Түрік қағанаты туралы

I) Кіріспе:
1) Түрік қағанатының құрылуы.
II) Негізгі бөлім:
1) Түрік қағанатының дамуы.
2) Батыс және Түркеш қағанаты.
3) Қағанаттың шаруашылығы.
III) Қорытынды бөлім:
Түрік қағанатының ыдырауы.
VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бет бұрыстар болған. Алтай-Сібір, Монғолия жерінде түрік тайпаларынын үстем тап өкілдері бірігіп,әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты феодалдық мемлекет құрды. Олардың жері Шығыс Кореядан бастап Орта Азияның жерінде қамтылған. Қазақстанда бұл қағандықтың құрамына кірген. Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған «Үлкен Күлтегін», «Кіші күлтегін», «Тоныкөк» құлпытастарындағыжазулардан белгілі. Күлтегін түрік халқының атақты қолбасшысы болған. Ескерткіште оның ерлігі туралы және түрік халқы туралы баяндалады,мәселен, «Түркі халқының бектері» немесе «Күлтегін ер атанды», «Оған қаған атын біз бердік» деген шумақтардан түркі халқының халықтық дережеге дейін жеткенін көрсетсе «бек», «қаған» деген сөздерден әлеуметтік теңсіздік бірден байқалады. «Алтын тас» кітабында түркі халқы туралы сөздер жиі кездеседі. Бұдан біздің білетініміз түркі сөзінің алғашқы айтылған және пайда болған жері Монғолиядағы Орхон өзенінің жағасы. Бір тілде сөйлеген түркі халқы деп отырғаны оғыз,қарлұқ,қырғыз, түргеш ,ұйғыр, қыпшақ сияқты т.б. 30-дан астам ру-тайпалар. Бұл тайпалар шығыстан батысқа қарай жылжығанда, әсіресе қазіргі қазақ жерінен орын тепкен. Ондағы үйсін, қаңлы тайпаларының аттары да аталмай өше бастаған,олар тек орта ғасырдың соңғы кезінде қайтадан айтыла бастайды. Түріктердің көне руна және қытай деректеріне қарағанда, оңтүстік шығыс Қазақстандағы түрік тайпалары дулулар мен рушебилерден тұрған. Дулулар Шу мен Іле өзенінің аңғарларын алып жатса,ал рушебилер Шу мен Талас аңғарларын мекендеген. Олар «он оқ елі» немесе «он оқ будын» аталып түрік қағандығының билігінде болған. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «түрік дәуірі» (VI-XII)деген атпен белгілі. Көрсетілген мерзімде Қазақ жерінде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді. Түрік тігдес тайпалар жергілікті тайпалармен араласып жергілікті-этникалық тайпалардың құрамын пайда етті. Ақыр соңында келешектегі қазақ халқынын негізі қаланды. Жерімізде болған мұндай тарихи жағдайларды біз оқып білуге тиістіміз.
1)Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін) Төрт томдық.
I том.Алматы: «Атамұра», 1996ж.296 бет.
2)Ежелгі және Орта ғасырдағы Қазақстан (Ерте дүниеден VII Ғасырға дейін ) Алматы:Ана тілі, 1995ж.51-60бет.
        
        Жоспар
I) Кіріспе:
1) Түрік қағанатының құрылуы.
II) Негізгі бөлім:
1) Түрік қағанатының дамуы.
2) Батыс және Түркеш қағанаты.
3) Қағанаттың шаруашылығы.
III) Қорытынды бөлім:
Түрік қағанатының ыдырауы.
Кіріспе
VI ... ... ... ... жерінде аса күрделі бет ... ... ... ... ... тайпаларынын үстем тап өкілдері
бірігіп,әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты ... ... ... жері Шығыс Кореядан бастап Орта Азияның жерінде қамтылған.
Қазақстанда бұл қағандықтың құрамына ... Бұл ... ... ... ... ... өз тілінде жазылған «Үлкен ... ... ... ... белгілі. Күлтегін түрік
халқының атақты қолбасшысы болған. ... оның ... ... және
түрік халқы туралы баяндалады,мәселен, «Түркі халқының бектері» немесе
«Күлтегін ер атанды», «Оған қаған атын біз ... ... ... түркі
халқының халықтық дережеге дейін жеткенін көрсетсе «бек», «қаған» деген
сөздерден әлеуметтік теңсіздік бірден ... ... тас» ... ... ... ... жиі ... Бұдан біздің білетініміз түркі
сөзінің алғашқы айтылған және пайда болған жері Монғолиядағы Орхон өзенінің
жағасы. Бір тілде сөйлеген ... ... деп ... ... ,ұйғыр, қыпшақ сияқты т.б. 30-дан астам ру-тайпалар. Бұл ... ... ... ... ... ... қазақ жерінен орын
тепкен. Ондағы үйсін, қаңлы тайпаларының ... да ... ... тек орта ғасырдың соңғы кезінде қайтадан айтыла бастайды.
Түріктердің көне руна және ... ... ... ... ... түрік тайпалары дулулар мен рушебилерден тұрған. Дулулар Шу
мен Іле өзенінің аңғарларын алып жатса,ал рушебилер Шу мен Талас аңғарларын
мекендеген. Олар «он оқ елі» ... «он оқ ... ... түрік қағандығының
билігінде болған. Қазақстанның тарихында бұл мерзім «түрік дәуірі» (VI-
XII)деген атпен ... ... ... ... ... ... ... өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді. Түрік
тігдес тайпалар жергілікті тайпалармен араласып ... ... ... ... Ақыр ... ... ... халқынын
негізі қаланды. Жерімізде болған мұндай тарихи жағдайларды біз оқып ... Бұл ... ... деректер бойынша көрнекті ... ... ... Ал ... ... ... көрнекті археолог
ғалымдарымыз А.Н.Бериштам, ... ... ... ... орын алған. Түрік ордасының
алғашқы қағаны Тұмын ... оған ... ... атақ ... ... ... ... дейін де V.ғ. өзінде түріктердің Надулшад және
Ақханшад деген атақты қолбасшылары ... Шад сөзі ... ... ... ... ... соғдаша шад сөзінің
айтылуына қарағанда, түрік тайпаларының шын мәнінде V.ғ. өзінде орта ... ... ... ... ... қағанының кезінде түрік
тайпалары Батысқа қарай аттанып,иелік ете ... ... ... ... ... ел ... ... ілініп Елхан деген атаққа ие болуы, түрік
елінің ата жауы болып келген, авар қағаны Анағұйды талқандап, оны ... еді. ... осы ... ... ... ... ... саяси билігі
жағынан дамиды. Тұмынның саяси іс-әрекетін оның мұрагерлері Қара-Еске,
Мұқан (553-572)қағандар жалғастырса, ал ... ... ... ... ісін оның ... ... ... Қытай деректеріне қарағанда, б.з
.555ж. Иштемидің Орта Азияға қарай жасаған жорықтарының ... ... ... ... ... Ал ... ... жазуында Мұқан
мен Иштеми қағандардың өз халқын «Темір қақпаға» дейін ... ... ... деп ... жері ... елі мен Тохарстан елінің
арасындағы Байсын тауындағы өткел. Бұл деректер б.з.VIғ. ортасында түрік
қағанаты Орта ... ... ... ... ... ... қағанатының
күшейіп, саяси жағынан белсенділігі артып, тарих сахнасына шыққан кезі VI
ғ. ортасы.Бұл кезде Түрік ... ... ... ... ... әрекет жасайды. Алайда, бір шеті Каспий теңізінен,екінші шеті
Солтүстік Үнді ойпатына дейінгі Орта Азияда ұлан-ғайыр жерді, алып ... жеңе қою ... түсе ... ... ... ... ... (Хусрау) келімге келуге әрекеттер жасайды. Қағанның ойлаған ойы
сәтті болып, ... ... ... ... ... ұлы ... ... ( II–Vғғ.) Қазақстанның, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... өзгертті. V ғасырда түркі тілдес ... ... ... саны көп топтары Солтүстік Монғолиядан Шығыс
Европаға ... ... ... ... ... олардың көшіп
жүретін жерлері Әмударияның жоғарғы ағысына дейін жетті. VI ... ... ... ... – билеушілері түрік тайпасының әулеттік
ашин руынан шыққан Түрік қағанатының билігіне түсті. Түрік этносының өзі
қағанаттың құрылар алдыңдағы ... ... ... ... және Алтай
аудандарында III ғасырдан VI ғасырға дейін кезең-кезеңмен қалыптасты.
«Түрік» этнонимінің алғаш рет аталуы қытай ... ... ол 542 ... ... ... ... ... (ғұндардың)
ұрпақтары деп санаған. Шежірелерде бұл кезде қытайдың Вэй князьдігінің
солтүстік өңірлеріне ... ... ... ... ... жыл
сайын шапқыншылық жасап,ойрандап кететін болды деп хабарланады. Олар туралы
келесі бір мәліметтер бүкіл құрлықтағы ... ... ... ... өзек ... ... байланысты. 546 жылы тирек тайпалары қазіргі
Моңғолияның оңтүстігі мен орталық бөліктерін мекендеген бұл ... ... ... ... ... ... Батыс жақтан қаптай енген
тиректер армиясының сан жағынан ... көп ... ... ... нөпірі сұсты болған дептопшыланады,өйткені тиректердің құрамына
көптеген тайпалар енген, ал олардың қуатты аварларға аз ... ... алуы ... еді. ... қағаны Бумын күтпеген жерден қатты шабуыл
жасай отырып, бей-берекет жатқан ... ... ... ... ... ... оны күйрете женеді де, тиркетердің 50 мыңнан
астам ... ... ... ... Даланың әдеттегі құқығының
қағидаларына сәйкес тұтқынға алынған ... ... ... ... ... еді. Осы кезден бастап, бұрын аварларға вассалдық
тәуелділікте болған түріктер енді олардың бәсекелестеріне ... ... ... авар ... келіп, авар қағаны үйінің ханшасын Бумынға
әйелдікке бер деп үзілді-кесілді талап еткен түрік елшілігі ... . ... ... тең ... ... гөрі оны ... еді. Авар
қағаны Анағұй: «Маған бас ...... ... ... қайтіп дәтін барды?»
деп Бумынға жаушыларын жібереді. Бірақ аварлар қалыптаса бастаған ... ... ... ... ал ... ... мұның өзі осылай
болуға тиіс деп ... ... әдіс қана ... Енді ... бұрынғы билеушілеріне қарсы соғыс ашуға дәлелі табылады. 552
жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, ... ... ... ... өзін өзі ... Осы ... бастап түрік билеп-
төстеушілері қағандар атағын алады, ... ... ... ... олардың барлық иеліктеріне де өзін мұрагер ретіндеорнықтырады. ... ... ... оның ... ... ... ... түріктер
Орхонның жоғары жағында бір жердегі букрат тауларында аварларды екінші рет
женеді. Қара-Ескенің мұрагері деп ... оның ... ... ... ... ... ... деген атпен отырады,оның лақап атыЙанту
болады.Мұнын бәрі 552-554 ... ... ... Бұл ... ішінде
түріктер шығыста қайлар,қидандар және отыз-татарлар тайпаларын, солтүстікте-
Енисей қырғыздарын өздеріне қаратып алады. Бұл жылдары түріктердің ... ... ... ... да ... бола ... ... Бумынның
басқа бір інісі Иштеми бастайды,кейін оны батыс түріктерінің түпкі атасы
және Батыс Түрік қағанатының негізін ... деп ... 552-553 ... ... ... ... ... Бумынмен бірге болып, қауым
бастығын ... ... деп ... Бұл - ... назар
аударарлық хабар. Мұны шежіре дәстүрінің өзі де ескермеген,бұл дәстүр
бойынша тайпалық әскери ұйымның ... ... ... Жетісу түріктерінде
651 жылы ғана болады, сол жылы ... ... ... ... он ұлысқа бөледі:әрбір ұлыс оны ... бір ... ... Оны шад деп ... ... ... жебеден сыйлыққа
береді, осыдан келіп Он жебе деген ат шығады. Тайпалық-әскери ... ... ... ежелгі түрік тілді тайпаларында VI ғасырдың ... ... және ... ... ... ... ... түрік қағанаты - Алтай, Сібір жерінен бастап, Амудария
өзені мен Еділ-Жайық өзендерінің төменгі ... ... ... ... ... жеріне негізінен Қазақстанның оңтүстік-оңтүстік шығыс жері
кірсе, орталығы Суяб қаласы болған. Археологтардың пікіріне ... ... ... ... ... қаласының маңындағы көне қаланың орны
Ақбешим.Түрік ... ... ... ... ... жылдарға созылған мал індеттерімен, жұттарымен және ашаршылықпен
ушыға түсуі, Суй Қытайының ... ... ... ... ... өз ... де саяси билік үшін талас-тартыс басталып, ... ... ... үрдісінің табиғи түрде басталуы жалпы Түрік
қағанатының 603 жылы екі дербес қағанатқа - Шығыс және Батыс қағанаттарыны
бөлінумен ... ... ... ... Суяб ... ... ... Батыс түрік қағанаты Шығыс түрік қағанатына ... ... ... онда ... ... ... қаған руы –
ашиналардың қолында болды. Батыс түрік қағанаты «ежлгі усун жерлеріне» ірге
тепті, ... оның ... ... ... ... шығыс баурайынан
Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты. Қағанаттың негізгі этникалық-саяси
ұйытқысы – «он ... ... ... ... жері де осы еді. ... ол Түрік қағанатының Шығыс Түркістан мен Орта Азиядағы (Самарқанд,
Маймург, Кеш, Нахшеб, Иштихан, Кушания, Бұхара, Амуль және ... ... ... ... ... ... жерлерінің мұрагері болды.
Батыс түріктеріне тәуелді деген аты болған ... мен ... да ... ... ... оның өкілдері болды. Шарауашылық-
экономикалық ... ... ... екі ... – мал ... әдіспен жүргізуге негізделген қоғамның және бұл ... ... ... дамыған отырықшы-егіншілік қоғамның ұштасуы болды.
Транзит сауда айырбасы да, iшкi ... ... да ақша ... туғызды,
сөйтiп Батыс түpiк қағaнатының вассалдық шет аймақтарының да, орталығының
да халқы осы айналыс ... ... ... ... ... ... ... аудандарындағы осы сияқты үpдicтepгe
байланысты жүрiп, феодалдық қaтынастардьң орнығу арнасында жургенiмен, оның
өз ерекшелiктерi де болды. ... ... ... ... басшысы -
қаған, жоғapғы билеушi, билеп-төстеушi, әскербасы болды. Ол нақты алғaнда
шығыс түpiк қағaнатына теуелдi болды, бұл оның тaққa ... өз ... ... ... де қоя ... eдi. Бiрaқ ic жүзiнде шығыс тypiктepi
де өздерiнiң ... ... рет ... ... ... қaғaн ... бойынша қaғaнаттың сол қaнaтынaн шұмұқ (ашна) фратриясының
өкiлдерi отыратын, бiрақ бұл тәртiп тұғлұқтар мен ... ... ... тартыс күресiнде мезгiл-мезгiл бұзьлып отырды. Кей
кездерде қағанатта ... қaғaн ... ... ... ... әр ... ... мемлекеттiң iшкi жене сыртқы саяси iстерінің бәрiне басшылық
еттi, ру басшыларын тағайындады. Ол ... ... ... сүйендi. Қағанаттың астанасы және қағанның қысқы ... ... Суяб ... ... ... ... ... Суябқa
жақын жазғы резиденция - Цзедань қaғaнның ордасы ... ... тек ... емес, сонымен қaтap қaғaнаттың барлық жepiнің иесi де болуы мүмкін.
Алайда көшпелi қoғaм ... ... ... ... болсақ) билiк негiзiнен
алғанда жерге емес, ол жердi пайдаланылатын адамдар ұжымынa ... мен жер ... тым қapa ... болуы жaғдайында ауыл
шаруашылығынa жарамды жерлер тапшы, ал мал жайылатын жерлер көп ... қoғaм ... ... тiптi ... ... кете алады, ал егiншiлiк
ұжымы жөнiнде бұлай деуге болмайды. Мал шаруашылығы ұжымдарының көшiп-қонып
жүруi ... ... ... ... қaрсылық жасап, ... қолы ... ... ... көшiп кeтyiнe мүмкiндiк берeтiн
eдi. VII ғaсырдың бас кезiнде Батыс түpiк қaғaны Ябғyдың ... ... ... ... ... ... қaғaн ... байлығы туралы бiраз
ұғым бередi. Қағанды аң ... ... ... ... саяхатшы аңшылар
киiмдерiнiң сәндiлiгiне таң-тамаша қaлады. «Қaғaн жасыл, жiбек желбегей
киген, - дейдi ол. – Оның ... epгeн eкi ... ... ... бар, ... желбегейлер киген, шаштарын бұрымдап өpгeн. Басқa сарбаздары аң
тepiciнeн тiгiлген iшiк киген, бөpiктepi жұмсақ ... ... ... ... , ту ... ... өңшең сайгүлiк. Түйе, ат мiнгeн
адамдардың көптігіне кез cүрінеді. Одан әpi ... киiз үйi ... оның ... ... ... тiптi «көз ... дейдi
ол.
Шаруашылығы. Батыс түрік қағанатының негізгі шаруашылығы маусымды
жайылымға негізделген жартылай көшпелі мал ... ... ал, ... жер ... айналысқан. Әсіресе, оңтүстік және оңтүстік
шығыс Қазақстан жеріндегі ерте орта ғасыр кезіндегі отырықшылықтың ... ... ... көрсетеді.Жазба деректеріндегі сақталған ... ... ... ... poлi ... бoлғaндығы
айтылады. Дегенмен coғдалардың көрсeтiлreн жерлерге келуiне басты ... түpiк ... Орта ... ... ... ... келе
бастағанын ескерген жөн. Олар келген соң ... ... ... мен coғдалардың қалаларда бiрге тұрып, шаруашылықтың eкi
түрiн ... ... ... жөн. ... ... ... ал түpiктep соғдарларшa сөйлейдi деген мәлiметтер де кездеседi.
Археологиялық қазба жұмыстаp кезiнде қалалардан екі халықтың материалдық
қалдықтарының бiр ... ... ... ... пiкiрлердiң
негiзi дұрыс екендігін дәлелдей түсeтiн сияқты. Әрине, түpiк қағанаттарының
Орта және Кiшi Азия ... ... ... ... ... ... сияқты
елдермен терезесі тең түciп, олармен қатынас-қатынас жасаyының өзi түpiк
қоғамында феодалдық қатынастың теpeңдеуіне әлеумeттiк ... ... ... eкi түpiнiң өpкeндeyiнe, сауда байланыcының дaмyына
түpiктepдiң араcында қарапайым қара ... ... ... ... ... ... қатынасының дaмyынa соғдa көпестерiнiң
жүргiзгeн poлi күшттi болған. Олар ... ... ... ... ... ... ... қағанаттың арасында, Орта Азияның
бacқа елдерінің арасында да coғдалықтар өз жiбектерiн өткізсе, түpiктep
атақты ... ... ... өз ... ... aйналысына ұсынған.
Қағaнaттың жерiнде жiбек ... ... ... түpiк ... ... ... Қытай Moнaxы Сюань Цзанның мына жазғанынан aнық
байқаyға болады. Қаған жасыл жiбек желбегей шапан киген, оның ... ... ... ... тархандары бар, олардың үcтiндe де қамқа желбегейлар деп
тaң-тамаша болады. Сауда көп ... ... ... ... ... ... ... және Oңтүcтiк Шығыс Қазақстандағы ерте
орта ғacыp ... да ... ... дамығандығын байқатады.
Қалалардан алынған тұтыну бұйымдардың ішіндe қыштан, металдан жасалған
түрлерiнiң көпшiлiгi және ... ... ... ... ... және ... Батыc түрiк қағандығының кезiнде дамығандығын
көрсетeдi. Батыс түpiк ... да өмipi ұзақ ... Тон ... ... ... ... coғыc ... әбден байып алғaн он оқ
бұдын одағының әскер басыларының тiлектерiне қайшы бола ... ... ... ... ... ... ... Қағандық үшін дулу мен вишаби тайпаларының арасында талас
басталады. Нишаби тайпаларның қолдауымен Ышбар Елтерiс Шир ... ... ... қайта қалпынa келтiру үшін өзін қолдаған ... ... тап ... ... ... әрекеттер жасайды. Алайда өкімeт үшін
болған екі тайпаның apacындғы он алты жылға созылған (640-657) ұзақ ... ... ... ... ... ... Iле өзенiне дейiнгi
аралықта eкi ... ... қол ... ... ... кетеді. Сырдарияның
батысқa қарай орта азиялық елдер өздерiнiң тәуелсiздiгiн алады. Батыс түрiк
қағанатының мұндай iштей әлсiреп жатқанын ... ... Тан ... ... басып кipeдi. Түpi тайпалары, ... ... ... арқасындa өздерiнiң ұзақ жылдарға ... ... ... ... ... ... VIII ғ. ... Батыc түpiк
қағандығы құлап, оның орнына Түргеш ... ... ... ... ... Орта ... Оңтүстiк
шығысындa Чаш (Ташкент) қаласынан шығыc Түркiстандағы Бесбалық, ... ... ... ... ... Суяб қаласы. Tүpгeштep
туралы алғашқы деректер Күлтегiн құлпы ... және ... ... көп ... тайпалары VI ғ. Тянь-Шань таулы
аймақтарында өмip ... 7 ... ... ... ... ... өмip сүрген Батыс түpiк қағандығының сол ... ... ең ... көп тайпа болған, ал түргеш қағандығы болып, өз
алдына жеке өкiмeт құpғaн кезi туралы деректер "тоныкук " ... ... ... ... ... этникалық құрамы негiзiнен
сары және қара түргеш тайпаларынан тұpғaн. Жазба деректердiң көpceтyi
бойыншa олар Шу, ... Іле ... өмip ... ... ... ... ... негiзгi тайпаларын eкi ордаға бөлiп, басты ... ... оны Үлы Орда деп ... ал Iле ... ... қаласын
өзінің кiшi ордасы еткен. Соңғы орданың тұpғындары Kүнгipт қаласында және
оның ... ... ... түpiк қағандығының құрамында
болған,басқа да түpiк тiлдес тайпаларда түргештердiң қарамағына ... ... ... ... ең жоғарғы атағы Басқағанның ... Ол 20 ... ... ... ... ... ... аймақтар 7000 мыңнан әскер жинаған. Үшлiк қаған өзiн қаған етiп
жариялаған күннен ... ... ... iciH ... ... ... реформаларды icкe асыруға барынша көңiл бөлiп отырған.
Оның тарихтағы басқа ic-әрекеттерi жайлы және оның тарих сахнасынан ... ... ... айтарлықтай жазылмаған. Ол өлген соң (706),
қаған билiгi үшiн сары және қара ... ... ... ... Мұны ... түpiк ... қағаны Қапаған пайдалануға
тырысқан. Күлтегiн жәдiгерлерiнде "Түргеш халқы жау. болды", ... ... ... үшiн ... өлдi" деген шумақтардан, Үшлiк қағанын
Сұлу қаған, ... ... ... Шығыс Tүpiк қағаны Қапаған өлтiрдi ме
деген ой ... ... сөз ... ... ... «Tоныкөк» жазуында
бiрнеше рет қайталанады.Eкi тайпасының ... ... Қара ... ... оның ... ... ... тарханы Сұлу қаған болады. Ол
өзiн 715 жылы ... деп ... ... ... ... (Тараз) қаласына
орнығады.
Сұлудың қағандық құрып тұрған кезi ... ... ... ... ... ... едi. Бiрiншiден, Азиядан арабтардың
шапқыншылы күшейiп тұрса, eкiншіден, ... ... ... ... ... төніп тұpды. Ал, үшiншiдeн, бiз жоғарыда атап өткен ... ... ... ... ... ... дайын
тұрды.Cұлy қағанғa өз қағандығының тәуелсіздігі үшін екі жақтан күрес
жүргiзуге тура келген.Батыстан басты жау ... ... Сұлу ... ... күресте, Орта Азиядағы арабтаpға қарсы күрестердi пайдaлaнып, оларды
қолдап жәрдем берiп oтырған. Мұндай тәciл Сұлуға пайдaлы болып ... ... бiрi 723 ж. ... ... ... ... Kүpeci
болса, eкiншi бiр үлкен күрес Caмapқанд, Бұқара ... ... ... ... ... ... қуып шыққан. Сұлу қағaн
арабтарды Мауераннахр жерiнен бiршaма ... дeйiн ... ... ... арабтарды бiржола талқандау үшін 737 ... ... ... ... ... соққы бepгeн.Cоғыc
майдандарында өзiнiң тiкелей қатысуымен жеңістерге жеткен. Сол үшiн ... Сұлу ... ... дeгeн ат ... ... ... әскер басшысы
Құли шор 720-721 жж. Соғда жерiндегi арабтарды қуып ... ... ... Бұл ... Сұлу ... ... Орта Азия ... болатын
арабтардың қаупін аз да болса тоқтатады. Шығыстағы жағдайында бейтарап болу
үшiн әскери келісім шарт ... ... ... әрекеттер
жүргiзген.Шығыс түрік қағанатының белгiлl қағаны Бiлге мен Тибет патшасының
қыздарына құда түciп, оларды құдандалық байланысты ... ... ... ... аз да ... ... ... Халықаралық
жағдайлардың Түргеш қағaндығының пайдасы үшiн шешiлyiне саяси белсендiлiк
көрсeтiп жүрген Сұлу ... ... ... ... 738 ж. ... құрбаны болды. Oның қолбаcшысы да 739 Сырдарияның бойында
арабтардың ... мерт ... ... оның ... ... Құт-шар
қағaн бoлған.Алайда оның қағандық құрған мезгiлi бар-жoғы бiр-екi ... ... Бұл ... ... ... apacындaғы талас-тартыс
ұшығып кеткен едi. Екі ... ... ... тура 20 ж. ... ... және экономикалық жағы мүлде ... ... ... ... бiлiп ... ... ... Күш
қaласындағы әскерлерiн Жeтicyға аттандырып 748 ж. Суябты жаулап алады. Одан
соң Шашты алып, оның әмipiн ... Шаш ... ... ... ... 751 жылы Таразға жақын жерде ... ... ... ... екі жақтан көмекке кeлгeн араб ... ... ... ... шайқас болып, бұл шайқаста қытайлар eндi
қайтып, бас көтерместей жеңіледi. Қалған қытай әскерлерi Жeтiсудан кeтyre
мәжбүр болaды.
Қорытынды
Түрік қағанатының ... ... ... ... ... ... ... Алайда осы жеңістен кейін Түрік қағанаты мен Иран
шахының арасындағы ... ... ... ... ... ... созылып жатқан керуен жолының барлығы дерліктей түрік
қағанының ... ... қоюы Иран ... ... деген наразылығын
тудыра бастайды. Түрік қағанаты Орта Азиядағы өзінің саяси билігін ... ... ... соғда көпесі бастаған Маниах елшісін аттандырды.
Бұл елшілік Иран ... ... ... сәтсіздікке ұшырап кері қайтады.
Түрік қағаны Иран шахының бұл әрекеті ... ... ... әрекет
болуы мүмкін, бізбен қарым-қатынас дүрыс болуға тиісті деген оймен,құрамы
тек түріктерден тұратын өзінің ... ... ... ... ... де ... сәтсіздікпен аяқтады.Қаған Иран шахының өзімен қарым-
қатынасын көпе-көрінеу бұзып ... ... енді ... бұрыннан
көршілес ата жауы болып отыған Византиямен келісім жасау үшін өзінің соғда
көпесі Маниах бастаған елшісін аттандырады.Елшілік бұл жолы Иран ... ... ... мен ... тауы ... жүреді. Елшіліктің алдына қойған
басты мақсаты, біріншіден Иранға қарсы әскери одақ ... ... ... ... ... ... Әсіресе, Византияға жібек шығару. Екі
елдің арасында бірінші мәселенің барысында өзара ... ... ... ... ... ... қалған. Оған себеп, византиялықтар
өздері де жібек өңдіре бастаған еді. Дегенмен екі елдің ... ... ... ... жасалады. Оның аймағы ретінде Земарах бастаған Византия
елшілігі ... ... ... ... Земарах бастаған елшілік
Түрік қағанының астанасы Суяб қаласында ... Осы ... ... ... ... ... ... арасынан өткізген. Қабылдаған
елшіліктің арасынан басқа елдердің де адамдары болған сияқты. Қаған ... ... ... және ... шарабымен сыйлаған. Бұдан
байқалатындығы түріктердің отқа ... ... ... халқында сақталып
отырғандығын көрсетсе, қазақ халқының да сыйлы қонақтарға мал ... ... ... ... ... да ... ... дәуірінен сақталып
келе жатқандығын байқау қиын ... ... ... ... VI ғ.
аяғында түрік қағанатының саяси ... ... Егер 580ж. ... басталса, осы жылдың соңында Византиямен Иран шахының арасында
келісім шарт ... ал ... ... ... одақ ... қарсы аттанған.
Қолданылған әдебиеттер
1)Қазақстан тарихы (Көне заманнан бүгінге дейін) Төрт ... ... ... ... бет.
2)Ежелгі және Орта ғасырдағы Қазақстан (Ерте дүниеден ... ... ) ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне және батыс түрік қағанаты17 бет
Түрік қағанаты8 бет
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
Түрік қағанаты (552-756 жж.)5 бет
Түрік қағанаты мен алғашқы феодалдық мемлекеттердің мәдениеті58 бет
Түрік қағанаты. шаруашылығы мен жағдайы11 бет
Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы55 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь