Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

I тарау
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... ...6.27

II тарау
Г.Салықбаева лирикасындағы ақындық «мен» ... ... ... ... ... ... ...28.54

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55.56

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57.58
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ әдебиеттану ғылымында поэзия жанры жан-жақты зерттеу обьектісіне айналып, оның тарихына, әдеби процестегі алар орнына, жалпы поэтикасына қатысты түрлі ғылыми еңбектер жазылғанымен, назардан қағыс қалып келе жатқан мәселе бар. Ол – поэзиядағы автор образы проблемасы.
Қазақ поэзиясындағы автор образы проблемасы, оның теориялық мәсілілері – біздің әдебиеттану ғылымында әлі күнге дейін тереңдей сарапталып, нақты зерттеле қоймаған сала.
Көркем шығармадағы автор образы – жазушының өз тұлғасының көріну қалпы. Әдеби туындының өн бойынан, бүкіл құрылыс бітімінен, идеялық-көркемдік сипатынан автордың идеялық нысанасы, көзқарасы, ұғым-түсініктері, наным-сенімдері көрінеді. Көркемдік принциптері, суреткерлік шеберлігі бәрі-бәрі толық мағынасында ашылады. Бұл – оның шығармашылық тұлғасы, жазушылық, суреткерлік сипат өзгешелілі.
Қазіргі қазақ поэзиясында өзіндік орны бар Гүлнар Салықбаеваның жалпы шығармашылық өнері, суреткерлік шеберлігі, шығармаларының көркемдік деңгейін таныиу мақсатында арнайы зерттелген еңбектердің болмауы зерттеудің қажеттілігін тудырады.
Қазіргі қазақ поэзиясындағы көркемдік-идеялық ізденістер, ақын тұлғасы мен лирикалық кейіпкер арақатынасы мәселелерінің әлі де жете қарастыратын тұстары бар. Поэзияда автор образының көрініс табу жолдары, бейнелену ерекшелігін таныту зәрулігі анық мәселе болып табылады.
Жұмысымызда қазақ поэзиясында шығармашылығы әлі де толық зерттеле қоймаған Гүлнар Салықбаеваның шығармашылығы негізінде автор образы мәселелерін ғылыми негізде талдау зерттеу тақырыбының өзектілігін айқындайды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі қазақ поэзиясы, қазақ өлеңі мәселелерін арнайы зерттеген ғылыми жұмыстардан Қ.Жүсіповтың «Қазақ лирикасындағы стиль және бейнелілік», Ш.Сариевтің «60-70 жылдардағы қазақ лирикасы. Көркемдік ізденістер», Т.Шапаевтың «Қазақ поэзиясындағы лирикалық тұлға проблемасы», Б.Кәрібозұлының «Қазақ өлеңінің ұлттық сипаты», С.Айбергенованың «Қазақ ақын әйелдер шығармашылығындағы дәстүр жалғастығы», Ж.Сұлтанғалиеваның «қазіргі қазақ лирикасындағы мінез мәселелері», Р.Мұқышеваның «Қазіргі қазақ поэзиясындағы ұлттық характерді бейнелеу жүйесі», Н.Қамарованың «Қазіргі қазақ өлеңіндегі психологизм» аттын еңбектерді атауға болады.
1. Сапарбаев И. Топтарың күтты топшыларың мықты болғай // Жас қазақ. - 1993, шілде №14
2. Салықбаева Г. Бір жүтым ауа, қызыл күн. Өлендер. — Алматы: Жалын, 1990. - 121 б
3. Аманжолов Қ. Шыгармалар. Төрт томдық. Т. 1. Өлендер. — Алматы: Жаушы, 1977. — 528 б.
4. Мақатаев М. Жырлайды жүрек. -Алматы: Жазушы, 1989.—493 б.
5. Ахмадиев Ж. Ғашық жанарлы жырлар // Өркен. - 1991, 6 сәуір.
6.
7. Салықбаева Г. Жан. Өлендер. - Алматы: Жалын, 1995. - 128 б.
8. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы.- Алматы: Мектеп, 1976.-211 б.
9. Салықбаева Г. Аспандағы аңсарым. Өлендер. — Алматы:
Жазушы, 2001. - 144 б.
10. Кәрібаева Б. Қара өлең және лирика. — Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 2001. — 173 б.
11. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т. 1. Өлендер мен аудармалар — Алматы: Жазушы, 1995. — 336 б.
12. Сахариев Б. Қазақтың тұрмыс салт жырларының типологиясы. Алматы: Ғылым, 1983. — 121 б.
13. Шәріпов А. Жас толқын жаңа арналар. Кітапта: Уақыт және қаламгер. Әдеби-сын мақалалар. — Алматы: Жазушы, 1990. — 256 б.
14. Блок А. Записные книжки А.Блока. — Ленинград, 1930. — 434 стр.
15. Лотман Ю.М. О поэтах и поэзий. — Санкт-Петербург: Искусство - СПБ, 1996. - 848 стр.
16. Белинский В.Г. Статьи о Пушкине. - Москва: Худ.литература, 1974.
17. Бахтин М.М Эстетика словесного творчества. — Москва: Искусство, 1986. — 445 стр.
18. Қабдолов 3. Сөз өнері. — Алматы: Қазақ Университеті, 1992. — 350 б.
19. Шаханов М. Дәуір дастандары. Өлендер, балладалар, поэмалар.
— Алматы: Жазушы, 1993. — 121 б.
20. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Құрастырған: Ахметов 3, Шаңбаев Т. — Алматы: Ана тілі, 1998. — 384 б.
21. Литературный энциклопедический словарь. Под общей ред. Кожевникова В.М, Николаева П.А. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — 750 стр.
22. Корман Б.О. Проблема автора в художественной литературе. - Воронеж, 1967.
23. Гинзбург Л.Я. О лирике. — Москва: Интрада, 1997. — 414 стр.
24. Гегель Г.Ф Эстетика. Т. 3. — Москва: Искусства, 1975. — 621 стр.
25. Соловьев В.С Стихотворение. Эстетика. Литературная критика. — Москва: Наука, 1990.
26. Ницше Ф.Р. Сочинение в 2-х томах. Т.1 — Москва: Рипол Классик,1990. - 329 стр.
27. Гинзбург Л.Я. О старом и новом. - Ленинград: Сов. писатель, 1982. - 423 стр.
28. Шапаев Т. Ой түбінде жатқан сөз. Бүгінгі лирика бағдары. — Алматы: Жазушы, 1989. - 190 б.
29. Бахтин М.М Вопросы литературы и эстетики. — Москва, 1975.
30. Давидова Б.Г. Образ автора в лирике И.Я. Франка. Автореферат кандитатских наук. — Львов, 1999. — 20 стр.
31. Дүйсенов. М. Қазақ лирикасындағы тақырыи пен көркемдік шешім // Кітапта: Жанр сипаты. — Алматы: Ғылым, 1971 — 12-43 бб.
32. Винокур Г.О. О языке художественной литературы. — Москва: Высшая школа, 1991. — 447 стр.
33. Шәріпов А. Жас толқын алыс жағалау // Жүлдыз. 1990, № 4. 189 б.
34. Юнг К.Г. Архетип и символ. — Москва: Ренесанс, 1991. — 297 стр.
35.Сүлейменов А. Түр туралы бірер сөз // Жүлдыз, 1963, № 4. — 122-135 бб.
36.Дәдебаев Ж. Өлендегі сөз // Кітапта: Уақыт және қаламгер. — Алматы: Жазушы, 1985. - 150-160 бб.
37.Белинский В.Г. Полное собрание сочинений. Т. 1. — Москва: Издательство АНСССР, 1953. - 574 стр.
38.Квятковский А.П. Поэтический словарь. — Москва: Советская энциклопедия, 1966. — 376 стр.
39.Лосев А.Ф. Знак. Символ. Миф. - Москва: МГУ, 1982. - 480 стр.
40.Белый А. Символизм как миропонимание. — Москва: Республика, 1994. — 528 стр.
        
        ГЛОССАРИЙ
Ақын және өлең – негізінен поэтикалық туындыларды өлең, жыр, ... ... ... ... да, ... та ... сөз өнері
өкілдерін ақындар дейміз. Жалпы ақын ... ... ... кең. Оған ... ... жыр, ... ... импровизациялық өнер
шеберлері, халық әдебиеті дәстүрін сақтаушы халық ақындары, айтыс ақындары,
яғни түрлі тарихи дәуірлердегі айтыскерлерді де ... ... ... ... сөз ...... өлең.
Дәстүр мен жаңашылдық - көркем мұралар мен ... ... ... ... үлгі өрнектер, тақырыптық,
идеялық, көркемдік әдіс-тәсілдер ... ... ... ... осы
әдеби дәстүрдің озық үлгілерін ... ... ... ... жоғары, заман талабына жауап беріп қана қоймай, болашаққа жол
ашатын өнердегі тың ... ... ... ... соны
мәселелерге батыл шешім таба суреттеген әдеби ізденістердің көркем ... ... ... дейміз. Десек те, әдеби дәстүрдің тұрақты
белгілері болады. Олар: ұлт әдебиетіне тән ... ... ... ... т.б. ... ... ... жыраулық
толғаулар жәстүрін жалғасытыра отырып, Махамбет жаңа заман тудырған жаңа
әдебиетті, тың ... өлең ... ... ... ... – тың ... ... қолданылмаған әдіспен көркем
тіл арқылы суреттейтін поэзиялық шығарма жасауды айтады.
Ұлттық пішін – шығармада әр ұлттың дара ... ... ... ...... ... кейіпкердің ұлттық сипатымен
ерекшеленген мінез-бітімі, оның белгілі бір ұлт өкілі ... ... және ... ... ... (персонаж) – көркем әдебиетте роман, повесть, әңгімеде,
драмалық шығармада, поэмада бейнеленетін ... ... ... ... ... ... әдебиетте, көркемөнерде қолданылатын
әдіске сәйкес болады.
Стиль - жазушының өмір ... ... ... ... ... ... ... тұлға-бітімін танытатын даралық
өзгешелігі, жазу мәнері, қолтаңбасы. Стильді көбінен-көп сөз ... ... ... ... деп ... ара-тұра болса да бой
көрсетеді.
Тақырып – ... ... ... ... ... алып, өзінің
көркем шығармасына негіз, арқау еткен өмір құбылыстарының тобы.
Мазмұны
Кіріспе --------------------------------------------------------------------
---------3-5
I тарау
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы -----------------------6-27
II тарау
Г.Салықбаева ... ... ... ... ------------------------------------------------------------------
-----55-56
Пайдаланған әдебиеттер------------------------------------------------------
--57-58
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ әдебиеттану ғылымында поэзия жанры жан-
жақты зерттеу обьектісіне ... оның ... ... ... ... ... ... қатысты түрлі ғылыми еңбектер жазылғанымен,
назардан қағыс ... келе ... ... бар. Ол – ... ... ... поэзиясындағы автор образы ... оның ...... әдебиеттану ғылымында әлі күнге дейін тереңдей
сарапталып, нақты зерттеле қоймаған сала.
Көркем шығармадағы ... ...... өз ... ... ... ... өн бойынан, бүкіл құрылыс ... ... ... ... ... ... көзқарасы, ұғым-түсініктері,
наным-сенімдері көрінеді. Көркемдік ... ... ... ... ... ашылады. Бұл – оның ... ... ... ... ... ... ... өзіндік орны бар Гүлнар Салықбаеваның жалпы
шығармашылық өнері, суреткерлік шеберлігі, ... ... ... ... арнайы зерттелген еңбектердің болмауы зерттеудің
қажеттілігін тудырады.
Қазіргі қазақ поэзиясындағы көркемдік-идеялық ізденістер, ақын
тұлғасы мен ... ... ... ... әлі де ... ... бар. ... автор образының көрініс табу ... ... ... ... анық ... болып табылады.
Жұмысымызда қазақ поэзиясында шығармашылығы әлі де толық зерттеле
қоймаған Гүлнар Салықбаеваның ... ... ... ... ... ... талдау зерттеу тақырыбының ... ... ... Қазіргі қазақ поэзиясы, қазақ өлеңі
мәселелерін ... ... ... ... ... «Қазақ
лирикасындағы стиль және бейнелілік», Ш.Сариевтің «60-70 жылдардағы қазақ
лирикасы. Көркемдік ... ... ... ... ... проблемасы», Б.Кәрібозұлының «Қазақ өлеңінің ұлттық сипаты»,
С.Айбергенованың «Қазақ ақын әйелдер шығармашылығындағы ... ... ... ... лирикасындағы мінез мәселелері»,
Р.Мұқышеваның ... ... ... ... ... ... Н.Қамарованың «Қазіргі қазақ өлеңіндегі психологизм» аттын
еңбектерді атауға болады.
Аталған еңбектер ... ... ... процесте алатын орнына,
поэтикасына жалпы лирика тақырыбына қатысты құндылығымен ерекшеленеді.
Дегенмен бұл ... ... ... ... ... қарастырылмаған.
Қазіргі қазақ поэзиясындағы автор образы проблемасын сөз ... ... әлі ... ... ... ... жоқ. Біз өз ... автор образы
ұғымын қалыптастырып, оны теориялық түсінік категория ретінде ... ... ... ... пайымдауларға сүйендік. Атап
айтқанда: Б.О.Корманның «Проблема автора в художественной ... «О ... ... ... ... и ... М.М.Бахтиннің «Эстктика словесного творчества» сынды автор образы
жайды зерттеулерін негізге алдық. Сондай-ақ жалпы лирика, ондағы ... ... ... ... ойлар айтқан Ю.Н.Тынянов, Л.И.Тимофеев,
А.Н.Веселовский, Б.В.Томашевский, Г.Н.Поспелов, Г.О.Винокур, Н.И.Балашов,
Б.М.Эйхенбаумның ғылыми еңбектеріне ... ... ... ... ... ... образ табиғаты туралы әркезде айтылған
шетел философтардың Аристотель, Гегель, Ницше, Юнг ... ... ... ... ... бір сала – ... әдебиеттануы мен
сыныдағы поэзияға қатысты зерттеулер мен ... сын ... ... ... ... З.Қабдолов, З.Ахметов, М.Базарбаев,
Ә.Тәжібаев, Қ.Өмірәлиев, С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Ж.Дәдебаев, Б.майтанов,
С.Сейітов, ... ... ... ... башылыққа алдық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмысымыздың басты мақсаты –
Гүлнар Салықбаева ... ... ... ... ... ... ... Автор образы мен лирикалық кейіпкер арақатынасын зерттеп,
ғылыми негізде тұжырымдар жасау. Осы кезге ... ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу еңбектермен танысу, оларды
негізге алу. Аталған мақсаттарға жету үшін мынадай міндеттер қойылады:
- Г.Салықбаева ... ... өз ... оның ... ... ... Ақын жырларында автор образының бейнелену амалдарын саралау;
- Әр жылдарда ... ... өлең ... ... көркемдік
дүниетанымындағы өзгешеліктер, характер жасау ерекшелігіне тоқталу;
автор ... ... ... ... ... поэзиясындағы автр образының көрініс табу ерекшелігін
ғылыми тұрғыда зерттеу.
Тақырып жаңашылдығы. Дипломдық ... ... ... ... ... ... ... образы негізінде алғаш рет арнайы қарастырылып отыр. Осы тақырыпқа
юайланысты күні ... ... ... де ... еңбек жазылмағандықтан,
дипломдық жұмыстың тақырыбын «Қазіргі қазақ лирикасы деп алдым». ... ... ... ... ... ... ... міселелер алғаш
рет жан жақты қарастырылмақшы. Осының өзін жұмыстың жаңалығы деп ... ... ақын ... ... ... ішкі монолог, ішкі
диалог, символ, архитип, поэзиядағы пейзаж т.б. ... ... ... асады. Біз басты назарға алған ақынның сол тәсілдерді қолдану
ерекшеліктерін айқындадық. Қазіргі қазақ поэзиясындағы талантты ақын ... ... ... ... ... рет ... Бұл ... жаңалығының бір қыры болмақ.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. Қазақ әдебиетінің ... ... ... мәселесі прозада болмаса, поэзияда жеке тақырып
ретінде осы күнге дейін арнайы зерттеу ... ... ... ... ... ... дейінгі зерттеулерді негізге ала отырып, қазақ
лирикасындағы ... ... ... етіп алған тақырыбымыздың
төңірегінде зерттеу жүргізу жұмыстығ ... мәні ... ... жұмыстың нәтежиелерін қазіргі қазақ поэзиясын ... ... оқу ... қазіргі дәуір әдебиеті тарихын өту барысында лекция,
практикалық сабақтармен қатар, Гүлнар ... ... ... ... ... ... семинар сабақтарында
пайдалануға ... ... ... бұл ... ... ... ... қарастыруда материал талдау, жазу әдісін, шеберлік қырларын
зерттеушілерге де ... ... ... ... ... ... ... функционалды және салыстырмалы талдау
әдісі қолданылды.
Күтілген нәтиже. «Қазіріг қазақ лирикасындағы автор ... ... ... ... бірі ... ... үмітіміз зор. Бұл
еңбектен күтер нәтежие Гүлнар ... ... ... ... ... кең ... ... қолға алу. Қазақлирикасындағы автор абразы
мәселесі жайлы ғылыми тұжырымдардың негізін құрау,
Зертту жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, негізгі екі ... ... ... ... ... ... ... берілген.
I тарау
Г. Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы
Поэзия – қарттың әрсіз көзінің жұмсақ сәулесі, момақан ... ... бұл ... ... ... әжімді бетінің ерекше нұрлы ажары,
жалтырай үзіліп ... ... жаны бай, ... ... ... ... әсем айтылар сөздері, сүйіп сөйлер, данышпан сөйлер, ажарлы шырайының
күлім қатуы. Поэзия ... ... ... өз ... ... өмір үшін ... тәжірбиемен шыныққан, рухани күші теңдескен,
көңіл көзі көреген, ойға батыл, майданға батыр ер қуаты. Адам ... ... ... ... ... сіңіріп, шексіз толы махаббаттың бораны ... ... ... ұластырып, лаззат таба егіліп, көз жасына көмілер
ақын жүрегі ... әлем ... ... ...... ... – тамырын өткен дәуірлерден алатын күрделі және жан-
жақты поэзия. Соның ішінде әйел ақындар поэзиясы бір шоқ. ... ... ... ... Зияш ... ... ... Халима
Өтеғалиева, Әмина Шалабаева, Тұрсынхан Әбдірахманова, Рысты Шобаева, Қанипа
Бұғыбаева, Батима Батырбекова, ... ... ... ... ... ... ... Күләш Ахметова, Мағираш Сарикова,
Ардақ Еженова, ... ... ... ... Бали ... ... ... Салықбай, Танакөз Талқынқызы т.б.
Үстіміздегі ғасыр белесінде қазақ әдебиеті өзінің ең таңдаулы
туындылары арқылы ... ... ... иық ... аларлықтай
дәрежеге жетті. Соның ішінде поэзия жанры да көлемі ... ... ... – интелектуалдық сипаты жағынан да өсіп
өркендеді.Қазіргі қазақ ақындарының ... ... ... өзіндік үн мен даралық жасауға ... ... ... ... ... ... ... ақынымыз Гүлнар Салықбаева
әдебиетке XX ғасырдың 80-жылдардың аяқ кезінде келгені ... ... ... ... ... ... қамы үшін қатерлі өткел, жаңа
бетбұрыс ... ... шағы ... 86-шы ... желтоқсанынан
кейінгі дағдарыс күдік пен сенім, ыза мен ... ... мен ... алмағайып уақыт сол тұста әдебиетке ... жас ... өз ... ... ... ... қаламгер өз
уақытынан тыс бола алмайды. Өзі өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ... тұншығады. Жүрегінің сүзгісінен
өткізіп, жан жарасына айналдырады. Қайғыға, мұң-шерге толы халықтың жан
азабын сол ... қара ... ... ... тарих еншісіне қалдырады.
Иә, бұл қоғамдағы жағдай Гүлнар шығармашылығына да өз ... ... ... тіпті әрбір қаламгер өзіндік ерекше ешкімге ұқсайтын стильмен,
өзгеше ой толғауымен келетіні ... Егер ... ... жаңаны бүкпемелеп, ескіні жаңартушылық бола берсе, замана
шындығының беті ... қана ... ... Өзі ... ... ... ... секілді ақынның да бұл өреде алар орны қым-қиғаштау болар
еді. Әрбір ақын өз ... ... ... өміршеңдігін байқатып
жатса, ол ақынның тікелей идеясының көркемдігіне ,ойының жүйріктігіне,
тапқырлығына байланысты.
Белгілі ақын И. ... ... ... ... ... өлеңдерің әрі сыршыл, әрі ойлы салмақты. Перделі терезенің ар жағында
тұрған арудай зерделі ... ... ... ... көбіне астарлап,
қастерлеп жеткізетінің бар. Шымыр ойлап, жұмыр сөйлейсің. Сөз ... ақын ... ... ... ... ... ... Ал
сен оқырман шөлін сөздің сөлімен қандыра ... ... - ... ... ... өлеңдерінен рухани жан дүниенің ақынға тән қолтаңбасының
ерекшелігін байқаймыз. Оның поэзиясы көңіл ... сан ... ... тебіреніске, жан арпалысына толы күй келтіріп, жүрекке төте ... ... ... ұқсамайтын сөз қолдану мәнерімен, жансызды
жандыға айналдырумен ерекшеленеді. Мұң мен ... ... ... ақын бірде
шалқыған сәби, бірде қыста бүрсеңдеген қорғансыз адамға ... ... өзі ... ... ... ... Жүрекжарды өлеңдерінде өзінің
нәзік жаратылыс екенін тілге тиек етіп отырады. Оны ... ... ... айтуындағы «Ақын болып күн кешу оңай деймісің
қарағым, аузында болу ол деген ... ... ... ... сөзі ... жан ... астасып жатқандай. Әйел жалпы нәзік жаратылыс. Ал ақын
әйелдің жаратылысы одан да гөрі ... одан да гөрі ... ... ... ... ... осының куәсі. К.Ахметова «Ақын болу қиын
іс – заты әйел болмысқа» - ... Иә, ... ... ... де баяу өрістеп, аласапыран дауылдарға төтеп беруі қиындау
боларын айтады. Ақын жаны құлаш ұруының өлшемі жоқ. Олар тек қана ... ... ... ... ... қайғы жүректің тілгіленген
езгісінен өтеді. Гүлнардың да өзіне сай тауы бар екенін өз ... ... ... ... ... ... ... кедергіге
бағынбайды, ешқандай шеңберге де сыймайды. Соның бірі – ақындық ... ... ... ... үшін ... ... ... тұста
келеді. 1986 жылдың желтоқсанынан кейінгі рухани дағдарыс, күдік пен ... мен ... ... мен ... ... қиын уақыт сол тұста әдебиет
есігін ашқан жас қаламгердің шығармашылығына өз ... ... ... сол ... мұңы мен ... ... мен күдігі бар.
Гүлнар Салықбаеваның тұңғыш жинағы «Бір ... ауа ... ... ... 1990 жылы ... көрді. Жинақ қазақтың қазіргі қыз ақындарының
ішінен оқшауланып ... ... ... ... бола тұра, өзінің
байсалды тұғырын таба ... ... ... өз ... бастамасындағы
жинағында еш нәрсемен орны толмас, еш асылыңмен ... ... ... ... ... тек поэзияға ғана құйып, соған ғана теңгере алған,
жан ойраны басым ақын екенін байқатты. ... ... ... ... ... әрбір шумағын ауыр тылсымды ойға, наза мен
қираған жан шырайына құруды ұнататын жас ... ... ... десем көзім бар.
Оқталсаң егер,сұм ажал,
Өмірді алмай, өзімді ал. [2.3] - ... ... ... ... ... ... ... белгілі.
Өкінбен мен де бір күн өлемн деп,
Өкінем ұқсата алмай ... ... жүз ... толғанам
Өзіммен бірге өлмесін өлеңім деп.
[3.392] - деп Қ. ... ... ақын ... ... ... ... қойды қапелімде көп өлеңім.
Жалғызым, жаным менің-жырым менің,
Қалдырып сені артыма неге өлемін.
Жазайын, жалақпайын, жасырмайын,
Қашан қалғып ... ... деп ... бас ... ... ... Қасымдайын.
[4.189]
Гүлнар:
Сап-сары мұңға қарадым,
Қарадым дағы сарғайдым.
Орнына ... ... ... де ... [(2.3] - ... үшін сіз ... ... тегін күңіренбейтінін кейін
білесіз.Әлгі философиялық талғымның тәтті мұңына ... ... ... ... не ... соңыра барып ұғына бастайсыз.
Қап-қара түнге қараймын,
Қарадым-дағы «қартайдым»
Бетесе болып ... едім ... ... ... ... қарық, қарағым,
Ести ме сенің құлағың...[2.3]
Мұндай өлең жолдарын кім ойға батпай, кім ... оқи ... ... сағынышқа баурайтын жырларын оқи отырып, ... ... ... тәрк ... таң қаласыз. Айтпай кетуге болмайтын жай – Гүлнар
жырлары ... еске ... ... ... ерте үзілгім.
Бата бер маған биік тау,
Бір жұтым ауа, қызыл күн,
Нали бергенің неткенің,
«Өмір сүр» деді өкпелі үн.
Бармысың әлі әлсіз от,
Сен ... ... ... ... О, ... сен әлі тірі ме едің? 
Көзімнен ғайып болған күнім едің 
Гүлім едің, 
Елтіген түнім едің 
О, махаббат сен әлі тірі ме едің?! - деп
басталатын өлеңімен ... ... ... ... ... ... ... айшықтауы аталған өлеңнің бітім-болмысынан айқын
аңғарылады. Г.Салықбаева көптеген өлеңдерінде ойды астарлап, символ арқылы
жеткізуді мұрат тұтатындай. Аталған өлеңдегі ... сүр» деді ... ... әлі ... от» ... ... ... үн», «әлсіз от» деген
сөздердің семантикалық мағыналары өз сырын бірден ашып тастамасы айдан
анық. Бұл ... ... ... ... дегенді пайымдасақ, екінші
тіркес «талант, үміт» дегенге келетін секілді.
«Гүлнар ... өзге ... ... ... ... өлеңдерін байқап оқысаңыз, ішкі астары бір-бірімен тамырлас болып
жататын ерекшеклігі бар» [5.6] - деп ... ... ... ... ... сөз еткенде оны поэзиялық
туындылардың, өлең-жырлардың ... ... алып ... ... ... ... тілі, оның негігі өзгешеліктері көркем
шығарманың идеялық мазмұнын ашу, ... ... сай ... тек тіл, сөз ғана көркем емес, ой да ... ... ... ... ... ... қуат ... ой сезім тереңдігі,
өткірлігі, әсерлілігі. Поэзия өмір ... ... ... ... ашып ... ... суреттейді десек, тіл, сөз, әлгі
ақындық, көркем ой сезімді жеткізудегі құралы ғана.
Поэзиядағы, өлең-жырлардағы бейнелі, өрнекті ... әлде ... ... ... ... ... емес, эстетикалық сезімнен, образды,
бейнелі ойдан, дүниеге ақынша, ... ... ... ... ... ... ... суретке, әрбір сөзге поэзиялық сәулет,
поэзиялық нәр, көрік беретін ...... ... ... мен
көркемдігі. Өлең, сөз кстесіндегі, поэзия тіліндегі көп ерекшеліктерді
дұрыс түсіну ... ... ... ... ... ... дүниені
эстетикалық жағынан қабылдап-танудың өзгешелігін жалпы ұғу шарт.
Поэзия терең нәзік ... ... Ол ... толқынын, жүректің
лүпілін білдіреді. Ақын жанының нәзіктігі өлеңдегі әр тармақтан ... ... ... сай ұқсамайтын ... тағы ... ... байқаймыз:
Сен көрінсең, қуанышта өлшем жоқ
Ұраным да, жыр-әнім де сен, сен боп
Бақыттымын
Ал сен ... соны ... ... деп. ... өлеңінде ақын сезімнің нәзік қылын шертер ғаламаттың бір қырын
аша білген. ... ... ... ... ... ... адамның жұмбақ әлемін шешуге талпыну, оның әр қырын ... ... ... ... ... Оған тең ... жан жан ... оған ұқсас адам бұл өмірде табылмастай күй кешеді. Сондықтан он матал
жұмбағы шешілмес әлем болып ... ... оның ... ... көремесем екен
деген әр бір ғашықтың ойын дөп баса білген ақын сезімнің тағы бір ... ... ... – лирик ақын. Лирика жүрген жерде шалқу, шарықтау, қуану,
қайғыру бар. ... ... ... ... ... «Көңіл бұрар, ой
толқынтар, я қуантып, я қайғыртар, я ... я ... ... ... ұрық себер, жүрегіне ұялар, толғағына ойланар нәрсенің бәрі де
лирикаға мазмұн. Оның ... ... ... ... ... құны жоқ,
мәселе оған қаншалық мән беруде, өзіндік шабыты мен рухани ... ... ... ... - ... [6.10]
Иә, Гүлнар поэзиясынан сәбидің күнәсіз ажары, жарқын жанары, күмістей
күлкісі, жанды қуанышындай әсем өлең ... ... ... ... ... өсіп ... ... гүлін сипаттамайды, оның дөрекі
заттық жақтарын алып тастап, хош иісін, әсем құбылғыш бояуын ... ... ... да әсем өз ... ... Раушан мен жаны
егіз ақын өлеңдерірің әр жолынан қыз мінезіне тән ұяңдық пен ... де ... ... ... ... тұрмаған сәт.
Балалық шақтан бір белгі іздегем,
Күміс шабақтар шомылған шақ. [2.3]
Әрбір жолдың өз үстемдігі, өз ... ... тұр. Мұны таза ... ... қадам деуге болады. Өлеңде ақынның суреттеу ... ... ... да ... ... жолында әсем аллегориямен берілген.Келесі
өлең жолдарын қарастырайық:
Мен түнге не істеп ем
Сонша созылардай?
Тереңіне үңілем, көзі ... мені ... ... ... ... ... түнге не істеп ем
Сонша сұқтанардай?
Сор құдықтың басынан құтқарардай.
Кеуіп қалған таңдайға
Таң қалдырып,
Ай жүзінен ... сүт ... ... сөз ... ұғым бар. Бұл ... ... нәрсе емес.
Сөздің магиялық құдіреті туралы қазіргі ғылым әр алуан тәжірибелер жасап,
болжамдар айтуда. ... ... біз ... да ... ... танығандай боламыз. Түнмен тірі адамдай тілдесу, онымен ... түсу – ... ... ... көп айтыла қоймаған нәрсе. Ал Гүлнар
болса оның көзіне үңіледі, бірде түн ... ... енді ... ... ... қарайды.
Әрине біз табиғаттың адамша мінез көрсетуін жаңалық дей ... ... ... ... ... дәстүр десек те болады. Бірақ түнді
адам бейнесіне көшіріп қана ... оның ішкі ... ... біз ... ... ... алып шығып, өзгеше әрекет арқылы суреттеу ақынның
шеберлігі ғана емес, ол екінші ... ... ... ... ... ... пайымдаулар мен тапқырлығының арқасында
қиыннан қиыстыра отырып, өлең ... ... жаңа ... жол ... ... ... жеп қай-қайдағы үн,
Аспан жақтан келеді айқайлағым.
Жыртығынан жалғанның жамыла алмай,
Қартаймай-ақ ... ... ... айшықты дәлелдеудің қажеті аз ... ... ... бұл жалғанда» деп ұлы Абай айтқандай ақынды ауыр ойдың ... ... ... ... өмір ... ... келіп, биіктей сөйлеуді талап етеді.
Ақын шеберлігін, биіктігін ой арқауының тереңдігімен дәлелдеп берген.
Жалғыздықтан жараланып жүрегі,
Кемем менің кетті ... ... бірі ... бірі ... бар ... - ... ме екен -
өлеңде? [2.61]
Иә, поэзия жүгі – ауыр жүк. Жас ... ... ... ... ... ... сенімді, нанымды сөйлей білуі таң қалдырады. Жұмекен
мен Жұматай секілді таланттардың ... ... ... ... туын биік ... адалдықтың жаршысы болғысы келеді. Ақынның өзі
сырлы да, сабырлы құбылыс деуге болады.
Поэзия - болмыстың берекесі мен ... ... ... ... өмір ... Ал осы ... өмірге әкелер ақындар – жұртты өмірдегі
қасиетті ұғымдар мен ... ... ... Олардың шығармаларын
оқып отырғанда, біз барлық сұмдық, сұмырайлықтан жиіркенеміз де, барлық
қайырым, сұлулықтың ... ... ... ... ... ғана ... жетеді» дегендей, Гүлнардың
өлеңдері қайнаған қанның, қысылған жанның сығындысы. Онда ән де, мән ... ... өз ... ... хан ... кезде жалықтырған.
Өлеңім қып-қызыл бір қан сияқты,
Жанымнан тамып тұрған...[7.17]
Ақынның келесі өлеңінде кезектес ұйқасының ретінде келтіруге болады. Яғни:
Секемшіл көңіл сыр берер,
Тұрғызар үміт ... ұшақ бір ... оны ... үміт пен ... қатар жүргенін, еңсең түсіп, жерігенде өмірдің өзі
қайта жұбататынын айтады. Жалпы бұл ... ... мына ... ... ... ... өмір,
Көтеріп тұрып құлатады өмір.
Етегің толып еңірегенде,
Қайтадан өзі ... ... өлең ... ... ... ... ... бір
ерекше сұлулап сөйлеуге әуестіктен емес, эстетикалық сезімнен, образды,
бейнелі ойдан, дүниені ақынша суреткерше қабылдаудан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... поэзиялық сәулет,
поэзиялық нәр, көрік беретін нәрсе - ақындық ой ... ... ... [8.97] - ... ... ... З.Ахметов.
Поэзияда Гүлнар шешендіктен гөрі ой ұшығын көп қуатындай. Ізденгіш
ақын, жаңашыл ақын ... місе ... ... ... жаңа арнау болмаса –
ақын болып нең бар? Иә, талант тамыры осылай ... ... ... ... ... үлкен арналылық бар. Сезім серпінімен үзеңгілесе
отыра ақыл қорытып, ой толғайды. Сөйтіп ақын ... ... ... философ
тұлғаға айналады. Өлең іздеп ауырмайтын жандар ... ... ... ... ... ... өзі дауыл соққан алай-дүлей сияқты. Ақын жанындағы ... ... ... ... ... ... жаңа жыр жолдарын жазуға
жетелеп отырады. Әрбір сөз астарындағы ақынның тың ойы мен ... ... ... ... ... азамттық бейнесін айғақтайды. Гүлнар
жырларындағы кейбір ... ... ... ... да ақын ... ... шынайы тебіреніп, жүрек тереңіне үңілген ізденістердің
барысында ұдайы жаңа ... ... ішкі ... ... ... көріп
- тану аясын дамытып,кеңейтіп отырады. Алғашында «қызыл күн» деп жырлаған
ақын кейінірек «күннің көзі қызыл ... көп ... ... ... ... ар ... ақынның рухани әлеміндегі өзгерістердің нышаны жатқаны
сөзсіз. Өлеңдерінің образдық құрылымы тосын ... ... ...... күн ... орнына - «күн оғы», тазалық пәктіктің
орнына - «ақ ... ... - ... ... т.б. ... ... ... пайдаланады.
Г.Салықбаеваның 1995 жылы «Жан» деген атпен екінші өлеңдер ... ... 2001 жыл ... ... ... ... аңсарым»
атты таңдамалы шығармалар жинағы жарияланды. Дарынды ақынның бұл ... жан ... ... ... ... ... ... биіктікке,
тазалыққа жаны құмар лирикалық кейіпкері азабымен ғажабы егіз ... бар ... ... ... сүзгісінен өткізеді. Гүлнар «Менің
тауым» өлеңінде:
Менің тауым биікте емес
Бөркім түсер басыңнан.
Жайдақ та емес
Жамыраған төбешіктер басынған.
«Менің тауым» ... ... да ... ... үн ... ... деп тебіренеді. Ақынның «Менің тауым» деп отырғаны дүниедегі өзі
білетін ең ... ... Ол ... қолы ... заңғар да, менмен де
емес. Көрінгеннің аяғы таптар жайдақ та емес. Ақынның тауы ... яғни оның суық ... да, ... ... ... ... ... әлемі ғой.
Менің тауым-Аллам,
сенің ең әдемі шығармаң.
Топырақтан, тастан емес
музыкадан құралған.
Менің тауым - мейірімнің ... ауа ... ... өзі ... өзі ... тұтар тауын Алланың ең ... ... ... да,топырақтан да емес, адам жанын баурап алар музыкадан
жаралған.
Сол тау ғана
Мен білетін ең ғажайып құбылыс.
Сол тау ғана
Өн - ... ... ... ... ... ... мекенім –
Менің тауым
Гүл көмкерген етегін.[9.14]
Ақынның жабыққанда жылап барар тауы, алтын мекені оның өлең ... ... пе? ... ақын ... тауға теңеп отыр. Халық ұғымында тау асқақтықты,
биіктікті білдіреді. Демек, Гүлнардың жаны асқақ, әрі ... ... әрі ... ... ... қала мен ... дала қарама-қайшы мәнде
қойылады. Өз сөзімен айтқанда, жүрегінде жыр ... ақын ... ... ... ... ... қалада сүйеніш етер, тұрақ іздестіру
оңай емес. Туған ауылдың алақандай жұмсақ әрі ... ... ... ... ... өскен жанның көңіліне түрпідей тиер нәрсенің бірі тас.
Қала өміріне жалған бейімделіп, жорта ... ... ... сол ... бейнесі жалпылық символдық мәнді иеленіп тұр.
Бір бетонға ұрып алдым басымды,
Бар жазығым – ... ... ... бала ... ... үй мені түсінсін қайдан ғана?!
Табаным қан жоса, қиыршық тас шайнап,
Елемей есінеп тұрсың сен.
Саған ... ... ... ... ... барып тірелді.
Осы жолдардан Гүлнардың қаламына ғана оралатын оңтайлы ерекшеліктердің
байқалары ... ... ... ... ол ... мейірбандығынан
жаңылмайды. Әдетте ақын жырларындағы тасты тек «тас» күйінде қабылдау
оқырманды адастырады. Бұл ... шын ... неше ... ... әр ... ... көрінеді. Мысалы: Гүлнар «тас қабырғаның»
көмегімен бос кеңістікке заттылық сипат дарытып, оны қызықты ... ... «тас ... - ... ... ... ... қаталдық пен самарқаулықтың, «тас үй»- жинақтағыш ... ... ... ... тас» - ... көкіректі тіліп өтер құбылыстарының
көріністері іспетті.
Сондай-ақ, ақын ... да ... пен ... белгілері
ретінле «тастан» өзге «Мұзтау» (Мұзтаудағы бір гүлдің мұңайғаны), «тікен»
(Тікенді гүл деп тересің) образдары кездеседі.
«Творчество, ақындық ... ... тым ... ... тарихына үңілу үшін өзгеше ыждахаттық керек. Ал, бүгінгі өнер ... ... ... ... Қазіргі өнерде писихологиялық, мифологиялық,
эстетикалық элементтер ұштаса, байланысты түрдебел алып ... ... ... ... ... ... даму ... [10.142] – дейді ғалым
Б.Кәрібаева.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... қадам басқан адамзат қоғамы түрлі құбылыстарды бастан
кешіруде, сондықтан соңғы кезеңдегі әдебиеттің ... осы ... ... ... ...... құралы емес,тұлғаны өзін-өзі таныту
құралына айналды. Әрбір суреткер әдебиет арқылы өз бойындағы энергисын
шығаруға ... ... ... ... – идеялық ізденістер жоқ емес.Бүгінгі таңда
бұрынғы барлық әдістердің танымдық тұрғылары бірге көрінуде. Ал ең ... ...... ... ішкі ... қатынасы. Қазіргі
поэзиядағы лирикалық кейіпкер типтері – ... ... ... ... не ештеңемен, тіпті өз-өзімен келісімге келе ... ... ... ... ... салғырт қарай алмайды, ол бәрін де өз
бойынан ... ... ... ... ... өзгерістер ақын санасына
керемет әсер етеді, әрбір құбылысқа ақын ... ... ... береді. Қазіргі әдебиеттегі тұлғаның екіге бөліну проблемасы Гүлнар
поэзиясында өзіндік шешім тапқан:
Мен екеумін:
екіге жарылғанын,
«Бүтінмін»,- деп келмейді дарылдағым.
Біріншісі өмірге өле ... ... неге ... ... ... ... мәз аман ... көрініп бәрі ғажап,
Екіншісін жүреді ары қажап.
Біріншісі: Болмас, - деп - бұлай, ... де ... ... ...... ... - ... біріншінің.
Менде осылай күн сайын ұрыс-керіс,
Құрбандығы болады кіріспек іс. [9.74]
Шындығында, ... ... ішкі ... екі жан өмір ... – тек жақсылық көксейтін, өмірдің әрбір сәтіне ғашық, ұлы сенімі
бар жан. Екіншісі теріс әрекеттерге бастайты, ... ... әр ... ... ... ... Фрац ... «Превращение» деген
романындағы негізгі идеяны қын өлең ... ... Оны ... ... ... ... М.Мағауиннің «Жармақ» романынан да айқын аңғарамыз.
Ондағы бір адамның екі дай өмір кешуін ... бір ... ... ... Ақын осы екі жанның ... ... ... ... ... жеңетініне байланысты.
Адамның асау ағысы,
Қалғандай енді бәсеңдеп.
Базары қайтқан бақ іші,
Жылайды «Кеше жас ем»- деп.
Өмірге бәрі ... Ана ... ... сіз бір ... бәрі ... лирикалық қаһарманы өмірдің мәнін түсінгісі келеді,
ақиқатты іздейді.
Жалғыз адамның бойындағы шындық – ... ... ... Бір адам
білгенді екіншісі біле бермейді. Екеуінің ойлары, екеуі білетін себептер
қосылып, ұласып барып қана ... ... Егер бар ... ашып ... ... онда адамдар арасында түсініспеушілік болмас еді. Әр адамның
сыртқа шығарғысы ... ... ... ... ... ... Адамның сырласу арқылы ақиқатқа жетуіне сол сырлар кедергі болады.
Сөйтіп, әр адам ақиқаттты өзінен де өзгеден де ... ... ол ... ... ... жете ... Ақынды толғандыратын да осы адамның
ашылуына мүмкіндіктің болмауы.
Г.Салықбаева жырларында Абай поэзиясының іздері байқалады.Мәселен:
Жүректе тіл жоқ,
Жүзіңде гүл ... ... ... ... құл ... ... зәрінен [9.39],- деген
өлең жолдарында Абайдың «Сегіз аяқ» өлеңінің сарыны жатыр:
Басында ми жоқ,
Өзінде ой ... ... ... айтса көнді,
Жұрт айтса болды –
Әдеті надан адамның.
Бойда қайрат, ойда көз
Болмаған соң айтпа сөз.[11.110]
Гүлнарда Абайдың ... ойын ... екі ... жоқ. ... ... ... маңызды тақырыптар түйісіп, шоғырланып
келетін өлеңі «Сегіз аяқ» елді бірлікке, ... ... Яғни ... дидиактикалық сарынға құрылған. Ал Гүлнар:
Жас күннің кетер
Жалығып сенен.
Жас төккенмен не шара...
Туады бір күн,
Зарығып сенен,
Ол сүйер шақ – осы ара, - ... ... ... ... сарын басым болуыоның сыршылдығы
қоғамдық құбылыстарды бағалаудағы сыншылдығымен ... ... ... ... сезімнен айрықша тебіреніп сөйлеуі ақынның үлкен
толғаныс үстінде отырып, ең көкейкесті ойын ... ... ... Биік белге шыққан кезіндегі ақынның алды артына көз жіберіп, ... ... ... ... ... түйіні:
Түніңде саз жоқ,
Тіліңде жаз жоқ,
Таусылғаның – таусылған.
Күген ем ме де
Жүрген ем мәз боп,
Бақыт аңқып даусымнан[9.39] –
дейтін кімді де болса селт ... ... ... болса керек.
Г.Салықбаеваның көркемдік ойлау, бейнелеп ... ... ... ... ... ... ... Ақын шығармаларында көркемдік
шарттылық та, көркемдік қиял да ... ... ... ... терең, әсерлі бейнелеуге қызмет етеді. Гүлнардың жырларында
ойшылдық пен суреткерлік ажырамас бірлік ... ой мен ... ... ... ... ... ... оянар,
Мені ұмытып кетсе дағы той кеше
Армандауды қалай адам кеше алар,
Жұлдыз біткен ... ... ... екі ... адам ... ... ойға қаласың. Ақынды
қоршашаған ортасы ұмыт қалдырса да, өз замандастарының тағдыры ойландырады.
Соңғы екі тармақта ... ... ... лебі ... ... жол ... арманшыл адам жанын бақыт жайлы өз тілінде жымыңдасып,
сөйлескен жұлдыздар нәзік сезімге бөлейді. Гүлнар адам ... ... ... мен ... суреттейді. Г.Салықбаеваның өлеңдеріне тән
ерекшелік – ол ... ... ... ... Табиғат құбылыстарынан
күзгі жапырақ, көктемгі құстар шуылы, қыстағы ақ ұлпа қар, жаздай ... ... жас ... ... ... ... ... табысып,
астасып жатады.
Көтере алмай көп шуды,
Жерсіне алмай Жетісуды.
Темірің кетті тентіреп,
Өмірің қалды өксулі...
Өзіңе келіп түсін ... ... ... ... ... жылыға,
Түр-түсің қалды түсінбей... [2.126]
Өлеңдегі әрбір шумақтың соңғы екі жолы психологиялық ... ... тұр. Бұл өлең ... Гүлнардың шығармашылығына тән терең
психологизмнің дәлелі болып отыр.
Қазақ өлеңі о бастан-ақ ... ... бір ... ... шумағы
дамытып, үшінші шумағы одан әрі ... ... ... ... ... композициясы өлең мазмұнына,айтпақ ойына қарай әр ... ... ... Бұл ... да. Белгілі әдебиетші Б.Сахариев:
«Бір жанрдың ішінде бірдей өлшеп пішілген, қалыпқа құйылып ... ... ... Ол ... ... ... ... ұзарып барып аяқталуына,
айтылу, баяндау формасының әр түрлілігіне байланысты үнемі өзгеріп отырады.
Композицияның ең қарапайым түрі – ...... етіп ... төсіне қыстың,
Тамшыдан қалды мұз қатып,
Есіме менің несіне түстің,
Бітеу жараны тырнатып, - [2.50]
деп жырлайды ақын Гүлнар. Бұл ... ... тән ... бірі ... бір объектіге арналып айтылатынын ... ... ... өлең
архитектурасын екі-үш қана компонент құрайды. Яғни логикалық жүйемен
өрбіген ой ... ... ... сол ... ... отырады. Гүлнар өз
поэзиясында болмыс бояудан жіті сараптайтын жанары өткір, жаны ... ... ... жалғансыз лирикалық ... ... ... ... «ақ» пен «қара» деп ақын екі – ақ түске ... ... ... шырайы, сезімнің сыры қанша алуан болса, соның
бәрін көңіл сүзгісінде айнытпай танып, жазбай саралаған «меннің» ... ... ... өз ... оқығандай риясыз қабылдайды.
Бұл әсіресе, ғалым Т. Шапаевтың пікірінше «80 жылдардың ең осал
тұсы – махаббат тақырыбындағы ... ... ... ... махаббат
лиркасында лирикалық кейіпкер үшін ... ... ... сүйгеніне қолы жетпеген әйел жыныстының тұл дүниені ... ... ... мен ... болған көз жасы да жоқ. Ол үшін – ... ... Шын ... ...... еншісіне бұйырмас асыл сый,
сәулелі сезім. Сүйгенім мендік болмаса, дүние қараң дейтін пенделік ... ... ... бір ауа –
Сізбен бірге жерде аумайтын жұмақтан.
Сүйгені – ол үшін ... ... ... ... ... алтыны сіз, жезі – біз.
немесе:
Жеңілді сізден ақылым,
Жетер ме енді дауысым.
Оған ... ... ... ... деп тіл ... да ... қызының
ежелгі сыпайылығы ғана емес, сол адам бейнесінде ... асыл ... ... ... ... Жолының жіңішкелігіне бағынып өзі
сезімін білдіре алмаған ғашығы алыста жүрсе де, ... ... ... бірге, тілегі соның үстінде:
Түндер өліп, ертең-ақ күндер өліп,
Тереземнің алдында гүлдер өрік.
Сыңар қанат сіз қайтіп жүр ... ... ... ... ғып...[2.61]
Өзін төмендету арқылы кейіпкер рухани биіктей ... Оның ... ... ... көру ... да жат емес. Ол үшін тек сүймей де,
жек көрмей де «күйіп жеткен жүрекпен» ғұмыр кешу ... ... ... ... ерте ... ақыны Катулл жазып
кеткен: «И ненавижу ее люблю» - деген формулаға ... «Сүю ...... деген шешім табады [13.47]. Гүлнардың поэзиясындағы бұл ерекшелік
қазіргі қазақ поэзиясында ақынның ... ... ... ... қазақ ақындарымыздың тілдік, образдық,жанрлық ізденістері
көбіне қара өлеңнен тарап жатыр. Мәселен: ... ... ... қара шаңырақ, қара өлеңнен отау тігіп, енші
алады. Ал, ... қара ... ... ... ... қара ... - құдіретім, онда бір сұмдық сыр бар ... ... ... поэзиясында ерікті ұйқас өлшемі жиі қолданылып жүр.
Мәселен, Г.Салықбаеваның мына өлеңін қарастырайық:
Басың осы – ... ... осы ... бастаған.
Біреу отыр – тұзға ғашық, өлермен -
дүниенің жарасы.
Басың осы - қуаласаң кетпеген,
Уақыт осы - тұрып қалған аңырап.
Жүрек отыр тар ... ... ... тілі ... қарапайым. Айқайы жоқ, шуы жоқ,сезім селін
ағызар,шабыт ... ... ... ... ... жоқ. Алау да жоқ, от та
жоқ.
Құрылыстық жағынан алғанда ерікті өлең ... ... ... ... келетін тармақ басындағы басың осы, ... ... ... тұр. Ақын ... ... қадағалап отырған жоқ. Яғни
өеңнің композициялық құрылысындағы бүтіндік, динамикалық өріс ... ... ... күшімен өрбімейді. Керісінше, ой мен сезім ұйқассыз ... ... ... ... ... бұл ... ... жоқ па?Оның сапасын
немен өлшейміз?
Біріншіден, бұл өлең Г. Салықбаева сынды ойға ерік беретін ақынның
қол таңбасы ... ... ... ... поэзияға тән серпінділікті ұйқастан емес,
сөздің түпкі төркінінен, мазмұнындағы ... мен ... ... ... ... өлшегенде ғана бұл өлеңнің бағасына жетеміз. Ақын осы ... ... ... ... ... ... ... басқа бір жол іздегендей.
Алау ... ... ... ... ... Сондықтан ақын ерікті
ұйқасқа барады. Сөйтіп ақын сөз тіркесінің ... ... сол ... ... түсіреді. Жолының бәрін жоққа, мазмұнның бәрін маңызға айналдырады.
Қазақ поэзиясында бүгінде көрініп қалып ... ... ... ... сіңісті ме деген төңіректе сөз қозғап отырмыз. Біздіңше, ерікті
ұйқас жанр ... ... боп кете ... ... де ... ... ғой, дегенмен де қазіргі қазақ лирикасының биігінен көз ... өріс ... өлең ... ... алып тұр дей алмаймыз.
Ғалым З.Ахметов те ақ өлеңнің қиындығын орынды байқаған: «Ерікті өлең
сапалы, келісті шығу үшін әр сөз, сөз ... ... ... болмақ керек,
ырғақ - интонациясы ... ... әр ... ... ... жинақы оралымды болуға тиіс. Ал ... жай ғана қара ... ... сөз ... ... етіп келтіре білу, өлеңге әр сөзін
салмақтап айрықша лебізбен ... сай ... ... – бұл ... ... талап етеді» [8.207] – деп орынды ... ... ... ... ... ... ұғымның бірқатар тізілген жанды сөздерді
бүркемелеп ... ... ... ... мағыналы жанды сөздер
жұлдыздай жымыңдасып, жарқырай көрінер өз орнын тапқанда ғана өлеңнің өлең
болып өмір ... ... ... [14.63] - ... А. ... жайлы түбегейлі зерттеу жазған ғалым Ю.М.Лотман «О ... ... ... ... ... және ... деп екіге бөлінеді.
«Жақсы» және «жаман» ... ... ... әрі ... ... Бұл ұғымдар тарихи ... ... ... ... ... поэзия» атанған поэзия келесі дәуірде «жаман» деп бағалануы
мүмкін. Біз поэзияны семиотикалық жүйе ретінде қарастыруымыз ... ... жазу бұл бір ... ... да, ... да ... ... өлеңдер бұл
ешқандай поэтикалық ақпарат бермейтін өлеңдер», [15.29] – деген Ю.М.Лотман.
Поэзиялық шығарманың құрлысының өзі ... ... ... ... ақпарат бірден берілуі, ... ... ... ... ... ... ... жұмбақ ой бірден шешілмейді.
Ақын-оқырман арасындағы қарым-қатынас толастамайтын күрестен тұрады.
«Хорошие стихи, стихи несущие поэтическую ... это ... все ... ожидаема и неожиданны одновременно», [15.30] - деген
Ю.М.Лотманның анықтамасы орынды. Қалай ... де ... ... ... оқырман айқындайтыны белгілі.
Ақын Г.Салықбаеваның мына бір өлеңіне назар аударайық:
Сыбыр-сыбыр,
Күбір-күбір,
Сенен қашып барамын.
Созылмалы сіңір ғұмыр,
Сенен қашып барамын.
Ойлан ... ... ... ... ... ... ... қорлық өмір,
Сенен қашып барамын.
Тола алмаған сорлы көңіл,
Қайда барам қашқанда. [9.167]
Өлеңдегі ... адам ... ... ... - ... бейнелейді. Бұл тек контактының ғана белгісі емес, бұл ішкі жан
- дүниенің ... ... ... ... адам бұл поэзияда қайта
түлеген адам не өлімге бас тіккен жан ... ... ... ... ... ... ... қорлық өмір, тола алмаған
сорлы көңілден аулаққа қашқан лирикалық кейіпкері дүниені тәрк етсе ... ... ... дейді. Жоғарыда келтірілген өлеңде ақын ойын,
сезімін жеткізуде әрбір ... ... сөз, ... ... ... ... ... атқарып тұр.
Ю.М.Лотман «О поэтах и поэзии» еңбегінде: «Стихотворение – ... ... Все его ... ... ... обозночениями
определенного содержания» [15.14] - дейді.Ғалым өлеңді мәтіннің өзіндік ... ... деп ... ... әр сөз қай ... да ... автордың ойын айқындауда үлкен роль ... ... ... ... сөз өмір ... кезеңдегі белгілі бір
идеялық құрылымның белгісі. Сонымен, өлең ... ... ... ... сөз, дыбыс, интонация, екпін, ырғақ, үзіліс бәрі-бәрі ... ... ... ... роль ... ... өлең ... назар аударайық :
Ұры ойлар ұйқымды бұзды мана,
Қара түнде жылтылдап жүзді қала.
Көрінбеске қашар ем ... ... ғана ... ... ғана [2.48].
Өлең жолдарын оқып отырғанда жоғарғы дыбыстық байланыстың әсерін
сезінесің. «Ұры ойлар» ... ... ... ... ... тауып тұр. Өлеңде ұйқас қызметін «мана», «қала», «ғана» сөздері
атқарып тұрған жоқ. «Бұзды ... ... ... ... ... ... ... ұйқас құрайды.
Поэзияның өнерлік сипатын белгілейтін басты өлшем – ... ... ... екені белгілі. Сыншы В.Г.Белинский: ... ... ... үшін салтанатты шерулерге, ғылымға, ғұламалар
жазған кітаптарға ... ... ... ... қарапайым тірлігіне үңілу
керек, жоғарғысы да керек, соңғысы көбірек ... ... [16.192] ... ... ... сыншының жоғарыда келтіркен пікірі
сәйкес келетіндей. Ол шын күбірлеп қуаттанып сөйлеген сөзімен-ақ ... ... ... ... адам ретінде өзін-өзі ашады. Үнсіздік,
биязылық пен ... оның ... ғана ... жаратылыс ерекшелігін,
стильдік соқпағын салатын тәсіліне айналады.
Түн ... ... ...... ... ойлана бермейтін.
Мен – аспанда, күн жерде,
Мекеніміз өзгерді.
Сепсем деп ем ... бар ... ... ... ...... Сондықтан, лирикалық
толғаныстарын тұнығы жәй әуен ... ... ... ... Сырттай
қарапайым ғана өлең болғанымен, өлең өріміндегі үлкен ой мол ... Түн – күн, ... – жер ... ... ... әдемі
пайдаланғанымен, керемет конфликт туғызбайды. Оның қажеті де жоқ. Ақын шын
мәніндегі поэтикалық өрнек туғызады.
Қай ақын болмасын өзі өмір ... ... ... танитыны рас. Ол сөз
саптауынан да, образбен ойлау жүйесінен де байқалып отырады. Қазіргі қазақ
лириктерінің таза лирикалық ... ... ... уақыт тынысын сезбей
қоймаймыз. Біздің лирик ақындарымыздың өзіндік бір ерекшелігі – ... ... ... қайнауы. Табиғатты жырлау, оны өз өлеңдерiне тақырып
ретiнде ... ету, ... ... жиi кездеседi. Бұл негiзiнен лириканың
жанрлық сипатына да қатысты болса керек. Филология ғылымдарының докторы,
профессор Ә.Нарымбетов ... ... ... ... ... Лирика – поэзияның ең үлкен ... Ал ... ... ... ... ... ... мәлiм. Дүниежүзiлiк, отандық
поэзияның қай-қай iрi өкiлдерiнiң творчествосына көз ... ... ... соқпай өтпейтiн бiр мәжелi нысанасы бар екенiн ... Ол ... ... ... табиғатты жырламаған ақын жоқ. Тiптi көркемдiк-
бейнелеу амалдарының неше ... ... ... ... алатыны
белгiлi– дейдi. Бiздiңше, бұл орынды пiкiр.
Саналы адам баласы табиғат аясында ... әр ... да ... оның ... сырларына тереңдеп енуге, оны ... ... да ... ... ... тану ... ... тану»
деген қорытындыға келген. Ал, сол табиғатты ... өз ... ... жасап, оны өнер арқылы суреттеуге ұмтылған озық ... өз ... жете ... ... ... жүгiнсек, табиғаттың тылсым құпиясын ұғуға, айналадағы
сұлулық, ... ... ... болу үшiн расында да ерекше нәзiк сезiм,
елден өзгешелеу таным-түсiнiк керек сияқты. ... ... ... ... сүйген, барлық қасиетiн ардақ тұтатын адам ғана оны өнерге
айналдырып, өлмес мұра ... ... сұлу ... сан ... ... ... сөзбен өрнектеп жүрген
көрнектi ақындарымыздың бiрi –Гүлнар Салықбаева. Адам мен ... ... ... өзiн ... ... ... (жауапты сезiнуi) Гүлнар
поэзиясында үш бiрлiк негiзiнде көрiнiс бередi. Олар: философиялық ой, ... ... және жан ... ... ... Сондықтан да ақынның поэзиясын
жүйелi қараған адам оның табиғатқа көзқарасын түсiне келе ... ... ... ... ... оның ... негiзi болып табылатын
адамгершiлiк, философиялық мәселелердi дұрыс пайымдауға қол ... ... ... ... ... енуi ... емес.
Гүлнардың табиғатқа деген көзқарасы мiндеттi түрде оның өскен ортасы,
балалық шағымен тығыз байланыста қарастырылғаны абзал. ... ... ... ... ... қайта оралып соғар алтын қазығы оның бала
кезден санасында сақталған құбылыстар екендiгiн ... ... ... та жүр. ... да өзi ... ... болған ақынның жыр жолдарында
«құба жон», «ақ тақыр», «шөлейт дала», «изен» мен ... сөз ... деп ... Бұл, әрине тек Г.Салықбаеваға тән ерекшелiк деп
бөлiп айтып отырған ... бұл түп ... ... ... барша қазақ
ақындарына тән қасиет. Сол себептен болар ақын:
Дауылды күнде
Ертегiм болып жұбатқан,
Ауылдың ендi
Ертеңiн ... ... – деп, өзi ... бола тұра, қаланың тағдырынан
гөрi ауылдың келешегiне көбiрек бүйрегi бұратыны сезiледi.
Қазақ поэзиясында ауылды жырға қоспаған, ... ... мен ... сөз ... ақын ... ... ... ұлт болып ұйысып, халық
ретiнде құралып көшпелi ... қол ... ... де ... үстiне кез-келген ұлт ақынының жыр кестесiнде сол ұлт өмiр сүрген орта
мен табиғат аясы, бүкiл тiршiлiк ету болмысына қатысты ... ... ... ... де бар. Мысалы, «орыс орманында қара топырақ
суырған дауылда тұйеқарын домалап келедi» деп айту қандай ... ... ... ... ... ... даласына келiп таңылған «алтын
күз» деген ... де ... ... ... ... хақ. Мұны айтып
отырған себебiмiз, әр ұлт әдебиетiнiң өзiне ғана тән ... ... Ол ... ... ... ... тартып, ақынның ұлттық
дүниетанымы тұрғысынан жырланғанда ойға ... ... ... болып шығады.
Олай болса Г.Салықбаева поэзиясы, бiрiншiден, ненi сөз етсе де ... ... ... ... ақынның жеке басына, пайым-
парасаты мен философиялық көзқарасына байланысты дараланатыны түсiнiктi
жайт.
Арғы тегiн сонау ... мен ... көк ... ... ... ... төл әдебиетiн толықтыруда да бүгiнде сол ескi
сүрлеудi жаңа ... сай ... ... бояу-нақыштарын айшықтай
түскенiмен, өзiндiк ұлттық үрдiстi қашан да қарауылда ұстап келедi.
Сонымен ... түбi бiр ... ... ... ... татар,
түркiмен, т.б. сияқты халықтардың әдеби дәстүрi де ... ... ... дәрежеде әсер етiп, рухани ықпалдастықта өмiр сүрiп
отырғанымызды да жасыра ... Ақын ... ... осынау көршiлес
ағайын халықтардың өмiр тарихын тереңнен толғап, қазақпен тамырластығын
циклдық өлеңдерге айналдырған.
Бiз ... ... ... өлең ... өсу ... тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар салыстырмалы
пайымдау межесiнен де ... ... ... онымен тақырыптық
идеялық жақындығы бар кез-келген ақынды салыстыра зерттеудi негiзге ... бiр ... ... ... ғана ... ... белгiлi бiр
идеология шеңберiнде өмiр сүрген халықтардың әдебиетiндегi ... ... ... мен ... ... ... ... ешкiм де жоққа шығара алмайтыны хақ. Сондықтан Гүлнардың поэзиясына
саяси тұрғыдан екi ... ... екi ... ықпалы бар екендiгiне
де ешкiм шүбә келтiре ... Ол ... ... ... ... мен ... ... тәуелсiздiк алғаннан кейiнгi жылдардағы поэзиясы.
«Кез-келген тақырыптың өзiндiк ерекшелiгi, ... ... Сол ... ... әдебиетте, оның iшiнде лирика жанрында,
табиғатты бейнелеуге қойылар талаптарды қарастырсақ, онда ... ... ... ... ... ... ... ерекшелiктер де аз еместiгiн
байқаймыз» [16,52] – ... ... ... сөзi ... ... тiрi құбылыс болғанымен, оның өнердегi болмысы өзгеше болуы керек.
Өнер өмiрдегiнi айнытпай көшiру емес, керiсiнше, ақын өз түйсiгiндегi
ойды, айтқысы ... ... сол ... бiр ... ... ... ой ... үшiн пайдаланады. Сондықтан да өзi көрген құбылысты
құлпыртып, образдылық қырын өзгеше түсiнiктермен толықтыра түседi. ... ... ... ... ... ... астарында
қаншалықты үлкен ой жатқанын, қандай қимыл-қозғалыс пен ... ... ... бiр ... ... ... жатудың өзi артық. Ал
мұндай өлең жолдарын, айшықты, бейнелi сөздердi ... ... да ... ... ... ... ... кірпігі,
Күндердің тозды көйлегі.
Сағаттың нәзік сыртылы,
Cағыныш сөзін сөйледі.
Аспанның кірлеп ажары
Адыра қалды жер үсті.
Жапырақ біткен жазалы,
Жалғанның уын бөлісті. [2.19] – ... ... бар. Ақын ... ойын ... ... Әлгі ... ... ой шеберлікпен жырланған әрбір сөздің астарында көрінеді.
Көзге ұратын метафорашылдық – жазба өнерге жат. Жоғарыдағы ... ... ... ... түгел сыйып кеткен.
Тағы бірде ақын:
Кейде сені өзім бе деп қаламын,
Сені ... ... ... - ... ... ғана аузымен айтылуға лайық, оның өзіндік
көркемдік шеберлігін, басқаға ұқсамайтын ... ... ... ... өлең ... «Где ... – там ... – дейді М.М.Бахтин.
«Жақсы өлең жан семіртіп, лаззәт ... ... ... Өлең ... ... ... оны ... түсініп, сезіну үшін де
шабыт керек. Жыр әлеміне терең бойлау үшін ... ... ... ... ... одан ... ... қасиет. Ол үшін оған сүйекке сіңген ... ... Ақын ... ... ... да ... ... «Ақын болу
мақсат емес, азамат болу парызың» ... ... ... ... кім де кім ... лирикамен емдейді.
Мұндай сәтте «ақын көкірегіндегі сезім – оқырман сезімі», ... сыр ... сыры ... да шыға ... [18.311] – ... ... - әсемдікті мүсіндеу,
Ал әсемдік ізгіліктің ... ... ... ... түсінбеуден
Әлдеқайда сорақы [19.56] –
деп М.Шаханов жырлағандай поэзияның құдіретін түсіну үшін ... ... Ал ... ... ... ... шығармалары
тәрбиелейді.
Ақын тұлғасы қаншалықты ірі болса, ықпалы да соншалықты зор ... ... ... да мол ... анық. Г.Салықбаева-қазіргі қазақ
поэзиясында өзіндік үнімен, өзіне тән жырларымен сараланған талантты ақын.
Г.Салықбаева 2003 жылы ... ... ... үшін ... әдеби
сыйлығының лауреаты атанды.
Әлемдегі жақсылық көзі, адал қасиет, ақ тілек, ізгілік, ... ... бәрі – әйел ... ... жатады екен. Г.Салықбаева
өмір айдынының төсінде табиғатпен бірге жаратылған нәзіктік пен әсемдік,
пәктік пен ... ... мен ... әлі де бар ... ... ... ... лирикасындағы ақындық «мен»
«Көркем ... ... ...... өз тұлғасының
көріну қалпы. Әрине, автордың идеялық нысанасы, ... ұғым ... ... – сенімдері, көркемдік ... ... ... кең, ... мағынасында шығарманың өн бойынан, бүкіл
құрылыс бітімінен, идеялық-көркемдік ... ... Бұл – ... ... жазушылық, суреткерлік сипат өзгешелігі» [20.31].
Әр жанрдағы шығармаларда автордың бейнесі әр ... ... ... аңғарылады. Эпикалық шығармаларда автор, негізінен алғанда, оқиғаны
баяндаушы. Яғни, оның бейнесін оқырман ... айту ... ... ... ... ... мәселелерге көзқарасы,
эстетикалық нысанасы арқылы ғана ... ... оның ... көрінбейді.Ал драмалық шығармада автор оқиғаның даму ... сырт ... ... шығармалар, негізінен лирикалық тұлға
ретінде танылады. Лирика ақынның ішкі сыры, сезімі, ... яғни ... ... ... ... ... ... анық бедерленеді, өмір
шындығын оқырман лирикалық тұлға поэзи, ... ... ... ... лат.autor – виновник, основатель,
соъинитель) как философская ...... ... ... свой персональный отпеъаток на его художественный
мир» [21.185], - деп ... ... ... ... ... даралық, дара дүниетаным, этикалық, эстетикалық принцип, ... ... ... ... ... жүйе ... ... қабілет, ерік иесі автордың шығармашылық
процеске қатыстылығы байырғы мифтерден, ... ... ... ... ... ... ... автор тұлғасының дара
шығармашылық сипатынан гөрі ... ... ... ... ... ... ... – өнердің қайнар ... ... көне ... ... үшін дара ... материалды, оны көркемдік
тұрғыда қайта қорытудың дара ... ... ... мүмкіндігі де,
қажеттілігі де болмаған. Яғни, автор тіршілікті, әлем ... ... ... ... ... ... рөлін атқарған.
Антика дәуіріндегі шығармашылық «Мен» жайын парықтай келіп, Ницше ... ... ... паш ... ... бастапқы, сәби процесін
тудырушы сәби суреткер деген баға береді. Бұл пікірлер белгілі ... ... ... ... сазгерлікке де қатысты.
Гегель шығармашының автор ретінде даралануы орта ғасырлардың соңында,
Жаңа ... ... ... өрлеу дәуірінде (Европа елдерінде ХYғ. орта шені
– XYIғ.аяғы) басталғанын айтады. Бұл құбылыс жеке бас ... ... ... жеке ... ... ... сенім, құрметті дәйектейтін
принципінен туындаған болатын. Қайта ... ... ... ... өшпес із қалдырған ұлы авторларды, өз ... ... ... ... әлеуметтік мұратын
мейлінше айқын көрсеткен классиктерді сыйлайды ... ... ... ... т.б). ... эмпиризмі, француз рационализмі
анытай түскен шығармашылық тұлға ... XIX ... ... ... ... ... тұлғасы, автордың жеке адам
ретіндегі таным-түйсігі, жан толқынысы романтизм эстетикасында да ... ... ... XIX ғасыр ұлы реалистердің оқырманды суреткердің
ішкі әлеміне жетелеп, оның өмір ... ... ... ... ... ... шығармаларында автордың
өзіндік бейнесі мүмкіндігінше жан-жақты сомдалған.
Қазақ әдебиетінде автор бейнесінің тұлғалануы ... ... ... ... атымен аталатын әдебиеттің қалыптасу кезеңімен (XY
ғ. Орта шені) тұспа-тұс келеді.Қазтуған, ... ... ... сол ... жырлаған орта ғасырлық көшпендінің өмірге
көзқарасы, ерлік, адамгершілік, туралы түсінігі, ... ... ... ... бөлек бітімі елес береді.
Алайда әлемдік өнертануда автор категориясы туралы ортақ ... ... ... ... XIX ғ. ... ... С.Маллармеден басталған
(«жазу деген – жеке ... ... ... ... жоқ
әрекет»)шығармашылық процестегі жеке «меннің», автордың дербес тұлға
екендігін ... ... идея – ... ... ... ... принциптердің бірі.
Әдебиеттану ғылымында автор теориясының негізін салушы Б.О.Корманның
«Проблема автора в художественной литературе» еңбегі ... ... ... ... ... ... орнын талдауға арналған. Б.О.Корман
авторды бүтін бір көркем ... ... ... және ... ... ... ... Ғалым авторлық сананы шығармашылықпен
айналушы суъектінің әрекеті, нақты өмір ... мен ... ... ... ... об ... исторически ранее всего
вознивает при восприятии лирики, в писменном литературе именно лирика ... ... ... не ... ... от ... а
созданием, еще не бывшего, являющегося на свет вместе с личным авторским
опытом» [23,185] - ... ... ... ... ... ... ... ой-сезім мен ол бейнелеп отырған обьективті
шындық жігі білінбей жалғасып жатады. Лирик ақын өзі туралы айта ... ... ... ... ... жайын толғана отырып, өз көңіл-
күйін паш етеді. Қазақ әдебиеттану ғылымында өлең ... ... ... ... ғалым З.Ахметоа «Поэзиялық шығармаларда автор, негізінен
лирикалық тұлға ретінде ... [20,31], - ... ... ... ... ... ... Т.Шапапевтың лирикалық тұлға,
лирикалық кейіпкер, лиркалық «мен», «Ақындық ... ... ... ... ... ... деп танылады. ЗүВхметовтың: «Поэзиялық
шығармадағы лирикалық кейіпкерді ... нақ өзі деп ...... ... ... ... өлеңмен жазылған тікелей өз көшірмесі
емес, жинақтала келіп, белгілі бір нақтылық, сипатты иеленген көркем ... ... [20,31], - ... ... де негізі бар. В.М.Кожевников:
«Лирический герой – ... ... в ... один из ... ... ... Лирический герой – художественный двойик автора-поэта,
вырастающий из текста лирической композиции» ... - ... ... ... ... ... ... мәселе екенін байқаймыз.
Лирикалық кейіпкер – ең алдымен көркем бейне. ... ... тану мен ... ... ... субьектінің яғни ақынның
осы процестегі рухани қызметінің қажыр-қозғалысы ... ... ... ... Жеке бір ... ... ... айтылған
сөз емес, ақынның бүкіл лирикасында сомдалған ... ... ... ... ... бір сәт, жан ... бір бұлқынысы, азаматтық
тұрғысы, рухани өресі, мінез болмысы айқындалған сол тұлғаға ғана ... ... ... ғана шақ ... сөз.
Лирикадағы ең таласты мәселенің бірі – ондағы эстетикалық ... ... өз ... ... яғни ... ... ақынның
өз тұлғасымен дәлме дәл түсуі немесе айырмашылығы қай дәрежеде ... ... ... ... ... «персонаж» оны жаратушының өзі, ең
алдымен оның ішкі әлемі» [24,501], - ... ... де ... өреде,
лирикалық кейіпкер мен оны «жаратушы» ақынның арасына абсалютті ... ... әсте ... ... ... ... ... философ
әдебиетшілердің қай қайсысы да ақынның сол жеке сырларының жалпы адамдық
сипатының талассыздығына қол қояды. Орыс ... ... ... сыншысы
В.Соловьев: «Лирикада адам жанының ішкі сұлуығы дүниенің обьективті
мазмұнымен ... сол ... тән ... – мазмұнның жеке сана ... ... ... ... ... ... ... «Лириктің
образдары – ақынның өзінен басқа ешкімде емес тек бұл оның ... ... ... ... ... ... әлемнің кіндік-тұтқасы
ретінде ол «Мен» деп сөйлеуге әбден хақылы, бірақ бұл «Мен» эмпирикалық
реальды ... ... ... ол ... әр ... ... негізінде
жатқан бірден бір мәңгілік қасиет, ақиқат мән ... ... - ... осы ... ... ... ... ақын деген түсінікті жоққа
шығара отырып, тіпті ақынның өзін бүкіл ой-сезім әлемімен, түптеп ... өзі ... ... ... ... ... ... деп біледі
[26,73].
Лирикалық бейне – ақынның өз болмысынан тұлғаланатын құбылыс. Ол – ең
алдымен ақын ... мен жан ... ... ... ... сомдауда
творчествалық обьектінің дүниетанымы, эстетикалық көзқарас ... ... ... Бұған қоса, лирикалық кейіпкерге танылған ... мен ... ... ... ... да ... ...
ақындық «Менді» ақынның жеке басына жақындата түсетіні рас. ... ...... ... деп [18,310] ... оның осы ... меңзейді.
Солай бола тұра бұл ақынның нақ өзі емес «Оқшау образ» ... ле ... ... жасау – текірі таланттардың үлесіндегі шаруа екені
белгілі. Поэзияда адам өмірі, ... ... ... оның сан ... ... ... ... толық сақтаған
және сол адам өскен ортаның, дәуірдің ... ... ... ... жанды тұлға жасап шғарады [8,8]. Осы тұрпаттағы «жанды образ» біздіңше,
ең бірінші кезекте ... өз ... ... ... ... ... табылады. Ал лирикалық кейіпкерден ақын ... ... ... ... ... ... ... де лирикалық кейіпкер
ақынның өзі емес, творчествалық тұлғаның шығармадағы ... ... ... деп ... ... мәніндегі лирикалық тұлға – ақынның шындыққа ... ... оның ... ... ... түзетін және оны тұтастықта
ұстайтын өзек-арқау, кіндік тұтқа. Бұл орайда лирика ... ... ... Л.Я.Гинзбургтың лирикалық кейіпкерді «дербестік
сипаттарымен безерленген ... сана ... [27,179] деп ... келіскен жөн. Т.Шапаев «Ой ... ... сөз» ... ... лирикалық тұлға поэзиядағы автор образы сынды
терминдер ... бір ... ... [28,75], - ... Лирикалық
тұлғаны ақын шығармашылығындағы оқырман қауымға жақсы ... ... ... ... ... ... бейне деп түсіндіреді. Осы
тұста ... ... ... ... ... қолданыла беретін лирикалық
«мен», ақындық «мен» тәрізді терминдерге де тоқталады. ... ... ... ... ... ... сана бола ... әрқилы адамдық
кейіп, мінез, қалып, әлеуметтік, ... ... ... ... ... бар. ... ол ... мазмұнында құрылысшы, қойшы, ғашық
жігіт, я мұңды қыз, я қария ... жас бала ... ... ... өз ... ... дәрежесінде ой толғап, сыр шертуі
мүмкін. Олардың бәрін ақынның ... ... ... ... ... деп ... ... заңды. Ал енді оқырман алдында
ешқандай лирикалық «маскасыз» шығып, нақты ақындық, ... ... ... өз ... сөз ... ақындық «мен» атуын дәл осындай
жағдайда қолдану орынды.
Лирикалық субьект («мен») домбыра болып тіл қатады, күй ... ... Осы өлең жеке ... ... ... ... ... әрине сиымсыз. Бірақ, ол – ... ... ... ... ... бейне. Авторлық «мен» домбыра кейіпіндегі лирикалық образ
арқылы объективтенген.
Айналып келгенде, бәрі түп ... ... бір ... ... ... ... қазақ әдебиеттануда да тең ... ... ... ... осы терминдерді бұлай айырмалап қарау – тек шартты түрде
ғана мүмкін ... ... ... ... ... ... ... барысында айқын аңғарылатын нәзік мағыналық ньюанстарды
ескермеуге тағы болмайды. Тұтас ... ... бұл ... ... ... ... ... мазмұнына қарай ажыратылады. Мысалы,
лирикалық тұлға, ақынның образы – ақынның бүкіл ... ... ... ... ... кейіпкер жеке фрагментарлық тексте, кез
келген лирикалық өлеңде көрініс тапқан ... ... ... ... Яғни ... «мен», ақын образы атауын да лирикалық тұлға
терминімен шендестіре қарауға ... бар. ... ... бір ақын
шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ... мән бар екені көрінеді. Осыбір орайда тағы бір
мәселенің басын ашып ... ... бір ақын ... не ... ... сөз қозғағанда қалыптасқан дәстүрмен «ақын былай ... ... ... - деп ... ақын т.б. ... сияқты
тіркестерді еркін жұмсап қалауымызша қолданмыз. Және бұл ... ... Ал енді ... осы ... ... ... түсінік
тұрғысанн негізді ме дегенге келейік. Өйткені жоғарыдағы қолданыста «ақын»
сөзі лирикалық кейіпкер не ... ... ... тұрғаны айқын ғой.
Ендеше, оны тікелей ақынның өз атына телу қаншалықты орынды болады деген
сұрақ ... ... дәл осы ... ... мен ... тым ... ... Себебі, лирика – субьективтік сипаты басым бірден бір жанр.
Автордың өз тұлғасы мен ... ... мен мен ... ... көркем образбен тікелей байланыста, біте қайнасқан бірлікте болуы,
бәрінен ... ... тән ... Лирикада өрнектелген ой мен сезім, көңіл-
күйдің түн иесі, «жаратушысы» - әрине Ақын. Бірақ ақын ... ... ... ... жеке ... ... емес, лирикалық образ
призмасының сүзгісінен сәулеленіп, ... ... ... ... табылады.
Лирикалық кейіпкер — ақынның өз тұлгасымен ажырамас байланыстағы
кұбылыс. Л.Я.Гинзбург лирикалық ... ақын ... ... бір түрі деп ... ... ... ... в лирике
личности поэта нередко подводятся у нас под ... ... ... ... как лирический герой — одна из ... ... ... [27.21] ... лирикада ақын тікелей өз
сезімін, өз ой-сырын өрнектейді, ал жан әлемі бай, ... ... ... өз ... ... кейіпкер бейнесімен тұтасып, көркемдік
нақтылыққа айналады.
Поэзиядағы ... ... ... ... субъект, характер, лицо,
личность, двойник, герой, ... ... ... лирикалық тұлға, лирикалық
кейіпкер — мейлі қалай атасақ та, осылардың әрқайсысы ... ... ... ... ... ... терминдер. Бұлардың қай-қайсысы да
нақты талдауда қолдануға хақылы, тек ... ... ... ... мағыналық реңін есте ұстау тиімді болмақ.
Лирикадағы басты образ — лирикалық қаһарман. Бұл ... тұл ... өзі ... ... ... ... дараланған, яғни
толық мағынасындағы әдеби бейне санатына көтерілген ... ғана ... ... ... ... хақына ие болған тұлға. Өз заманының шындығын
жырлаған ақын шығармашылығынан тек ... ... ғана ... да ... ... сезім мен сырын, бір сөзбен
айтқанда замандастарының образын көреміз. Яғни, ақын, ... ... ... ... сол ... ... мен оқырман,
замандастары арасындағы қарым-қатынас тұрғысынан қарастырған жөн. ... ... ... ... пікірлер айтқан. "Герой — автор — зритель
— вот ... ... ... ... ... ... [29.175] ... шығарманың тіршілік етуіне мүмкіндік ... ... үш ... Ғалымның пікірінше шығарманың әрбір сөзі автор реакциясы ... ... өз ... өз қолымен жасай отырып, оны тек дайын туынды
ретінде көреді. Ал шығармадағы психологиялық процесс — енді өз ... ... жеке ... ... өзі ... процесі жайлы еш нәрсе ... оның ... сол ... өзінде тұр. Ол бізге тек ... ... ... ... алмайды. "Когда автор творил, он переживал
только своего героя, и в его ... ... все свое ... отношение к нему" — дейді М.Бахтин.
Украин әдебиеттану ғылымында "И.Я.Франк лирикасындағы автор ... ... ... ... ... А.Потебня, Виноградов,
М.Бахтин, ... ... ... ... ... ... ... Поэзиядағы автор образын Б.Г.Давидова өмірдің сан иірімдері
арасындағы лирикалық субъектің күрделі түрі деп таниды. Ғалым автор образын
зерттеу ... ақын ... ... шығармашылығы бойынша, нақтылай
айтсақ, әр уақытта ... үш ... ... қарастырған. Ақынның
дүниетанымындағы өзгешеліктер, характер жасау ерекшеліктері, әр жинақтағы
автор шығармашылығында болып жатқан психологиялық процесс ... Әр ... әр ... ... ... ... тән сарын, жанр,
сөйлеу мәнерін айқындаған. [30]
Автор образы мәселесін ... ... ... ... ... қоғамда болып жатқан жайлардың тікелей қатысы болатынын
ескерген жөн. ... ... ... ... сөз жоқ әсер етеді.
Алайда өнердің идеологиямен мәңгілік күресте қолданып келе жатқан өз ... бар. ...... Тіл ... ... қаламгер пайдаланады,
халық шешеді. Авторлық идеология жазушы шығармашылығының бір көріністері,
бағыт бөлігінен емес, тұтас бітімінен, жалпы ... ... ... тағы бір ықпал жасайтын фактор бұл — автордың дүниетанымы.
Дүниетаным белгілі бір көзқарас, ... ... ғана ... ... ... бағытын белгілейтін өмірлік принцип. Оның маңызды компонентінің
бірі — идеал, өмірлік мақсатты белгілеу. Қаламгер дүниетанымы ... ... ... оның өз ... ... үшін ... ... қуатты
бола түседі және түрлі идеологиялар ықпалына бүрыла қоймайды. ... ... ақын ... оның ... өз ... ... ... белгілейді. Ақын кейіпкерін қай биікке шығарып,
қандай масштабта сомдаса да ... бір ... ... ... тіл ... Ақын қайсы, лирикалық кейіпкер қайсы — оқырманның
алдында мұндай проблема тұрмайды. Оқырман алдында ... өзі сөз ... ... ... айтса да, қай тұрғыдан, кімнің атынан сөйлесе де, оның ... ... ... позициясында, көзқарас жүйесінде
тұтастық, ірілік барына, оның жалтақтамайтынына, сізге ... ... ... ... көрікті ойларын талгаусыз бөлісетініне шек
келтірмейміз. Поэзияның "Біле алмай өмір ... өлең ... ... ... ... ... ... — сәті осы.
Жоғарыда келтіріп өткен ғылыми пікірлер мен тұжырымдардан поэзиядағы
автор проблемасы әлі де түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... оның теориялық жақтары — біздің
әдебиеттану ... ... ... ... ... нақты зерттеле
қоймаған сала. Қазақ поэзиясында өзіндік орны бар ... ... ... ... ... образы мәселесін ғылыми негізде
талдау — осы жұмыстың негізгі мақсаты ... ... ... ... ... ақын ... ... әлемінің күрделі табиғаты — кейде нәзік, кейде қайсар, кейде томаға
тұйық, кейде шалқыған шалқар ... ... ... ... ... ... асыл ана, адал жар атанып, әйел боп ғұмыр
кешу әрі қасиетті, әрі қиын да ... Ал ақын боп ... кешу ... ... одан да қиын. "Жыр жазу деген - ... от, әйел боп ... деп ақын ... ... әйел затының ақын болуы —
жаратылыстың ерекше сыйы. Әйел боп туған болмысымен ... азап пен ... ... де ақын ... еш ... ... пен ... қатар алып келеді.
"Өнердің киесі әйел затына қонса, ел-жұртына жақсы, бірақ өнер иесі —
үлкен жүк. Ол ... ... ... ер көтере алмауы мүмкін", ... ... ... ... салмағының ауырлығын айтады.
Гүлнар:
Түн тәрізді шашымды мұңға малдым,
Жұбатар деп жанымды жырға бардым.
Қараңғы мен жарықтан қуат алып,
Мәңгі бақи жұмылмас бір ... [2.23]. ... ... ... сөз ... ... қылын тап баса отырып,
жанына жұбанышты, тіректі жырдан іздейді. Сан алуан сезім ... ... ... жүрегі арқылы өтеді.
Ақын Павел Антокольскийдің афоризмге айналып кеткен ... ... ... ... не ... Она — ... ... сөзі
ойға оралады. Бұл тұжырымды Г.Салықбаеваға арнап ... ... ақын — жеке ... Ақын ... күрделі қатпарлары, қарапайым
болмыстары көркем ой, шағын лирикалық өлендерінен де айқын байқалады. Ақын
тіршілігінің сәулесі ... ... ... ... ... әр ақынның
ақындық әлемі, бейнесі ... тән ... ... Терең мағына шашау шықпас үйқасқа айналғанда оның ... ... ... үнін ... ... бір ... ... Адам жанының
пернесін әр ақын өзінше басады, өзіндік қасиетімен танылады. Эстетикалық
ләззат сырын түсіну — ... ісі. ... ... ... ақындық
шабытпен әсерлі жырланады. Ақындық шешімнен өмір, ... адам ... ... ... ... ... — Адам ... Г.Салықбаева өз
жырларында адам жанындағы түрлі сезімдерге тереңінен бойлағанын көреміз:
Көктемім күз ... мұз ... деп ... ... ... суығы,
Сүйегімнен өтті — сыз болды.
Жанарым жас болды,
Қарағым қас болды.
Талқаны таусылмаса
екен деп тілегенім
тамшы еді — тас болды.
Ілегенім су ... у ... ... ... арманым,
Аспанына кетті — бу болды [2.72]
ақынның көктемінің күз болуы, жанарының жас болуы, ішкенінің у болуы, тұнық
арманының бу болуы - ... ... ... өмірден түңіліс табуы. Бұлар
— адамның жан дүниесіндегі ... ... ... мәндегі: көктем —
күз, жалаң аяқ — суық, сыз, ... — қас, ... — тас, ... ... — бу
сынды сөздерді бір контексте ... ... Жас ... ... ғұмыры —
көктемі уақыты жетпей күз болса, бар жанымен сүйіп-өпкен аяулысы мұз ... ақын жаны ... ... ... ... ... ... жолда
шебер бейнеленген образды суретті көреміз. Өмірдің мәні, көкжиектегі жанған
жарық сәуле арманы тұнық еді, ол да жоқ ... бу ... ... жоқ, ... ... жас жуған автор бейнесі көз алдыңа келеді. ... ... ... ... ... ... жатады. Ақынның шынайы жырларында
Өмір — күрестегі мүдде биіктігі мен ... ... ... сияқты жалпы адамзаттық, моральдық-философиялық категориялар
үстем ... ... - сөз ... көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі
екендігі баршаға мәлім. Поэзияны өмірлік ... ... ... ... ... ... ... поэзиясына бірталай жас толқын ... ... ... Үсенов, Светқали Нұржан, Бауыржан Жақып, Темірғали
Көпбаев және Гүлнар Салықбаева сияқты бүгінде ... аты ... ... ... арасынан өз ерекшелігімен мені қызықтырғаны қиялшыл,
сыршыл ақын - ... ... ... ... ... ... ... артық айтқаным шығар, бірақ жақсы өлеңді
кім де болса іздеп жүріп оқитынына куәлік бере ... ... ... ... де ... ... кездейсоқ түсіп, іштей қызыға, құмарта
оқитын ақындарымның біріне айналғанына да көп болған жоқ. Ол ... ... ... жыр ... «Түс» атты өлеңдер топтамасы.
Гүлнардың аталған замандас ақындармен ұқсастықтары ... ... ... де ... бірден ілінеді. Өлеңдерінің мазмұны мен
тілдік өрнегінен көне дәуір ақындарымен үндесіп жатқан ... бір ... ... ... қазақы қоңыр саз кеудемізге жыр арнасымен
құйылып, тарихтың терең тамырларына сүйреп ... әсер ... ... оқи ... кәрі ... абыз ... ... тылсым
сезімге бөленіп, тұла бойыңды ғажайып бір сағыныш сезімі шарпып өтетінін
қайтіп жасырамыз.
Орман - ... ... ... ... бір жағыңа Иіріңді,
Жиырып бір жағыңа бүйі-құмды,
Кей кезде тас ... ай ... от бар ... ... - Тау!
Мен қайтейін биігіңді! -
Айрақтың құлжасындай шиырулы,
Төрінде Маңғыстаудың сен тұрасың –
Салсам да қай қиырдан ... ... ... жер, атамекен жайлы жазылған жыр көп. «Алуан-
алуан жүйрік бар, әліне қарай шабатын»,- демекші кеудесін ... ... ақын ... қаны ... жерін жырға қоспады дейсіз. Оның көптігі сонша
кейде сол туған жер тақырыбына жазылған өлеңдер мен үшін бір ... ... ... ... әсер ... Ал ... ... туған жер суреті бұрын мен оқып жүрген ақындар өлеңдерінен
өзгешедеу сияқты. Ұқсастықтары ... ... ... Жақып, Темірғали
Көпбаев сынды замандастарымен лирикаларының тақырып жағынан ұқсастықтар
кездестіреміз. Алайда бұл жағынан да айырмашылық ... де ... ... ... ортақ тақырыптары: махаббат, туған жер, ... Ал ... ... басты ерекшелігі – оның ... өз ... ... ... ... Оның тақырыбы: асыл жанымыз
–ана, табиғат, махаббат, адал достық, тәуелсіздік, ... ... ... сері ...... көңәлдің сырын шертер – өлең тақырыптарында жыр
толғаған.
Өлең сөз адамға өзінің ішкі мазмұнымен, суреттілігімен, бейнелілік
мәні ғана емес , ... ... әсем ... де әсер ... өлең
атаулының негізі болып табылатын – ырғақ. Осы ... ... ... – шумақ, ұйқас.Гүлнар жырларының құрылысын ... ... ... ... жөн ... Өлең өлшемдері тармақты буын санына
қарап ажыратамыз. Тармақтың ішінде өлең ... ...... ... - ... – шың,
қиялы - құм,
Әлемге сан ұшқынын құяды күн.
Төлеген – шашыраған бір ұшқыны
Тұлпардың ... ... ... ... I /
6 ... 4 ... ... Ақын өзіндік жаңа ырғақ жасап, бетіндегі
шумағында, тармақ пен бунақты да өзінше айшықтаған. Ойы өзен, ... ... құм ... бір жолға жазылатын тіркестерді айрықша ырғақпен айтып, әр
жолын бөліп жазғанда ырғақпен қоса мағына да ... ... 2 ... ... 14 тармақты ... ... қарт ............ ... Қарасудан,
Көріп қалдым арманшыл жүзімді аң-таң...
Енді, сірә, суынбас қызынған қан,
Бара жатыр дуылдап құзырлы арқамым
Менде амалсыз аттандым ... ... ... – үзілді арқан.
...Сәби шығаң Арманшыл
Жерленген
Жер –
Қала барды ... ... ... ... 2,3,4 ... ... ... бунақты: Үңілсем терең жаныма,
Ұрады көзге біри елес.
Түспесе таңба арыңа ,
Елесті іздеу мін емес.
Үш бунақты: Жүрсем де мұң ...... ... ... ...... сықтым.
Жанымның тқмасынан табам сені,
Мұңы да мөлдір болад – шын ғашықтың!
Төрт бунақты: Бостандықтың бозасына тойып алып оталап,
Сөйлесе ... – жұрт ... ... ... жегенсініп, Жердің қанын жұтуда –
Қызғылт құлқын, сұрғылт тәбет, бозғұлт ындан –
махаббат.
Қазақ поэзиясында ең көп қолданылатын өлең ...... он бір ... . ... ... ... сегіз буынды – силлабикалық
өлең және он бір буынды қара өлең ... ... өлең ... ... ... ... ... белгілі. Гүлнар
жырла-рында шұбыртпалы, аралас, шалыс және қазіргі ... ... ... ұйқас: Жедінің желі тұр тағы ызғырып таңнан,
Жапырақтарын ең ... ... ...... ұсынды
Жалғыз тал маған,
Сақина болып саусағын мұз бүріп ... ... : ... ... тұр жер ... жоқ үлде ... ... бұйым...
Көп болды, той боп жатыр қыр астында,
Қазақ боп тойдан қалу ... ... ... мәжіліса көп,
//Қасында Күлтөбенің күнде жиын. /7.162бет.
II/
Г.Салықбаеваның тағы бір ...... ... ... ... ... ... суретші бояуымен мың құбылған сурет секілді, мың
түрленген ... Яғни бір ... ... ақын тілінің көркемдік
шеберлігінде. Біз Г.Салықбаеваның көркемдік шеберлігіне қарай отырып, ... ... ... – ой сезімің қуаттылығын, тереңдігін көреміз.
Мысалы: Бауыржан мен Темірғали жырларын бір оқып шықсақ ... ... ойды ... ... Ал, ... ... бір оқып ... салу қиындау.
Оның әр бір сөзіне мән беріп қарау керек. Поэзия тілінің сипат ерекшелігі
- мазмұнынан бөлек алып қарай ... ... ... ... ... ... негізгі өзгешеліктері көркем шығарманың идеялық мазмұнын
ашу, жеткізу талабына сай қалыптасады. Яғни поэзияда тіл ғана ... ой ... болу ... ақынның поэзиясы тұнып тұрған эпитет, теңеу, көркем
сөздің ажарлы айшықтыр, сөзді құбылтатын көркемдегіш құралдың балығы ... ... ... таба ... ... « Таң ... жарғанда» атты
кітабынды өмір суреттерін көз алдымызға әкелетін эпитеттерді көп – ақ.
« Тағы бір хикая » : Кәрі ... ... ... тал ... ... шаш, ақ көйлекті қайың -
қыз
Әлгі әуенге билеп жатыр жынданып.
Тіршілікті тәрік қылып былайғы ,
Билеп жатыр ақ ... қыз ... ... жел ... ... теректің құшағына құлайды. /8.
2бет. I/
Бұл жерде қайың ағашын жай ғана ақ қайың деп айта салса ... ... ақын ... ... сөз бар ма? ... ақ көйлек кигізіп,
біздің көз алдымызға ақ көйлекті, шашын сілкіп, мың ... ... ... сұлу ... ... ұлы Абай ақын сияқты табиғаттың төрт мезгіліне де жыр
анаған. Мысалы күз ... ... ... « ... түн ... бақ», « Күзгі жол », « Күзгі алтын » .
Қыс туралы: «Қысқа қамығу», «Қыстауда», «Біздің ... ... « ... ән», «Көктемгі елес туралы».
Жаз туралы: « Жазғы жабығу» .
Осы Абайдың табиғат ... мен ... ... лирикасындағы
эпитеттеді салыстырып көрелік.
Абайдың «Күз» өлеңі: Сұр бұлт, түсі суық, қаптайды аспан,
Күз болып дымқыл ... ... ... сұр, ... ...... ... тың ажар танытқаны
белгілі.Осы Абай эпитетін ... ... ... Яғни жаңа ... ... ... қажет.
Салықбаева күз өлеңі: Сайлар қызғылт,
Қыр күрең – күз желі өпкен,
Туған жерде болған күй бізде де өткен.
...Құмыр – ғұмыр құстарда не ... ... ... ... ... ... күрең, құмыр – ғұмыр өзгеше бір эпитет. ...... –ақ кіші – ... деп айтса болар еді. Бұл да ақын шеберлігі. Оқушының
назарын аудармай қоймайыны ... ... ... қыс ... адам ... ... ... метафор мен Г.Салықбаева «Қысқа қамығу» атты өлеңіндегі
метафораларда ұқсастық ... ... үріп ... ... тісі ... ... бір зәрлі ырғақтар
Барады менің құтымды ап.
Адамша жылаған жел, ыссы ... ... ... ... ... ... құбылған қыс көрінісі.
Әдебиет пен өнердегі көркемдегіш тәсіл – ... ... ... қалмады, әлде –дерек,
Бір сұранып басталды жанда әлемет.
Жанарында – тау ... ... ... бара ... ... ... II/
Шындығында адамнң көзінде тау құлап, мұхиттың тасуы мүмкін бе? ... ... ... ақын ... ... аса ... және
шеберлікпен қолдана білген.
Сарқылдың ба тірліктің таласында ?
Бір мұң жатты көзіңнің шарасында.
Аласұрған кез қайда,
Аралдық қыз,
Арал болып тартылып барасың ... ... ақын өзі ... ... отырған арал қызына сан – сапа ойын
айтып жеткізеді және соған арал қызынан жауап ... ... ... ... әдемі айшығының бірі ол – ақынның оқырман назарын
аударғысы ... , ... ... сыры - ... ... ... жоқ, ... құдай мені,
Соқырлықтың себебі былай, - деді:
Көздеріме тыққанмын көк қорғасын ,
Көрмеу керек нәрселер көп болғасын!
Керең қылған жоқ,шырақ, құдай ... ... ... ... ... көк ... ... нәрселер көп болғасын!...
Жоқ,шырақ,құдай мені – деген қайталаулар кезекті қайталау түріне
жатады. ... бұл ... ... ... ... ... келмегені,
сұрапыл соғыста ата – бабамыздың жан алып, жан бергеннін ұқтырғысы келді.
Жер бетінен отыз жыл – сен ... ... Сәби ек ... де кеппіз отызға... ержеткетелі.
Отыз көктем парағын ... жай ... ... ... – ол да өтпелі...
Мұқағали,Жұмекен..,Сағи кетті,
Асқар аға, Жұматай зар ... ... ... да ... Ақын ... тұсында өмірден озған
замандастарын айтпақшы болды.
Тамшы тұр кірпігімді шаққа сынбай,
Тау – менің ... ... ... періште де кіре алмаған ,
Жұмақтың «тоғызыншы» қақпасындай.
Асқар тауды өзінің қаттасына теңеп,тамшалы қақпаны – ... ... ... бұл жерде де ақынның шеберлігін көреміз.
Міне, Гүлнар Салықбаева лирикасының әсем ... Осы ... өзі ... ... ... ... ақынның өз дарыны, өз интелектісінің дәрежесіне орай шығар биігі
бар. Қүс қанатының куаты жеткен жеріне ... ... ... ақын ... [31.42.] - деп ... ... ... жазғандай әр ақынның
дүниетанымы оны адами кейпін, азаматтық позициясын, ішкі жан ... ... ... қарай дараланған стилі де айқындала түседі.
Ақынның поэтикалық әлемі ақындық тұлға, ақын образы ... ... ... да бір ... ... Ол - тұтастық. Ақының шығармашылық
тұтастығы, дүниетаным сипатының, ... ... ... ... Шын ақынның әр шығармасы өз алдына тұрған жеке дүние
емес біртұтас поэтикалық бүтіндіктің фрагменттері. Оқырман ақын туындыларын
оқи отырып, ... ... көз ... ... ... жаңа өлең ... ... бірте-бірте толыға, айқындала, тұлғалана түспек. Осылайша, әр оқырман
сүйікті ақын образын, оның ... ... ... оның өз
туындылары арқылы көңілінде сомдап, көкірегінде ... ... ... осындай "портреті" бар ақында даралық тұтастық тұлға бар десек
керек. "Лирикалық поэзияда ақынның ... ... ... мән ... ақын сөз бағытталған адресаттың образы да сондай маңызға ие" — ... ... ... - ... ... ... ... керек.
[32.244.]
Ақын, әрине, оқырман не ... ... ... ... ... де ақын мен оқырман арасындағы басты ... ...... өз "идеал-оқырманына", демек, өз арына, өз талантына,
табиғатына адалдық болмақ.
Ақынның даралығы, оны ... ... ... ретіндегі болмысы — сол
өзін-өзі егжей-тегжейлі зерттеуден, оның бар ... ... ... сыры мен жұмбағы бүкпей, жүрегінің ... ... ... ... ... ... оқырман алдына қалтарыссыз адал шығудан бастау
алмақ. Ақынның поэтикалық дербес ... ... ... ... ... кісілік келбетін, адамдық дара қасиет-қадірін поэтикалық даралыққа
тұғыр ете ... Әр ... ... ... ... ... өмір
тәжірибесі, шығармашылық тағдыры мен жан дүниесінің өзгеден бөлек тарихы,
соған сәйкес, дүниеге ... ... ең ... ... ... — бәрі де ... ... әлемін түзетін, шығармашылығында
автор образын айқындайтын күретамыр факторлар. ... ақын ... "мен" өлең ... тікелей көрініс таба ма, әлде образдар
жүйесінде жанама түрде елес бере ме — ... сол ... ... ... ... ... ... ақын образына, өлең парасатына тікелей ... ...... өз ... ... пайымдарын ақтаған ақын тағдыры,
өлеңнің бұралаң жол, қия соқпақтары ... ... ... ... ... ... шіркін өсекші жұртқа жаяр, Сырымды тоқтатайын айта ... ... ... ... - ... ... ... секілді" деп сыр шерткен
Қасым, "Поэзия меніменен егіз бе едің?" деп тебіренген Мұқағали ... ... да ... ... ... мен ... ... тұтастығын,
бүтіндігін, білігін толғаған.
Жалпы әйел адамның, оның ішінде әйел ақынның жанын түсіну қиын. Ақын
жүрегі ... ... ... Ақын ... ... қағидаларға
бағындырамын деген қоғам қылмыскер.
Ақын Г.Салықбаеваның шығармашылығы 80-ші ... ... ... беті ... ... ... ... әдебиетке қазақ қоғамы
үшін қатерлі өткел, қиын кезеңнің ... ... 86-шы ... ... рухани дағдарыс, күдік пен сенім, ыза мен намыс, торығу мен
түңіліске ... ... ... сол ... ... ... жас
қаламгерлердің шығармашылығында өз қолтаңбасын ... ... ... ... сол ... ... күйзелісі мен үміті
бар. Көңілдегі қаяу, көздегі нала, шетқақпай болған қазақ жасының талайсыз
тағдыры, ... ... ... ... ... өз ... болып
өріледі.
Қала, қара қарандайды...
Ол — мен шошып оянған,
Түсініксіз түс ... ... ... тұста тырнап аузы ашылып кеткен ескі жарадай ... ... ... "ұлы ... ... ... ... шын
бетін ашқан шовинизмнің кесерлі көріністері көшеге шыққанда-ақ көзге ұрып,
жанын ... ... ... де ... кісі ... тіркеуде бар шығарсың?
Алдымен, күшік, өт...
Сағыз шайнап тұрғандардың меніменен ісі жок.
Семіз әйел самса жейді
Қалса жейді ... ... ... киіп ... ... қышиды.
Кесірлілер көрісті кеп:
"Олай" тұр да "былай" тұр [2.37]
Талай қазақ жастарының жанын жеген осындай ... ... ... ... ... еді ғой. Халқының тілін ... ... ... ... ... ... ... отты өлеңімен Гүлнар
сынды ақындар тұрды. Гүлнардың лирикалық кейіпкері сол себепті мұң мен
қайғыға көп бой ... ... ... қаһарманы — өз өмірінің мәніне
үңілетін, күнделікті күйбең тіршіліктің мағынасын парақтайтын, ... ... ... ... ... киген, қарыз артқан, парыз ақтаған,
қилы мақсат, мұрат ұстанған, пендеге тән сезім атаулыға ... жоқ ... ... ... ... оның ой ... жан әлеміне өз реңін дарытқан.
Ол — жоғары парасат иесі, дәуірдің дерті, ... ... өз ... ... оз ... ... сезініп, әлем тынысына, дүние
тұңғиығына батыл бойлайды.
Шам айналған көбелек — шығыс поэзиясында ... ... ... ... бұл ... өзгеше қырынан келген. Лирикалық "мен" өз
трагедиясын, жан драмасын сол көбелекпен ... ... ... ... ... жоқ, өзімен "тағдырлас" көбелекпен үнсіз шер бөлісу ... ... ... ...
Менен не көмек...
Әдетте, айғай салып айтылатын (Мен бәріне жауаптымын!) ақындық парыз
азаматтық ... ... ... де Гүлнардың ақындық "мені"
сыпайы, бейнелі жеткізеді.
Темір ... ... ... ... ... жандардың басқалар
тарапынан аз да болса жылылық, титтей де болса рақым аңсайтыны — ... Ал бұл ... ... ... ... ... барған сайын ауырлай бермек.
Көкжиектен көз сүйер таптым көрік,
Аппақ қарға жазамын ақ күнделік.
Қағып тастап қырауын қара ағаштың,
Жапырағын жанымның ... ... ақ ... уыстадым,
Күн көзінен ұялып күміс тәнім.
Сүңгідегі сүйкімді тамшы болып,
Төгілейін кеудеңе туыс ... ... ... ... ... ... болды ғой, көшкір уақыт.
Еркелеймін еменге еңіреген,
Еш жақсылық дәметкей, ешбір ...... ... ... ... иірімдері.
Бұл шумақтар техника заманында көбіміздің қасаң тартып, тат басқан көңіл
түкпіріміздегі ұйқылы-ояу көлеңкелерге сәуле жүгіртіп, махаббат ... ... ... ... ма? Жан қайырымдылығы — Гүлнар өлендерінде
басыбайлы сұлу қасиеттердің бірі. Оның жазғандарынан бүкіл ... ... ... ... — Күн ... мол ... содан шығар.
"Адамға, жалпы жаратылысқа деген ... ... ... ... ... ... ... сипатта көрінбей кетіп еді" – [33.49]
деп жазады Гүлнар поэзиясы туралы әдебиетші А.Шәріпов.
Бір ... ... ... ақ ... тебіреністердің
арғыскақ бетінде мейірім тұнған көздің қарашығында жасырынған әлдебір құпия
мұңға ұқсас қоңырқай- күңгірт бояудың астарлас жататындығы.
Мысалы:
Жағайын шамын ... ... ... ... ... ... қаңқылдаған қаздарым.
***
Жоқ, жаным, Күнғе, Айға да кегім...
***
Кешіре гөр ... ... ... адам, мен асыға тоспаған.
Кешір мені, кереметке бай ғалам,
Қазан-қала асып-тасып қайнаған.
***
Күнің болып кеудеңді жылытайын,
Көп ... ... аш, ... ... суық ... бір
Сүюдің білмес не екенін.
Жоғарыдағы үзінділер Гүлнардың әр мезгілде, әр басылымда жарық ... ... Бір ... — ақын көбіне өз шығармаларына ат қойып,
айдар ... ... сыры ... ... ... "Мен ... ... тұтастай жыр кітабын жазғанды тәуір көремін", - деп айтқан екен. Осы
қағиданың Гүлнардың ақындық болмысына қатысы бар ... Оның ... ... ішкі ... ... мен көп ... ... бірін-бірі үстемелейді, сөйтіп ой-сезімдік, образдық-метафоралық,
реакциялар тізбегін тудырады. Бұлай болатын себебі — ... ... ... ... ... қарама-қайшылығымен, келісім-үйлесімімен
бірге тұтас қалпында қабылдауға ... ... ... тыныс-дірілін, жұмбақ ағысын логикалық ой көзінен гөрі ... дәл ... ... ... де, ... ... ... кездері үшырасады. Табу мен жоғалту ("Жасылымды жоғалттым, қызылды
іздеп жүргенде"), гармония мен ... ... ... ... ... ... ... әлеммен"), ізгі ниет пен ... жат ... ... ... ... пен ... ... басып жүргенде, ал ақылды басыңызбен жаза апсыз"), өмір мен ... ... ... ... жүр ме ... бар мен жоқ ("Арман ... ... деп ... ... арман етер жоқ құсты","Жоқ нәрсеге
жүгенделіп жүрмін мен"), қоштасу мен қауышу ("Бір ғасыр, бәлкім, бір-ақ ... ... ... арналардың бұлағы басқа жаққа ағып кетеді") т.б. —
тіршілік диалектикасында ұдайы дамылсыз ... ... ... бірінің
орнын бірі басып, алмасып тұратын солар тәрізді егіз де ... ... ... ... өнер ... ... ... тек батыл да қабылет-
қарымы жетерлік суреткердің қолынан келеді. Ақынның жеңіл-желпінің астымен
жүрмей, құшағы мазасыздыққа толы айдынға құлаш ... ... ... жоқ. ... ... ... аймақтарына" із шалу — оның ақындық
стихиясы.
"Күннің көзі қызыл емес, көп түсті" деп жас ақын ... ... ... ... ... көру ... ... айналған образ
— өрнектердің мызғымастығына дау айта ... ... ... ... адам ... ... "ақ" пен ... "дұрыс" пен "бұрыс"
деген өлшемдерге көбірек жүгінген поэтикалық инерция тұсында алуан ... бар ... ... ... ... сияқты акындардың келуі, сөз
жоқ, қазақ лириктерінің жаңа өріске бет алғанына айғақ.
Күннің көзі көп екенін кеш ... ... ... ... ... ... ... көйлегім, неменеге ескірдің? [2.13]
"Жай тіліне тұсауын кестірген" ақынның тілі де, ... сөзі ... ... Ақ ... - күн ... неше ... ... тауқымет-
талқысына, қилы-қияпатына көндіге алмай, өмір заңының қаталдығын мойындай
алмай, романдық әсем ... ... ... ... аңғал жанның, жас
көңілдің драмасын бейнелеген образ.
Күннің көзі мың түспен құбылса да, осынау нақты ... ... ... суық, сұрқай, қатыгез ұскынымен лирикалық кейіпкердің жүрегін
мұздатады. Адамның ... ... ... ... ... ... ... сөздің әдемі тіркес ... ... ... сездіреді. Лирикалық "мен" жерден, көктен жанына сая, көңіліне
жұбаныш таппай басын тауға, ... ... ... ... ... ... ... тыныштықтан бұрқасын сұрайды. Ақын жанының осы
мазасыздығы оны жаңа рухани кеңістіктерге жетелейді. Жалған кызыққа, күйкі
тірлікке, ... ... күн ... әуре ... ол енді ... ... күн жерде...
***
Жұлдызбен жаным жарасып...
***
Аспан жақтан келеді айғайлағым... т.б.
Гүлнардағы аспан - әдепкі "космостық" иллюзия ... - ... ... ... — биіктік. Аспан — тазалық. Аспан — лирикалық
тұлғаның рухани шарықгау кеңістігі. "Жыласам, мен ... жер ... ... ... аман ... — деп сол ... пен тазалыққа — адамдық
аңсар идеалына ... ... ... ... ... ... ... өлендерінен
кездеседі:
Жаныма батады,
Азаптың атаны —
Бүгін де жоқтығы
Кеше де жоқтың [2.54].
Атан түйе — іріліктің ... Ал ... ... — ақын басындағы
күйзеліс.
Көңілімнің көзін қарға жеп,
Шөл кезіп кетті түйе үміт [2.9].
Үмітті шөл кезген түйеге ...... ... ... ... Бұл түста да автор көңіл-күйінің пернелерін дәл басу үшін түйе
образын орнымен қолданған.
Күн күле ... ... ... ... бұлттарға басын тығып [2.63].
Күннің күле алмауы — ақын көңіліндегі күйініш. Күле аламаған күннің
жай бұлттарға ... ... ... бұлттарға паналауы сезім бейнесін
қоюландыра ... Осы ... ... ақын ... ... ... да — ... қазақы ұлттық суреттің бірі.
Гүлнардың шығармашылығында:
Қол созым жер!
Дала! Дала! Сәйгүлүк!
Қүдайыма жақпай қалды қай қылық?
Ащы мұнды айрандайын сіміріп
Аш бөрідей қала бердім айға ... ... өлең ... бар. Ащы ... ... ...... амалы
таусылғандықтың белгісі. Жәй мұң емес, мұң атаулының жоғарғы формасы. Енді
бірде ақын былай деп ... ... ... өшің ... түк ойламай жүрдің", — деп
Түн түтеді шықпай қалған ... ... ... ... жанды жүнше түту — аласапыран, астан-кестеңі
шыққан жан дүниенің көрініс ... ... ... ... ащы
өксігі құлаққа келеді. Жанды түтетін түн ... үрей ... ... ... Тағы бірде Гүлнар:
Қарғыбауын үзіп кеткен төбет ой,
Қара ... ... ... — [7.24] ... бойы ой ... ақын ... көре ... ақынның поэтикалық
тіліндегі бейнелеулерге сүйсінесіз. Ой басқан қалыпты ... ... ... ... сөз ... ұлттық суреттер ұлттық көркем ойлауда поэтикалық тәсіл
ретінде ... ... ... ... ... ... К.Г.Юнг "архетиптер" деп атаған. Архетип — бірнеше ... ... ... ... ... бар ... К.Юнг: "архетип өзінің
түпкі үлгісін сақтай отырып, әр ... әр ... ... ... ... ... пайда болып, қалыптасуына тенденция болып
табылады", [34.64] — деп ... ...... ... ... ... ... кең, қандай көрікті болса, халқының да рухани дүниесі бай да сұлу,
дала мінез дархан. Ақын менталитеті де туған ... ... ... ... дүниесі, ойлау жүйесі, мінез-құлқы, ақынның өзіндік болмыс-
бітімімен бірге тұрақталады. Қазақтың ауылындағы жаңбыр да қазақи ... дәрі ішті ауыл ... ... тағы да ... ... ... қара шал ... қайтып азғана қауындығын.
Ертегідей боп кетті ауыл бүгін,
Ғажап ... сен ... ... күн.
Ұзатылар қыздайын бњла дала
Інжу-маржан, алқасын тағынды мың... [2.79]
Гүлнар жауынды күні қайта жасарған даланы ... қыз ... ... ... ... ... саралауда ол қолданған әрбір
бейнелі сөз, сөз тіркесі ... роль ... ... алғы ... айтып, кеуденді кернеген болмыс берген бойдағы тасқын күшті ақтара
білуде болса керек. Оны ақынның азаматы, ... ... ғана ... ... ... ел ... ойлаған азамат ақынның үнін
естиміз.
Поэзия тек сөзден құралады деуге ... ... ... ... ... сан ... өнер ... талап етеді. Бұл талаптар
Гүлнар Салықбаева поэзиясында толығымен өз ... ... ... ақын ... ... ... ... көркемдік әдіс-
тәсілдер арқылы жүзеге асады. Лириканың өзі ақынның сезім-толғанысына
кұрылғандықтан ішкі монолог ең бірінші лирикаға тән. ... ... ... ...... ішкі ойы, өзіне-өзі қарата айтылған
арнауы. Көңіл-күй сырын білдіретін, эмоциялық әсерді ... ... бір ... - [20.371] деп ... ... Л.Я.Гинзбург ішкі
монологты автор санасын ашудың бір тәсілі ретінде қарастырған.
Лирикадағы ішісі монолог ... ... ... ... ба, әлде ... пішіміндегі кейіперден бе? Бұл ... ... ... бас қаһарманы — ақынның өзі", —[18.310] деген
сөзі жауап бола алады. Өйткені лирикалық кейіпкерге акын оз ... ... ... ... ... ... айтсақ, жанр оқиғасында ақынның
нақ өзі бейнеленіп, лирик ақын әдеби бейнеге айналып жүре ... ... ... ... ... ... ақынның өзі және
өз сезімі жайлы тікелей айтылған шынайы әңгімесі", — [23.6] дейді.
Лирикадағы ішкі монолог — ақынның ... да ... ... ішкі ... ... дірілі. Ақын өз сырын оқырманына еш кібіртіктемей жайып
салады. ... да, ... да, ... да — ... ... ... оқи отырып, ақын жанын, мінезін танимыз, оның бейнесін
көреміз.
Г.Салықбаеваның ішкі монологқа ... ... ... иірімдері
мол:
Жазықсызға көп екен жаза мұнда,
Азаймайды ақсұрлау азабым да.
Өлең жазып өле алмай жүр деймісің,
Ауырған соң ... да ... кең, ... ... тартып кетті төңірек,
Бұл әлемге жылап келген едім мен,
Жыр әлемге еніп кеттім еңіреп... [7.89]
Ақын бұл өмірде жазықсыздардың көп ... ... ... ... ақын ... ... сол ... шеккен жапасын көріп,
қасіреттің жүрегін сыздатқанынан дейді. "Ауырған соң ... ... ... ... көп ... көп ... ауыр ойларга жетелейді.
Ақынның нәзік жүрегін ауыртқан ... ... ... тіл қатуға мәжбүр етеді.
Расында ақын лсүйкесі неге жұқа? Жүрегі неліктен сезімтал? Ол — ақын жаны
тоғышарлықтан сау ... сөз. ... ... үшін жаны ... ... ... Әділдікті айта-айта шаршайды.
Адам жанын тамыршыдай тап басатын ішкі ... ... ... да ... бірден баурап әкетеді. Асқар Сүлейменов сөзімен
айтсақ: "Менмен" бірге әдебиет тірлігіне шық ... ... ... ... ... жаңбыр суындай таза поэтикалық ағыс келеді".
[35.134]
Гүлнардың мына өлеңін талдап көрелік:
Көп ұзамай өмірден өтер ме екем —
Тіршіліктен тұз да кем, ... де ... ойым ... ... ме ... осының бәрі де бекер ме екен?
Көп ұзамай мен дағы өлер ме екем?
Қол ұстаған күректер көмер ме екен?
Әке — ... ... ... ... алаңсыз енер ме екем [2.51].
Ақын жанды тұмшалаған ауыр ойдан осылай ... ... ... ... ... ақын ішкі монолог арқылы өлеңге сыр ... де өлім ... ... Мағжанның сарыны бүгінгі поэзияда ... ... Неге ақын ... жас ... ... ... Тіршіліктің дәмі тұздай ащы ма, әлде шекердей тәтті ме деп ойға
қалады. Ешбір адам ... ... ... ... ... ... ... осы өмірді сыйлайтын ана мен бірге қымбатты әкең де емес пе? Өмірдің
жалғандығын түсінген ... ... ... мазалайды. Бұл өлең жолдарынан
жалған дүниеден жабыққан ақын жанын көреміз.
"Лирик ақынның өмір құбылыстарын тануы сананың сарабдал ... ... ... ... мен ... ... жүзеге асады. Ақын көз
алдындағы құбылысының мәнін, оның ішкі мазмұнын ... ... ... ғана оның ... ... ... ... иеленді", —
[36.152] деп ғалым Ж.Дәдебаев лириканың мазмұнының нақтылығы ... ... не ... ... ... ... мен ... құштарлық күйімен астасатындығын дәлелдей түседі.
Гүлнардың табиғатпен тілдескен мына бір ... ... ... ... ... ... ... не... үзілгенің?
Көп алмалар көз тиіп құлап жатыр,
Көтере алмай көген көз ... ... кел сені ... ... ... ... қайың.
Жапырағыңды жүлқылап жерге шашқан,
Желге сенен кешірім сұратайын.
Күз күрсінсе, көл болып жыла, жаңбыр,
Жерге айналсын ұмытшакқа ұнаған гүл.
Күзім келсе, ... ой ... ... ... ... ән бір [2.70].
Мұндағы күз маусымдық ерекшеліктерден гөрі адамның сезім, аңсарын
аңғартады. Кірпігі шыланған ... ... ... ... ... жылағалы тұрған жаңбырға... — табиғат тынысына зер салып, зерделей
отырып, адам өмірінің мәні, ... ... ... ... ... ... ақын пейзаждық көріністерді жалаң жырламай оған өз
сезімін ... ... ... ... отырып, өз күйініш-
сүйінішін, жан толғаныстарын қатарластырып, кейде жанастырып жібереді. Дәл
мұндай шеберлік өлеңнің идеялық-көркемдігін аша ... ... ... жан ... бұл — ... ... ... Сондықтан ақын кез-келген біреудей емес, физикалық және рухани
дүниені зерттеу керек, оны сүйе де, ... ... ... басқалардай емес,
жаны таза, пәк болуы керек. Ақын генийі қаншалықгы биік болса, ол табиғатты
соншалықты терендікпен және ... ... [37.32] - ... сөзі ақын жан-лсүрегінің иәк те, тазалығының бір
куәсіндей.
Ақындардың ерекшелігін корсететін бір ... ол — ...... А.П.Квятковскийдің "Поэтикалық создігінде" —
суреткер ... ... ... шындыктың ортақтығы, туыстығы
негізінде оларды біріктіретін көп мағыналы ... ... ... ... ... негізделіп кұрылады; символға терең
мазмұнмен айтылған поэтикалық, метафоралық бастау тән" [38.263] — десе,
ғалым З.Ахметов: "кең мағынасындағы астарлы ... ... ... ... ... ... символдық та мән болады", — дейді [8.300].
А.Ф.Лосев символдық ... ... ... зерттей келе символдық
метафорадан, көркем образдылықтан ... ... ... баса ... ... сана ... көз жетпейтін дүниені болмыстан тыс,
ақылға сыймайтын басқа әлеммен байланыстыратын күш деп ... ...... ... ... — бір ... не ... тура
суреттемей, бұларга үқсас басқа бір нәрсеге не ... ... ... ... ... ... ойды ашық ... тартымды тұспалмен
түсіндіру. Ең бастысы — символ соз ... ... ... ... әсем ... ... философиялық астар береді, шығармаға бір түрлі
сыршыл сипат береді" [18.220].
Г.Салықбаеваның ... ... "Ақ ... ... ... ... ақын ... терек" өлеңінде былайша толғанады:
Жалғыз терекке жай түсті,
Жалғызға құмар құдай да.
Топтанған ағаш айтысты,
Жаласын жауып күн-айға [2.61].
Ақын бейнелеуіндегі жалғыз терек — ақын ... ... ... жай
түсті..." Ақын жанының қазір сүйеніш-тірегі де жоқ екені осы жолдан
аңғарылады.
Гүлнар лирикасында ... ... ... ... мән ... ... адамның ең бір күпия нәзік сырларын келістіріп айта ... өте ... ... бояуларды көре алады.
Түр-түс символикасы лирикалық туындының идеялық-эстетикалық ... ... зор. ... ... ... ... бояулар
тілімен сөйлеуге шебер. Әсіресе, Г.Салықбаева ... ... ... ... адам ... ... ... "Жан" деген
өлендер жинағындағы бояу-реңк символикасына назар салайық.
Аппақ қайғы, аппақ мүң, ... ... ... ақ ... ... ... ... түн, қара қар, қара судың қызыл сары қабағы, сүр
дала, сүр мекен, сүрғылттанған көгілдір әлем, ... ... ... ... бақ, ... күн, ... ой, ... кеңістік, сары
ғашық, көгілдір күн, қызыл адам, жасыл адам, ... ... ... үн ... ... ... ... дәстүрді дамыта отырып, түр-түске байланысты
эпитеттерді шебер қолданады. Аппақ қайғы, аппақ мүң, қара қар, сап-сары
қала, көгілдір күн, сары ... ... ... жасыл үн сынды сөз тіркестері
оқырманды ойландыра қоймайды. Қарама-қарсы мағыналы сөздерді тіркестірген
ақын қандай идеялық, ... ... ... ... Қайғы, мүң адам
санасында қара түспен байланысты еске түсіреді. Ал, Гүлнардың қайғысы, ... Сары ... сары ... деген тіркестер де қалыптасқан түсінікке жат
көрінеді. Алайда, ол сагыныштан сарғайған ғашық ... сары деп ... ... ішінде абстрактілі қолданыстардың да түстері бар.
Бұлардың бәрі ақынның ішкі түйсіктер ... ... ... де бекер бірақ,
Көре-көре көздерім өтер жылап.
Аппақ қайғым бар еді —
Аппақ түнде
Аппақ мүңға оранып көтерді бақ [2.47].
Осы өлендегі аппақ ... ... түн, ... мұң бейнелері ақынның
белгісіз бір әлемді аңсауынан, ... ... ... ... ... ... етер жоқ ... көзі қызыл емес, көп түсті", —
дей келіп, жарық дүниені, өмірді түстермен белгілей отырып, әр түске мағына
дарытады.
Жүдетсе де ... ... ... ... ... ... ... қызыл кірпігімен" нүрланған ақын бұл бейнені жалпы поэзиясының
сүйікті образы еткен.
Сезімсіз лирикадан өлең тумайды. Шынайы поэзиялық туынды — ой ... ... ... сезімді астарлап жеткізуде символ көмекке келіп,
ақын жанының бейнеленуінің, автор образын мүсіндеудің айрықша бір тәсіліне
айналады. Ол ... ... ... тән. Ақынның ішьсі жан дүниесі шебер
шешімін тапқан, орынды қолданылған бір сөз не бір ... ... ... ... ішкі түкпірден жасалып, тереңнен түзілген адам жаны символ
арқылы көрініс ... - ... ... ... ... ... Әр
ақын өз поэтикалық әлемінің өзгешелігіне, ... ... ... сан ... ... ... өз ... болмыс, бояудан жіті сараптайтын жанары
өткір, жаны биік, ойы ... ... ... ... "меннің" жаңаша
бітімін сомдады. Гүлнардың жырлары ... ... сан ... ... ... ізденіске, жан арпалысына толы күй кештіріп, жүрекке төте ... Үміт пен ... алма ... ... ақын ... оқу ... сезім толқындарын бастан кешесің. Бұл — адамның ... ... ... ... ... жемісі. Ақын қақтығыстарға, қарама-
қайшылықгарға толы күнделікті өмір көріністерін көз алдымызға алып ... ... ... ой, ... ... ... ... қабілетті.
Г.Салықбаева поэтикасының құндылығы — оның өлендерінің ... ... ... ... Ақын жырларын өзгешелеп тұрған қасиеттері
қандай? Ол ой айқындығы, сезім мөлдірлігі, ақыл айдындылығы, мазмұн байлығы
әрі оны жыр ... ... ... ... қайыруға ұмтылыс, жан
тебіреністерінің жүрек толқытатын ... ... таза ... ... ... мұрат тұтады. "Теңіздерге тым
керегі тазалық" деп жазған ақын қыздың ... ... ... өлендері көбінесе көңіліңе мұң ұялатады. Оның нәзік мұңына аяныш
сезімі серік. Ал мұңның арты мұнарлы, ... ... ... ... ... ... ... күрделі поэзияның
нышаны байқалады. Ақын қыздың ... ... жаңа ... ... ... Ол ... ішкі жан ... — жансарайының
жасауларын суреттеуге шебер. Гүлнар өз кейіпкерінің ақыл-парасатын, ой-
өресін, түйсік-түсінігін, ... ... ... көркем образдарға ораи көрсетуге құмар. Біз дара дауысты, ойлы,
мұнар мұнды, күміс үнді, ... ... ақын ... танылған Гүлнар
поэзиясында автор образаның бейнелену жайын ... ... ... шығармашылығында замандастарының жан дүниесіндегі
құбылыстарды ... сол ... ... ... ... сезініп,
қалтарыссыз айта білетін шыншыл автор образы танылады. 80-ші ... ... ... ... ... ірі ... ... жаңғыру Гүлнар поэзиясында соны ізденістерге өріс ашты, ақын
тұлғасын рухани жаңа сапаға ... ... ... ...... өткір әрі батыл әрі сыршыл, сезімтал, нәзік, мұңды болып
келеді.
Гүлнар Салықбаева поэзиясындағы автордың образын ... ... ... ... ... ... принциптері, суреткерлік
шеберлігі арқылы сараладық. Өз тағдыры, өз ... ... тән үні ... ... ... бүкіл шығармаларының көркемдік мазмұнына
терең бойлау арқылы байыптадық.
Гүлнар өмір айдынының төсінде табиғатпен бірге ... пен ... ... пен ... ... мен ... әлі де
бар екенін өз шығармаларында дәлелдеді. Екі ақын ... ... ... ... мұңы ... жатсырау, суыну, тас бауырлыққа ... ... ... ... ... ... тауқыметімен
арпалысқан әйел образдарын көрдік. Қандай образ болмасын ол ... ... ... ... ... ... қара шаңырағының берекесі
болған ана, тал бесікте жатқан сәбиін уатқан, азаматына адал жар ... ... ... ер ... жүрегін баураған назды кыз бейнелерін ерекше
атауға болады.
Г.Салықбаева ... ... ... тән ... ... ... ... образын сомдай білді.
Қорытынды
Біз өз зерттеуімізде поэзиядағы автор образы ... ... ... ... ... Г.Салықбаева поэзиясының негізінде
қазіргі қазақ лирикасындағы ... ... ... өз көзқарасымызды
білдірдік.
Ақын шығармаларында алдымен мейлінше мол, әр ... ... ... өз ... өз ... ... ақын ... өмірінің шындығын
өз көңіл-күйін білдіру арқылы, өз ... ... ой ... ... Ақын ... ... өзі де ылғи бір ... бір
келкі сипатта көрінбейді, әр қырынан, әр жағынан ашылып ... ... ... өз ... ... ... ойын тура айтады. Өлеңдері
кейде сұхбат, сырласу, кейде насихат, кейде ойға шому, ой толғау түрінде ... ... ... ... ... анық ... Ал кейде ақын өлеңін өз
атынан айтқанмен, өмірде жинақталып жасалған лирикалық ... ... ... ... ақын ... ... ғана емес, болатын,
болуы мүмкін жайларды жинақтап, шындыққа ... ... ... ... ... ... ... тұлға қалпында көрінеді.
Ақын бейнесінің басқа қырларына келсек, кейде ол нақтылы бір жайды
айтушы, ... ... ... ... ақын ... басқа адамның
көңіл-күйін суреттейді. Сондай-ақ, табиғатты суреттейтін өлеңдерде де ақын
– көбіне көп ... ... ... ... үні қандай шығармада болсын сезіліп ... ... ... ... ... бейнеленеді десек, сол логиканың
өзі автордың ұғым түсінігіне сай келетіні және талассыз. Автордың ... ... ... талғамның таразысына тартылып барып, өмір шындығы
нағыз көркем шындыққа айналады.
Қазіргі қазақ лирикасындағы автор ... ... ... отырып, әйел ақындар шығармашылығын нысанаға алдық. Г.Салықбаева
сияқты ұлттық әдебиетімізді көрнекті, ... ... ... ... отырып, ақын тұлғасының күрделі табиғатын ашуға талпындық.
Г.Салықбаеваның жырлары жұмбақ, құпия сырға толы, ... ... мұң ... ... ... автор бейнесі жанары
өткір әрі батыл, әрі сыршыл, сезімтал, ... ... ... ... ... бірде қатал жан болып танылса, енді бір ... ... ... көз алдыңызға келеді.
Ақындарымыздың поэзиядағы бейнесі арқылы біз оларды өзі өмір сүрген
заманды қалай танитынын, ... ... ... ... көреміз. Халық өмірінің, заман келбетінің поэзиядағы ... ... ... ... ... ... ақын образының бейнелену барысындағы қолданылатын
көркемдік амал-тәсілдер сөз болды. ... ... ... ашатын ең басты
құрал – ішкі монолог. Монолог автор толғанысы. Көркемдік ... ішкі ... пен ішкі ... ... жан ... ... ... көркем ойлаудың ажары ретінде пейзажды ұтқырлықпен
қолданады. Ал ақын ... ... ... параллелизммен өріліп,
табиғат көркіне, сезімін қатарластырып, табиғат құбылыстарына тіл бітіріп,
сырласады. Бұл ақынның ... ... ... шарқ ұруы.
Ақын бейнесінің өзгешелігі – оның символдық танымында. Символ –
ақынның ... әрі жан ... ... ... поэзиясында өте
көп кездесетін түр-түс символикасы – нәзік ақын жанының терең қатпарларының
бейнесі, шығармашылық сыршыл сипаты. Ақын жан дүниесін жаулап ... ... ... ... түн. Ақын ... ойды осы ... шебер көрсетеді.
Г.Салықбаева поэзиясында ұлттық сипаттағы көркем ойлау, ұлттық мінез,
ұлттық бейнелеу, алдыңғы орын алады. К.Юнг ... деп ... ... ... ақын жанымен бірге шеберлікті де танытады. Біз, сондай-
ақ ақындарымыздың ұлттық характерді бейнелейтін поэтикалық образдардың аса
бай қазыналарын шебер ... ... әйел ... ... ... нәзік, сыршыл иірімдерінен
Г.Салықбаева жырларының өзгешелігі - ақындарымыздың азаматтық дауысы,
әділет пен ... ... пен ... ... ... ... ... білетін батылдығы өзіндік лирикалық ... ... ... ... ... ... ... И. Топтарың күтты топшыларың мықты
болғай // Жас қазақ. - 1993, ... ... ... Г. Бір ... ауа, ... ...... Жалын, 1990. - 121 б
3. Аманжолов Қ. Шыгармалар. Төрт томдық. Т. ...... ... 1977. — 528 ... ... М. ... ... -Алматы: Жазушы,
1989.—493 б.
5. Ахмадиев Ж. Ғашық жанарлы жырлар // ... ... 6 ... ... Г. Жан. ... - ... ... 1995. - 128 б.
8. Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы.- Алматы: Мектеп, 1976.-211 б.
9. Салықбаева Г. Аспандағы аңсарым. Өлендер. — ... 2001. - 144 ... ... Б. Қара өлең және ...... Ы.Алтынсарин атындағы
Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті, 2001. — 173 б.
11. Құнанбайұлы А. ... екі ... ... жинағы. Т. 1. Өлендер
мен аудармалар — Алматы: Жазушы, 1995. — 336 ... ... Б. ... тұрмыс салт жырларының типологиясы. Алматы: Ғылым,
1983. — 121 б.
13. Шәріпов А. Жас толқын жаңа арналар. Кітапта: Уақыт және қаламгер. ... ...... ... 1990. — 256 ... Блок А. ... ... А.Блока. — Ленинград, 1930. — 434 стр.
15. ... Ю.М. О ... и ...... ... - ... - 848 стр.
16. Белинский В.Г. Статьи о Пушкине. - Москва: ... ... ... М.М ... ... ...... Искусство, 1986. —
445 стр.
18. Қабдолов 3. Сөз өнері. — Алматы: Қазақ Университеті, 1992. — 350 б.
19. Шаханов М. ... ... ... ... ... ... ... 1993. — 121 б.
20. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Құрастырған: Ахметов 3, ... Т. ... Ана ... 1998. — 384 ... ... ... ... Под общей ред. Кожевникова В.М,
Николаева П.А. — Москва: Советская энциклопедия, 1987. — 750 ... ... Б.О. ... автора в художественной литературе. - Воронеж,
1967.
23. Гинзбург Л.Я. О лирике. — Москва: Интрада, 1997. — 414 ... ... Г.Ф ... Т. 3. — ... ... 1975. — 621 ... ... В.С Стихотворение. Эстетика. Литературная критика. — Москва:
Наука, ... ... Ф.Р. ... в 2-х ... Т.1 — ... ... Классик,1990. -
329 стр.
27. Гинзбург Л.Я. О старом и новом. - Ленинград: Сов. писатель, 1982. - ... ... Т. Ой ... жатқан сөз. Бүгінгі лирика бағдары. — Алматы:
Жазушы, 1989. - 190 б.
29. Бахтин М.М Вопросы ... и ...... ... ... Б.Г. Образ автора в лирике И.Я. Франка. ... ...... 1999. — 20 стр.
31. Дүйсенов. М. Қазақ лирикасындағы тақырыи пен көркемдік ... ... Жанр ...... Ғылым, 1971 — 12-43 бб.
32. Винокур Г.О. О языке художественной ...... ... школа,
1991. — 447 стр.
33. Шәріпов А. Жас толқын алыс жағалау // Жүлдыз. 1990, № 4. 189 ... Юнг К.Г. ... и ... — Москва: Ренесанс, 1991. — 297 стр.
35.Сүлейменов А. Түр туралы бірер сөз // Жүлдыз, 1963, № 4. — 122-135 ... Ж. ... сөз // ... Уақыт және қаламгер. — Алматы:
Жазушы, 1985. - 150-160 ... В.Г. ... ... ... Т. 1. — ... ... 1953. - 574 ... А.П. Поэтический словарь. — Москва: Советская энциклопедия,
1966. — 376 стр.
39.Лосев А.Ф. Знак. ... Миф. - ... МГУ, 1982. - 480 ... А. ... как ... — Москва: Республика, 1994. — 528
стр.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Жыраулық пен ақындық поэзиясының даму жолдары22 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
Ілияс Жансүгіров және дәстүр жалғастығы6 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абайдың ақын шәкірттеріндегі дәстүр жалғастығы83 бет
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
Күләш Ахметованың лирикасындағы стиль және бейнелік мәселесі44 бет
Сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь