Дағдарыстан кейінгі кезең

Кіріспе
1. Еңбектің мәні және еңбек өнімділігінің теориялық аспектілері
1.1 Қаржылық.экономикалық дағдарыстан шығуды мемлекеттік реттеудің теориялық негіздері
1.2 Дағдарыстан кейінгі кезеңде ұлттық экономиканы дамытуды мемлекеттік реттеудің экономикалық және құқықтық ролі
1.3 Экономикалық тұрақсыздықтар кезеңіндегі мемлекеттік реттеудің құралдары мен механизмдері
2. Қазақстан экономикасының инновациялық даму жағдайындағы еңбек өнімділігін арттырудың негізгі бағыттары
2.1 Дағдарыстан кейінгі кезеңде мемлекет қызметінің негізгі бағыттары
2.2 Мемлекеттік реттеуді заңнамалық қолдаудың негізгі бағыттары мен өзгерістері
2.3 Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді даму факторлары: тәуекелдер, ресурстық шектеулер мен басым бағыттар
2.4 Орта білім беретін оқу орындарында ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеуді оқытудың мәселелері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Экономиканы мемлекеттік басқару мен нарықтарды реттеу мәселелері экономикалық ғылымдағы негізгілердің біріне жатады. Қазіргі кезеңде оның маңызы жалпыжүйелік дағдарыс пен экономиканы басқарудағы күрделі кемшіліктермен байланысты әсіресе артып отыр. Қазір монетаризмнің догматикалық түсініктерінен бас тарту жүріп жатыр және мемлекеттің тек реттеуші ғана емес, меншік иесі ретінде нарықтық құбылыстарға қатынасу концепциясына негізделген мемлекеттік басқарудың жаңа стратегиясына деген қажеттілік қатты сезілуде. Ұсынылатын басқару тәсілінің негізіне ұлттық және экономикалық қауіпсіздік, ішкі өсудің көздері және өнеркәсіпті дамыту, экономиканың қаржылық және нақты секторларының арасындағы алшақтықты азайту, мемлекеттік саясаттың әлеуметтік бағытталуы және елдегі экономикалық түрленулер жатады.
Қазақстан Республикасы Президенті Н.Назарбаев айтқандай, мүмкіндік болған жағдайларда мемлекеттің реттеуші ролін арттыру қажет, бұл біздің әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа қадам басуымыздың барлық сатыларында мемлекеттік реттеуді белсенді қолданудың болатындығын білдіреді. Дәл осындай тәсілдің арқасында елімізде нарықтық қатынастардың аясын біртіндеп кеңейтуге мүмкіндік беретін экономиканы мемлекеттік реттеудің анықталған теориясы мен практикасы пайда болып келе жатыр.
Қазіргі уақытта ғылым саласы ретіндегі экономиканы мемлекеттік реттеудің маңыздылығын әлемнің барлық елдерінде мойындап отыр. Ұлттың тарихи жетістіктері, көбінесе, табиғи ресурстары мен технологиялары арқылы емес, басқарудың тиімділігі арқылы анықталатындығы даусыз айғақ болып табылады. Мұнымен қоса, қазіргі қоғамда мемлекеттік реттеу мен басқарудың сандық тапсырмалары артып, сапалық жағдайы күрделеніп отыр.
Осыған байланысты теориялық, әдістемелік зерттеулерді қарастыру; ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеудің әдістері мен нысандарының қазіргі өзгерістерге сәйкес келуі қажет. Қойылған міндеттерді шешудегі теориялық тәсіл жаңа жағдайларда ұлттық экономикадағы мемлекеттік саясатты жасауда тиімсіз араласу мен ғылыми негізсіздікті азайтуға мүмкіндік береді.
Қазақстан өмірінің барлық салаларын қамтыған кең көлемдегі әлеуметтік-экономикалық реформалар қазіргі кезеңде, бір жағынан, мемлекеттің мәні мен роліне теориялық тәсілдердің шетелдік тәжірибелерін мұқият зерделеуді, басқа жағынан ұлттық экономиканы басқарудың тетіктерін жетілдіруді жүзеге асыруда жаңа идеялар мен мүмкіндіктерді қарастыруда талап етеді.
Мәселенің зерттелу деңгейі. Экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігінің негіздері Дж.М.Кейнспен қаланған болатын. Оның еңбектерінде нарықтық экономикаға үкіметтік араласу, оны мемлекеттік реттеу, атап айтсақ, мемлекеттік қаржыны пайдалана отырып, мемлекеттік шығындарды азайту арқылы реттеу қарастырылды. К.Маркстің Ф.Энгельс арқылы толықтырылып, жетілдірілген теориясы өндіріс қаржысы мен мемлекеттік типтегі экономикаға қажет қоғамдық меншікке сүйене отырып, орталықтан басқарылатын қоғам құрудың маңыздылығын негіздеді.
1. Байгісиев М. Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. – Алматы: Раритет. – 2010. – 5-21б.
2. Антикризисное управление: Учебник//Под ред. Э.М. Короткова. – М: Инфра – М: 2000. – 152б.
3. Нуреев Р. Теории развития: кейнсианские модели становления рыночной экономики//Вопросы экономики. – 2000. - №4 – 137-156 б.
4. Нуреев Р. Теории развития: неоклассические модели становления рыночной экономики//Вопросы экономики. – 2000. - №5 – 145-158 б.
5. Андрианов В. Государство или рынок? Кейнсианство или монетаризм? //Общество и экономика. – 2008. - № 10-11. – С.129-146.
6. М.Портер Конкуренция: Пер. с англ.: Уч. пос. – М.: Издательский дом «Вильямс», 2000. 252б.
7. Елемесов Р., Жатканбаев Е.Б. Государство и рынок: Учебное пособие. – А., 1997. – (Фонд Сорос-Казахстан). – 127б.
8. Орманбаев А.Ж. Теории и модели государственного регулирования экономики Республики Казахстан. – дис... д-ра экон. наук. – Караолашақтың іргесін бірге қалаймыз! Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана,2011. – www.akorda.kz
10. Шипова Е. Модели посткризисного развития//Рынок ценных бумаг Казахстана, 2010 №6. – 18-23б.
11. Ескараев О.К. Государственное регулирование рынка в Республики Казахстан. – А: Экономика, 2007. – 152б.
12. Сабден О. От сырьевой экономики и интеллектуальной: Казахстан одним из первых принял посткризисную программу развития на целое десятилетие вперед//Казахстанская правда. – 2010, 13 февраля.- 1б.
13. Казахстан: задачи посткризисного этапа развития – 2010-2020: Пять основных направлении//Казахстанская правда. – 2009, 4 сентября. – 7б.
14. Исмагулова А.У. Критерии и система показателей эффективности государственного управления налоговой системы. – Аль-Пари, 2010-1
15. Назарбаев Н.А. Курс – на посткризисный рост: Задачи стратегического развития//Казахстанская правда. – 2009, 2 сентября. – 1-2б.
16. Қазақстан 2009 жылы. Қазақстан Республикасының статистикалық жылнамалығы//Қазақстан Республикасының Статистика Агенттігі. – Астана,2010
17. Балгимбаев А. Посткризисное развитие: проблема выбора//Казахстанская правда. – 2009, 14 июня. – 5б.
18. Қазақстан Республикасының Үкіметі, Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі және Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігінің 2009-2010 жылдарда Экономика мен қаржы жүйесін тұрақтандыру бойынша біріккен жоспары//www.ukimet.kz
19. Казахстан: тренд успешности.//Казахстанская правда. – 2009, 25 марта. – 4б.
20. Взглянуть на кризис через призму обновления//Байтерек. – 2009, №1. – 34-41б.
21. Алибекова Р. Итоги и уроки кризиса// Казахстанская правда. – 2009, 22 сентября. – 1-2б.
22. Мустафина А. О ручного управления: к стратегию посткризисного роста экономики//Деловая неделя. – 2009, №39. – 8б.
23. Болашақтың іргесін бірге қалаймыз! Қазақстан Республикасының Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2011
24. Скакова Г.Е. Салық саясатын мемлекеттік реттеу. – Аль-Пари, 2010-2. – 44б.
25. Донаков Т. Концепция правовой политики – новый этап строительства правового государства//Казахстанская правда. – 2009г, 2 сентября. – 1-3б.
26. Гуриев С., Сонин К. Экономический механизм сырьевой модели развития.//Вопросы экономики. – 2010, №5. – 27-32б.
27. Кудрин А., Сергиенко О. Последствия кризиса и перспективы социально-экономического развития//Вопросы экономики. – 2011, №3. – 36б.
28. Назарбаев Н.А. Казахстан в посткризисном мире: интеллектуальный прорыв в будущее//Лекция Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева в Казахском Национальном университете им. аль-Фараби 14 октября 2009 г. – http://www.akorda.kz
29. Назарбаев Н.А. Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өсу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері//Қазақстан Республикасының Президенті Н.А.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 29 қаңтар 2010ж
30. А.Е. Есентугелов. К вопросу посткризиного развития экономики. – Астанинский Экономический Форум. Статьи. www.aef.kz
31. Кучукова Н. К конкурентоспособности через инновационное развитие. Методы преодоления финансовых кризисов и посткризисное развитие экономики Казахстана. – Казахстанская правда. №26, 2011
32. К.Сагадиев. Формула глобальной динамики. – Казахстанская правда. №150-151. 07.05.2011г.
33. Сарбасова Т.С. Методика преподавания экономических дисциплин. Уч. пос. для студентов, магистрантов по спец. «Основы права и экономики». – Алматы, 2008. – 6-7б.
34. Педагогика. Ахметова Г.К., Исаева З.А., Әлқожаева Н.С./Оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 155-157б.
        
        Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Экономиканы мемлекеттік басқару мен
нарықтарды реттеу мәселелері экономикалық ... ... ... ... ... оның ... ... дағдарыс пен экономиканы
басқарудағы күрделі кемшіліктермен байланысты әсіресе артып ... ... ... ... бас тарту жүріп жатыр және
мемлекеттің тек ... ғана ... ... иесі ретінде нарықтық
құбылыстарға қатынасу концепциясына негізделген мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Ұсынылатын басқару
тәсілінің негізіне ұлттық және ... ... ішкі ... және ... ... ... ... және нақты
секторларының арасындағы алшақтықты азайту, ... ... ... және ... экономикалық түрленулер жатады.
Қазақстан Республикасы Президенті ... ... ... ... ... реттеуші ролін арттыру қажет, бұл біздің
әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа қадам басуымыздың ... ... ... белсенді қолданудың болатындығын білдіреді. Дәл
осындай ... ... ... нарықтық қатынастардың аясын біртіндеп
кеңейтуге мүмкіндік беретін экономиканы мемлекеттік реттеудің ... мен ... ... ... келе жатыр.
Қазіргі уақытта ғылым саласы ретіндегі экономиканы мемлекеттік
реттеудің маңыздылығын ... ... ... ... ... ... жетістіктері, көбінесе, табиғи ресурстары мен технологиялары арқылы
емес, басқарудың тиімділігі арқылы анықталатындығы даусыз айғақ болып
табылады. Мұнымен ... ... ... ... ... мен басқарудың
сандық тапсырмалары артып, сапалық жағдайы күрделеніп отыр.
Осыған байланысты теориялық, әдістемелік ... ... ... ... реттеудің әдістері мен нысандарының қазіргі
өзгерістерге сәйкес келуі ... ... ... шешудегі теориялық
тәсіл жаңа жағдайларда ұлттық экономикадағы ... ... ... ... мен ғылыми негізсіздікті азайтуға мүмкіндік береді.
Қазақстан өмірінің барлық салаларын қамтыған кең көлемдегі ... ... ... ... бір ... ... мәні ... теориялық тәсілдердің шетелдік тәжірибелерін мұқият зерделеуді,
басқа жағынан ұлттық экономиканы басқарудың тетіктерін жетілдіруді жүзеге
асыруда жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... Экономиканы мемлекеттік реттеудің
қажеттілігінің негіздері Дж.М.Кейнспен қаланған болатын. Оның еңбектерінде
нарықтық ... ... ... оны ... реттеу, атап
айтсақ, мемлекеттік қаржыны пайдалана ... ... ... арқылы реттеу ... ... ... ... ... ... өндіріс қаржысы мен мемлекеттік
типтегі экономикаға ... ... ... сүйене отырып, орталықтан
басқарылатын қоғам құрудың маңыздылығын негіздеді. ... ... ... Х.Лейбенштейннің, А.Маршаллдың, В.И.Лениннің,
П.Самуэльсонның, В.Смиттің, Дж.Стиглердің, Й.Шумпетердің, Л.И.Абалкиннің,
И.Осадчаяның және ... да ... ... көрініс тапқан.
Қазақстандық экономикалық ғылымда елдің нарықтық жағдайлардағы
экономикалық дамуындағы мемлекеттің ролі ... ... мен ... ... ... ... шешімдері Я.А.Аубакировтің,
Е.Б.Жатқанбаевтың, Р.Е. Елемесовтың, А.А.Абишевтің, Р.А.Алшановтың,
Ж.О.Ихдановтың, ... ... ... еңбектерінде жан-жақты талданады.
Алайда, елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайын талдау ... ... ... ... экономикадағы мемлекеттік ролі ... ... ... ... ... ... тәсілдерінің
толық қалыптасып бітпегенін көрсетеді. Ұлттық экономиканың даму
мәселелерінің ... ... ... ... ... үшін реттеудің мемлекеттік тетіктерін пайдалану қажеттігін ескере
отырып, жоғарыда ... ... ... ... тақырыбын,
мақсаттары мен міндеттерін, құрылымының логикасын таңдауға мүмкіндік
берді.
Дипломдық жұмыстың мақсаттары мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... күшейту бойынша экономиканы
мемлекеттік реттеудің тетіктерін жетілдіруге бағытталған ... ... ... ... ... ... мақсатқа сәйкес жұмыстың келесідей міндеттері анықталды:
- мемлекеттің функцияларын зерттеудің ... оның ... орны мен ... анықтау;
- әлеуметтік бағытталған экономикадағы мемлекеттің ролін зерттеудің
теориялық және практикалық тәсілдері саласындағы шетелдік тәжірибелерді
зерделеу;
- ... ... ... ... анықтау;
- мемлекеттік реттеудің мақсаттарын, міндеттері мен қағидаларын ғылыми
дәйектеу;
- экономиканы мемлекттік басқаруды жетілдірудің қажеттілігі мен оның
ары ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға
мүмкіндік беретін мемлекеттік басқарудың әртүрлі деңгейлері ... мен ... ... ... ... ... теориялық және әдіснамалық негіздеріне мемлекет теориясы,
нарық экономикасының жаһандануы, ... ... ... ... мен ... ... ... шетелдік және
отандық экономист ғалымдардың ғылыми еңбектері жатады.
Зерттеудің ақпараттық базасын автор зерттеу жұмысын жүргізу барысында
жинақтаған ... ... ... ... ... ... ... жарлықтары, Үкіметтің қаулылары,
дипломдық ... ... ... ... ... құжаттар,
Қазақстан Республикасы ... ... ... мен ... да ... ... мәліметтері, монографиялық
басылымдардың материалдары және мерзімдік басылымдардың материалдары
құрайды.
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... ... ... ведомстволар және Қазақстан мен оның
аймақтарындағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... теория», «Экономиканы мемлекеттік
реттеу», ... ... ... ... ілімдер
тарихы» пәндерінде оқытуда қолданыла алады.
Қорғауға шығарылатын негізгі мәселелер:
- мемлекеттік реттеудің тәсілдерінің теориялық аспектілері және ұлттық
экономикадағы мемлекеттің ... ... ... ... талдаулар;
- дағдарыстан кейінгі кездегі мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік
саясатының басым ... ... ... мемлекеттің ролін күшейтудің ... ... ... жақсартуға арналған мемлекеттік реттеудің
институционалдық концепциясын жақсарту бойынша ... ... ... ... ... ... үш бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады, жұмыста 2 кесте,
3 сурет берілген.
Дипломдық жұмыстың бірінші бөлімінде мемлекеттік реттеудің ... мен ... ... ... ... мектептер мен
көзқарастар талданған.
Жұмыстың екінші бөлімінде Қазақстандағы мемлекеттік реттеудің қазіргі
жай-күйі талданған. ... ... ... және ... мен ... ... Еңбектің мәні және еңбек өнімділігінің теориялық аспектілері
1.1 Қаржылық-экономикалық дағдарыстан шығуды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ұлттық экономика, салалар мен
аймақтарда, фирмалар мен кәсіпорындар немесе сыртқы ... ... ... асатын шаруашылық процесіне әртүрлі дәрежеде
және нысандарда араласып отырған.
Дағдарыстан ... ұзақ ... ... қол ... үшін ... ... ... тапсырмасымен Үкімет ұзақ мерзімдік
бағдарламалар жасауда.Ұзақ мерзімде максималды жоғары әрі ... ... қол ... ... 2020 ... ... даму ... мақсаты болып табылады. Мұндай міндеттер қою дағдарыстан кейінгі
кезеңдегі кез келген елдің басты мақсаты ... тис. Бұл ... ... мектептердің теорияларының өзара байланыстылығын зерттеуді
шығарады. Бұл дағдарыстан кейінгі даму жағдайында Қазақстанның тиімді даму
моделін ... ... ... болып табылады. Нарықтық ... ... ... шығу және ... ... ... ... бұл елдердің экономиканы мемлекеттік реттеу моделінің жиі
ауысып тұрғанын көрсетеді. Мұндай алмасудың мәні ... ... ... ... ... ... табылады. 30-жылдардағы ұлы
тоқырау кезеңінде мемлекеттік реттеу тәжірибесі дағдарысқа қарсы сипатта
болды. дағдарысқа қарсы шаралар циклдік ... ... ... яғни
дағдарыстың салдарын жұмсартуға бағытталды [1].
Ары қарай экономиканың ертедегі мектептерінен ... ... ... ... ... ... неокейнсиандық
бағыттың, негізінде классикалық мектеп экономистерінің көзқарастары жатқан
неоконсерватистік бағыттың, «жаңа экономикалық ғылым немесе неоклассикалық
синтез» ... ... ... ... соның ішінде,
М.Фридменнің монетаризмін, А.Лаффердің ұсыныстар экономикасын, Р.Лукастың
рационалды күтімдер теориясын қарастырамыз.
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің ролі мен ... ...... ... ... ... ... Капиталдың бастапқы
қорлануы кезеңінде пайда болған (ХҮ-ХҮІІ ғғ.) ең алғашқы экономикалық
мектеп – меркантилизмнің ... ... ... ... ... бұл ... мен ... салаларының дамуы үшін аса
қажет. Меркантилизм идеялары протекционизм немесе ... ... ... ... ... ие ... мемлекеттік саясаттың теориялық базасына
айналды. Бұл саясат отандық экономиканың ... ... ... ... ... ... ... бастап, нарықтық қатынастардың жандануымен
өскен өндірістік ... ... ... пен ... ... кедергі ретінде қарастырып, бұдан ... ... ... негізін салушылардың бірі Адам Смит (1723-
1790) «табиғи үйлесім» (тепе-теңдік) ... ... ол ... ... ... ... ... және нарықтық жүйенің қызмет
етуінің оптималды режимі ... ... ... ... ... ... қол» арқылы реттеледі – жеке пайдаға ұмтылу жалпы
пайдаға, өндірістің дамуы мен прогреске алып ... Смит ... ... ... ... шектеді, яғни [2]:
- тәртіпті қолдау және қауіпсіздікті қамтамасыз ету;
- әділ сотты жүзеге ... ... ... мен ... ... ... ... «сауда еркіндігі» қағидалары теорияда да,
саясатта да ... ... ... ... ... ... ... дағдарысының мүмкіндіктері туралы
классиктердің пікірі қызығушылық тудырады. А.Смит те, Д.Рикардо да мұндай
мүмкіндікті жоққа шығарды. Мұны К.Маркс сынға ... ... ... ... ... ... экономиканың циклдік дамуы ретінде
және макроэкономикалық тепе-теңдік шарттарының бұзылуы ... ... ... ойынша, экономикалық дағдарыстардың себептері
өндірістің кеңеюі тиімді сұраныстың ... ... ... туындата алмауынан болады. Өмірлік ... ... ... ... еңбек өнімділігі сияқты тез артпайды. Маркс
бойынша экономикалық дағдарыстан шығу тетігі капиталдың ... ... ... бұл ... мемлекетке ешқандай роль берілмейді.
ХІХ ғасырдың ортасында Батыс ... орын ... ... ... ... (барынша тереңге кеткен және ұзаққа созылған
экономикалық дағдарыстар, 1848ж ... ... ... ... ... ... ролі мен ... өзгеруіне жағдай жасады.
Шаруашылық даму мен әлеуметтік тепе-теңдікті қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... бастады.
Нарықтық экономикадағы мемлекеттің белсенді ролі – ... ... ... негізгі мәселелерінің бірі. ХХ ғасырдағы
экономикалық ойдың танымал ... Джон ... ... ... ... ... реттеу теориясының негізін салушы ... ... ... ... қол» қағидасына және мемлекеттің
экономикаға араласпау идеясына сыни көзбен қарады. Ол жеке ... ... ... гүлдену шарттары елдің экономикасының гүлденуімен
сәйкес келетіндігіне күмән келтірді. Керісінше, ... ... ... ... ал ... ... мемлекеттік араласуды
талап етеді.
Дж.М.Кейнс Батыстың экономикалық ойлар ағымын елеулі түрде өзгертті.
Негізгі еңбегі «Жұмыспен қамтудың, пайыз және ... ... ... ол нарықтық экономиканы іштей тұрақсыз деп қорытындылайды. Кейнс
бойынша барлық мәселе тек сұраныс пен ұсыныстың арасындағы тепе-теңдіктің
бұзылуында ғана емес, ол ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Жиынтық сұраныс: С+I, мұндағы С
– тұтыну, I – инвестиция.
Кейнстің теориясын дағдарысқа ... деп те ... ... ... ... ... ... қарастырған. Кейнстің көзқарасына сәйкес,
мемлекет экономикаға еркін нарықтың оны дағдарыстан шығаратын тетіктерінің
болмауы ... ... ... ... қажет. Осылайша, Кейнс өзін-өзі
реттейтін нарықтық механизмге сенбеді және қалыпты өсуді қамтамасыз ету
үшін және ... қол ... үшін ... даму процесіне
сырттан (мемлекет тарапынан) әсер ету қажет деп ойлады.
Шешілуіне мемлекет қатысуы тиіс аса күрделі ... ... ... ... ... пен жұмыссыздыққа бейімділігін бөліп
көрсетті. Ол нарықтық экономиканы мемлекеттік реттеудің қажеттілігін талап
етті, ... ... ... саясат пен толық жұмысбастылық саясатын
жасап, ұсынды, олардың негізінде тиімді сұраныстың кейнстік ... ... ... ... ... мен ... заттарына
сұранысты нарықтарды теңестіретіндей етіп ынталандыру талап етілді, ал ол,
болжанғандай, құлдыраулардан құтылуға жағдай жасап, ... ... ... қарсы реттеудің басты тәсілі болып, сондай-ақ,
экспансионистік ақша ... ... Бұл ... ... ... ... сұранысқа екі жақты әсер ете алады. Біріншіден, айналыстағы ақша
айналысын арттыру арқылы ... мен ... ... ерік ... инфляциялық күтулерге бейімделе отырып, өз ... ... мен ... ... ... арттыруға мәжбүр
болады. Екіншіден, ақша ұсынысын арттыра отырып, мемлекет қысқа мерзімге
пайыз қойылымдарын төмендетеді. ... ... ... қол ... өз кезегінде, кәсіпкерлер несие арқылы өндіріс құралдарына
сұранысты ... ... ... ... ... кезекте, өз ақшаларын
төмен ... ... бар ... жұмсамай, акцияларға сала
бастайды, бұл іскерлік ... ... ... ... ... ... қол ... арқылы мемлекет тек ақша саясатын емес, салық
саясатын да қолданады. ... ... ... ... ... мүмкіндігінше төмендетіледі, осылайша, ағымдағы сұраныс
реттеледі, ал өрлеу кезеңіндегі ... ... ... ... ... ақша саясаты да, салық саясаты да қажетті нәтиже ... ... ... ... мемлекет өзі қосымша сұраныс
туғызады. Бюджеттік шығындар артады (қоғамдық жұмыстар ауқымы ... ... ... ... бұл ... ... де асып ... осының салдарынан бюджет тапшылығы орын алып, ол түрлі ... ... ... негізгі психологиялық заңдылыққа сәйкес, адамдар табыстың
артуымен тұтынуды да арттырады, ... ... өсу ... ... ... ... артылуының көрсеткіші болып табылады. Табыс ... ... ... жаңа инвестициялар арқылы толықтырылуы
керек. Толық жұмыспен қамту мен экономиканың тепе-теңдігіне жинақ ... ... ... қол ... ... пен инвестицияның
арасындағы сәйкессіздік оларды басқару факторларының ... ... ... ... ... ... – шаруашылықтар мен қаржы
институттары, ал инвестициялау туралы шешімді фирмалар ... ... ... ... орын алуы ... Егер ... инвестициядан артып
кетсе, онда жиынтық сұраныс азаяды. Бұл ұлттық табыстағы тұтыну ... ... ... Бұл ... ... мен тұтыну
көлеміне араласудың объективті қажеттілігін тудырады.
Бәрінен ... ... ... реттеу үшін ақша-несие саясатын
пайдалануды ұсынды. Мұнымен қоса, 1929-1933 ... Ұлы ... ... ... үшін тек ақша ... ... түсінді. Монетаристерден айырмашылығы кейнсиандықтар ақша-несие
саясатының да, монетаристік саясаттың да маңыздылығын мойындайды.
Шындыққа сәйкес цикл теориясының негізін Кейнс және оның ... ... ... ... ... артуы табыс көлемінің сәйкес
өсімін қамтамасыз етпейтін жағдайдағы капиталдың артық жинақталуы ретінде
түсіндіреді. ... ... ... ... жаңартылуы циклдің
материалдық негізі болып табылады.
Кейнс бойынша цикл капиталдың шекті тиімділігінің ... ... ... ... пен Кейнс бойынша салыстырмалы талдау
көрсеткендей, цикл тек ... ... ... ... ... мерзімдік пайдаланудағы меншікті жаңартудың қажеттілігімен де
түсіндіріледі [3].
Циклділікке қарсы ... ... ... рет тәжірибеде
американдық президент Ф.Д.Рузвельт қолдануға тырысқаны белгілі, ол ... осы ... ... курспен» мемлекеттік реттеу деп атады.
Қазіргі кезде нарықтық экономикада дамып жатқан елдер ... ... ... үшін де ... ... ... ретінде Кейнстің
таза экспорт туралы түсінігінің маңызы зор. Кейнстің пікірінше, экспорт
пен оның ... ... ... ... және ел ... жұмыспен
қамту деңгейінің артуына жағдай жасайды. Себебі шетелдік сатып алушылар
арқылы отандық өнімдерге ... ... ... Ал импорт,
керісінше, отандық өнімге жиынтық сұраныстың төмендеуін алып келеді. Бұл
жерде Қазақстан үшін таза ... ... тек ... қана ... дайын
өндірілген өнім көлемін арттыру да маңызды болып табылады. Осы мақсатта,
елімізде индустриаландыру бағдарламары қабылдануда. ... өз ... ... шығу ... ғана ... сондай-ақ дағдарыстан
кейінгі кезеңдегі даму мақсаты мен бағыты да болмақ.
Соғыстан ... ... ... елдердің басты сипаты ... ... ... ... араласуы табылды. Кейнсиандық
«жиынтық сұраныс» ... ... ... ... ... ... еңбектерінде ары қарай дамытылды. Кейнстің қазіргі экономика
мемлекет тарапынан реттеуге мұқтаж деген ... ... ала ... ... асу шарттарын реттеуді басты міндет етіп қойды.
Олардың Кейнстен айрмашылығы – оның ... ... ... берді. Неокейнсиандықтар өздерінің теориялық ... жеке ... ... ... ... ... өнімділік пен жұмыспен қамту деңгейіне тәуелді ... ... ... ... ... ... төмендету, ал
өрлеу кезеңінде қайта көтеруді ұсынды.
«Жаңа экономикалық ғылым» немесе «неоклассикалық ... ... ... ... ... мен практикалық зерттеушілер
экономиканың ары қарайғы дамуының негізгі мәселесі ... ... ... ... ... ... ... деген қорытындыға келді. «Жаңа
экономикалық ғылым» теориясында ... ... ... ... жаңа ... ... Оның ... жағдайлары
американдық экономист У.Хеллердің еңбектерінде көрініс ... ... жүйе ... ... ... нарықтық болып
табылатындықтан, мұнда монополиялар мен монопольдік бағаларға, жалақы мен
бағаларды ... ... орын ... ... Себебі қазіргі нарықтық
шаруашылық өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... экономиканың тұрақты өсуі үшін
мемлекет тарапынан ... ... ... табылады. Мемлекеттің экономикалық
саясатының мақсаты толық жұмыспен қамтуға, экономиканың тұрақты ... ... мен ... ... ... қол ... ... Қойылған мақсаттарды жүзеге ... ... ... ... ... ... салық саясаты, несие ... ... ... жеке ... жағымды жағдай жасау,
экономикалық болжамдау болып табылады [3].
Американдық экономистер У.Хеллер мен ... ... ... ... ... ... экономикалық саясаттың қағидаларын
жасап шығарды. Олар экономиканы мемлекеттік реттеудің бағыттары ретінде
мыналарды ... ... ... ... ... қайта бөлу;
кәсіпорындарды тікелей және жанама мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... қаржыландыру; несиені
мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алу, сату ... және ... ... реттеу жолымен, сондай-ақ пайыздық мөлшерлемеге әсер ету
арқылы реттеу [3].
АҚШ үкіметінің мемлекеттік аппаратында осы бағыттың ... ... ие ... және 60-жылдарда өздерінің теориялық ұстанымдарын
жүзеге асырды.
Шамамен 40 жыл бойы кейнсиандық және неокейнсиандық ... ... ... ... ... ... ... көпшілігінде осы
уақытта ауқымды мемлекеттік сектор тек инфрақұрылым саласында ғана емес,
сондай-ақ өнеркәсіптік өндіріс саласында да ... ... ... ... ... ... немесе мемлекеттік
немесе аралас кәсіпорындар құрудың нәтижесінде пайда болды. Бұл ... ... ... ... ... өнімділігін арттыру, шикізат
және энергетикалық шығындардың төмен жағдайында ... ... ... ... ... жасай алады. 70-жылдардың басына
дейін дәл осы ... ... ... ... ... сипаттады.
Мемлекеттік экономикалық саясаттың кейнстік моделі, оның тәжірибеде
жүзеге асуы циклдік ... ұзақ ... ... ... ... 70 ... ... мемлекеттік реттеудің мүмкіндіктері мен
нарықтық экономика елдерінде ... сол ... ... ... ... сәйкессіздіктер пайда бола бастады. Осы
жылдарда қалыптасқан жұмыссыздық пен инфляцияның, өсу ... ... ... ... ... ... ... теориялық және практикалық жағдайларының негізінде
жеңу мүмкін еместігін көрсетті. Көптеген елдердің экономикасын шарпыған
стагфляция экономиканың тұрақтануы мен өсуінің екі ... ... ... және ... саясаттың қолданылуын болжамдайтын
макроэкономикалық ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда, басқарудың кейнсиандық моделінің дағдарысы ... ... ... ... ... ... тудырды. Сондықтан, Батыс елдерінің үкіметтері теориялық
негізін неоклассикалық мектеп ... ... ... монетаризм,
ұсыныстар экономикасы, рационалды күтімдер теориясы концепциялары құрайтын
басқару модельдерін енгізді [4].
1974-1975жж әлемдік ірі экономикалық дағдарыстан кейін ... ... ... ... Экономиканы реттеудің кейнсиандық әдісі шарасыздық
таныта бастады, мұның мысалын инфляциялық спиральдің ... ... ... ... ... ... – бұл қысқа мерзімдік
тұрақтылық саясаты. Бұл мемлекеттік реттеудің экономикалық тұрақтылықты
ұзақ мерзімдік ... ... ... ететін жаңа модельдерін
іздеудің қажеттігін көрсетті. Егер Кейнс реттеуге жатқызған ең ... ... ... ... ... және ... өсуді
қамтамасыз ету болса, ендігі жерде мемлекеттің негізгі қызметінің бірі
инфляцияны реттеуге бағытталған ... ... ... еді. ... ... ... ... бастаушысы болған монетаризмнің шеңберінде
негізделді.
Кейнсиандықтардан айырмашылығы, біріншіден, монетаристер нарықтық
экономиканың өзінің ішкі ... мен ... ... ... ... ... ... жеткілікті екендігін айтады. Нарықтық бәсеке
жүйесі жоғары тұрақтылықты қамтамасыз ... ... ... ... ... ... басты құралдың ролін ойнайды. Ауытқулар ... ... ... ішкі себептердің емес, әдетте, ... ... ... ... нәтижесі болып табылады.
Осылайша, монетаристер экономикалық процестерге ... ... ... ... бұзады деп есептейді.
Екіншіден, монетаристердің пікірінше, мемлекеттің ... ... ақша ... ... ... ... ... мемлекеттің
экономикаға әсер ету үшін пайдаланатын түрлі ... ... баға ... ... ... ... ... ақша құралдарына
басымдық көп берілуі керек. Дәл осы ақша ... ... ... ... ... тұрақтылықты қамтамасыз ете алады.
Бюджеттік саясатты барынша нақты, ... және ... ... ... ретінде бағалаған Кейнстен ерекшелігі, Фридмен ақша-несие
саясатын осылайша сипаттайды [4].
Монетаристердің концепциясына сәйкес, экономикалық ... ... ... ... ... және капитал салымдарының өсуін
ұстайтын жоғары салықтар мен инфляция болып ... ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге
асыру мен кәсіпкерлерге салықтық жеңілдіктер беру болуы тиіс. Монетаризмді
жақтаушылардың есептеуінше, ақша массасының өзгерісі өндіріс пен ... әсер ... тек ... ... алып ... Әрине, қысқа
мерзімдік жоспарда ақша ұсынысының өсуі өндіріс көлемінің артуына ықпал
етеді. Бірақ ұзақ ... ... бұл ... ... ... басқа:
ақша массасының артуы ... ... алып ... ал бұл ... ... алып ... шығындардың өсуі арқылы ақша санының артуы ... ... ... Содан кейін, бағалардың ... ... ... ... ... нақты ақша көлемі
азаяды, сұраныс пен өндірістің алғашқы деңгейі қалпына ... ... ... ... ... ... ... уақытта өндіріс ... ... ... алып келетін экспансионистік ақша саясаты ... ... ... мен ... стагнациясына алып келеді.
Осыған байланысты ақша массасы мен ақша ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Ол өндіріс
қарқынының, ақша массасының және ақша ... ... ұзақ ... ... ... ... сәйкес, ақша массасы мен айналысының қатаң
бақыланатын өсімі салыстырмалы бағалардың құрамының өзгерісіне, жиынтық
жұмыспен ... ... ... пен ұсыныс құрамының сәйкестілігін
арттыруға алып келеді.
Жалпы алғанда, монетаризмнің үлесі монетарлық ... ... ... ... ... мына айырбас теңдігі анықтайды:
MV=PQ
мұндағы, М – ақша саны;
V – ақша ... ...... өнім ... ... ... деңгейі
немесе орташа баға;
Q – елде өндірілген ... мен ... ... сол ...... оң ... - өндіріс нәтижелері. PQ
жалпы ұлттық өнімге тең, сондықтан теңдікті былайша жазуға болады:
MV=GNH
мұндағы, GNH – ... ... ... ... ... ЖҰӨ шамасы ақша ұсынысынан
тәуелді және оны арттыра отырып, мемлекет ЖҰӨ өсуіне ... ... ... ақша-несие құралдарын мемлекеттік реттеудің басты
құралы деп ... және бұл ... ... ... емес, ұзақ
мерзімді міндеттерге бағытталуы тиіс [4].
Бірақ монетаристер жауап таба алмаған сұрақтар бар: ЖҰӨ ... өсуі ... ... асады ма, әлде тауарлар мен қызметтердің
физикалық көлемі ... ... ... ма? Бұдан басқа да сұрақтар бар, олар
монетаризмді жалғыз әрекет етуші емес ... ... және ... реттеудің басқа да әдістерімен толықтырылуы тиіс.
Мемлекеттің экономикадағы ролінің ... ... ... ... ... кей ... оған қарсы келеді. Бұған
қарамастан, бұл екі теорияның арасын қатты бөліп тастауға ... ... да ... ... ... сәйкес жасалынған. Көп
жағдайларда олар ... ... ... ... ... ... ... салық
салудың мәселелерін зерттеулерінде болып табылады.
Дж.М. Кейнс есептегендей, салықтар экономиканы реттеуші құрал ретінде
пайдаланылуы тиіс. Құлдырау ... олар ... тиіс те, ... ... ... тиіс. Ал шын мәнінде, салықтарды пайдалану
күрделі іске айналды.
Ұсыныс экономикасы теориясын ұстанушылар салықтардың ... ... ... ... ... ретінде қарастырады. Дж.М.Кейнс
жоғары салықтар халықтың төлемқабілетті сұранысын төмендетеді және ... ... ... сипатта болады деп есептеді. Ұсыныстар экономикасы
теориясы бойынша ерте ме, кеш пе салықтардың көп ... ... ... ... ... ... айналып келеді. Сәйкесінше,
салықтардың жоғарылауы инфляциялық ... ... ... ... ... ... ... кірістерінің
төмендеуімен қоса жүреді, бірақ ұсыныс экономикасы теориясы төмен салық
мөлшерлемесі өзгеріссіз, тіпті ... ... ... ... ... ... төмендеуі өндіріс пен еңбек қызметінің
дамуына ынталануды арттырады. ... ... ... ... ... ... ... саны азаяды. Сәйкесінше, жұмыссыздар мен
кедейлерге мемлекеттік шығындар, кәсіпорындарға мемлекеттік субсидиялардың
көлемі ... ... ... ... ... ... мехнизмін қалпына келтіруді ұсынды, сол кезде ... жеке ... ... яғни ... ... ... ... қарыз қаражаты, несие арқылы жүзеге асады.
Тиімді күтімдер концепциясы немесе «жаңа классикалық экономика»
қазіргі ... ... ... бағыттарының бірі болып табылады. Осы
теорияның негізгі идеяларына сәйкес, ... ... ... өздігінен болжамдауға қабілетті және осы негізде рационалды
шешімдер ... да ... Оны ... ... агенттердің жағдайды бұрыс бағалауы үкіметтің сұраныс пен
ұсынысқа әсер ететін күтпеген шешімдер ... ... ... экономикадағы ұзақ мерзімдік тепе-теңдікті қамтамасыз ете алмайтын
циклге қарсы ... бас ... ... ... ... шаруашылық
әрекетті реттейтін ... ... болу ... ... ... ... қабылдауымен қамтамасыз етіледі.
Рационалды күтімдер теориясының жақтастары экономикалық өмірге
мемлекеттің араласу қажеттілігін ... ... ... немесе
монетаристік сияқты кез келген ... ... ... ... Бұл ... кемшіліктері олардың тұрақсыздықтарында,
экономикалық агенттердің шешім қабылдауын анықтайтын ... Бұл ... ... ... ... де,
үкімет те шешім қабылдай алатын тұрақты ережелер жасауды қолдайды.
Экономиканы ... ... ... әрекетінің болжану мүмкіндігін және
нарықтық қатынастардағы өндірушілер мен ... ... ... ... ... ... ... аталғандарды қорытындылай келе, нарықтық экономикада дамыған
елдердің тарихы басқару модельдерін жиі ауысқандығын көруге болады. 30-
жылдарда мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... қарсы шаралар циклдік құбылыстарды ... яғни ... ... жұмсарту немесе жою үшін қабылданды.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мемлекет дағдарысқа қарсы реттеуден
бас тартып, циклге қарсы шараларға ... ... бұл екі ... ... жоқ, ... ... ... бір фазасы болып
табылады, сәйкесінше, дағдарыспен күресу шаралары циклге қарсы ... ... ... ... қарсы шаралар дағдарысқа қарсы ... ... ... ... ... ... ... кету» қаупі болса, өндірісті қысқарту, және оны
тоқырау кезінде ынталандыру.
Дағдарысқа ... ... ... ... ... елдерде
қолданылады. Бұл өндіріс деңгейінің құлдырауының ... ... ... азайтуға мүмкіндік берді, бірақ кейіннен жағымсыз әсерлері
де пайда бола бастады. Мемлекет негізінен реттеудің инфляциялық ... ... ... ... ақша ... әлсіреп, созылмалы
бюджет тапшылығы пайда болды, бағалардың өсуі біртіндеп бақылаудын шыға
бастады [5].
Нәтижесінде дағдарысқа ... ... ... ... ... артып кеткені байқалды. Бұл көптеген
нарықтық елдер стагфляция мәселесімен соқтығысқан 70 жылдарда болған ... ... ... ... ... көптеген өзгерістерге
ұшырады. Инфляциялық тәсілдер (ақша экспансиясы мн бюджет ... ... ... орын ... ... есеп ... жұмсалатын
табысқа салық салуға жасалады. Осылайша, кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... бұл өз ... өсуге жағдай жасайды.
Осы айтылғандарды қорытындылай келе, қазіргі дағдарыстан кейінгі
экономиканың дамуы тұрғысында, экономикалық саясат моделінің ... да ... ... беру әлі де ... ... болып отырғандығын айта кету
керек. Бұл жағдайда экономикада және қоғамдық дамуда қалыптасқан жағдайды
теориялық ... ... ... ... басталған әлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс
кейсиандық және монетаристік бағыттардың арасындағы ... ... ... ролі ... ... ... дауға нүкте
қойған сияқты. Дағдарыс монетаризмнің кейбір постулаттарының жарамсыздығын
көрсетті. Нарықтар бәсекелес емес, ал нарықтық экономика макроэкономикалық
тепе-теңдікті ... ... ... ете ... ... ... жағдайында барлық дамыған елдер
экономиканы «қолмен басқаруға» көшуге ... ... [5]. ... араласуын күшейтуді дамушы елдер де, соның ішінде, Қазақстан
да жүзеге асыруда. ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайда қалған қаржылық институттар мемлекеттендіріліп
жатыр.
Дағдарысқа қарсы ... ... ұзақ ... ... ... ... Мәселен:
- жұмыспен қамту, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру, денсаулық
сақтау, тұрғын үй ... ... ... ... инвесторларға арнайы кепілдіктер беру және ... ... ... ... ролі мен орны ... сұрақ
теориядағы, сондай-ақ практикадағы негізгілерінің бірі ... ... ... ұсынған аталған мәселені шешудегі қағидалық тәсілдер бір-
бірінен ерекшеленеді (1.1 кесте). Бір ... ... ... ... ... минималдығы туралы либералдық көзқарас та
кеңінен тараған. Басқа жағынан, бірқатар ғылыми мектептер нарықтық
процестерге ... ... ... ... ... реттеудің оптималды көлемі туралы нақты жауап беру аса ... ... ... екі ... ... ... кезек ие
болғандығы мәлім.
Кесте 1
Мемлекеттің ролі туралы теориялық тәсілдер
|Өкіл ... ... және ... ... ... – «кіші үкімет» үшін, яғни азға бюджет |
| ... ... ... ... және ... |
| ... тұрақтығы үшін, максималды еркін нарық |
| ... және ... ... ... ... ... Мемлекеттің |
| ... ...... ақша-несие саясаты арқылы қол |
| ... ақша ... ... ... |
| ... қарсы шаралар арқылы еркін баға құруды |
| ... ету. ... ...... ... пен нарықтық экономиканы|
| ... ... ... ... ... реттеудің |
| ... ... ... ... және ... |
| ... ... мемлекеттік шығындардың өсуін және|
| ... бір ... ... ... ақтауды |
| ... ... ... В.И. ... ... өзі – таптық қарама-қайшылықтардың|
| ... ... ... таптық қарама-қайшылықтар |
| ... ... ... және уақытта пайда болады. Ары |
| ... ... өмір ... өзі ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... пікір айтылады. Бұл жағдайды Ленин ешбір нәрсемен |
| ... – ол мұны ... ... ... |
| ... ... постулат ретінде түсіндіреді. ... ... ... ... бір ... ... қанаушылық |
| ... ... ... ал басқа жағынан - әрбір |
| ... ... ... алатын жалпы істерді шешеді. |
|Джон Кеннет |«...экономиканың бұл бөлігіне мемлекеттің араласуы ... ... ... ... ... тұрақты. Нарықтық |
| ... ... ... қатар өмір сүруі тиіс және де |
| |бұл оның ... өте ... әсер ... деп ... |
| ... ... фон ... ... қызмет етудің кең өрісі ашылады. |
| |Бұл ... ... ... ... және оны реттеудің |
| ... ... ... ... ... және |
| ... ... ... ... тиімді |
| ... ... ... ... ... ... |«Мемлекеттің экономикаға әсері салық салу және үкіметтік|
| ... ... ... сезіледі, алайда мемлекеттің |
| ... ... ... ... ... ... |
|Р.Коуз |«...мемлекет үлкен жоғары монополиялық фирмаға айналған |
| ... ... ... ұлттық табыстың өлшенбес үлкен |
| ... ... Ол өзін ... құндылықтардың |
| ... ... ... ... ... |
| ... экономикалық әдістер арқылы жүзеге асады, олар |
| ... ... де ... пайда әкеледі. |
|П.Самуэльсон |«...әрбір адам ... ... үш ... |
| ...... ... штаттар және |
| ... ... ... ... ... ... құрастырды
Жоғарыда аталған дағдарысқа ... ... ... Қазақстан
Республикасы Үкіметі дайындаған Дағдарысқа қарсы бағдарламада ... ... ... ... ... ... жағдайымен
түсіндіріледі және оның тарихи даму ... ... ... мен ... ... ... ... мемлекеттің ролі
күшейіп отырған. Бірақ, сол уақыттың ішінде, тұрақтану ... ролі ... ... ... бойынша шаралар
жалғасып жатқан және тұрақты ... ... ... ... ... даму ... тек ... араласудың бағыттары ауысып отырған.
Мемлекет экономиканың дамуы мен тиімділігінің сапалық жақтарын реттеуге
көп назар аударып отырған. Экономика ... ... ... ... ... ... ... ие болады. Мемлекеттік араласудың мұндай
сипаты «көрінбейтін қол» ұғымдарының пайда болуына алып келді.
Осылайша, экономикалық өмірдегі мемлекеттің ролі ... ... ... ... мен дамуының әр кезеңдерінде мемлекеттің
қажеттілігі туралы көзқарастардың ауысып ... ... ... нарықтық қатынастардағы мемлекет үш басты мәселені
шешуі қажет:
- нарықтық ... ... ... жағдай жасау;
- қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру;
- әлсіз топтарды әлеуметтік қорғау.
Кең ... ... ... ... ... және
әлеуметтік функцияларын көрсетеді. Бұлар мемлекетке ... ... ... ... мүмкін. Экономикалық тұрғыда мемлекет меншіктің
барлық нысандары мен түрлерін қорғауға, экономиканың көлеңкеленуіне қарсы
күрес ... ... ... ... ... етуге міндеттеледі.
1.2 Дағдарыстан кейінгі кезеңде ұлттық экономиканы ... ... ... және ... ... ... ... экономикадағы мемлекеттің ролін қайта
қарауға мәжбүр етті. Көптеген елдердің экономикалық ... ... ... ... ... ... тетіктерін мақсатты пайдаланумен
байланысты экономиканы мемлекеттік реттеудің артықшылықтарын дәлелдеп
отыр. Экономиканың технологиялық ... ... ... болған сайын
соғұрлым ресурстардың шектеулігін, бағалардың өсуін және ... ... ... ... реттеу де көп қажет етіледі.
Мемлекеттік реттеуді анықтаудың зерттеулері мен ... ... оның ... ... қалыптасуына әкелетін кең талқылаулар
жиегін анықтады:
1) мемлекеттік реттеу – ұлттық экономикаға мемлекеттің ... ... ... ... мен ресурстардың бөлінуінің,
экономикалық өсудің қарқынының, тұрғындардың өмір сүру ... ... әсер ... ... ... экономикаға әсер етудің түрлі әдістерінің
жиынтығы арқылы жүзеге ... ... ... ... оның ... асып ... ақталған болып есептеледі. Мемлекеттік
сектордың көлемі ... ... ... ... ... ... ... нақты басқара алу мүмкіндіктеріне сай болуы
тиіс. Экономиканың мемлекеттік және нарықтық ... ... ... қажет.
Американдық ғалым М.Портер экономикадағы мемлекеттің ролін ... Оның ... ... ... бірқатар роль ойнайды.
Үкіметтің негізгі ролі макроэкономикалық және ... ... ... ... ... ... ... тұрақты үкіметтік ұйымдар ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
қаржылық мәселелерде ұқыптылық пен инфляцияның ... ... ... макроэкономикада тұрақты саясат жүргізу арқылы қол жеткізеді.
Екінші орында микроэкономикалық деңгейде ... мен ... ... ... ... ... ... Үкіметтің үшінші
ролі микроэкономикалық деңгейдегі ережелер мен ынталандырушы шараларды
бекіту ... ... ... ... мен ... бәсекеге қатысты
саясатты анықтайды [6].
Барлық зерттеушілер нарықтық жүйенің мүмкіндіктері шексіз емес деген
қорытындыға келіп отыр. Нарық барлық ... ... ... болып табылады. нарықтық механизм қандай да бір мәселені
шеше алмаған кезде ... ... ... ... ... ... және одан ... даму кезеңінде нарыққа қандай міндеттерді шешу
қиынға соғады немесе қандай себептерге байланысты мемлекет экономикаға
араласады? ... ... ... ... ... жауап береді: «Таза
еркін кәсіпкерлік экономикасында үш ... ... ... ... ... 1)
нарық үшін сыртқы әсерлер: қоршаған орта, әлеуметтік салдар т.б.; 2) нарық
ақшамен өлшенбейтін немесе сұранысқа ... ... мен ... алмайды; 3) бұл «қоғамдық тауарлар» салық немесе олардың шығындары
мен ұтыстарын ... бөлу ... ... ... ... қорытынды жасайды: ... ... ... ... кем дегенде, екі қызмет атқарады: сыртқы
әсерлерді реттеу және тұрғындарды қоғамдық тауарлармен ... ... ... ... арқылы шешеді». Сондай-ақ, А.Лившиц ... ... ... ... емес тағы 5 мәселені көрсетеді.
Олар:
1. Табыстарды бөлу. Мәселенің мәнісі ... бөлу ... ... ... ... ... ... әділетсіз болуында болып
табылады;
2. Жұмыспен қамту мәселесі. Нарық еңбек еткісі келетіндердің еңбек ету
құқығын ... ете ... Бұл ... ... ... ... атап ... болады. Жеке кәсіпорындар қиындық туындай қалған
жағдайда, бірінші кезекте, жұмысшылардың санын ... ... ... ... ... ... ... мемлекет те кепілдендіре алмайды.
Бірақ мемлекеттің араласуынсыз бұл мәселе ... ... ... алып ... ... ... ... мемлекет болмасын,
жұмыспен қамту мәселесін бірінші кезекке қояды;
3. Ғылыми-техникалық прогресс мәселесі. Нарықтық механизм ... ... ... бар ... ... ... келеді.
Бірақ өздігінен ғылым мен технология саласындағы секірісті, фундаметалдық
зерттеулер жүргізуді, өндірістегі терең құрылымдық өзгерістерді қамтамасыз
ете алмайды. ... ... да ... ... ... ... ... Түрлі экономикалық, экологиялық, демографиялық
т.б. себептерге байланысты аймақтық даму ... бола ... ... ... алу үшін ... ... ... реттеуді өз мойнына
алады;
5. Инфляция мен монополизм. Тарих көрсеткендей, бірде бір ел ... ... ... ... ... Тек мемлекеттік реттеу арқылы ғана
аталған мәселелердің ... ... ... ... ... ... бизнес» оқулығында (Регмен Д.Дж., Мескон М.Х., ... Тили Д.В.) ... ... ... араласудың 4 нысаны
көрсетіледі: ережелер мен шектеулер ... ... ... мен ... ... ... қолдау; экономиканы
тұрақтандыруға атсалысу.
К.Р. Макконелл мен С.Л.Брюдің «Экономикс» оқулығында ... ... ... анықтама беріледі:
«Біріншіден, үкіметтің кейбір экономикалық міндеттері нарықтық жүйенің
қызмет етуін қолдау мен оңтайландыру болып табылады. Осы салада үкіметтің
екі қызметін атап ... ... база мен ... ... тиімді қызмет етуіне жағдай
жасайтын қоғамдық атмосфера қалыптастыру;
2. Бәсекені қорғау.
Міндеттердің екінші ... ... ... ... ... жүйенің
қызмет етуін күшейтіп, жаңартады. Мұнда үкіметтің үш қызметін атап кеткен
дұрыс:
3. Табыс пен ... ... ... ... ... ... өзгерту мақсатында ресурстардың бөлінуіне
түзетулер енгізу;
5. Экономиканы ... яғни ... ... мен ... ... ... ... экономикалық теорияда әлі де нарықтық экономикадағы
мемлекеттік реттеудің нақты анықтамасы берілмеген. Бұл авторлардың қандай
мектепке жататындығымен, ... ... ... ... ... ... Б.Карсон «ХХІ ғасырдағы экономикалық саясат
мемлекеттің ролінің ... ... ... ... пен ... ... сұрақтарды шешуде орталық биліктің қандай да ... ... ... арта ... ... бұл ... ... ие болса және ұлттық экономикалық қауіпсіздікке баса
назар аударуды қажет етеді, және ... ... ... ... ... ... мұны ... болады» [7].
Қазіргі дағдарыс жағдайында ғалымның бұл болжамының орындалып жатқанын
көріп отырмыз. Дағдарыс кезінде және одан кейінгі кезеңде ... ... ... ... тұр, ... ол ... ... алып келе
жатыр.
Мемлекеттік реттеудің нысандары объектісі, мақсаты, басқару әрекетінің
сипаты, қолданылатын құралдары бойынша ... ... ... ... реттеудің келесідей нысандарын бөліп
көрсетеді:
1. Экономиканы мемлекеттік жоспарлау және ... ... ... мен ... бағдарламаларды даярлауды білдіреді.
2. Бюджеттік және салықтық реттеу арқылы ... ... ... жүйелерді, жекелеген кәсіпкерлік құрылымдарды,
әлеуметтік топтарды ... ... ... ... ... ... үкіметтік сатып алуларды және тауарларға
(өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықтық), түрлі қызметтерге (білім беру, ғылыми,
медициналық т.б.), ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарды селективті қаржылық қолдау
мемлекеттік тұтыну сияқты бюджет қаржысын пайдалануды білдіреді.
5. Ақша-несиелік реттеудің негізгі ... ... ... қорғау мен қамтамасыз ету, оның сатып алу қабілетін
қамтамасыз ету, ... ... ... қажеттілігін қамтамасыз
ету, банктік жүйені нығайту.
6. Меншікті жекешелендіру мен мемлекеттендіру ... шешу үшін ... ... ... болып табылады [7].
Көптеген себептерге байланысты мемлекеттік реттеудің дамыған тетігі
Батыс Еуропаның кейбір елдерінде (Франция, ... ... ... Испания), сондай-ақ Жапония, Оңтүстік Корея, жедел дамып ... ... мен Араб ... қалыптасты. Бұл елдердің барлығы
нарықтық және мемлекеттік реттегіштер ... ... ... ... түрлі нысандарына, индикативті жоспарлауға, мемлекеттің белсенді
әлеуметтік саясатына ие. Жалпы алғанда, мұндай экономика ... ... ... деп ... және ... ... болып табылады.
Әлеуметтік бағытталу ретінде біз мемлекеттің ... ... ... ... ... жасауын және осы негізде
дамудың әлеуметтік басымдықтарын қамтамасыз етуін түсінеміз.
Әлеуметтік ... ... ... ... болып, біздің
ойымызша, мыналар табылады:
- қарқынды дамушы экономика;
- әділетті ... ... ... мемлекеттің дамуы мен азаматтық қоғамды қалыптастыру;
- жүргізілетін әлеуметтік саясат арқылы ... ... ... ... жүйені реттеуші жалпыға ортақ ... ... ... ... Осы ... ... мыналарды бөліп
көрсетуге болады:
- экономикалық процестерді мемлекеттік реттеудің жалпы ережелерін
бекіту;
- жеке меншік ... ... және ... ... ... ... сектордың қызмет ету ережелері мен ... ... ... ... жалпы ережелерін
бекіту, бірінші ... ... ... реттеудің мақсаты,
міндеттері мен құралдарын айқындауды білдіреді. Экономиканы мемлекеттік
реттеудің мақсаттары мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік-экономикалық дамудың басты
мақсаттары болып мыналар табылуы тиіс:
- ел тұрғындарының әл-ауқаттылығын арттыру;
- жұмыс орындары мәселесін шешу және ... ... ... қол ... ... мен ... әлсіз топтарға көмекті қоса алғанда,
әлеуметтік әділеттілікті сақтау;
- нарықтардың ашықтығын жоғарылатуды, келісім-шарт жасаудың ... қоса ... ... ... ... ... және ... кәсіпкерлікке барынша қолайлы жағдай жасау арқылы; ... ... ... ... ... нарықтағы мемлекеттің бәсекеге
қабілеттілігін қамтамасыз ету;
- өмір сүру ортасы мен ... ... ... жан-жақты
дамуына мүмкіндік беру, тұтынушылардың құқықтарын қорғау т.б. шараларын
қоса ... ... ... ... ... ... ... мақсаттардың орындалуы теңестірілген экономикалық өсу мен еңбек
өнімділігін арттыруға жағдай ... ... ... ... ету арқылы, тұрақты бағаларды сақтау арқылы, оң сауда балансына қол
жеткізу арқылы мүмкін болады.
Мемлекеттің негізгі реттеу функцияларының бірі ... ... үшін ... ... ... ... ... Мемлекет меншік
құқығын анықтайтын, кәсіпкерлік қызметті реттейтін, өнімдердің ... ... ... ... ... ... үшін арнайы органдар құрылады. Мысалы,
АҚШ-та кеңінен тұтынылатын тауарлардың қауіпсіздігі мәселелері бойынша
және ... ... ... және ... ... сапасын
бақылайтын комиссиялар жұмыс жасайды.
Ивестицияларды реттеу арқылы мемлекет қаржы-несие тетіктерін пайдалана
отырып, қоғамдық ... ... мен ... әсер етеді.
Инвестициялар мемлекеттік бюджеттің, сондай-ақ салықтық жеңілдіктер арқылы
ынталандырылатын жеке ... ... де ... ... ... ... болып ел бюджетінің қаржысын тиімді
қалыптастыру және бөлуді қамтамасыз ету ... ... Бұл, ... экономиканы қайта құру кезінде немесе дағдарыс пен одан шығу
жағдайларында аса ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік аппаратты басқаруға жұмсалатын ... ... ... ... ... ... басқару аппаратын
қысқарту мемлекеттің әлеуметтік бағдарламаларын ... ... деп ... ... ... 2010 жылы 26 мыңға жуық мемлекеттік
қызметкерлер қысқартылғаны мәлім. Сонымен қатар, құқық қорғау органдарының
құрылымын ... ... ... де ... саны 15%-ға ... [9]. Ал Ұлыбританияда осы жылы
мемлекеттік қызметке жаңа қызметкерлер қабылдауға ... ... ... мемлекеттік қызметкерлерге сыйақы тағайындау алынып
тасталды, жыл сайынғы демалыс ... ... және ... ... ... үш ... ... мен зейнетақысын көтеруге тыйым
салынды, сондай-ақ бюджеттік сектор қызметкерлерінің жалпы ... 15 ... ... ... мен басқармалардағы мемлекеттік
қызметкерлерді 15%-ға қысқартты. Ресейде ... ... ... ... 20%-ға қысқарту көзделуде.
Әлем мемлекеттері осы дағдарыстан әртүрлі деңгейде зардап шекті.
Кейбір мемлекеттер қиыншылықтардың «үш ... ... ... және ... ... ... Алғашқы екеуін шешу
үшіншісінің жарылысына алып келеді, міне, осы әлсіз елдердің ... ... ... ... ... ... ... азайту мүмкін емес. Мұндай ... ... ... бұлыңғыр [10].
Кейбір елдер, керісінше, әлемдік тұрақсыздықтар кезінде жетекшілікке
ұмтылады.
Еуропада дағдарыстың құрбаны, әзірше, Грекия ... ... ТМД ... ... ...... Бұл елдердің қатары әлі көбейе түседі
деп болжануда, бұл ... ... ... ... ... Болгария қосылады деп күтілуде. 2012 жылы «қарыз бен бюджет
тапшылығына» тап болған Ұлыбритания да осы ... ... ... ... ... ... ... Норвегия, Финляндия, Швеция жатады.
Еуропада тек Германияның ғана өнекәсібі ... ... ... жылдың аяғы мен 2010 жылдың басында Дағдарыстан кейінгі әлем
институты өзінің ... ... мен ... кейінгі даму
модельдеріне арналған үшінші халықаралық ... ... Бұл ... 53 елдің 247 белгілі сарапшыларына сауалнама
жүргізілген болатын. Сауалнамаға қатысқан сарапшылар екі ... ... ... мамандануы және елі. Олардың арасында ірі компания
иелері, топ-менеджерлер, ғалымдар, ... ... ... де бар.
Осы сауалнамаға қатысушылар «Әлемдік дағдарыстан ел үкіметі ... алуы ... ... сұраққа мынадай жауаптар берген (1-сур.):
- ішкі нарықтарды дамыту (соның ішінде, ұлттық мүдделерді қорғау, орта
және шағын бизнесті қолдау, ішкі ... ... ... ұзақ ... кешендік мемлекеттік жоспарлау;
- мемлекеттік және мемлекетаралық реттеуді күшейту;
Осы салаларда ұлттық үкіметтердің күш-қайраты ... ... 1. ... ... ... ... үкіметтердің негізгі қызметтері
[10]
Бірақ көптеген елдер экономиканың мүлде күйреуіне алып келетін айналыс
сферасының ... ... ... ... банк жүйесіне миллиардтаған
қаражат құяды. Алайда, банк жүйесіне ұзақ мерзімде мұндай қамқорлық керек
емес. Ал ... ... ішкі ... ... ... ұзақ ... болып табылады, сондай-ақ интеллектуалдық сыйымдылығы жоғары және
тәуекелдерді жан-жақты талдауды қажет етеді [10].
Өндіріс әртүрлі ... ... ... Бұл ... шағын
және орта бизнес біршама болашағы бар деп есептеледі. Шағын және орта
бизнес бір ... ... аз ... ... ... әлсіз, басқа жағынан, мобильділігімен, тез ... ... ... тез ... ... Ол ... ... жұмыс орындарын құруда да жылжамдыққа ие.
Осыған байланысты осы сектор дағдарыс кезеңінде де, дағдарыстан ... де ... ... ... ие бола ... экономика үшін, сарапшылардың пікірінше, ... ... да ... ие. ХХ ... ... ... ... экономикадағы тиімді мемлекеттік стратегиялардың
болғандығын көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... Азия ... қатысты.
Дағдарысқа қарсы үшінші фактор мемлекеттік және ... ... ... ... (мемлекет ролін күшейту, мемлекет пен
бизнес арасындағы тығыз қарым-қатынас, корпоративтік ... ... ... ... ... және аймақтық жетекші елдердің дағдарыстан кейінгі
даму модельдерін былайша көрсеткен (2-сур.):
Сурет 2. Әлемдік және аймақтық жетекші елдердің болжамды даму
модельдері ... - ... - ... ... - Швед ... ... модель
5,5% - Либерализм
4,0% - Кеңестік типтегі «швед ... бұд ... ... себептерін бұл модельдің нарықтық және
мемлекеттік реттегіштер арасындағы ... таба ... ... максималды еркін нарықты және бәсекенің төмен шектелуін
қарастырады. ... ... ... ... модель
мемлекеттік реттеуді жоққа шығармайды. Либерализмнің жаңартылуы мыналардың
ролін қайта қарауды керек ... ... ... ... ... ... және ... қорғаушы.
- Ұлттық және ғаламдық капитал. Ғаламдық жалған ... ... ... үміт арту.
- Бизнес. Олигополиядан жаппай кәсіпкерлікке көшу.
- Ішкі нарық. Несиелік тәуелділікті қысқарту. Тікелей инвестицияларға
үміт ... ... ... ... ... ... даму ... экономикадағы ғаламдық
құбылыстарды бағдарлауға арналған бұл сауалнамаларға ... ... ... ... ... қандай елдер жақын онжылдықта әлемнің
жаңа көшбасшылары қатарына кіреді? Бір ... ... бұ ... ... Қазақстан да табылды. Сауалнамаға жауап ... 21,0%-ы ... ... ... осы елдердің арасынан
көрсе, 17,0%-ы Германияны көшбасшы ретінде көреді ... Бұл ... ... ... ... ... және ... елдері де бар [10,
сол жерде].
Дағдарыстан кейінгі даму ... ... ... ... ... бұл ... ... келесі сұрақ мынадай болды: қандай елдер жақын онжылдықта әлемнің
жаңа көшбасшылары қатарына кіреді? Бір қуантарлық ... бұ ... ... ... да ... ... жауап берген
сарапшылардың 21,0%-ы Оңтүстік Африка Республикасын осы елдердің арасынан
көрсе, 17,0%-ы ... ... ... ... ... Бұл ... Иран, Түркия, Индонезия, Қазақстан және Корея елдері де бар [10,
сол жерде].
Әлемдік ... ... ... ... ... ететін
факторларға мыналар жатады:
- жоғары макроэкономикалық көрсеткіштер;
- мемлекеттік басқарудың тиімділігі мен нәтижелілігі;
- тұрғындар санының көп болуы;
- қорғаныс ... ... ... мен ... ... ... жоғары технологиядық әлеует.
Ал аймақтық көшбасшылық үшін келесі факторлардың болуы маңызды:
- сәтті сыртқы саясат;
- табиғи ресурстардың мол қоры;
- ішкі саяси тұрақтылық.
Қарап ... ... ТМД және Орта Азия ... үшін ... ... барлығына ие болып отыр. Ендігі
кезекте, әлемдік көшбасшы елдердің арасынан ... үшін ... ... ... ... қажет.
Мемлекет қызметтерінің тізімі жоғарыда аталғандармен шектелмейді.
Мемлекеттің классикалық функциялары оның нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ... ... өтуімен өз маңызын
жоғалтпайды. Өзгерістер нарықтық экономикадағы мемлекет ... мен ... ... ... ... даму кезеңдеріндегі
мемлекеттік реттеудің құралдары мен механизмдеріне қарағанда, ... және ... ... даму ... ... ... ... біршама ерекшеленеді.
1.3 Экономикалық тұрақсыздықтар кезеңіндегі мемлекеттік ... мен ... ... күрес кезінде мемлекет ... ... ... ... ... бастап,
экономикалық қызметтің жекелеген секторлары мен салаларындағы болжамдауды
қамтитын әлемдік мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... үшін ... реттеудің
тікелей және жанама шараларын (тетіктерін) пайдаланады.
Мемлекеттік әсер етудің тікелей шараларына мемлекеттік ... баға ... және ... ... беру, қаржылық
бақылау, экономикаға мемлекеттік ... ... ... ... ... ... алу, ... бюджеттен жергілікті
бюджеттерге трансферттер жатады.
Ал мемлекеттік реттеудің жанама шараларына салықтық саясат, ақша-несие
саясаты, кедендік баждар, халықаралық несиелер, өнімді ... мен ... ... ... ... банктерді несиелендіру т.б.
жатады.
Іс жүзінде жоғарыда аталған мемлекеттік реттеудің ... ... мен ... ... реттеудің құралдарының жиынтығы ... ... ... Экономикалық болжамдау – экономиканың және онымен байланысты
салалардың болашақтағы жағдайын ... ала ... ... ... ... ... ... Белгілі шаруашылық объектілеріне адрестік жоспарлар жасау;
4. Шаруашылық субъектілеріне жанама әсер ету құралдарын (экономикалық
тетіктер арқылы) пайдалану;
5. ... ... ... бар ... ... ... кешенді бағдарламаларды жасау және жүзеге
асыру [11].
Қазақстанда дағдарыстан кейінгі даму үшін ... ... ... жүзеге асуда. Осы ... ... ... мен жүзеге асуының өзіндік ерекшеліктері бар (3-
сур.).
Суреттен көріп отырғанымыздай, Қазақстан ұзақ мерзімдік стратегияның
мақсатына қол ... ... 5-10 ... ... иек ... жоспарды жүзеге асыру барысында салалық және функционалдық
бағдарламалар ... ... ... ... ... бар ... көздейді. Екіншілеріне қосымша қолдашы бағдарламалар жатады.
Олардың қатарында 4 кешенді бағдарламалар бар: ... ... және ... жол ... ... бағдарламасы шетелдік инвесторларды тартуға,
«Өнімділік-2020» - кәсіпорындарға олардың тиімділіктерін арттыруға көмек
ретінде, «Экспорт-2020» отандық ... ... ... ... жол ... ... дамытуға бағытталған. Аталған
барлық құжаттар бизнес-қауымдастықтармен, жетекші кәсіпорындармен тығыз
әріптестікте ... ... ... ... ... ... алыс
емес, қол жеткізуге толық мүмкіндік бар, бұл табыстылықтың кепілі ... ... ... Қазақстанның дағдарыстан кейінгі дамуы – жаңа
құбылыс емес, бұл «Қазақстан-2030» бағдарламасының заңды ... ... ... ... ... даму ... ... стратегияда
көрсетілген бағыттар бойынша өрбиді.
Дағдарыстан шығу бағдарламаларын жасауда ... ... ... ... ... ... Олар ... көмек тек қиын жағдайда қалған, бірақ ... ... ... мен ... берілу тиіс. Тәжірибе
көрсеткендей, мемлекеттік қолдауды банктер мен ... ... ... таңдаусыз көрсету дағдарыстан шығуды тездетпейді
және оның салдарын ... ... ... ... ағымдағы
дағдарыстан келетін шығындарды арттырады және жаңа дағдарыстың ... алып ... ... ... ... ... ... көрсету үшін кәсіпорындар мен компанияларға таңдау жүргізетін
«Дағдарыстан кейінгі қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ... бөлек,
көрсетілетін қолдаудың құны мемлекет пен көмек көрсетілетін ... ... ... ... Егер мемлекет қолдауды толығымен өзіне
алатын жағдай болса, онда ол ... ... ... ... ... ... ... өткізген болып табылады.
Әлемдік деңгейде қаржылық секторда мемлекеттік меншіктің үлесі артып
отырғанын бөлек айта кету керек. Дағдарысқа қарсы бағдарламалардың ... ... ... жеке ... ... қарамағына өтті. 2008 жылы
көптеген дамыған елдерде үкіметтер қаржы институттарының ірі иегерлеріне
айналды: олардың қарамағына осы ... ¼ ... ... 3. Қазақстандағы стратегиялық болжамдау ерекшеліктері [12]
Дағдарыс кезінде Қазақстанның ... ... ... ... перспективалы мынадай үш негізгі міндеті тұратын болады [13]:
- Қаржы жүйесіне деген сенімді ... ... ... ... ... ... қайта қалпына келтіру. Жеке ішкі жинақ ақшалар, -
сыртқы ... ... ... ... ресурстары емес, - өндірістік
қызметті қаржыландырудың негізгі көзі болуы тиіс. Бұл қаржы нарықтарының,
оның ішінде ... және ... емес ... ... ... күш ... ... пайдалануға деген сұранысты
ынталандыру ... ғана ... ... әртараптандыруға және
хеджирлеу құралдарын дамытуға ықпал ету ... ... ... ... әрі ... ... жүйесі шет елдердің қатысуы ... ... ... мен ... емес ұйымдардың сыртқы
қарыздарын сақтықпен бақылау ... ал ... ... ... ... таза әрі ... түрде шығу стратегиясын
әзірлеуге көшуі тиіс. Осы процесс барысында ішкі және сыртқы нарықтармен
тиімді ықпалдасуға ... ... ... ... ... ... ... және болашақтағы мұнай кірістерін жинауды
арттыруға бағытталған ... ... ... ... ... келуіне қарай бюджетке қолдау көрсетуді тоқтату мұнай емес
дефицитті экономикалық ... ... ... ... ... ... ... береді. Шығыстар және салық-бюджет саясаты бағытының
тұрақтылығы ... ... орта ... ... ... ... бюджеттен тыс) операцияларды ескере отырып бірыңғай
тәсілді пайдалана отырып бағалауды жүргізу қажет. Соған ... ... ... мен ... секторының кірістерін пайдалануды оңтайлы
үйлестіруді айқындау қажет. Мұнай қорында ... ... ... үшін ... өзін өзі ... ... ... орта мерзімді
кезеңде мұнай кірістерінен тәуелділікті шектеп, ... ... ... ... ... ... ... Мұндай бағалы
қағаздар нарық қатысушылары үшін баламалы құрал болып табылады және басқа
ішкі активтермен операцияларды жүргізген кезде бағыттаушы ... ... ... тұрақты жинақтау экономиканы шикізат тауарларына ... ... ... ... болады, циклге қарсы салық-бюджет
саясатын жүргізуге және ... ... ... ... ... ... икемділігі. Сенімді қайта қалпына келтіргеннен
және қаржы жүйесін тұрақтандырғаннан кейін айырбас бағамының икемділігі
ақша-кредит саясатының тиімділігінің және шикізат ... ... ... және ... ... әріптес-елдердегі ұлттық валюталардың айырбас
бағамының өзгеруі сияқты сыртқы күйзелістерге экономиканың әсер етуі
себепші болады. Осы ... ... ... ... ... ... ... дамытуды одан әрі жалғастыруы, пайыздық ставкалардың
трансмиссиялық механизмін жетілдіруді, ... ... ... және ... мен ... ... дамыту арқылы валюта
тәуекелдерін басқаруды жетілдіруге ықпал етуі тиіс.
Осы барлық салалардағы ... ... ... және
қаржы жүйесінің шикізат тауарларына деген бағаның айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ілесетін капиталдың волатильді ... ... ... Бұл ... ... ... өсудің
жоғарырақ деңгейлерін қолдау үшін туынды капиталдың ағынын ... ... ... әлеуметтік мәселелердің шиеленісуі және
экономикалық өсудің баяулауы көптеген елдердің ... ... және ... ... үшін ... ... ... салықтық саясат шараларын да қабылдауға итермелейді. Дағдарыстар
кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... жағдайларда ақша-несие саясаты өзінің салыстырмалы
түрде жоғары тиімділігіне байланысты маңызды роль ... ... ... фискалдық саясат та қолданыла алады.
Салық саясатының ... ... ... ... ... табылады және экономиканың құлдырауы кезінде де, ... де ... ... ... ... бұлар экономикалық жағдайдың
өзгерістеріне сезімтал болып табылады, сондай-ақ шетелдерде де осындай
жағдай орын ... онда ... ... ... ... мұнай
секторына ауыртпалық біршама төмендейді, себебі энергия тасымалдағыштарға
да баға төмендейді.
Дамушы экономикасы бар елдерде ынталандырушы ... ... ... ... сәйкесінше, мемлекеттік қарыздардың артуына алып
келеді. Қалыптасып жатқан ... ... бар ... үшін ... ... ... фактор болып табылады және болашақта осы ел үшін
тәуекелдердің санын арттырады. Тағы бір күрделі мәселе – ... ... ... сақтап қалу. Егер дағдарыс уақытында салықтар
төмендетіліп немесе мемлекет өз ... жаңа ... ... онда ... кезеңіне өтудің өзінде мұндай өзгерістерді алып тастау
саяси қиын болып табылады. Сондықтан, ... ... ... да ... ... ... ... үкіметке оның болашақтағы
жағдайын есепке алу қажет. Дағдарыстан кейінгі ... ... ... ... бірі – ... ... ... алдында салық саясатының алдында шешімін табуы ... ... ... ... ... ... тұрақтандыру үшін ақша және салық
саясатының шараларын қолдану. ... ... ... ... ... үшін ... ... шаралары пайдаланылады, дегенмен, салықтық
шаралар да қолданыла алады. Алайда, ... ... ... ... ... секторына жағымды әсер ете алатын, бірақ орта және ... ... ... ... бюджет тапшылығының бірден артуы
т.б.) алып келмейтін оптималды шаралар мен бюджет қаржысын қалай анықтауға
болады?
Салық саясатының шараларын күрделі әлеуметтік мәселелерді шешу ... ... ... ... ... тұрақсыздық және
экономикалық өсудің баяулауы жағдайында Қазақстан да басқа елдер сияқты
түрлі әлеуметтік ... тап ... ... Бір ... ... өмір сүру ... төмендеуі, жұмыссыздықтың артуы, екінші
жағынан, әлеуметтік саланың дамуының баяулауы.
Қазіргі салықтық жүйені мемлекеттік басқаруды ... ... оны ... сипаттауға болады [14].
1. Салық салуды ... ... ... ... мемлекет тұрғысынан оңтайландыру;
2. Салық төлеушілерге салық төлеу міндетін орындау ... ... ... ... Салық органдарының экономикалық тиімді жұмыс жасауы.
Болуы мүмкін рецессия жағдайында экономиканың ... ... ... ... ... ... ... алу үшін және онымен
байланысты ... және ... ... ... алу ... тарапынан ынталандырушы шаралар қажет.
Соңғы кездері мемлекеттің қызмет ету аясына бағаларды реттеу де кіріп
жүр. Мемлекеттің аталған қызметінің ... зор, ... ... ... құрылымы экономиканың жай-күйін сипаттайды. Өз ... ... ... ... ... ұлттық валютаның
тұрақтылығына, әлеуметтік атмосфераға белсенді түрде ықпал етеді. Осыған
байланысты, ... ... ... ... отырып, бағаларға әсер етуі
тиіс, белгіленген баға белгілеу саясатын жүргізуі тиіс. Мысалы, кез келген
елде бағаларын мемлекет ... ... мен ... бар: ... ... ... энергиясы т.б. Көбінесе, мемлекет әлеуметтік
тауарларды өндірушілерге бағалық субсидиялар мен арнайы төлемдер жасайды,
ең жоғарғы шегін белгілей отырып, шектеулі ... ... ... даму ... ... әл-ауқатын арттыру –
Үкіметтің басты мақсаты болып табылады. ... ... ... ... ... өсуіне ауысты. Үкіметтің алға қойып отырған
мақсатына сәйкес, жақын 5 ... ... ... ... ... көрінуі үшін және жан басына шаққандағы ЖІӨ 15 мың доллардан аз
болмауы үшін жыл ... өсу ... ... ... түспеуі тиіс.
Әрине, макроэкономикалық әсерлер микодеңгейде де байқалады[15].
Осы ... ... ... ... ... ... Үкімет алдында мынадай міндеттер пайда болады. Оның ең ... ... емес ... ... және орта ... дамыту арқылы
экономиканың жыл сайынғы қосымша ... 3%-ға ... ... ... ... үш ... көрсетті: инвестициялар тарту, инновациялар
енгізу жәе мемлекеттік және қоғамдық ... ... ... осы үш ... ... ... ... жүргізілуі тиіс деген өз.
Инвестициялар тарту, инновациялық процесті белсендіру және басқару
институттарын жетілдіру – дағдарыстан кейінгі ... ... ... ... ... болмақ.
Инвестицияларды тартуға келетін болсақ, мұнда басты рольді ... ... тек ... алпауыт компаниялардың
жағдайын ойламайды, ол, сонымен ... ... және орта ... ... ... ... басты басымдықтарының бірі – аграрлық саланы
дамыту. Мұнда нарықтық әдістермен реттеу қажет. ... ... ... ... ... ... ... жатқан салымдардың тиімділігі ағымын елдің орасан
транзиттік әлеуетін пайдалану арқылы, яғни ... ... ... ... ағымына кедергілерді жою арқылы арттырылады. Елбасның
болжамдауы бойынша, Батыста – Ақтау ... ...... нақты еркін
экономикалық зоналарға айналуы тиіс.
Инновацияларды ... ... беру ... ... ролі ... ... беру ... әлемдік стандарттарға жақындатуға ұмтылу
қажет. Инновациялық прогерсті жандандыруда Алматыдағы ... ІТ ... ... ... ... ие ... ... мемлекеттік және қоғамдық институттардың тиімділігін арттыруға
келетін болсақ, Президент мықты мемлекет, тиімді ... және ...... ... үш ... шарты екендігін айтып өтті
[15].
Мемлекеттік басқару жүйесі біртіндеп жетіліп келе ... ... деп айта ... ... ... даму және ... министрлігі
даму стратегияларын жоспарлау мен барлық ведомстволардың жұмысын бақылау
қызметтерін жүзеге асыратын орталық ... ... ... ... Банкке
қаржылық бақылау мен қаржылық нарықты реттеу қызметтері, Алматы өңірлік
қаржы ... ... ету ... (ҚҚА мен ... ... берілді. Сарапшылардың пікіріне ... бұл ... және ... жоспарлаудың байланыстылығын күшейтеді,
сондай-ақ қаржылық реттегіштердің мемлекеттің саясатымен сәйкестілігін
арттырады.
 
2. Қазақстан ... ... даму ... ... ... ... бағыттары
2.1 Дағдарыстан кейінгі кезеңде мемлекет қызметінің негізгі бағыттары
ХХІ ғасырда бірнеше жыл қатарынан ... ... өсу ... ... ... соң, ... ... әлемдік
экономикалық мәселелерге тап болды. Әлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс
2007 жылы АҚШ-та ипотекалық дағдарыс ... ... 2008 жылы ... ... бұл ... ... ... табылады және көптеген
экономист-ғалымдардың пікірінше, ... ... ... ... төмендеуі, «ескі индустриалдық ... өсуі ... ... ... ... ... бағытталған экономикалық модельдің тиімділігінің азаюымен тығыз
байланысты. Бұл ... ... ... ... өсуіне
экономикадағы тауар және ақша массасының арасындағы айырмашылық, бағалы
қағаздардың, ... ... көп ... ... ... ... құлдырауы себеп болып отыр.
2009 жылдың өзінде әлемдік ЖІӨ 0,5%-ға ... ... ... ... ... Жапонияда 5-5,8%, Еуроодақ экономикасы 2,1-
2,5%-ға төмендеген. Ал, ... ... 2008 жылы 3%-ға ... ... жылы 13%-ға ... Барлық елдерде халықтың табысы елеулі түрде
төмендеуде. Өсудің оң қарқыны Үндістан және ... ... ... бұл ... ... өсу ... ... жылдармен салыстырғанда,
екі есеге азайған. Әрине, әлемдік сұраныстың, өндіріс пен ... ... ... бөлшегіне біртіндеп айналып жатқан ... да әсер ... ... 2008 жылы ... ... ... ал 2009 жылы ... құраған [16].
Әлемдік экономикалық дағдарыстың Қазақстан экономикасына әсер етуінің
өзіндік ерекшелігі бар. Бұл экономика құрылымдарының ... ... қоса ... ... ... жеткілікті
дамымауымен байланысты.
Ұлттық экономиканың негізгі мәселесі республикада әлі де ... ... ... ... ... болып отыр. Соңғы
жылдарда елімізде өндірісті ... ... ... ... ... транспорт салаларын дамыту бағыты таңдалды,
бірақ экономикадағы басты рольді мұнай-газ ... ... мен ... ... ... Алайда, дағдарыс нәтижесінде қазақстандық
шикізат экспортының ... ... ... ... ... баға да төмендеді.
Екінші мәселе – экономиканың шикізаттық емес секторының бәсекеге
қабілеттілігінің жеткіліксіздігі. ... ... ... дағдарыс жағдайында Қазақстанда экономиканы қолдайтын сектор
табылмады. Бұдан бөлек, шикізат саласындағы мәселелер экономиканың басқа
да ... ... ... ... ... ... 2009 ... басында
өндірістік өнеркәсіп төмендей бастады, жұмыссыздар саны ... ... ... ... мен ... да ... салдары орын ала
бастады. Бұл, әсіресе, шикізатқа баға артқан ... ... ... ... ... ... мен аймақтарда ерекше
байқалады.
Үшінші мәселе – қаржы секторының, ... ... ... ... ... ... Көптеген қазақстандық банктер,
әсіресе, соңғы жылдарда жақсы ... ... ... ... ... қалды және әлемдік қаржы құралдарының жетіспеушілігінде елдің
ішіндегі қаржыландырудан қол үзіп ... ... ... жүйенің
несиелері қымбаттап, несиелендіру ... ... Бұл ... ... кері ... ... ... несиелік
салымдардан айырылып, оны шетелден тартуға мәжбүр болды. ... ... ... үшін ... ... ... қол ... қалды.
Соңғы жылдарда ұлттық экономика көбіне сыртқы көздерден – шикізатқа
жоғары баға, шетел ... ... ... ... ... шығу үшін және ұзақ ... ... дамуды қамтамасыз
ету үшін өсудің ішкі көздерін табу ... ... ... ... шешу үшін ... Республикасының Үкіметі, Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... және ... ... және ... ... мен ... агенттігі әлемдік қаржылық-экономикалық дағдарыс
Қазақстан экономикасына қиындық тудыра бастаған 2008 жылдың ... ... ... ... мен ... ... ... бойынша біріккен
жоспарын жасады. Алғашқы кезеңнің дағдарысқа қарсы шаралары дағдарыстың
үдеуіне, экономиканың ... кері ... ... ... ... болды.
Дағдарыс жағдайында экономикалық өмірдегі мемлекеттің ролі арта
түсетіні есепке алынды. Сондықтан, ... ... ... ... ... кері әсерлер қалдырмау үшін, адамдар ... ... ұзақ ... ... кедергі келтіретін салдар
болдырмас үшін аса сақтықпен қарады. Дағдарыс жағдайларында экономиканы
жекелеген бастамалар арқылы дамыту ... ... ... қоса,
мемлекет ролі дағдарыстан кейінгі қалпына келу шегінде біртіндеп төмендей
бастайды.
Шығарылған шешімдерді заң жүзінде ... үшін ... ... ... ... ... ... тұрақтылық, үлескерлік құрылыс
мәселелерінде өзгерістер енгізілді. ... ... ... мұнай
бағасының барреліне 40 долларға дейін төмендеуіне байланысты түзетілді.
122 млрд теңгені құрайтын ... ... Қоры ... Заң бойынша
тұрғындардың салымдарына кепілдік шегі 700 мың теңгеден 1 млн ... 2012 ... ... 5 млн ... ... бұл тұрғындардың банктерге
сенімін арттырды.
2009 жылдың 1 қаңтарынан бастап, жаңа ... ... ... ... ... ... бірінші кезекте шикізаттық
емес салаларда 2009 жылы 30%-дан 20%-ға дейін, 2010 жылы 17,5%-ға, ал 2011
жылы 15%-ға төмендетілді. ... құн ... ... 12%-ға ... ... шешімі бойынша басты қозғаушы күш мемлекеттік ... ... ... Тек ... Қордың өзінен 10 млрд ... ... ... ... ... 5 ... бағыт айқындалды, соның ішінде:
1) Қаржы секторын тұрақтандыру үшін және банк секторын қолдау үшін – 4
млрд АҚШ доллары (480 млрд ... ... ... ... үшін – 3 млрд ... (360 млрд ... Орта және шағын бизнесті қолдау үшін – 1 млрд доллар (120 млрд
теңге);
4) Агроөнеркәсіптік ... ... үшін – 1 млрд ... (120 млрд
теңге);
5) Инновациялық және инфрақұрылымдық жобаларға – 1 млрд доллар (120
млрд теңге) ... ... мен оның ... секторын тұрақтандыру үшін шаралар
қабылданды, бұлар Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуында жағымд
роль ... Ең ... 2009 жылы ... нақты табысын сақтау
бойынша, зейнетақыны, жалақыны және шәкіртақыны 25%-ға арттыру ... ... 9%-ға ... ... ... ... ... ай сайынғы жәрдемақыны 2,5 есеге арттыру туралы шаралар
қабылданды. Жұмыс ... ... ... күш ... ... жағдайларында да жұмыспен қамту деңгейін арттыру іс-шаралары
жүргізілді.
Дағдарыс елді ұзақ ... ... бас ... ... табылмайды. Осы бағыттағы жұмыстар, керісінше, белсендірілуі ... ... ... ... Назарбаевтың соңғы жылдардағы
жолдауларында дағдарыстан жаңару мен дамуға өтудің жаңа ... ... ... ... Бұл үшін ... ... ... экономикаға белсенді қатысу және әлемдік
қауымдастықтың тұрақты қатысушысы ... ... ... ... ... ... экономиканы модернизациялаудың басты міндеті – бұл қалыптасқан
экономикалық өсу моделін ауыстыру ... ... ... ... орнына
Қазақстан инновациялық өсуге қол жеткізуі тиіс. Дамудың ... ... ... ... қоса ... маңызды инновациялық
процестер қолдауға ие болады. Адами ... ...... мен ... беру ... ... ... бағыты болуы тиіс.
Экономиканың тиімділігін арттыру үшін ... ... ... ... ... ... бюджеттік және жеке инвестициялық шығындардың
тиімділігін арттыру қажет.
Жаңа міндеттерді шешу және ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізделген
тәсілдерді талап етеді, бұл қазіргі ғаламданудың талаптары мен қаржылық
тұрақсыздықтың талаптарына, әлемдік нарықта ... ... ... ... ролінің артуына, адам әлеуетінің дамуына, әлеуметтік және
экологиялық факторлардың маңыздылығының артуына сәйкес жасалуы ... ... ... ... ... ... ... болып
табиғи байлық, бәрінен бұрын мұнай мен газ табылады. Алайда, экономикалық
өсудің негізгі көзі ретінде табиғи ... ... ... ... ... ... ... және техникалық деформацияны өзгерту
мүмкін емес. Себебі Қазақстан экономикалық өсудің ғылыми және ... ... ... ... ... да иелік етеді. Оны нарықтық
экономикаға ... тек ... ... ... ... ... ... бірде бір түбегейлі мәселе шешілмей отыр.
Дағдарыстан шығу жолы қандай болуы тиіс және дағдарыстан ... ... ... даму ... болуы тиіс? Экономикалық
дамудың теоритикалық модельдеріне, соның ішінде, ұзын ... ... ... дағдарыстан шығудың жолы болып ... ... ... ... де ... ... табылады. Бұған инновациялық себеп
қарқын бере алады.
Сарапшылардың болжауынша, дағдарыс оны туындатқан қарама-қайшылықтар
жойылмайынша аяқталмайды, ... ... ... да ... қарқынға (бәрінен бұрын, тауарлардың арзандауына алып
келетін индустриядағы инновациялар) ие болмайды. Бұл ... ... да ... ... ... ... – кез ... заманауи
өндірістің негізі. Сондықтан инновациялық экономика қалыптастыру ХХІ
ғасырдағы Қазақстан дамуының баламасыз нұсқасы болып табылады. Мұны ... ... ... ... мұны ... әлемдік даму үрдістері де
көрсетіп отыр.
Қазақстанда дамудың инновациялық-секірістік сценарийін жүзеге асырудың
интерактивті тәсілін қолдану бағытында ... ... ... ... мемлекет ғылым мен инновациялық қызметті дамыту үшін кең
ауқымды жұмыстар атқарылуда. Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... стратегиясы, Үдемелі индустриалдық-
инновациялық даму бағдарламасы, ... жол ... ... қабылданған «Өнімділік-2020» бағдарламалары
сәтті жүзеге асуда. Бұлар экономиканы әртараптандыру арқылы, шикізаттық
бағыттан бас тарту арқылы елдің ... ... ... ... ... етіп ... Даму ... 130 инвестициялық жобаны 2,5 млрд АҚШ
доллары сомасын көлемінде қаржыландыруда [19].
Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... ... ... Ұлттық инновациялық жүйені қалыптастыру мен дамытудың бағдарламасын
қабылдады. Бұл біз үшін жаңа ұғым ... ... ... ... жүйе ... ... ... элементтерін – ғылымды,
өндірісті, нарықты біріктіруге ... ... ... да одан ... ... де ... Үкіметі елдің ұзақ мерзімдік дамуын тоқтататын орны толмас
экономикадағы күйреудің алдын алу үшін ... және ... ... ... ... ... етіп отыр.
Стратегиялық міндеттердің шешілуін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... мен оның ... ... ... шаралар қажет.
Әлемдік экономиканың дамуының жаңа жағдайларында экономикалық өсу мен
индустриялдық модернизацияның басты факторы – ... ... ... ... мемлекеттің ролі күшеюі тиіс, яғни ғылыми
зерттеулер мен жұмыстарды, венчурлік ... жаңа ... ... білім беру және интеллектуалдық әлеуетін дамытуды
мемлекеттік қаржыландыру мен ... ... ... артады.
Ғаламдық дағдарыстың салдарын жою үшін, дағдарыстан кейінгі ... мен ... ... арттыру мақсатындағы экономиканы
модернизациялаудың негізгі бағыттары мыналар бола алады:
Бірінші кезекте, адами капиталдың ... және ... ... ... институционалдық реформаларды одан әрі жүргізу қажет.
Адамға ... ... ... ... пен ... ... ... бағыты болып қала беруі тиіс: білім беру, денсаулық сақтау,
зейнетақымен қамтамасыз ету жүйесінің ... ... ... жақсартудың ынталандырушы құралдарын жасау. ... ... ... – ғылымның, зерттеулер мен ғылыми жұмыстардың, өнеркәсіп пен
инфрақұрылымның өсуіне ... ... ішкі ... ... ... ... ... ету үшін ішкі сұраныстың, өндіріс пен
қаржы жүйесінің отын-шикізат өнімдерінің экспортынан ... ... ... құрылымдық жаңартудың ролін арттыру аса
маңызды болып табылады.
Жалпы ішкі өнімнің қарқынды өсуінің тетігі ретінде ... мен ... ... қызметімен айналысатын кәсіпорындарға
салықтық мөлшерлемелерді төмендетуді ... ... ... ... ... (шикізаттық емес сипатта, жоғары қосылған құны бар
дайын тауар) маманданған кәсіпорындарды нөлдік экспорттық ... ... ... ... мән бере ... жөн. Импорттық өнімдерді
алмастыратын инновациялық өнім ... ... бар ... мен ... мемлкеттік қолдау көрсетудің маңызы бар. Еліміздің
аумағында мұндай ... ... ... ... тұрақты экспорттық
ағынды қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бидай экспортын ынталандырудың ... ... ... ... әлемдік нарықта бағалық басымдыққа қол жеткізуі үшін ұзақ
мерзімдік дотациялау қажет.
Көрмелер ұйымдастыру мен өткізуді, ... ... ... ... өнімдерін шетелдерде жарнамалау, өнімді халықаралық
сертификаттау шығындарының бір ... ... қоса ... экспортты
дамытуға ұйымдастырушылық көмектесу де мақсатқа сай болып табылады.
Тауарлар мен қызметтерді ... ... және ... ... шетелдерде қазақстандық кәсіпорындардың мүдделерін заңды лоббилеу
тетіктерін де пайдалану маңызды болып табылады [20].
Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындарды ... ... ... нысандарында
(қарызадар, несиелер, шығындардың бір ... ... ... қатысуды арттыру үшін байланыстық сипатты орнату ұсынылады.
Басқаша айтсақ, ... ... ... ... ... болып кәсіпорынның
отандық өндірушілер шығарған тауарлар мен қызметтерді, құрал-жабдықтарды
пайдалануын 50%-ға ... ... ... телекоммуникация, ірі инфрақұрылымдық жобалар салаларындағы
кәспорынның өнімдері мен ... ... ... ... ... ... ... арқылы қолдау қажет. Дағдарыстан кейінгі
кезеңде Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін өңдеуші
саланың, ... ... және ... ... ... ... бағытталған басымдықты инвестициялық
жобаларды анықтау мен қолдауды ... ... ... жағдайға мемлекеттік сұраныстың тиімді әсер етуінің
маңызды факторы болып мемлекеттік сатып ... ... ... ... ... табылады. Осы мақсаттарда ... ... ... ... ... ... бойынша, мемлекеттік сатып
алулар барысында мемлекеттік тапсырыстың тоқтауына алып ... ... ... жүргізілуде.
Инновациялардағы жеке инвестицияларды ынталандыру үшін ... ... даму ... ... асыру, кәсіпорынды
технологилық қайта жабдықтау арқылы қолдауға болады.
Инновациялық белсенділікті арттырудың бір жолы ... ... ... ... ... жоғары технолгиялық тауардың, өндірістік
жабдықтың экспорты мен импортын кедендік рәсімдеуді жеделдету шыға алады.
Әкімшілік кедергілерді ... ... ... заңды және жеке
тұлғалардың қарым-қатынасын автоматтандыру мен оңайлатуға бағытталған
электрондық технологияны пайдалануды ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметінің экономикалық және
әлеуметтік саясатының негізгі бағыты болып табылады. Тұрғын үй секторының
дамуы отандық экономиканың түрлі ... ... ішкі ... көзі ... ... Тұрғын үй құрылысы, сонымен қатар, бір мезгілде
меншіктенуші орта таптың орнын тұрақтандырушы да болып табылады.
Мұнда ... ... ... қайта құру мен тұрғын үй-
коммуналдық шаруашылықты реформалау қажет. ... ... ... үй
құрылысын мына бағыттар бойынша дамытуға ... ... ... ... әсер ... ... үйлерге жеке сұранысты әлеуметтік қолайлы бағалар бойынша
ұйымдастырушылық және қаржылық қолдау;
жергілікті инфрақұрылымды дамыту ... ... пен ... ... ... бағалар бойынша тұрғын-үй
құрылысына тартудың тетіктері мен институттары ... ... ... заманауи энергия үнемдеуші және қымбат емес технолгияларды
пайдалану маңызды болып табылады.
Жалпы алғанда, дағдарыстан ... даму ... ... ... салдарын жоюшы ғана емес, тұрақты дамуды қамтамасыз етіп,
құрылымдық, технологиялықжәне институционалдық ілгерілеуді жүзеге ... ... ... болуы тиіс.
Дағдарысқа қарсы және дағдарыстан кейінгі даму кезеңінде мемлекеттік
басқару жүйесі әлеуметтік-экономикалық міндеттерді ... ... ... ... ... ... ... арналған даму
кезеңінде мына негізгі 5 бағыт ... алға ... ... кейінгі ел экономикасын қалпына ... ... ... ... Бәсекеге қабілетті адам капиталын қалыптастыру;
3. Тұрғындарды негізгі әлеуметтік және тұрғын-үй коммуналдық қызметпен
қамтамасыз ету;
4. Ұлтаралық келісім, қауіпсіздік, халықаралық қауіпсіздікті қолдау;
5. Елді ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президенті
Үкімет алдына мына міндеттерді қойды:
- Ұлттық қаржылық архитектура концепциясын жасау, қаржы секторының
бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ... арттыру;
- Іскерлік климат пен кәсіпкерлік белсенділікті арттыру;
- Нарықтық тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікті қолдау бойынша жаңа жүйелік шаралар қабылдау.
Әрине, дағдарысқа қарсы шараларды жүзеге ... ... ... Осы ... ... да бір ... беруі қабылданған заңдарға
байланысты болады. Осыған байланысты Елбасы Парлемент алдына да ... [21, сол ... ... ... ... мен модернизациялау;
- Әкімшілік және құқықтық реформаны қамтамасыз ету;
- Азаматтардың жекелеген ... ... ... ... ... ... ... түзетулер енгізу;
- Қазақстан қоғамын ары қарай демократияландыру;
- Құқық қорғау органдарының қызметін жетілдіруге, ... ... ... ... ... ... Жас мамандарға көмек көрсету бойынша шараларды қолдау;
- Сақтандыру саласындағы заңнаманы өзгерту.
Сонымен, ... ... ... кейінгі даму кезеңінде
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... арқылы модернизациялау мен әртараптандыру
табылады. алайда, модернизация – ұзақ ... ... ... ... арнайы теориялық зерттеулер мен тәжірибелік ұсыныстар қажет. Осыған
байланысты тағы бір мәселе – ... ... ... ... ... ... ... қана қоймайды. Модернизация
бір мезетте әлеуметтік, экономикалық және саяси салаларды ... ... ... ... таралуы тиіс.
Дағдарысқа қарсы және дағдарыстан кейінгі даму ... ... ... ... ... ... көрсетуге
болады:
Біріншісі. Макроэкономикалық саясаттың тұрақтылығын қамтамасыз ету;
инфляцияның 5%-дан төмен деңгейін қамтамасыз ету үшін және оны ... ... ... ... ... ... біртіндеп жоюды жүзеге асыру;
ақша және бюджет саясатын ақша ... ... ... мен ... алдын алу мақсатында жетілдіру.
Екіншісі. Бюджет шығындарының ... ... Бұл ... шешу ... ... бойынша жүзеге асуы тиіс: басымдықты
бағытқа бөлінетін шығындар механизмін жасау; бюджет ... ... оның ... ... ету; ... сатып алу жүйесін
жетілдіру.
Үшіншісі. Жұмыспен қамтылуды сақтау ... жаңа ... ... ... ... көшу және ... ... мобильділігін арттыру.
Қабылданатаны іс-шаралар: кәсіпорынға жұмыс орындарын сақтау мақсатында
әкімшілік қысым ... ... ... ... және ... ... қолдауға қаржыландыруды арттыру.
Аталған іс-шараларды жүзеге асыру барысында мына қағидаларды ... ... ... ... адамдарға көмектеседі. Бұл қолдау тек
жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлеумен шектелмеуі тиіс: адамдарды кәсіби
қайта даярлау мен біліктілігін арттыруға ... ... ... ... ... ... ... ынталандыру және орта және шағын бизнесті
орта немесе ұзақ ... ... ... ... (әсіресе, орта және
ірі) әкімшілік ауыртпалықтарды, салықтық әкімшілкті қоса алғанда, азайту.
Бесіншісі. Монополияға ... ... екі ... ... ...... жеңу ... және бәсекені ... ... ... және ... ... мұны шектен тыс
пайдалану қауіпті болуы да ... ... ол ... ... ... Жалпы өзінің сипаты бойынша антитраст нарыққа ... ... ... және ... мен ... ... Сондықтан, бәсекені дамыту шарттары басымдықты болуы ... ... жою, ... ... ... ету ... ... Қаржы нарықтарының ғаламдануын есепке ала ... ... ... ... ... ... ... орталығын жасау бойынша
іс-шараларды одан әрі дамыту.
Жетіншісі. Кеден одағы сияқты интеграциялық процестерді жетілдіру.
Сондай-ақ, Дүниежүзілік Сауда ... ... де ... ... Бұл, өз
кезегінде, Қазақстан үшін азаматтар мен бизнес үшін ... ұзақ ... ... ... қаже ... Зейнетақы реформасын және ... ... ... ... ... жүйесіне қоғамдық
қажеттіліктерді туындату.
Оныншысы. Адам капиталымен байланысты ... ... ... ... ... ... ... жүйесімен байланысты салалардың
басымдықты болуы. ... ... ... ... бағыт ретіндегі ролін дәлелдеді [22].
Осы аталғандарды қамтамасыз ету – ... ... ... ұзақ ... ... ... қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Алайда, осы дамудың басым бағыттары мен қажетті ресурстарын, ... ... ... – дағдарысқа қарсы саясатты жүзеге асырушы мемлекет
алдындағы ... ... ... ... ... реттеуді заңнамалық қолдаудың негізгі бағыттары мен
өзгерістері
Дағдарыстан кейінгі кезеңде мемлекеттің ... ... ... ету
үшін, экономикалық, саяси және әлеуметтік қайта құрылымдауларды жүзеге
асыру үшін, осы бағыттарда қабылданған ... мен ... ... үшін ... ... қажет. Қазіргі заман талабына сай, ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар жүргізілуі қажет. Осы бағытта ел
үкіметі 2020 ... ... ... ... ... ... қабылдады. Бұл құжат алдыңғы онжылдыққа арналған концепциядан
біршама ерекшеленеді. Және аталған бағдарламаның ... ... ... ... ... даму ... белгілейді.
Елбасы Н. Назарбаев 2009 жылы Парламенттің кезекті сессиясының ашылу
сәтінде былай деген болатын: «Экономиканы ... мен ... ... жаңа ... ... керек. Басымдықты
тәртіппен индустриялдық саясат ... жаңа ... ... ... ... ... ... Қазақстанның дағдарыстан
шығу және дағдарыстан кейінгі даму кезеңдерінде жаңа құқықтық, заңнамалық
бағыт қажет ... жылы ... ... Республикасының 2010 жылға ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін мемлекеттік және ... ... ... әсер ... ... заңнамалық актілер қабылданды. 2003
жылы - Қазақстан Республикасының Орман, Жер, ... Су ... ... – Еңбек, Экологиялық кодекстер, 2008 жылы – Бюджет және Салық
кодекстері қабылданды.
Мемлекеттің ... ... жаңа ... ... ... Соған қарамастан, әлемдік экономика мен саясатта болып ... ... ... ... сондай-ақ ел дамуының ішкі
қарқындары қол жеткізген жетістіктермен тоқтап қалуды қаламайды. ... ... ... ... ету мақсатында мемлекеттің
нормашығарушылық және нормақолданушылық қызметін одан әрі жетілдіру қажет.
«Қазақстан Республикасының құқықтық саясаты-2020» бағдарламалық құжаты
мемлекеттің алдағы онжылдықтағы ... ... ... ... ... ... құқықтық жүйені жетілдірудің дамудың қазіргі
үдерістеріне негізделген басты бағыттары қалыптасқан. Осы негізде құқық
салалары жетіліп, ... ары ... ... ... негізі
ретіндегі қазақстандық заңнаманың жаңа легі қалыптасады. Осы ... ... ... және сот жүйелерінің болашақта даму бағыттары
анықталған. Жоғарыда аталған міндеттерден ... ... ... және ... ... ... ... концепцияның құрылымы
мен мазмұны қалыптасқан. Мұнымен ... бұл ... ... ғаламдық даму
үдерістеріне және халықаралық стандарттарға сәйкес келеді.
Құқықтық жүйе азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, қоғам мен
мемлекеттің ... ... ... нәтижелілік, жариялылық және
есептілік қағидаларына негізделген мемлекеттік басқару моделін жасауға
негіз болып табылады.
Құқықтың маңызды ... бірі ... ... ... міндеттерінің бірін концепция Конституцияның қағидалары мен
нормаларының ... ... ... қадағалау ретінде көрсетеді. Бұл, әсіресе,
мемлекеттік билік органдарының ... мен оның ... ... ... Атап ... ... ... келісім мен
гендерлік саясатын одан әрі жетілдіру қажет. Бұл ... ұзақ ... аса ... роль ... ... ... ... экономикалық процестерден
қашықтамаудың және ұлттық ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетті.
Осыған байланысты мұндай реттеуді қамтамасыз ететін құқық салаларын
жетілдірудің маңызы арта түседі. Бұған әкімшілік реформаның негізі ... ... ... та ... Осыған байланысты әкімшілік құқықты
дамыту шараларының шеңберінде концепция мемлекеттік ... ... ... және тиімді бөлуді қамтамасыз етуді, мемлекеттік
реттеудің шегін анықтауды, соның ішінде, нарықтық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару органдары мен
азаматтардың, ұйымдардың арасындағы тиімді ... ... ... алады. Қазақстандағы мемлекеттік басқару жүйесінің дамуы тиімді және
жинақы мемлекеттік аппарат ... жаңа ... ... әкімшілік процедураларды жетілдіруге бағытталған
әкімшілік реформаны құқықтық қамтамасыз етумен байланысты.
Әкімшілік құқықты одан әрі ... ... ... ... мемлекеттік емес ұйымдар арасындағы ... ... пен ... ... бас ... ... Осы бағытта тіркеушілік,
лицензия беру рәсімдерін оңайлату бойынша, коммерциялық және коммерциялық
емес ұйымдардың ... ... ... заңсыз араласуына
кедергі жасау бойынша жұмыстар атқару ... ... ... ... ... ... сапасы мен жариялылығын жетілдіру қажет. Соңғы
уақытта ... ... ... ... мен ... саласын жақсарту
бағытындағы жұмыстар барынша жандана бастады. Экономикалық даму және сауда
министрлігі мемлекеттік органдар мен халықаралық сарапшылармен бірлесе
бірқатар ... ... ... Оның ... лицензиялық-рұқсат беру
жүйесін жетілдіру, бақылау жүйесін реформалау және Дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... ізденістер пайда болды. Қазақстанның 2020 ... ... даму ... сәйкес, елімізде «Бизнес жүргізу жеңілдігі»
рейтингі бойынша әлемдегі ең үздік 50 елдің ... ... ... жылы ... ... 59-орынға көптеген ТМД елдерін артқа тастап
көтерілді. Мәселен, Беларусь 68-орында, Ресей ... ... ... ... көрінді. Осыған байланысты Үкімет бұл рейтингтегі
Қазақстанның орнын жақсартуға ... ... ... шешімдер
қабылдаған. Негізгі басымдық кәсіпкерлік қызметтердегі рұқсат беру
процедураларынан өту ... ... сол ... ... ... құнын төмендетуге беріліп отыр. 2008-2009 ... ... ... ... ... - ... әлемдегі 183
мемлекеттің арасынан 63-ші орынды алады. Ал ... ... ... ... ... бизнес мүддесі үшін реформа жүргізуде
көшбасшы деп танылған. Бизнеске неғұрлым қолайлы ахуал ... ... ... Қазақстан 183 елдің арасынан 59-шы орынды иеленеді [23].
Бірақ «Халықаралық сауда-саттық» және «Құрылысқа рұқсат алу» сияқты
екі индикаторды ... ... ... жеделдету керек. Өйткені
осы екі индикатор бойынша республикамыздың позициялары тым ... ... ... ... экономиканы реттеуші әкімшілік құқықтың
туындылары болып табылатын салық, кеден салаларының даму ... ... әрі ... салық заңнамасы – жағымды инвестициялық
климатты қалыптастырушы, отандық және шетелдік инвестицияларды ... ... ... ... байланысты салық заңнамасы елдің
индустриалдық-инновациялық стратегиясымен тікелей байланысты болуы керек:
ол шикізаттық емес ... ... және елде жаңа ... ... ... ... жеңілдету дүниежүзілік ортақ үрдіс болып табылады.
Салық заңнамасын жеңілдетуде алдыңғы қатардағы тәжірибені пайдалану керек,
ол салық салу жүесін құрудағы ... ... ... ... мүмкіндігінше минималды болуы тиіс;
- салықты жинау бойынша шығындар да минималды болуы тиіс;
- салықтар бәсекеге кедергі келтірмеуі тиіс;
- салық экономика ... ... ... ... ... ... ... табысты әділетті бөлуге бағытталуы тиіс;
- салық жүйесі екіжақты салық салуды болдырмауы тиіс.
Кеден заңнамасы халықаралық сауда мен айырбасқа, сондай-ақ ... ... ... ... мен ... алмастыру, жою
бағыттарында қызмет атқаруы тиіс. Кеден ережелері мен процедураларының
тиімділігін арттыру мен ... ... ... ... ақпараттың ашықтығын қамтамасыз ету бойынша үнемі жүргізілуі тиіс
[24].
Ұлттық құқық жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі мемлекеттік қаржылық
бақылау жүйесін ... ... ... ... ... ... ... қызметі мемлекеттік активтерді, ... ... ... ... ... қамтамасыз етуші құралдардың бірі
ретінде көрініс табады.
Жеке меншік пен нарықтық қатынастардың құқықтық негізі болып табылатын
құқықтың маңызды салаларының бірі – ... ... Бұл ... ... ... ... қатынастарды реттеу болып табылады. Және
мұнымен байланысты концепция дағдарыстан ... ... ... ... ... ... ... құқықтық институттардың
тиімділігін арттыратын шараларды ұсынады.
Азаматтық ... ... даму мен ... ... ... ... қағидаларын көрсетті: меншік нысандарының теңдігі мен
оған қол ... ... ... ... азаматтық айналыс
субъектілерінің теңдігі. Азаматтық кодекс негізінде нарықтық экономиканың
дамуына жағдай ... ... ... ... Ары ... ... кейінгі кезеңдегі дамуды қамтамасыз етуші өзгерістер мен
толықтырулар енгізу қажет. ... ... ... ... ... қатысушысына айналғандықтан, бірінші орынға осы
қатынастарды реттейтін жария-құқықтық және жеке-құқықтық тәсілдер шығады.
Қаржылық заңнама отандық қаржы нарығының ... мен ... ету ... орта қамтамасыз етуі, қаржы қызметін тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... жағдай жасауы, қаржы
нарығындағы әділетті бәсекені қамтамасыз етуі тиіс. Мұнымен қоса, әлемдік
және ... ... даму ... есепке ала отырып, қаржылық
бақылау жүйесін әлемдік стандарттарына жақындату қажет.
Бағалы қағаздар нарығын құқықтық ... ... ... ... ары ... дамуы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуге,
оның қатысушыларына қолайлы жағдай туғызуға, эмитенттер базасы мен қаржы
құралдарының ... ... ... ... ... мен
инвесторлардың мүдделерін қорғауды қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.
Еліміздің тәуелсіз даму ... ... және ... ... ... ... сақтандыру қызметінің нарығы қалыптасты. Соған
қарамастан, бұл нарықтың әлемдік даму сипаты оны ұлттық ... ... ... ... ... Конституциясында негізгі әлеуметтік құқытар
мен әлеуметтік мемлекет құрудың қағидалары бекітілген. Осыған байланысты
құқықтың негізгі міндеттерінің бірі болып ... ... ... мен заманауи әлеуметтік саясатты жүзеге асыру табылады.
Кешенді, көпсалалы сипаттағы мемлекеттің әлеуметтік-құқықтық саясаты
әлеуметтік маңызы бар мәселелерді ... ... ... ішінде, білім
беруді, денсаулық сақтауды, жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуді және
тұрғындарды ... ... ... ... ... төтенше
жағдайларға жол бермеуді құқықтық реттеуді атап кеткен ... ... ... мен ... ... ... органдарының
қызметтерін реттеу еліміздің дағдарыстан кейінгі кезеңдегі құқық
саясатының ... ... бірі ... Өйткені басқа құқық
салаларындағы реформалардың жүзеге ... ... ... ... ... қатынас субъектілерінің құқықтарының сақталуы аталған
органдардың тиімді қызмет етуінен тікелей тәуелді болады. Құқық ... ... ... ... ... 16 заң қабылданды. Меншікті
қорғаудың ... ... ... ... қоғамдық қауіп төндірмейтін
қылмыстар бойынша қылмыстық заңдылықты ізгілендіру ... ... ... ... ... ... ... жазаларды қолданудың аясы кеңейтілді. Осының арқасында биылғы
жылдың өзінде ауырлығы азын-аулақ және орташа ... үшін ... ... жуық адам ... айыру орындарынан шығарылады. Құқық
қорғау органдары ... саны 15 ... ... Олардың
құрылымдары оңтайландырылды. ұқық қорғау органдарына тән емес ... ... ... Сот ... елеулі өзгерістер жасалуда. Сыбайлас
жемқорлықпен бітіспес күрес ... ... ... ... ... бағасы бойынша Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы
заңнамасы ең ... бірі деп ... Тек 2 ... ... ... ... ... республикалық деңгейдегі жетекші, облыстық
және қалалық ауқымдағы 250-ден астам лауазымды тұлғалар тартылды [25].
Аталған құқықтық концепция ... ... ... одан ... жол ашады. Ал, бұл, өз кезегінде, дағдарыстан кейінгі ұзақ
мерзімдік дамуда тұрақтылықты, заңмен ... ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкіндік береді.
2.3 Қазақстан Республикасының ұзақ мерзімді даму ... ... ... мен басым бағыттар
Қазіргі таңда экономикалық өсудің дағдарыстан кейінгі үрдісі қандай
болады деген сұрақ аса маңызды болып отыр. Көптеген ... ... ... ... өсу болатынын болжамдап отыр.
Экономиканың дағдарыстан кейінгі дамуы, бірінші кезекте қалпына келу өсімі
бұл жолы ... ... ... басында адамзат ғаламдық жүйелік дағдарысқа тап болды.
Оның артынан бірнеше әлемдік дағдарыстар орын ... ... ... ... үйлесуі әрқайсысының жағымсыз ... одан ... ... асып ... экономикалық модель дағдарысының негізі
Кеңес одағының экономикасында қаланған деп айтуға болады. Оның нәтижесі
бүгінгі қаржы ... алып ... ... бұл ... ... ғана орын ... жоқ. Басқа да елдер сияқты 70 жыл бойы
Қазақстан экономикасына ... ... құны ... ... ... ... ... асып жатқан экономикалық модельде кеңестік жүйенің
тарихи қалдықтары әлі де бар. Осылайша, бүгінгі ... ... бар ... ... ... ... өсуі – ... үнемі
шикізаттың, әсіресе, мұнай мен газ экспортын арттырып ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
экономика белсенді дамуға мүмкіндік алды.
2. Нарықтардың ашық болуы және импорттың ...... ... ... ... ... ішкі экономиканың нақты секторының дамуына
кері ықпал етті (жергілікті өнімнің бәсекеге қабілетсіз ... ... ... ағымының артуы – әсіресе, салықтық жеңілдіктер
арқылы бұл процесс жеделдеп отырды; ... ... ... Салық Кодексіне сәйкес қаржылық институттар мен ... ... құн ... ... ... Бұл жеңілдіктер
Қазақстанның жылжымайтын мүлік нарығына ... әсер ... ... ... ... алып келді. Дағдарысқа дейін Қазақстанның
көптеген ... ... ... (2007 жылы ... үлесі 50%-ды құрады) және олар құрылыс нарығының ... ... ... ... ... ағының бірден қысқаруы және
әлемдік дағдарыс елдің құрылыс ... ауыр ... 2008 ... ... ... саласына салынатын инвестиция 2,3%-ға азайды, ал тұрғын
үйді қолданысқа беру 7,7%-ға азайды.
4. Экономикадағы еңбек өнімділігінің артуына көңіл бөлінбеуі – ... ... ... ... ... ... байқалды. Тек осы
жылдардан бастап қана ... ... ... өсу мен дамудың негізінде
қарасытырып, бағдарламалар қабылдауда.
Осы модельдің қызмет етуінің барысында шикізаттың ақша мен ... ... ... ... ... құрылыс саласындағы бағаның
артуына алып ... ... ... ... ... Шикізат бағалары елеулі түрде төмендеді – ... ... ... ... ... өзінде мұнай өнімдеріне, және басқа да өнімдерге баға
аз өзгерді.
2. Сыртқы қарыздардың ағыны ...... ... ... сыртқы қарыздар бойынша талаптар қойыла бастады.
3. Экономиканың нақты секторында несиелер бойынша төлемқабілетсіздік
орын алды.
4. Нәтижесінде, екі сектордағы, банктік жәнк ... ... ... ... ... ... алып ... Басқа салалардың
ойыншылары банк және шикізат салаларындағы алпауыт компаниялардың қаржы
ресурстарының тапшылығын көріп, осы ... ... де ... ... ... ... ұзақ ... бұзылды,
компаниялар инвестициядан бас тартады, қызметкерлер штаты азаяды, жаңа
жобалардың жүзеге асуы тоқтатылады[26].
Осы мәселелердің ары ... ... екі ... жолы бар. ... ... ... ... Бұл жолды таңдау арқылы жалпы ішкі
өнімнің өсу ... кері ... ... ... алу қаупі бар. Екінші жолы
– экономика масштабын сақтап ... Бұл ... ... мен ... ... табу арқылы мүмкін болады. Және ... ... ... Қор ... Осы арқылы Қазақстан дағдарыстан елеулі пайда тауып,
экономикалық қуатын арттыра алды.
Қазіргі кезде ел Үкіметі дәл осы екінші ... ... ... Ұлттық
Қордан аударылған қаржы банктерге, құрылысқа, инфрақұрылымға және
өнеркәсіптік жобаларға бағытталуда.
Қазақстан да ... ... ... ... ... ... мен
қарқынын бағдарламалар арқылы белгілейді. Біздің жағдайымызда бұл –
«Қазақстан-2030» бағдарламасы. Оы ... ... ... алдыңғы
қарқынды дамыған онжылдықта болмаған ірі жобалар іске қосылды.
Қазақстан мен Ресейде дағдарысың ... ... ... ... ары ... ... бағыты туралы пікірталастар да басталды.
Кейбір экономистер ... ... ... және ... бас ... ... ... сүйенетін «дәстүрлі
маманданған» модельге көшу туралы ұсыныс айтуда. Тіпті, ... өзі ... және ... ... арасында жергілікті
сипатта жүргізілуі тиіс. Алайда, бұл кемшілігі көп ескі жүйеге қайта оралу
дегенді білдіргендіктен, тиімсіз болып ... Осы ... ... Норвегия және Австралия сияқты елдердің тәжірибелерін алға
тартады. Алайда, ... ... ... нақты әртараптанумен үйлесімін
табады. Канада мен Австралия үшін бұл – дамыған ауыл ... ... үшін ... ... ... ... ... үш ел де ашық
теңізге шыға алады. Төмен логистикалық шығындарынан ... бұл ... ... мен ... ... да ... ... жоғары болып
табылады.
«Нұр Отан» партиясының ХІІ ... ... ... ... ... даму бағдарламасын ұсынып, қабылданған болатын.
Оның шеңберінде жаңа экономиканың тірегі бола ... ... ... ... (тек өндіруші ғана емес) көрсетілген. Дәстүрлі модель
экономиканы дағдарыстан шығарушы тәсіл ретінде және өсудің ... ... ... өзі ... ... ... етеді.
2030 жылға қарай алдыңғы қатардағы дамыған елдердің қатарына Қазақстан
олардың өндірістік және ... ... ... отырып, қуып
жетуші даму моделінің негізінде қол жеткізе алады. Бұл жерде инновациялар
елеулі роль ... ... ... бар ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Технологиялық шекарада даму мен қуып жетуші даму үшін ... ... Қуып ... даму жолын таңдаған, контракттерді
қорғаудың жақсы ... ... ... экономикалық өсуді жеделдету
үшін вертикалды интеграцияланған құрылымдарды пайдалануға болады. Мұндай
құрылымдар өзінің қатаңдығымен белгілі және ... ... ... бермейді. Ал технологиялық шекараға өткен елдерде контракттерді
қорғаудың ... ... ... ... Тағы бір ... элемент –
меншік құқықтарын қорғау жүйесі, соның ішінде, инновациялық дамуға қажетті
ортаны қалыптастыратын интеллектуалдық меншікті қорғау ... ... ... ... беру ... де белгілі бір өзгерістерге қол
жеткізу қажет. ... ... ... қандай да бір ел
технологиялық шекараға жақындаған сайын экономикалық өсуге жоғары білім
берудің қосатын үлесі де арта ... ... ... ... ... Еуропа елдерімен
салыстырғанда, сәтті дамуының себебі болып жоғары білім беру ... ... мен ... ... ... ... ... табылады. Еуропада, соның ішінде, Франция мен ... ... ... ... ... дәрежелері жақсы жолға қойылған. Бірақ ол
жеке зерттеулер жүргізуге емес, алынған ... ... ... бағытталған. Сондықтан көптеген еуропалықтар АҚШ-қа барып, жақсы
білім мен ... ... ... ... да ... ... [27].
Технологиялық шекарада тұрған елдердің ерекшелігін зерттеудің нәтижесі
– экономикалық өсуге ... ... ... ... Демократиялық
қағидаларға сәйкес құрылған саяси жүйелердің жаңа кәсіпорындар нарығына
енуге мүмкіндіктері жоғары болып ... ... да, ... ... ... ...... либералды демократиялық елдер
болып табылады.
Дағдарыстың нәтижесінде әлемдік экономиканың тартқан шығыны 3,5 трлн
АҚШ ... ... Әр ... ... ... пайда болу
себептерін және оның салдарын жоюдың жолын іздеуде. ... ... ... ... ... ... ...
байлыққұмарлық, жауапкершіліктерінің болмауы жатқанын мойындаушылары аз.
2007 жылдың аяғында жалған мәмілелер 14 трлн ... ... ... мамандардың бағалауынша, дағдарыспен күресуге 10 трлн
доллардан астам қаражат жұмсалған. Дағдарысқа ... ... ... ... ... ... ... ахуалы біраз түзелгендей болды.
Алайда, әлемдік экономикадағы жағдай әлі де біраз тұрақсызданады деп
айтуға ... ... ... ... жаңа ... қаупі әлі де
сақталуда.
Қазақстан ТМД елдерінің арасында алғашқылардың бірі ... ... ... тап болды. Тез арада қарыздарын төлей алмаған елдің
жетекші ... ... тура ... ... ... ... ... арқасында қыруар пайда табуға
үйренген банктердің қаржылық жағдайлары қиындай түсті. Республика экспорты
екі есе қықарды. Шағын ... ... ... Жүз ... ... ... ... қалу қаупі туындады. Осы жағдайларда Қазақстанда
тұрақтандырушы шаралар пакеті ... ... ... «Жол ... ... ... ... стратегиясы».
Дағдарысқа қарсы шараларды жүзеге асыруға Ұлттық қордан қосымша 10
млрд ... ... ... бұл ... ... ... ... қоймай, оны арттыруға да мүмкіндік берді.
2009 жылы республиканың экономикалық өсуі 1,2%-ды құрады және ... 887 ... ... ... ... ... ... жалпы ішкі
өнімі 7,9%-ға, Украинаның жалпы ішкі өнімі 15%-ға қысқарды). Өнеркәсіптегі
өндіріс көлемінің өсуі 1,7%-ды құрады және 8925,2 ... ... ... ... оң ... өсу ... «ілгерілеуші
топтың» қатарына енді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай, қазіргі дағдарыс
дүниежүзілік тарихтың маңызды оқиғаларының бірі болуы мүмкін. Әлемнің
дағдарыстан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жүйелесінің трансформациясы. Дағдарыс әлемдік
дағдарыс жүйесінің біршама кемшіліктерін табуға мүмкіндік берді. Осыған
байланысты Н.Ә. ... ... шығу ... және ... жол»
атты мақалалары қызығушылық тудырады. Біз автордың ғаламдық ... бірі ... ... ... ... ... табылады
деген пікірімен келісеміз. Өйткені ол соңғы 50 жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстан шығу
үшін жаңа қаржы құралдарына, әлемдік аймақтық валюталарға көшу ... ... ... ... ... жасау мен енгізу
процесі әлемде ... ... бері ... келеді. Алғашқы
аймақтық валюта болып еуропалық валюталық-есептік бірлік экю (ecu ... Currency Unit) ... Ол ... еуропалық валюта еуроға
айналды. Қазіргі уақытта осындай құбылыстар Азияда (acu – Asian ... ... ... ... ... ... халиджи немесе джуман болуы
мүмкін), Латын Америкасында (ALBA ұйымы сукре есептік бірлігімен (испан
тілінен аударғанда Sistema Unitario de ... ... ... ... ... де афро бірлігін енгізу үшін жүргізілуде [27].
Дағдарыстан кейінгі құбылыстардың біріне сәйкес әлемдік экономика
аймақтық соққылардың ... тек ... ... ... ғана ... ... кетуі мүмкін. Мұнымен ... ... ... әлем нәтижесінде заңды әлемдік бірыңғай ... ... ... көптеген саясаткерлер, қоғам қайраткерлері, ғалымдар, соның
ішінде, экономика бойынша Нобель сыйлығының иегерлері Дж.Стиглиц, Э.
Фелпс, ... ... ... мәселе G8 және G20 сияқты саммиттер мен
форумдардың күн тәртібіне енгізілген.
Әлемдік дағдарыстардың жиілігі мен күрделілігін төмендетуге мүмкіндік
беретін мұндай ... ... шешу ... ... ... ... ... Мұнымен қоса, қазіргі валюта жүйесінің пайдасына
үйреніп қалған әлемдік элитаның қарсылығын жеңу қажет.
2. ... ... жаңа ... ... ... ... салдарының бірі ғаламдық басқару дағдарысы болып табылады. Ұлы
тоқыраудың себептерін талдай отырып, Ч.Киндлбергер олардың бірі ретінде
маңызды ... ... ... көшбасшылықтың болмауын атап көрсетті.
Қазіргі уақытта тарих қайталануда – АҚШ және басқа да ірі ... ... ... жаңа күш ... ... тура келеді.
2001 жылы «Голдман сакс» банкінің жетекші экономисі Джим О’Нил өзінің
хатында ең алғаш болып БРИК ... ... ... ... және ... ... өз ұстанымдарын бағыттаудың
қажеттілігі туралы қорытндыға келді. 2009 жылдың маусымында Екатеринбург
қаласында ... ... ... ... ... айтуынша, осы елдердің жиынтық жалпы ішкі өнімі «Үлкен
жетілік» елдерінің ... асып ... ал 2050 ... «алтын
миллиардтың» экономикалық дамыған елдерінің арасында алғашқы бестікте тек
АҚШ қалады, оның өзі ... ... ... ... ... ... ... беріп қояды.
Үндістан да Қытай сияқты дағдарысты салыстырмалы түрде сәтті өткізуі
мүмкін, себебі сыртқы капиталдан қатты ... емес және ... ... іске ... ... да ... ... жұмыс жасауда –
ол ірі ... ... ел және ... табиғи және интеллектуалдық
ресурстарға ие. Ресей де дағдарыстан күшейіп ... ... ... Тони Блэрдің «Уолл стрит
джорнал» газетінде басылған болжамы орындалуда: «Ғасырлар бойы күш Батыста
шоғырланды... Енді бізге билікті Шығыспен бөлісетін әлемде тіршілік ... ... ... ... ... экономиканың трансформация
процесін елеулі түрде жылдамдатты, бұл әлемде ... ... ... қоса ... ... ... ... өту. Қазіргі уақытта экономикалық
дамыған ... ... таза және ... ... өту ... ... АҚШ ... Б.Обаманың пікірінше, «ХХІ ғасырда таза ... ... ... айналатын ел ХХІ ғасырдың ... да ... ... Болашағы бар бағыт болып балама,
төмен көмірқышқылды ... ... ... уақытта көптеген елдерде
көмірқышқыл газын отынға және мұнай-химия өнімдеріне өңдеу жобалары
жүргізілуде. Болашақта ... ... ... тең ... станциясын жасау
көзделуде.
4. Экономикадағы мемлекеттің ролі мен маңызының артуы. Бүгінгі
дағдарыс ... ... ... К.Маркс, Дж.М. Кейнс
еңбектеріне қайта баға беруге мәжбүр етті. Еш ... және ... және ... ... мемлекеттің қатысуынсыз жүрмегенін
тарих дәлелдеп отыр. Ал нарықтық ... жеке ... ... ... ... ... экономикалық саясаттың негізі болып табылады.
Дағдарыстан кейінгі кезеңде ... ролі ... ... ... ... ... ... салаға дейін. Мұнымен қоса, ... мен ... ... ... ... арта ... Адам капиталының сапасына қойылатын талаптардың артуы. Экономика
адам капиталына салынатын елеулі инвестицияларсыз дами ... ... ... ... ... империясы ақыл империясы болады» деп
айтқан болатын. Оңтүстік-Азия елдерінің тәжірибесі адам ... ... аса ... ... ... ... көрсетіп отыр – қазіргі
уақытта бәсекеге қабілеттілігі аса жоғары 25 ақпараттық компанияның 14-і
Азия ... ... ... ... жоқ ... жақын болашақта ғылыми
зерттеулер, инновациялар мен жоғары технологиялар ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі әрбір
азаматтың денсаулық, білім деңгейлері қаншалықты ... ... ... дамуы. Қазіргі уақытта
Қазақстан Республикасының Үдемелі индустриялдық-инновациялық дамуының
мемлекеттік ... іске ... ... Оның ... ... ... ету және ұзақ мерзімдегі Қазақстанның әлеуемттік
тиімділігін арттыра отырып, ... ... ... ... ... қол ... үшін келесідей міндеттерді шешу
қарастырылған:
- жағымды макроорта және ... ... ... ... ... интенсвтілігі мен өнімділігін арттыру;
- бизнес пен мемлекеттің бірлесіп әрекет етуі мен ел ресурстарын
экономиканың басымдықты ... ... ... мемлекет пен бизнестің бірлесіп әрекет етуінің тиімді институттары
мен ... ... ... ... индустрияландыру ... ... ... жүзеге асырылады:
1. аграрлық секторды технологиялық жабдықтау мен кең ... ... ... мен ... ... ... ... өңдеу мен мұнай-газ секторының инфрақұрылымын дамыту;
4. металлургия мен дайын ... ... ... ... фармацевтика және қорғаныс өнеркәсібін дамыту;
6. «таза энергетика» жасауды қосқанда, энергетика саласын дамыту;
7. транспорт және ... ... ... ... арналған Үдемелі индустриалды-инновациялық дамудың
мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың нәтижесінде 2015 жылы мыналарға
қол ... деп ... ... ... ... ... 7 триллион теңгеге артады, ... 2008 ... ... 50%-ға ... ... ЖІӨ-дегі өңдеуші өнеркәсіптің 12%-дан кем болмайды;
- жалпы экспорттағы шикізаттық емес экспорттың көлемі 40%-дан ... бұл ... ... пен ауыл шаруашлығы өнімінің 43%-н
құрайды;
- ... ... ... ... 2010 ... ... 10%-
ға артады;
- тасымал шығындары 2010 жылмен салыстырғанда 8%-ға қысқарады;
- ЖІӨ-нің энергия сыйымдылығы 2010 ... ... ... ... ... кәсіпорындар саны 10%-ға артады.
Ел алдында тұрған маңызды міндет еңбек өнімділігін кешенді ... ... ... ... ... ... Қазақстанда бір жұмысшы бір
жұмысшы бір жыл ішінде 17 мың АҚШ ... ... өнім ... ... елдерде бұл көрсеткіш 90 мың доллар көлеміне жетіп отыр [29].
Ел экономикасын әртараптандырудың тағы бір ... ... ... кешенді дамыту табылады. бұл үш негізгі бағыт бойынша
жүзеге асырылады:
Біріншіден, басымдық еңбек ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында жылына 3,7 мың долларды құрайды, ал дамыған
елдерде 50-70 мың ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына 2010 жылғы Жолдауында 2014 жылға дейін ауыл
шаруашылығындағы еңбек өнімділігін кем дегенде 2 есе ... ... Бұл ... тек ... ... яғни
ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеуді шұғыл арттыру, ауыл ... ... ... ... ... ... Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет.
Аталған міндетті шешу үшін 2014 жылға ... ... ... ... 80%-ға ... отандық өніммен қамтамасыз етілуі тиіс.
Үшіншіден, республиканың экспорттық әлеуетін толық жүзеге асыру қажет,
әсіресе, Кедендік одақ елдерінде, Орта ... ... және Таяу ... ... ... «Жетіген - Қорғас» және ... ... ... ... ... жол линиялары соғылуда. ... ауыл ... ... ... және Парсы шығанағына
өткізуге мүмкіндік береді.
Интеллектуалдық ұлт қалыптастыру. Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... ... ... экономикаға өту міндеті тұр.
Қазіргі уақытта республикалық маңызы бар жобалар тізімін анықтау
аяқталуда. Алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... бірлескен өндіріс пен инновациялық
жобалар қолдауға ие ... ... бұл ... ... ... арсынан көріну үшін Қазақстанға ұлттық әлеуетті жүзеге асыру,а
мүмкіндік беретін интеллектуалдық ... ... ... ... Н.А. ... ... - 2020» бағдарламасында үш аспект көрінеді:
1. Қазақстанның білім беру жүйесіндегі секіріс. Ұзақ ... ... ... ... ... ақпаратқа қол жеткізу болатын. Алайда, 2006
жылы ғаламдық масштабта алдыңғы ... ... ... 3 млн. есе көп ақпарат шығарылған. Осыған байланысты ... беру ... ... ... ... ... ағынында жол таба
алатын адамдарды даярлау болып табылады.
2. Ғылымды дамыту және елдің ғылыми ... ... ... экономиканың негізі болуы тиіс. Аталған мақсатты жүзеге ... ... 2012 ... ... ... дамыту бағдарламасы жұмыс
жасауда. Ғылымды қаржыландыру шамамен 4 есеге артты. ... ... ... ... лекциясында айтылғандай, мына 4 ... ... ... ... биотехнология және биохимия;
- экоэнергетика;
- экология;
- антиэйджинг (антиқартаю).
3. Инновациялық жүйенің дамыту. Ғылым мен ... ... ... ... ... табылатын инновациялар тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... пен
табыстылықты жылдам арттыруға алып келеді. Қазақстанға ... ... ... ... болашағы бар жобаларды іздеуі ... ... ... ... ... ... кезең елге көптеген саяси және экономикалық
сілкіністер алып келген ... ... ... ... ... 1999 ... 2009 жылға дейін болған экономикалық өсуді
дағдарыстан кейінгі қалпына келу ... деп ... ... ... дағдарыстан кейінгі кезең дағдарысқа дейінгі кезеңнен өзгеше
болатыны анық. Және ол экономикалық өсудің екі сатысынан ... ... ... және экономиканың модернизациялық дамуы. Бүгінгі қалпына
келтіруші экономикалық өсу ... ... өсуі ... ... өзгертеді. Ол келесідей факторлардың ... ... – бұл ... өсу ... ... сұраныс қайта жанданған
кезде, әлемдік экономикаға есепсіз құйылған ... ... ... ... ... ... ... Екіншісі – банктік
жүйенің ірі мәселелік қарыздары және оның ... ... ... – ірі ... қарыздар мен бюджет тапшылығы.
Төртіншісі – жылдам төмендету мүмкін емес жұмыссыздықтың жоғары деңгейі.
Әрине, анықтаушы ... ішкі өсу ... да ... ... ... ... пен өндірістің құлдырауы соншалықты терең, әрі
созылыңқы болмағанын айту керек, сондықтан әлсіз база ... ... ... алып ... ... кезеңде экономикалық өсудің негізгі көздері – мұнайға жоғары
баға мен ... ... ... ... енді ... ... елдер осы дағдарыста жинаған тәжірибесі бойынша, мұнайға әлемдік
бағаның өсуінің ... ... ... банк ... ... ... күшейтететіні анық. Болжамдар бойынша мұнайға әлемдік баға
ендігі ... ... 70-90 АҚШ ... ... қалатыны анық.
Бірақ, бір жағынан, билік нарықтағы әкімшілік кедергілерді азайтып,
шағын және орта бизнесті қолдау бойынша, құрылысты, соның ... ... ... ... ... ... күшейтеді. Ауыл шаруашылығының да өз
дамуын жеделдетуге мүмкіндігі бар.
Осылайша, Қазақстанның алдыңғы жылдардағыдай ... өсу ... ... ... ... ол соншалықты төмен де болмайды. Себебі ЖІӨ-нің аз
деңгейі бар аз дамушы елдер ұзақ ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Бұл заңдылықты жақсы
экономикалық саясат жүргізіп отырған, біршама дамыған адам ресурстары ... ... ... Ресей, Қазақстан сияқты елдер көрсетіп отыр.
Әлемдік бәсекеге қабілеттіліктің Халықаралық менеджмент даму институты
IMD (International Institute for Management ... ... ... ... ... ... ... Айта кететіні, аталған
елдердің арасында Қазақстан жетекші орында келеді. ... ... ... ... ... ... және ... ақпаратты
жинауға, қажетті ұсыныстар жасауға әлеуеті жоғары ұйым қажет. 2008 ... ... ... ұйым болып «Экономикалық зерттеулер институты»
Акционерлік қоғамы табылады. IMD бәсекеге қабілеттілікті ... ... ... жұмыс жасайды. Олардың арасында мыналарды айта ... ... ... ... ... өсу, ... сыртқа инвестициялар, жұмыспен қамтылу және ... ... ... ... ... салық ... ... ... құрылыс), бизнестің тиімділігі (өнімділік
пен оның тиімділігі, еңбек нарығы, қаржы, ... ... ... инфрақұрылым (базалық инфрақұрылым, технологиялық
инфрақұрылым, ... ... ... ... мен ... ... рейтингісіне үшінші жыл қатарынан қатыса отырып, Қазақстан өз
позициясын жыл өткен сайын күшейтуде. Егер 2008 ... ... ... 39
орында болса, 2009 жылы 3 сатыға көтеріліп, 36 орынға жайғасты.
2010 жылғы зерттеулердің нәтижесі бойынша тағы 3 саты ... 33 ... ... Осы ... бойынша Қазақстан Испания (36
орын), Португалия (37-орын) және Түркия (48-орын) сияқты көптеген елдердің
алдын орап ... ТМД ... ... ... бірге Ресей және
Украина елдері де рейтингке қатысты, Ресей 51-орында, Украина 57-орында
тұрақтады.
Қазақстанның ... ... мен ... ... ... кестеде көрсетілген (2.1 кесте).
Кесте 2
Факторлар мен субфакторлар бойынша Қазақстан позициясының динамикасы
| ... ... мен ... | |
| |2009 |2010 |
| ... орны ... ҚЫЗМЕТ |44 |43 ... ... |47 |38 ... ... |14 |55 ... ... |27 |26 ... ... |22 |23 ... |54 |49 ... ... |21 |20 ... ... |25 |16 ... ... |22 |12 ... орта |28 |39 ... заңнамасы |32 |26 ... ... |21 |24 ... ... |34 |29 ... пен ... |54 |39 ... ... |11 |8 ... |51 |42 ... |25 |23 ... мен ... |22 |18 ... |44 |39 ... ... |28 |33 ... ... |45 |40 ... ... |29 |44 ... сақтау |54 |52 ... беру |43 |40 ... ... ... ... ... (The ... Yearbook, WCY) [30]
Кестеден көріп отырғанымыздай, «Экономикалық қызмет» факторы бойынша
Қазақстан өз позициясын бір ... ... ... ... ... тартылатын тікелей инвестициялардың жинақталуы» (2,16 млрд. АҚШ
долларынан 5,84 млрд. АҚШ долларына дейін), «Тұтыну бағаларының индексі»
(17,0%-дан ... ... ... ... ... (44,6
млрд. АҚШ долларынан 58,28 млрд. АҚШ долларына дейін) т.б. көрсеткіштердің
жақсаруымен байланысты болып отыр. Бірақ «Жұмыспен қамтылу» ... ... ... ... ... даму кезеңінде осы
көрсеткіштерді одан әрі жақсартуға барлық күш ... ... ... ... ... да ... 1 сатыға
көтерілген. Бұл еңбек нарығының икемді бола бастағанымен, жұмыскерлердің
әлеуметтік жарнасы 10,86%-дан 5,90%-ға кемігендігімен байланысты.
Сондай-ақ ... да ... мен ... ... Қазақстанның
ілгерілегені байқалуда.
Тағы бір айта кететіні Қазақстан басқа да ... ... ... өз ... ... ... ... британдық тәуелсіз
ғылыми-зерттеушілік Legatum институтының 2010 жылы ... ... ... ... 2009 ... ... (104 елдің арасында
76-орын) жақсартып ғана қоймай, Беларусьті ... ... ... ... ... артқа тастап, 50-орынға тұрақтады [31].
Бәсекеге қабілеттілік ... ... ... ... профессоры Майкл Портер қазіргі қоғамның дамуын үш сатыға
бөледі. Біріншісі өндіріс факторларымен байланысты: осы ... ... да бір ел ... ... күшін пайдаланады және табиғи ресурстарын
барынша пайдаланады. Бұл топқа жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің 2-3 мың ... ... бар. ... топ – ... ... ... ... пайдаланатын елдер. Мұнда ... ... ... ... ... ... бойынша көрсеткіштер біршама жоғары болып
табылады. Яғни экономика біршама тиімді әдіс-тәсілдермен жұмыс жасайды.
ЖІӨ-нің 3-9 мың АҚШ ... ... осы ... тән. ... ... ... ... барлық даму ғылыми жетістіктерге, ... ... ... ... Бұл ... ... көрсеткіші 17 мың долларға жетеді.
М.Портер елімізде ... ... ... ... барысында,
Қазақстанның бірінші және екінші ... ... ... ... ... ... ресурстар дамудың негізгі көзі болып
табылады. Отандық өндірісте еңбек өнімділігіне, энергия ... ... аса мән ... ... ... көптеген міндеттерді жинақтасақ, үш топқа жіктеуге болады.
Біріншісі – қазақстандық ... ... ... ... ...... ... билікті бәсекеге
қабілеттігін арттыру. Үшіншісі – отандық бизнестің де жағдайын жақсарту
қажет [32].
Егер ... ... мен ... ... ... ... ... жылына 5-7%-дық қарқынмен дами алады. Тек осы
қарқынмен даму арқылы ғана еліміз дамыған елдердің өсу қарқынынан ... ... ... Орта ... ... оқу ... ұлттық экономиканы мемлекеттік
реттеуді оқытудың мәселелері
Қазіргі дағдарыстан ... даму ... ... ... ... ... артып келеді. Осы орайда, орта мектептер мен
арнайы орта білім беретін кәсіптік ... мен ... ... ... ... ... негіздерін үйренуінің
қажеттілігі байқалуда. Аталған білім орындарында жүргізілетін экономикалық
пәндердің оқу жоспары мен қамтитын тақырыптары да ... ... ... ... ... тиіс [33].
Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеудің сапасын арттыру – ... ... үшін ... ... ... ... болып отыр. Сондықтан, бұл тақырыпты орта және арнайы орта білім
беретін оқу ... оқу ... ... ... кезектегі
қажеттілікке жатпаса да, маңызды болып табылады.
Дағдарыстан кейінгі даму ... ... ... және ... ... ... мектептер мен
колледждердегі экономикалық пәндердің оқу жоспарына ... ... ... ... ... оқу ... соңына қарай өткізілуі тиіс.
Яғни, оқушылар, бірінші кезекте, теориялық ... ... ... ... ... [34].
Мұнда бір ескере кететін мәселе – осы тақырыпқа байланысты оқу
материалдарын оқушылардың жас ... ... ... жинақтаған
дұрыс. Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеудің теориялық материалдарын
мұғалім оқушыларға жеке өзі таныстырғаны дұрыс. Ал, мәселенің ... ... ... мемлекеттік реттеу мен мемлекеттің ... ... ... интернет көздерінде материалдар өте көп
жарияланатындықтан, қызықты ... мен ... ... ... ... жүктеген дұрыс. Аталған ұсыныстың
негізінде мынадай оқу жоспарын ұсынуға болады.
Сабақ ... ... ... даму ... ... ... және ... аспектілері
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері.
Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу – қазіргі экономиканы дамытудың,
оның бәсекеге қабілеттілігін қалыптастырудың ... ... ... ... ... мен негізгі өзгерістер де осы мәселелердің
төңірегінде болып отыр. Сондықтан, қоғамдағы өзгерістер ... ... ... алу үшін экономиканы ... ... ... ие болу ... ... даму ... мемлекеттік реттеудің
экономикалық және құқықтық аспектілері тақырыбы ... ... ... ... ... ... ... негізгі құралдары
мен тетіктерін, мемлекеттік реттеудің дағдарыстан кейінгі ... ... Бұл ... әлеуметтік-экономикалық процестерді
болжамдау мен бағдарлаудың әдіс-тәсілдерін игеруге, экономикалық пәндерден
жинақтаған негізгі ... ... ... қолдануға мүмкіндік
береді.
Тақырыпты үйретудің міндеттері оқушылардың мемлекеттің экономикадағы
негізгі қызметін түсіндіруге бағытталған.
Тақырыпта пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... ... және
жанама құралдары. Мемлекеттің экономикадағы ... ... ... өсу. ... ... ... қысқаша сипаттамасы
Дәрісте қарастырылатын негізгі сұрақтары:
1. Экономиканы дағдарыстан ... ... ... ... ... реттеудің құралдары мен механизмдері
3. Дағдарыстан кейінгі мемлекеттік қызметінің негізгі қызметтері
Қазақстан Республикасы Президенті ... ... ... жағдайларда мемлекеттің реттеуші ролін арттыру қажет, бұл біздің
әлеуметтік нарықтық ... ... ... ... ... реттеуді белсенді қолданудың болатындығын білдіреді. Дәл
осындай тәсілдің арқасында елімізде нарықтық қатынастардың аясын ... ... ... ... ... реттеудің анықталған
теориясы мен практикасы пайда болып келе жатыр.
Мемлекеттік реттеуді анықтаудың ... мен ... ... оның сапалық сипаттарының қалыптасуына әкелетін кең талқылаулар
жиегін анықтады:
1) мемлекеттік реттеу – ұлттық экономикаға ... ... ... ... табыстар мен ресурстардың ... ... ... ... өмір сүру ... шешуші
кезеңдеріне әсер етеді;
3) мемлекеттік реттеу экономикаға әсер етудің түрлі ... ... ... асады.
Мемлекеттік реттеудің құралдарының жиынтығы ... ... ... ... ...... және ... байланысты
салалардың болашақтағы жағдайын алдын ала болжау;
2. Елдің шаруашылығына индикативті ... ... ... шаруашылық объектілеріне адрестік жоспарлар жасау;
4. Шаруашылық субъектілеріне жанама әсер ету құралдарын (экономикалық
тетіктер арқылы) ... ... ... ... бар әлеуметтік-экономикалық
міндеттерді шешуде ... ... ... ... және ... дағдарыстан кейінгі 2010-2020 жылдарға арналған даму
кезеңінде мына ... 5 ... ... алға ... ... ... ел ... қалпына келтіру, оның
тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... адам капиталын қалыптастыру;
3. Тұрғындарды негізгі әлеуметтік және тұрғын-үй ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қолдау;
5. Елді индустрияландыруды жылдамдату;
Сонымен, қорыта айтсақ, еңбек өнімділігі тақырыбын жоғары сыныптардағы
және колледж бағдарламаларына енгізуге ... ... ... ... ... теориялық білімдері болмағандықтан, өткізілетін
материалдарды ... ... ... ... білім деңгейіне шақтап,
іріктеген жөн.
Қорытынды
Сонымен, Қазақстан Республикасы Президенті ... ... ... жағдайларда мемлекеттің реттеуші ролін арттыру қажет, бұл
біздің әлеуметтік нарықтық шаруашылыққа қадам ... ... ... ... белсенді қолданудың болатындығын
білдіреді. Дәл осындай тәсілдің арқасында елімізде нарықтық ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
реттеудің анықталған теориясы мен практикасы пайда болып келе жатыр.
Дағдарыстан ... ұзақ ... ... қол жеткізу үшін Қазақстан
Республикасы Президентінің тікелей ... ... ұзақ ... ... ... ... ... әрі тұрақты өсу
көрсеткіштеріне қол жеткізу Қазақстанның 2020 жылға дейінгі даму кезеңінің
басты мақсаты болып табылады.
Сонымен, ... ... ... ... даму ... ... ... дамуының жалпы басымдығы
болып экономиканы инновациялар арқылы модернизациялау мен ... ... ... – ұзақ мерзімдік мәселе болып таыблады.
Оған арнайы теориялық зерттеулер мен тәжірибелік ұсыныстар қажет. Осыған
байланысты тағы бір ...... ... ... ... жекелеген секторларымен шектеліп қана қоймайды. Модернизация
бір ... ... ... және ... ... ... отырып,
бүкіл қоғам өміріне таралуы тиіс.
Дағдарысқа қарсы және ... ... даму ... ... ... ... келесілерді бөліп көрсетуге
болады:
Біріншісі. Макроэкономикалық саясаттың тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін және оны ұстап ... ... ... ... ... ... жоюды жүзеге асыру;
ақша және бюджет саясатын ақша массасының артып кетуі мен ... ... алу ... ... ... шығындарының тиімділігін арттыру. Бұл кешенді
мәселені шешу ... ... ... ... асуы ... ... ... шығындар механизмін жасау; бюджет процесін жетілдіру
және оның үздіксіздігін қамтамасыз ету; мемлекеттік сатып алу ... ... ... ... ... жаңа жұмыс орындарын
ашуға ынталандыру саясатына көшу және жұмыс күшінің мобильділігін арттыру.
Қабылданатаны іс-шаралар: ... ... ... ... ... ... көрсетуді тоқтату; жұмыссыздарды қолдау және қайта оқыту
бағдарламаларын қолдауға қаржыландыруды арттыру.
Аталған іс-шараларды жүзеге асыру барысында мына ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Бұл қолдау тек
жұмыссыздық бойынша жәрдемақы төлеумен шектелмеуі тиіс: адамдарды кәсіби
қайта даярлау мен ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Төртіншісі. Модернизацияны ынталандыру және орта және шағын бизнесті
орта немесе ұзақ мерзімге несиелеуді дамыту; бизнеске (әсіресе, орта ... ... ... ... ... қоса ... азайту.
Бесіншісі. Монополияға қарсы саясатта екі аспектіні бөліп көрсетуге
болады – монополизмді жеңу ... және ... ... ... ... және ... ... мұны шектен тыс
пайдалану қауіпті болуы да ... ... ол ... енгізуге
кедергі келтіреді. Жалпы өзінің сипаты бойынша антитраст нарыққа жаңа
компанияларды тарта алмайды және ... мен ... ... Сондықтан, бәсекені дамыту шарттары басымдықты болуы тиіс:
бизнес шектеулерін жою, ... ... ... ету ... ... Қаржы нарықтарының ғаламдануын есепке ала ... ... ... ... ... ... қаржы орталығын жасау бойынша
іс-шараларды одан әрі дамыту.
Жетіншісі. Кеден одағы сияқты интеграциялық процестерді жетілдіру.
Сондай-ақ, Дүниежүзілік Сауда ... ... де ... қажет. Бұл, өз
кезегінде, Қазақстан үшін азаматтар мен ... үшін ... ұзақ ... қайта құруларды қаже етеді.
Тоғызыншы. Зейнетақы реформасын және ... ... ... ... ... ... қоғамдық
қажеттіліктерді туындату.
Оныншысы. Адам капиталымен байланысты салалардың, соның ... ... ... ... зейнетақы жүйесімен байланысты салалардың
басымдықты болуы. ... ... ... ... бағыт ретіндегі ролін дәлелдеді.
Осы аталғандарды қамтамасыз ету – Қазақстанның ... ... ұзақ ... тұрақты дамуына қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Алайда, осы дамудың басым бағыттары мен қажетті ресурстарын, шектеулер ... ...... қарсы саясатты жүзеге асырушы мемлекет
алдындағы маңызды міндет болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Байгісиев М. Ұлттық экономиканы ... ...... – 2010. – ... Антикризисное управление: Учебник//Под ред. Э.М. Короткова. – М:
Инфра – М: 2000. – ... ... Р. ... ... кейнсианские модели становления рыночной
экономики//Вопросы экономики. – 2000. - №4 – 137-156 ... ... Р. ... развития: неоклассические модели становления
рыночной экономики//Вопросы ... – 2000. - №5 – 145-158 ... ... В. ... или ... ... или монетаризм?
//Общество и экономика. – 2008. - № 10-11. – С.129-146.
6. М.Портер Конкуренция: Пер. с англ.: Уч. пос. – М.: ... ... 2000. ... ... Р., ... Е.Б. Государство и рынок: Учебное пособие.
– А., 1997. – (Фонд Сорос-Казахстан). – 127б.
8. Орманбаев А.Ж. ... и ... ... ... ... ... – дис... д-ра экон. наук. – Караолашақтың
іргесін бірге ... ... ... ... ... ... ... – Астана,2011. – www.akorda.kz
10. Шипова Е. Модели ... ... ... бумаг
Казахстана, 2010 №6. – 18-23б.
11. Ескараев О.К. ... ... ... в ... – А: ... 2007. – ... Сабден О. От сырьевой экономики и интеллектуальной: ... из ... ... ... ... ... на ... вперед//Казахстанская правда. – 2010, 13 февраля.- 1б.
13. Казахстан: задачи посткризисного этапа развития – 2010-2020: Пять
основных направлении//Казахстанская правда. – 2009, 4 ...... ... А.У. Критерии и система показателей эффективности
государственного ... ... ...... 2010-1
15. Назарбаев Н.А. Курс – на ... ... ... ... правда. – 2009, 2 сентября. – ... ... 2009 ... Қазақстан Республикасының статистикалық
жылнамалығы//Қазақстан Республикасының Статистика Агенттігі. – Астана,2010
17. Балгимбаев А. ... ... ... ... – 2009, 14 июня. – 5б.
18. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... және Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау
агенттігінің 2009-2010 жылдарда Экономика мен ... ... ... ... ... ... тренд успешности.//Казахстанская правда. – 2009, 25
марта. – 4б.
20. Взглянуть на кризис через призму обновления//Байтерек. – 2009, ... ... ... Р. ... и ... ... Казахстанская правда. – 2009,
22 сентября. – 1-2б.
22. Мустафина А. О ручного управления: к ... ... ... ... – 2009, №39. – ... ... ... бірге қалаймыз! Қазақстан Республикасының
Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2011
24. Скакова Г.Е. Салық саясатын мемлекеттік ...... ...... ... Т. Концепция правовой политики – новый этап строительства
правового государства//Казахстанская правда. – 2009г, 2 ...... ... С., Сонин К. Экономический механизм сырьевой модели
развития.//Вопросы экономики. – 2010, №5. – ... ... А., ... О. ... ... и ... ... экономики. – 2011, №3. – 36б.
28. Назарбаев Н.А. Казахстан в ... ... ... в ... ... ... Казахстан Н.А. Назарбаева в
Казахском Национальном университете им. ... 14 ... 2009 г. ... ... Н.А. Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өсу ... жаңа ... ... ... ... ... ... – Астана, 29 қаңтар 2010ж
30. А.Е. Есентугелов. К вопросу посткризиного развития экономики. –
Астанинский Экономический Форум. Статьи. www.aef.kz
31. ... Н. К ... ... ... ... ... финансовых кризисов и посткризисное развитие экономики
Казахстана. – Казахстанская правда. №26, 2011
32. К.Сагадиев. Формула глобальной динамики. – Казахстанская ... ... ... Т.С. ... ... экономических дисциплин. Уч.
пос. для студентов, магистрантов по ... ... ... и ... ... 2008. – ... Педагогика. Ахметова Г.К., Исаева З.А., Әлқожаева Н.С./Оқулық. –
Алматы: Қазақ университеті, 2006. – ... ... ... ... және жергілікті бюджеттер
Салалық бағдарламалар
10 жылға арналған даму стратегиясы және ұлттық холдингтер мен мемлекеттің
қатысуы бар ... 5 ... ... даму ... жылға арналған мемлекеттік органдардың стратегиялық жоспарлары
5 жылға арналған аумақтық дамудың бағдарламалары
5 жылға арналған әлеуметтік-экономикалық ... ... ... арналған мемлекеттік бағдарламалар
Қазақстан Республикасының 10 жылға арналған даму стратегиясы
ЕЛДІҢ АУМАҚТЫҚ-КЕҢІСТІКТІК ДАМУЫНЫҢ БОЛЖАМДЫҚ СЫЗБАСЫ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ДАМУ СТРАТЕГИЯСЫ-2030

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі дағдарыстан кейінгі даму кезеңіндегі ұзақ мерзімді тұрақты дамуды қамтамасыз ету мақсатында еңбек өнімділігін арттырудың негізгі бағыттары мен жолдары77 бет
Ақш және халықаралық қатынастар15 бет
Дағдарыстың пайда болу табиғаты32 бет
Дағдарыстың қазіргі кезеңдегі жалпы жағдайы Дағдарыстан шығудың Қазақстандық тәжірибесі және оны реттеу тетіктері12 бет
Елдер мен континенттерді тітірентіп тұрған жаһандық әлемдік дағдарыс56 бет
Мемлекеттің қаржы ресурстарын жұмылдыру мәселелері25 бет
Экономикалық дағдарыс: мәні, түрлері, себептері28 бет
Қазақстан жетістіктері18 бет
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ҮДЕРІСТІ ЖЕТІЛДІРУ (Қарағанды облысының мысалында)35 бет
Қазақстан Республикасының банк жүйесінің даму кезеңдері32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь