады.
Демек, ғаламдану жағдайларында бай кен орындарының арқасында ғана
байлық пен әл-ауқаттылыққа жете ... ... өз ... ... ... мен ... кеңістікті құруға пайдаланғаны жөн. Бұл
жағдайды елдің ашықтылығы арқылы ғана жүзеге асыруға ... ... ... ... ... өз ресурстарының арқасында ғана әлемдік
масштабтарға сәйкес келе алмайды.
Қазақстан, бірқатар араб елдері түскен инновациялық қақпанға түспеуі
керек. Бұл елдердегі білім беруді дамытудың ... ... ... ашық болмауы, елді шектелген инновациялық күшке әкеледі.
Қазақстан рыноктарының ашықтығы мен мөлдірлігі ... ... ... өндірумен байланысты секторларындағы экспорттық салықтар
Қазақстанның өңдеуші өнеркәсібінің ... әсер ете ... ... мысалы қаржылық қызметтер мен бұқаралық ақпарат құралдары,
жарғылық ... ... ... ... ... қатынасуға кедергілер
жоқ. Бұл республикаға шетелдік ноу-хауды тартудың ең тез және ... ... осы ... өндірілетін өнімнің сапасын көтерер еді. Бір
уақытта бәсекегеқабілетті бағалар мен әлемдік бәсекегеқабілеттілікті
қамтамсыз етер ... ... ... жаңа, өнімі сыртқы рыноктарда сұранысқа иеленетін
бәсекегеқабілетті өндірісті дамыту міндеті тұр. Ал бұған жету жаңа
технология, менеджменттің ғаламдық бәсекелі рыноктар жағдайында жұмыс
істеуге ... жаңа ... ... ... ... ... бүгін
экономиканың дамуының индустриалды фазасына кірді, енді біз келесі
кезең—постиндустриалды қоғам, инновация мен технологияның даму кезеңі
туралы ойлануымыз керек.
Қазақстандағы өмір ... мен ... 50 ... ... жеткізуіміз керек. Әлемдік рыноктағы Қазақстанның басты
бәсекелестік артықшылығы жоғары білікті, мобильді адам капиталы ... ... ... 7 000 ... ... ... өмір сүру ұзақтығын 68 жасқа
жеткізу көзделуде. Келесі 3 жылда ... ... ... ЖІӨ-ң 4,1 %-ке,
2009ж денсаулық сақтауға 3 % арттыру. 2015ж ғылыми-инновациялық
қызметтердің ЖІӨ құрылымындағы үлесін 0,9 дан 1,5-1,7 % ... ... ... ... ... ... құру мен дамыту
Бағдарламасын жасадық, 2004ж бастап 520 инвестициялық жоба жүзеге
асырылды. Ең ірі ұлттық компанияларды ... ... ... ... оның ... ... әлемдік рыноктарда біздің
экономикалық мүдделерімізді қорғау. Тұрақты даму қоры «Қазына» даму
институттарының қызметін реттеп, экономиканы ... ... ... ... салаларды дамыту моделі, ел бәсекегеқабілеттілігін көтерудің
экономикалық потенциалы бар кластерлерді дамыту.
Біздің негізгі міндет жоғарғы технологиялардың әлемдік рыногына
тезірек ... онда орын алу. ... ... орны ... ... ... технологиялық өндірісті дамытуға мүмкіндік береді.
Қазақстан болашақта аймақтың сервистік-технологиялық орталығына айналуы
тиіс. Өзіміздің ғылыми-технологиялық ресурстарымызды дамыту үшін жоғары
технологиялардың халықаралық бизнесіне қатынасуымыз ... ... ... ... ... ... компаниялардың акционері
болуды жоспарлауда. Бәсекегеқабілетті технологиялар өздігімен пайда
болмайды, бұл өте ұзақ ... ... ... ... мен ... нәтижесі. Тауар өндірісін ұйымдастыруға шетел технологиясын
алуға болады, алайда біз технологиялық артта қалып, технологиялық және
ғылыми дамыған елдерден тәуелді болып ... ... өз ... ... Бұл үшін ... ... ... мобилизациялауды
жеделдету, ғылым дамуының таңдалған приоритетті бағыттарына ресурстарды
шоғырландыру, оның ... ... ... ... ... ... бағыттар: биотехнология, нанотехнология, ғарыштық
қызмет және ақпарттық-коммуникациялық технологиялар
4. Ғаламдық даму ... ... ... бәсекелестік
артықшылықтары
Қорытынды
Ғаламдану бүгінгі қоғамдық өмірдің барлық сфераларындағы бүкіләлемдік өзара
байланыстар мен өзара тәуелділіктерді тереңдетеді, кеңейтеді және
жеделдетеді. Біреулер үшін бұл ... мен ... жаңа ... ... ... үшін ғаламдану—тым абстрактілі концепция.
Олар үшін ғаламдану—ғаламданған сауданың, инвестициялардың, қоршаған ортаға
зиян келтірудің салдарлары.
Зерттеуші орталық Гэллоптың 1998ж жүргізген ... 54 %-нан ... ... АҚШ үшін ... ... ... 20% ... құбылыс ретінде, ал сұралғандардың 15%
ғаламдануды бейтарап үрдіс ретінде бағалады.
1999ж. Business week және Harris ... ... ... ... «жақсы» тұтынушылар үшін (65%), американдық
кәсіпорындар үшін (65%), экономика үшін (61%) және ... ... ... ... үшін (70%). Және ... азы ғана (47%) ... жұмыс орындарын жасауға оң әсер етеді деп санайды. Ал Франция
халқының 47% ғаламдануды оң құбылыс ретінде, 40% теріс құбылыс ретінде
бағалайды. 1999ж ... ... ... ... ... олардың 4% ғана ғаламдану олардың өмірде жетістікке
жетуіне әсер етуі ... деп ... 25 ... 25000 адам ... олардың
көбісі экономикалық ғаламдануды қолдайтыны айқындалды. Ең көп қолдау
Голландияда (87%), одан кейін Венесуэла (82%), ... (79%), және ... ... ... бар ... мен ... ... ең теріс көзқарас білдірді. Жалпы 25000 сұралғандардың оннан
бірі ғаламдануды жағымды деп, бестен бірі оны жағымсыз деп санайды.
Сұралғандардың жартысы ғаламданудың ... ... ... ... процесінің шығындары мен пайдасы қатысушылар арасында
біртекті бөлінбейді. Бір жақтағы өнімділіктің ... ... ... мен ... өсуі ... жақтағы белгісіздіктің,
тәуекелдердің, теңсіздік пен кедейшіліктің артуына әкеледі. Шығындар мен
табыстар, мүдделердің бірлігі мен қайшылығы бір уақытта жекелеген ... ... ... тыс та ... табады, сондықтан мәселелер де
мемлекетаралық ынтымақтастық көмегімен ғана шешіледі. Ұлттық экономикалық
мүдделерді, ұлттық ... мен ... ... ... үшін, әлсіз серіктестерді қорғау мен жалпы ойын ережелерін бұзғандарға
қарсы санкция қабылдау үшін жаңа ... ... мен ... ... ... әлемдік рынок жүйесінен жоғары баға төлемей шыға
алмайды. Ғаламдану нәтижесінде ұлттық үкіметтердің ішкіэкономикалық сферада
және сыртқы әлеммен өзара қызметтесудегі рөлі ... Ал бұл ... ... байланысты әлеуметтік шығындарды минималдауға,
саудадан, инвестициялардан және басқа да мәмілелерден пайданы әділетті бөлу
жолындағы халықаралық капиталмен келісімге оңай қол ... ... ... ... ... ассиметрияның қолайсыз салдарын жеңілдету үшін күресуі
қажет. Бұл үшін халықаралық қатынастардағы әділетті және демократиялық ойын
ережелерін қабылдау қажет. Жекелеген елдердің рөлі ... ... ... перспективаларын, тауарлар мен қызметтермен саудадағы тығыз
тәуелділікті ескеру ... ... ... ... ... әлемге біртұтас ретінде қарауды талап
етеді, бұл жалпы мәселелерді басқару үшін, жалпы қауіпсіздік пен
ынтымақтастық ... ... ... ... үшін өте қажет.
Ынтымақтастыққа желанияның болмауы, ғаламдық қауіптің өсуі, ішкі және
сыртқы шиеленісті жағдайлардың дамуы бүкіл ғаламдану процестерін ... ... ... ... да көпаспектілі және жалпылама «қауіпсіздікті
іздеу» басты міндетке айналуда. Көпаспектілік бұнда жекелеген тұлғалардың,
елдердің, аймақтардың және ... ... ... ... ... қауіпсіздігі, атап айтқанда жанжалдардың алдын алу және
қажет болғанда басқара алу қабілеті, экожүйенің тұрақтылығын сақтау, азық-
түлік, отын және шикізатпен кепілденген ... жаңа ... ... ... ... ... сенімділігі. Күш
көрсету мен халықаралық масштабтағы қылмыспен күрес қауіпсіздіктің ... ... ... ... ... суық соғыстың бітуі мен ғаламдану
процесстерінің күшеюі жағдайларында ғаламданудан максималды жағымды әсер
алып, шығындарын минимумға төмендетуге мүмкіндік беретін әлемдік жүйені
құру. ... ... ... осы ... динамикалық
инновациялар, жаңа халықаралық институттардың құрылуы осындай жүйенің
негізі бола ... ... ... экономикалық, саяси және басқа да
мәселелерін шешу барлық ірі мемлекеттердің, әсіресе ЕО елдері, АҚШ, ... ... ... ... ... ... дамытуда нақты
күш-жігерді талап етеді. Ғаламдық перспективасы бар және ... ... ... ... бар ... ... институттарды
модернизациялау немесе жаңаларын құру қажет.
Ғаламдық ынтымақтастық пен жаңа халықаралық институттар ғаламдану
шығындары ретіндегі кейбір мәселелерді былай шешеді. Мәселелердің ... ... ... ел ... және ... ... бөлінуіне
қатысты. Бұл сұрақтарды ғаламдық ынтымақтастық негізінде халықаралық
институт ... ... ... ол, ... ең көп ... алып ... ... салық салып, ол түсімдерді ғаламданудан жеңілетін елдерге
қаржылық және техникалық көмек үшін пайдалануына болады. 11 ... ... ең бай ... ... ... елдердің де ғаламданудан
жағымды әсерлер алуы қажеттілігін сезінді. Қоғам үшін ғаламдық ... ... оның ... ... ... мен ... Іс жүзінде осындай іс-әрекеттер жүйесіз болса да жасалынып жатыр.
Халықаралық даму ... ең ... ... ... ... да ... несиелер беруде. Бірақ бұл іс-әрекет әр кезде емес, үнемі болып
тұруы тиіс, бұл үшін жаңа институт құру немесе ... ... ... ... ... Бай ... ... істі ғаламдық тұрақтылыққа жету
құралы ретінде қолдауы тиіс.
Мәселелердің келесі тобы елдердің өзара тәуелділігіне әкелетін
халықаралық экономикалық жүйенің хрупкость. Бұған жауап ... ... ... жаңа ... құру ... ... мысалы
ХВҚ өкілділігін кеңейту керек. ХВҚ тұрақсыздықты басынан өткізген Мексика,
Оңтүстік Корея елдеріне көмек көрсетуде басты рөлді ойнады. ... ... алу үшін ... ... ... жай өсіп ... ХВҚ ресурстарын ұлғайту керек. Халықаралық
ынтымақтастық валюталық операцияларға шағын салық салуды пайдалануға ... ал бұл ... ... спекуляцияларды шектеуде маңызды
рөлді ойнап, халықаралық ұйымдардың қаржыландыру көзіне айналуы тиіс.
Үшінші ғаламданудан ... ... ... пен саяси
лидерлердің тәуелсіздігін ущемление. Бұл мәселе де көбіне халықаралық
ынтымақтастық негізінде, мысалы жақтардың өкілеттіліктерін нақты бөлу
жолымен ... ... яғни ... ... мен олардың лидерлері бір
жағынан, халықаралық ұйымдар мен көпұлттық немесе ғаламдық корпорациялар
екінші жағынан. Саяси лидерлердің ғаламданумен байланысты ... ... да ... ... ... ... құруға қатысуы,
оларға өз болашақтарын басқару мен ғаламданған әлемде өз ... ... ... мен ... ұйымдар арасындағы ынтымақтастық басқа да
мәселелерді шешуге пайдалы болар еді, оның ішінде ғаламдық интеграцияланған
капитал рыногы, ақпараттық қызметтермен ... ... және ... ... ... ... ... шешу үшін ынтымақтастықтың мүмкін жолдары
көп: бар халықаралық институттарды күшейту; спорный сұрақтарды реттеуге
ұлттық ... ... ие ХСҰ ... жаңа ... ... ЕО ... бірлестіктерді немесе «Үлкен сегіздік» сияқты ресми органдарды,
Азиаттық-Тынық мұхиттық экономикалық ынтымақтастық ұйымы сияқты аймақтық
құрылымдарды құру.
Демек, ғаламданудың оның барлық оң және ... ... ... ... ... Бұл сұраққа жауап әлемдік жүйенің сипатынан
тәуелді. Егер әлем жанжалдарға толы болса, ғаламдану ... ... ие ... Және ... егер әлем ... ұмтылса,
ғаламдану тек жағымды нәтижелерге әкеледі.
Қорыта келе, ресми және ресми емес ... ... ... ... ынтымақтастық ғаламдану процесінен туындайтын
мәселелерді шешу үшін маңызды ... Оның ... ... ... ... экономикалық өсуге, жұмыс күші рыногын бақылауға, ең
кедей елдердің дамуын жеделдетуге және экономикалық емес сипаттағы
ғаламдану мәселелерін шешуге ... ... ... ... әлем ... ... бірі. Ол тек экономикалық өмірге ғана әсер етпей, саяси (ішкі
және халықаралық), әлеуметтік, тіпті мәдени-өркениеттік салдарларға
әкеледі.
Қазақстанның ғаламдану ... ... ... ... ... ретінде, салааралық негізде (шикізат
пен отынды дайын өнімге айырбас) халықаралық айырбасқа (халықаралық сауда)
қатысуды ғана емес, халықаралық өндіріске де ... ... ... ... ... ... (тікелей инвестиция түрінде) тарту,
шетелдік ТҰК-мен масштабты өндірістік кооперацияны дамыту қажеттілігі
туындап отыр.
Бүгін капитал импорты бұрынғыдай арттақалушылықтың белгісі емес,
экономикалық даму ... ... ... ... ең ... елдер
(АҚШ, батысевропалық елдер, Азия мен Латын Америкасындағы бірнеше жаңа
индустриалды елдер, экономикасы қарқынды өсіп келе жатқан Қытай) ең ірі
капитал импорттаушы-елдер ... ... ... ... ... зор зерттеушілік, өндірістік,
сауда-саттық және қаржылық ресурстарға ие ірі ТҰК ... орын ... ... перспективті ғылыми зерттемелерге ие болған
күнде де, бұндай бәсекеде жақсы жетістіктерге жету мүмкіндігі шамалы,
сондықтан олар ұзақмерзімдік халықаралық кооперацияға кіруге ... ... ... ... елдің ғаламдануға қатынасудан басқа
таңдауы жоқ.
Бүгінгі күні билік құрылымдарының алдында тұрған басты міндет--
ғаламданудың әлемнің барлық ... үшін ... ... ... қамтамасыз
ету. Бұның себебі, ғаламдану кең мүмкіндіктер ашқанымен, оның игіліктері
біртекті емес пайдаланылып, оның шығындары біріңғай емес бөлінуде. ... және ... ... ... осы ... ... ... байланысты
шаралар қабылдауда белгілі-бір қиындықтарға жолығады. Бүкіл әлем халқының
ортақ болашақ құрудағы кеңмасштабты күш-жігерін біріктіру арқылы ... ... және ... ... ие ... Бұл күш-жігерлер
дамушы елдер мен өтпелі экономикалы елдердің қажеттіліктеріне ... ... ... ... жасалынып, жүзеге асырылатын ғаламдық деңгейдегі
саясат пен шараларды қамтуы қажет.
Жасалынған талдау нәтижелері бойынша ғаламданудың мынадай
артықшылықтары мен кемшіліктерін ... ... оң ... ... технологиялық өсу;
• пайдаланылатын өнімнің саны мен ... ... жаңа ... орындарының пайда болуы;
• ақпарат алу еркіндігі;
• өмір сүру ... ... мен ... түрлі мәдениеттер арасындағы өзара түсінушіліктің жақсаруы;
Ғаламданудың теріс жақтары:
• көптеген елдер экономикасының ... ... ... арасындағы әлеуметтік-экономикалық дамудағы алшақтықтың
артуы;
• қоғамның жіктелуі;
• ТҰК әсерінің өсуі;
• миграция ... ... ... ... ... ... мәдениеттің енгізілуі, елдердің өздігін жоғалтуы.
Жалпы, пайда болған мемлекетаралық құрылымдардың жүйесі, қарқынды
дамудағы ғаламдану қажеттіліктерін дер кезінде қанағаттандыра алмай жатыр.
Ал бұл ... ... оң ... тиімді пайдалануға және оның
теріс әлеуметтік-экономикалық салдарларына төтеп беруге мүмкіндік бермейді.
Бірінші кезекте, кедейшілікпен ... ... ... ... ... елдері мен аймақтары халқының өмір сүру деңгейі арасындағы алшақтықты
қысқарту, демографиялық үрдістерді оптималдау және қоршаған ортаны сақтау,
экологиялық және ... ... ... алу және олардың салдарларын
жою қажеттілігі туындап отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың ... ... ... 2006,
2007ж.
2. «Қазақстан—2030» даму Стратегиясы, 1997ж.
3. www. kisi. kz. ҚР Президенті Н. Назарбаевтың Евразия ұлттық
университетінің ... ... ... ... және
білім арқылы жету» атты лекциясы.
4. www. vkgu. kz. «Қазақстан және ХСҰ»
5. Ғаламдану жағдайындағы ұлттық экономиканың ... / ... / ... экономика ғаламдық даму
векторында»: ғыл.-тәж.конф материалдары, желтоқсан, 2005ж, Алматы.
6. Ғаламдану жағдайларындағы ұлттық экономика /Я.А.Аубакиров/, Алматы,
2005ж.
7. Қазақстанның ұлттық мүдделері мен ғаламдану/Жатқанбаев.Е.Б,
Байзакова К. И.,/ ... ... ... экономиканың ғаламдану жағдайларындағы мәселелері мен
перспективалары/Я.А.Аубакиров, М.С. Төлегенова/АльПари, 2005ж, №4.
9. Жаңа ... ... ... ... Н.Бердсолл /
Вопросы экономики, 2006ж.
10. Ғаламдық контекстегі экология мен экономика/И.Валлерстайн/,
Вопросы экономики, 2006ж, ... ... ... экономикалық дамуға әсері /К.Мухтарова/,
Транзитная экономика, 2003, №4
12. Ғаламдану мен ... ... ... ... ... 2005ж, ... www.akorda.kz
14. Ғаламдану тәуекелі: экономикалық теориядағы негізгі түсініктері
мен мәні/ А.Медеу/, Саясат, 2004ж.
15. Мемлекет ... ... ... ... ғаламдану/
Б.Аймурзина/, Финансы Казахстана, 2005, №6
16. Ғаламдану мәселелері және ҚР-ғы тұрақты дамуы/А.Б. Айтбембетова/,
Ұлттық қайта өндіру теориясының актуальды мәселелері: ... ... ... ... ... ... шаруашылық: болжамдар мен бүгінгі күн./К.Айтекенов/,
Каз.правда, 2004
18. Ғаламдану: объективті логика мен жаңа
көзқарастар/А.Арыстанбекова/, Международ.жизнь, 2004, ... ... ... ... мен оның ... бүгінгі
тенденциялары/Ж.Я.Аубакирова/ Өтпелі экономикадағы әлеуметтік-
экономикалық дамуды болжау мәселелері, халықар.ғылыми конференция
материалдары, Алматы, 2001
20. ... ... ... және интернационалдану
жағдайларындағы трансформациясы/ Ж.Я.Аубакирова/, Вестник КазГУ,
2000, №5
21. Қазақстан ғаламдық бәсекеден қаша алмайды/М.Ашимбаев/, Каз ... ... ... ... ... ... Мегаполис, 2004
23. Ғаламдануға түрлі көзқарас/Е.Бралина/, Свободная мысль, 2000, №10
24. Ғаламдану мен мемлекеттің ақпараттық интеграциясы/А.Бралиев/,
Экономика және статистика, 2004, №5
25. Әлемдік ... ... : ... ... ... в России и зарубежом/, 2001,
№1
26. Интернационалдық және ғаламдық үрдістердің Қазақстанға әсері
/З.С.Гаипов/, Қазақстанның инд.-инновациялық дамуының ғылыми
әдістемелік мәселелері, конф. материалдары, Алматы, ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі
Халықаралық экономикалық қауымдастық (өндіріс пен капиталды
интернационалдау)
Халықаралық экономикалық интеграция
Әлемдік экономиканың ғаламдануы
Өндіріс пен тұтынудың қоршаған ортаға әсерінің интернационалдануының өсуі
Ғаламдық инфрақұрылымның құрылуы
Өндірістік ... ... ... тереңдеуі
Халықаралық жұмыс күші миграциясының масштабтарының өсуі
Өндірістің интернационалдануының тереңдеуі
Айырбастың интернационалдануының тереңдеуі

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы74 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет
Экономикалық ғаламдану17 бет
Ғаламдану дәуіріндегі Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздігі11 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Жоғарғы температураның үй қояндарының ph көрсеткішіне әсері»44 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь