Сөйлем туралы түсінік және олардың түрлері

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.6

I. Синтаксис туралы жалпы түсінік.
1.1. Жай сөйлем синтаксисі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.8
1.2. Сөйлемнің құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.10
1.3. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.16
ІІ.тарау. Сөйлем туралы түсінік және олардың түрлері.
2.1 Хабарлы сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17.18
2.2. Сұраулы сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.3 Лепті, бұйрықты сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.21
2.4. Болымды және болымсыз сөйлем ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22.25

Ш.тарау. Шешендік өнер туралы түсінік.
3.1. Қазіргі шешендіктегі сөйлеудің түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26.27
3.2. Шешенге қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.29
3.3. Көпшілік алдында сөйлеудің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33.34

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35.36
Кіріспе
Жалпы жұмыстың сипаттамасы.
Диплом жұмысының көкейтестілігі:
Бастауыш сыныптарда оқытудың жаңа жүйесін пайдалана отырып,
шешендік сөздерден жай сөйлемдердің қолдануын үйрете отырып, оқушылардың талдау жұмыстарын меңгертуге және шешендік сөздердің тәрбиелік мәніне тоқталамыз.
Қазіргі қоғамдағы болып жатқан жаңа білімдік, мәдени-әлеуметтік, ғылыми-техникалық және т. б. өзгерістер балаларды тәрбиелеу ісін жаңа сатыға көтеруді талап етіп отыр. Бұл, өз кезегінде, балалардың саналы тәртібі, байымды мінезі туралы түсінігін қалыптастыру, оған сәйкес сезімін және сенімін тәрбиелеу қазіргі қалыптасқан, дәстүрлі әдістемелік жүйесін біршама өзгертіп, жетілдіруді қажет етеді. Осыған орай өткен ғасырлардағы озық педогогикалық және әдістемелік идеяларды қайтадан елегінен өткізіп, бүгінгі заманның талабына сай, біршама өзгерген және жаңа жағдайларда қолдану ерекше маңызға ие болып отыр. Сондықтан болашақ өміріміз жастардың қолында десек, кейбір жөн сілтер шешендік сөздердің қолданылуын балаларымызды тәрбиелеудің, олардың педогогикалық ой-пікірін, идеяларын тиімді үйлестіріп, ұштастыру мәселесінің шешілуіне ерекше көңіл аударылуға тиіс.
Бастауыш сыныптарындағы алғашқы сөз ұйқастары туралы проблема -психологиялық, педогогикалық, әдістемелік т. б. әдебиеттерде жиі көтеріліп жүрген мәселе. Окушылардың логикалық ой-өрісін арттыруда оларды тәрбиелеу арқылы дүниеге деген көзқарасының ерекше маңызы бар.
Бүгінгі күнгі жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеу баланың алдына үлкен жауапкершілік артып отыр. Өйткені балаға берілетін саналылық тәрбие сипаты ол өмірге келген күннен отбасында басталуы тиіс. Кейіннен бала-бақша, мектеп, қоршаған орта және қоғамдағы болып жатқан әртүрлі жағдайлардың әсерімен одан әрі қалыптаса түседі. Бұл көпшілікке таныс мәселе. Бірақ бұл жерде балалардың жақсы немесе жаман мінезді болып жетілуіне ең алдымен отбасындағы ата-ананың, одан соң сол отбасындағы үлкендердің әсерлі-ықпалы бірінші кезекте аса маңызды фактор болатынына назар аударғымыз келеді. Кейбір ата-аналар өз перзенттерін шектен тыс еркелетіп, бетінен қақпай, көңіліне қарап тәрбиелейді немесе отбасындағы өнегелі тәрбие жұмысына немқұрайдылықпен қарайды. Ал мұндай жағдайлар көбіне көп баланың бойында теріс мінездердің пайда болуына тікелей себепші болуы мүмкін.
Балалардың тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру әдістемесі арнайы зерттелмеген. Дегенмен, бұл мәселеде аз да болса, С. Рахметов, А. Көшімбаев, Б. Құлмағамбетова, К. Ақбаева, Тоқбергенов, К. У. Тахирдинова, А. Асқарбаева т.б. педогог-ғалымдар оқушының ынтасын, зейінін қалай арттыру кажет және оның әдістемелік әдіс-тәсілдері қандай деген проблемаға назар аударды.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында: «Білім беру жүйесінің басты міндеті - ұлттық және жалпы адамзаттық қазынаның, ғылым мен практиканың жетістіктері негізінде жеке адамда дұрыс тәрбие қалыптастыру және дамыту үшін қажетті жағдайлар жасау» - делінген. Осы заңның 2-ші бабында былай жазылған: «Жеке адамның рухани және күш-қуат мүмкіндіктерін ашу, адамгершілік, тән сауаттылығы, өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, әрбір адамды дамыту үшін жағдайлар жасау жолымен оның интеллектін байыту және жеке адамның шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін отбасының, мектептердің, бүкіл жүртшылықтың біріге жұмыс істеуі қажет. Төменде ұсынылып отырған бірнеше тарауларда, мен балалар тарапынан болатын ой жүйесі негізіне және сөйлем туралы түсінік талдау жасап, себебін аныгтап, олармен жұмыс істеудің жолдарын белгілеуге, педагогикалық майданның маңызды бөлігінде оны ұйымдастырудың кейбір түрлерін ұсынуға тырыстым.
Диплом жұмысының зерттеу нысанасы:
Тұлғаның дамуы, тәрбиесі, қалыптасуы, балалардың жас кезеңдері және дербес ерекшеліктері, сонымен бірге ынтымақтастық педагогиканың мәні, негізгі идеялары қарастырылған.
Зерттеу пәні:
Бастауыш сыныптарда шешендік сөздердегі жай сөйлемдердің қолданылуы материалдарын мектептің оқу-тәрбие процесінде пайдалануға мұғалімдерді әдістемелік даярлау процесі.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті:
- Бастауыш сынып оқушыларына оқытудың жаңа жүйесі бойынша
талдау жұмыстарын меңгерту.
- Шешендік өнердің қалыптасу тарихы немесе таныстыру, шешендік
сөздердің түрлерін, әрқайсысының мазмұнын сөз қолданыс
ерекшеліктерін таныту.
- Оқушылардың шығармашылық ойлау дағдысын қалыптастыру.
- Бастауыш сынып оқушыларда, педагогикалық ықпал ету шараларына,
оқуға және еңбекке деген адамгершілік қарым-қатынасын
қалыптастыру.
- Оқушылардың шығармашылық қабілеттері мен деректерін жан-жақты
дамыту;
- Сыныптан тыс жұмыс арқылы оқушылардың жеке қабілеттерін дамыту
мен қажеттіліктерін өтеу;
- Сыныптан тыс жұмыс түрлерін айқындау және оларды ұйымдастыру
жолдарын көрсету;
Диплом жұмысының ғылыми болжамы:
Тәрбиені — еңбекке баулу, кәсіптік бағдар беру, қызығушылығын арттыру арқылы жүргізсе, баланың мінез-құлқын дұрыс қалыптастыруға, нақты нәтижелерге жетуге болады;
Диплом жұмысының зерттеу әдістері:
Салыстыру, талдау, жинақтау, бақылау, және түсіндіру әдістерімен пайдаланылды;
Диплом жұмысының материалдары:
Бастауыш сыныптардың қазақ тілі оқулығы сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыруға, жүргізуге арналған еңбектер;
Диплом жұмысының құрылысы:
Жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ практикалық қолданымы:
Оқытудың жаңа жүйесі арқылы бағыт - бағдар бере отырып, өздіктерінен жұмыс істеу, ой - өрісін дамыта отырып, қорытынды шығаруға машықтандыру.
Қорғауға мынадай қағидалар ұсынылады:
Мұғалімдерді мектеп жағдайында бастауыш сыныптардың қазақ тілі материалдарын оқу-тәрбие процесіне пайдалануға даярлаудың мазмұнды негіздері, оның қазақ этнопедагогикасы материалдарын пайдалануда негізге алынуы және процессуалдық /формалар мен әдістер/ салалары.
Сөйлем тілдегі басты единицалардың бірі. Ол фонема, сөз, сөз тіркестерінің айырмашылықтары, сөйлем толық коммуникативтік қызмет атқарады.
Фонема, сөз, сөз тіркестерінен құрала отырып, шындық болмыстың қандай да бір бөлшегі туралы хабар береді. Тек сөйлемде ғана тіл қарым-қатынас ретінде толық қызмет атқарады.
Сөз айналадағы, қоршаған ортадағы заттардың мағыналары мен атаулары бірлікте тұрған күрделі единица Сөз тілде коммуникативтік мағына бергендіктен, тілдік қарым —қатынаста «Құрылыс материалы» қызметін атқарады.
Тілімізде тек бір сөзден құралған сөйлемдер жазушылардың табиғат көркемдігін бейнелеу үшін қолданатыны ерекше стилдік тәсіл. Сондықтан бұл сөйлемдер толық коммуникативтік қызмет атқара алмайды деуге толық негіз бар. Мысалы, айдала көлдің биік қабығы, әлсіз жел. Күн бұлыттанып барады. Бұл сөйлемдердің ішінде «айдала» сөйлемі коммуникативті қызыметі емес. Номинативтік мағына беріп отыр. Тек қалған сөйлемдер мен мағыналас болып, құрау арқылы ғана коммуникативті қызмет атқарады. Сонымен сөз тілді коммуникативті қызметте емес, коммуникативті мағынада жасалады. Бірақ, сөйлем сөздерден құралғанда ғана өз қызметін атқара алады. Сонымен тіліміздегі, ең ірі единицалардың бірі, сөйлем сөздерден сөз тіркесі құралып, тиянақты ойды жеткізеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. I. Кеңесбаев, А. Ысқақов, К. Ақанов «Қазақ тілінің грамматиксы» -
Алматы,1964 ж.
2. А. Әбілхаев «Қазақ тілін оқыту методикасы»- Алматы, 1965 ж
3. И. Ұйқыбаев «Қазақ тілі методикасының мәселелері» -Алматы, 1967 ж.
4. Б. Құлмағанбетова» Қазақ тілін оқыту методикасы» -Алматы 1988ж.
5. Бойцова Ф. Роль и место зрительно-слуховой наглядности в обучении.
6. Кәтенбаева Б. Сөз құрылымын оқытуға байланысты грамматикалық
таблица. 1970 ж.
7. Сборник материалов научно-практическиой конференции. Москва. 1973 г.
8. Жадлова P. A. Методика применения технических средств, Казань, 1977г.
9. Әуенбаев Ш. Қазақ тілі синтаксисі мен пунктуациясын оқытуға арналған құрылымдық схемалар. 1978 ж.
10. Көмекбаев Н. Оқыту теориясы. Алматы, 1976 ж.
11. Қазақтілі мұғалімдерінің іс-тәжірибесінен. Жинақ 1972 ж.
12. A. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы» -Алматы, 1991 ж.
13. P. Рахметқызы «Бастауыш мектептерде оқушылардың тілін ұстарту» - Алматы, 1992 ж.
14. Құлмағанбетова Б. «Қазақ тілі сабағында техникалық құрамдарды пайдалану». Мектеп. 1983 ж.
15. Арғынов X. Құрмалас сөйлем синтаксисіне арналған таблица. 1776,1986 ж.
16. Жаниязов Ә. Лексиканы оқытуға арналған таблица. 1990 ж.
17. П.Алдамұратов Ә. Оқушылардың граматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы, 1990 ж.
18. Әлімжанов Д. Маманнов И. Қазақ тілін оқыту методикасы. 1990 ж.
19. Ысқақов А. Қазақтілі мен әдебиетін оқытуды жақсартайық. 1991 ж.
20. Ахметов Ә. Қ., Әбілқасымова А. Е., Көшербаев Қ. Е., Қазақстан Республикасындағы жоғары білімді дамыту стратегиясы. Алматы. «Білім» баспасы, 1998 ж.
21. Б . Құлмағанбетова , А. Исанов, М. Исинғарина , М. Көккөзова , Р. Журмағалиева, П. Айтжанова. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. «Білім» 2000 ж.
22. С. Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» -Алматы, 2002 ж.
23. С. Рахметова «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» -Алматы. 2003 ж.
24. К. Аханов «Тіл білімінің негіздері» -Алматы, 2003 ж.
25. Ы. Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясы» -Алматы , 2002 ж.
26. Қазақстан мектебі. 2002 ж. № 3,5.
27. Таубаева Ш. Г. Лактионока С. Н. Педагогическая инноватика как теория
и практика нововведений в системе образования. Алматы. 2001г.
28. Ахметкәрімов Қ. «Мұғалімнің кәсіптік мәртебесі және беделі туралы ой
Қазақстан мұғалімі -2003 ж.
29. Тілеуова С. С. Жоғары мектеп педагогикасы. Шымкент 2004 ж.
30. Педагогика . Дәріс курсы. А. «Нұрлы әлем» 2003 ж.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
..............................................................3-6
I. Синтаксис туралы жалпы түсінік.
Жай ... ... ... туралы түсінік және олардың түрлері.
2.1 ... ... ... ... ... және ... ... өнер ... түсінік.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ... ... сыныптарда оқытудың жаңа жүйесін пайдалана отырып,
шешендік сөздерден жай сөйлемдердің қолдануын үйрете ... ... ... ... және ... ... ... мәніне
тоқталамыз.
Қазіргі қоғамдағы болып жатқан жаңа білімдік, мәдени-әлеуметтік, ... және т. б. ... ... ... ісін жаңа сатыға
көтеруді талап етіп отыр. Бұл, өз ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, оған сәйкес сезімін және
сенімін тәрбиелеу қазіргі қалыптасқан, дәстүрлі әдістемелік жүйесін біршама
өзгертіп, ... ... ... ... орай өткен ғасырлардағы озық
педогогикалық және әдістемелік идеяларды ... ... ... ... ... сай, ... ... және жаңа жағдайларда қолдану
ерекше маңызға ие болып отыр. Сондықтан болашақ өміріміз ... ... ... жөн ... ... сөздердің қолданылуын балаларымызды
тәрбиелеудің, олардың педогогикалық ... ... ... ... мәселесінің шешілуіне ерекше көңіл аударылуға тиіс.
Бастауыш сыныптарындағы алғашқы сөз ұйқастары ... ... ... әдістемелік т. б. әдебиеттерде жиі көтеріліп
жүрген мәселе. Окушылардың логикалық ой-өрісін арттыруда оларды тәрбиелеу
арқылы дүниеге ... ... ... ... ... күнгі жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеу баланың алдына
үлкен жауапкершілік артып отыр. Өйткені балаға берілетін саналылық ... ол ... ... күннен отбасында басталуы тиіс. Кейіннен бала-
бақша, мектеп, қоршаған орта және ... ... ... әртүрлі
жағдайлардың әсерімен одан әрі қалыптаса түседі. Бұл ... ... ... бұл жерде балалардың жақсы немесе жаман мінезді ... ең ... ... ата-ананың, одан соң сол отбасындағы
үлкендердің әсерлі-ықпалы бірінші кезекте аса ... ... ... аударғымыз келеді. Кейбір ата-аналар өз перзенттерін шектен тыс
еркелетіп, бетінен қақпай, көңіліне қарап ... ... ... ... ... ... ... Ал мұндай жағдайлар
көбіне көп баланың бойында теріс мінездердің пайда болуына ... ... ... ... ... ұйымдастыру әдістемесі арнайы зерттелмеген.
Дегенмен, бұл мәселеде аз да болса, С. ... А. ... ... К. ... Тоқбергенов, К. У. Тахирдинова, А. Асқарбаева
т.б. педогог-ғалымдар оқушының ынтасын, зейінін ... ... ... ... ... ... ... деген проблемаға назар аударды.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында: ... ... ... ... - ... және ... адамзаттық қазынаның, ғылым мен
практиканың жетістіктері негізінде жеке адамда дұрыс тәрбие ... ... үшін ... ... ... - ... Осы ... 2-ші
бабында былай жазылған: «Жеке адамның рухани және күш-қуат ... ... тән ... өмір ... ... негіздерін
қалыптастыру, әрбір адамды дамыту үшін жағдайлар ... ... ... байыту және жеке адамның шығармашылық қабілеттерін дамыту үшін
отбасының, мектептердің, бүкіл ... ... ... істеуі қажет.
Төменде ұсынылып отырған бірнеше тарауларда, мен балалар тарапынан болатын
ой ... ... және ... ... ... ... жасап, себебін
аныгтап, олармен жұмыс істеудің ... ... ... ... ... оны ... кейбір түрлерін ұсынуға
тырыстым.
Диплом жұмысының зерттеу нысанасы:
Тұлғаның дамуы, тәрбиесі, қалыптасуы, балалардың жас ... ... ... ... ... ... педагогиканың мәні,
негізгі идеялары қарастырылған.
Зерттеу ... ... ... сөздердегі жай сөйлемдердің қолданылуы
материалдарын мектептің ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеті:
1. Бастауыш сынып оқушыларына ... жаңа ... ... жұмыстарын меңгерту.
2. Шешендік өнердің қалыптасу тарихы немесе таныстыру, шешендік
сөздердің ... ... ... ... ... Оқушылардың шығармашылық ойлау дағдысын қалыптастыру.
3. Бастауыш сынып оқушыларда, педагогикалық ықпал ету шараларына,
оқуға және ... ... ... қарым-
қатынасын
қалыптастыру.
4. Оқушылардың шығармашылық қабілеттері мен ... ... ... тыс ... арқылы оқушылардың жеке қабілеттерін дамыту
мен қажеттіліктерін өтеу;
6. Сыныптан тыс жұмыс түрлерін айқындау және оларды ұйымдастыру
жолдарын көрсету;
Диплом ... ... ... — еңбекке баулу, кәсіптік бағдар беру, қызығушылығын арттыру
арқылы ... ... ... ... қалыптастыруға, нақты
нәтижелерге жетуге болады;
Диплом жұмысының зерттеу ... ... ... ... және түсіндіру әдістерімен
пайдаланылды;
Диплом жұмысының материалдары:
Бастауыш сыныптардың ... тілі ... ... тыс жұмыстарды
ұйымдастыруға, жүргізуге арналған еңбектер;
Диплом жұмысының құрылысы:
Жұмыс кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тұрады.
Жұмыстың практикалық қолданымы:
Оқытудың жаңа жүйесі арқылы бағыт - бағдар бере отырып, өздіктерінен жұмыс
істеу, ой - ... ... ... ... шығаруға машықтандыру.
Қорғауға мынадай қағидалар ұсынылады:
Мұғалімдерді мектеп жағдайында бастауыш сыныптардың ... ... ... ... ... даярлаудың мазмұнды
негіздері, оның қазақ этнопедагогикасы материалдарын пайдалануда негізге
алынуы және процессуалдық /формалар мен ... ... ... ... ... ... Ол ... сөз, сөз
тіркестерінің айырмашылықтары, сөйлем ... ... ... сөз, сөз ... құрала отырып, шындық болмыстың қандай
да бір ... ... ... береді. Тек сөйлемде ғана тіл қарым-қатынас
ретінде толық қызмет атқарады.
Сөз айналадағы, қоршаған ортадағы заттардың мағыналары мен ... ... ... ... Сөз ... ... ... тілдік қарым —қатынаста «Құрылыс ... ... тек бір ... ... сөйлемдер жазушылардың табиғат
көркемдігін бейнелеу үшін қолданатыны ерекше стилдік тәсіл. Сондықтан бұл
сөйлемдер ... ... ... атқара алмайды деуге ... ... ... ... көлдің биік қабығы, әлсіз жел. Күн бұлыттанып ... ... ... ... ... ... қызыметі емес.
Номинативтік мағына беріп отыр. Тек ... ... мен ... ... ... ғана ... ... атқарады. Сонымен сөз тілді
коммуникативті қызметте емес, коммуникативті ... ... ... ... құралғанда ғана өз қызметін атқара ... ... ең ірі ... бірі, сөйлем сөздерден сөз ... ... ойды ... Синтаксис туралы түсінік.
1.1. Жай сөйлем синтаксисі.
Адам өз ойын ... тек ... ғана ... Егер бір ... онда ой толық анықталмайды. Сондықтан сөздерді бір-бірімен
байланыстыра отырып, ойын ... ... ... ... ... ... ... бәрінде үн жоқ —деген сөйлемде, айтылған ой «жұрттың бәрі
бір кісіге қарап, үн шығармай ... ... ... білдіреді. Осы ойды тек
жекелеген сөздер мен беруге болмайды, ондай жағдайда айтылар ойдың ... ... Адам бір — ... ... ... ... малдайта
қолданылмайтындықтан, адамның миында бірнеше сөздер өзара ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркесін «сөйлемді» қазақ тілі ғылымында синтаксис ғылымы қарастырады.
Синтаксис /грекше- «Syntaxsis» - ... ... ... ... ... ... ... өзара тіркесу қабілеттерін
байланысу формалары мен тәсілдерін, сөйлемнің құрамын және оның түрлерін
зерттейтін ... бір ... ... ... ... А. ... ... ойды табатын
тәсілдерді зерттейтін грамматиканың саласы ретінде ... Ф. ... ... ... ... мен тұлғасын зерттейтін грамматикалық
тарауы ретінде таниды. М. ... ... сөз ... сөйлемді, олардың
түрлерін, сөйлем мүшелерін және басқа синтаксис формаларды адамның ойын
білдіру грамматикасының тәсілдері ретінде, ... ... ... ... - деп атап ... Осы ... ... ғылымының зерттеу аясы екі жақтама түсіндіріледі.
1. Нақтылы процестің пайда болуын зерттейтін жасау құралдары
мен қағидалары ... ... ... ... ... ... грамматиканың бір
саласы. Онда сөйлем ішіндегі мен сөздердің үйлесуі, сөйлемнің
жалпы қасиеттерін зерттейді.
Синтаксис ғылымының единицасы болып сөз ... ... ... ... ғылымы екі тараудан тұрады. Сөз тіркесінің
синтаксисті. Мұнда ... ... ... формалары және түрлері
зерттелінеді. Тіл қарым- қатынас жасаудың құралы да, сөйлем қарым -қатынас
жасауда ... ойын ... ... ... ... ойы әр ... әр қилы
болғандықтан соларды айту үшін жұмсалатын сөйлемдер. Олардың құрамы да әр
түрлі болады. ... ... ... саны аз ... көп ... ... стиль ерекшелігімен байланысты.
Сөйлемде грамматикалық мағыналарға ие болып, синтаксистік қызмет
атқарып тұратын сөздерді сөйлем мүшелері ... Жай ... ... ... жалаң және жайылма болып бөлінеді. Жалаң сөйлем бастауыш
пен баяндауыштан не оның біреуінен құралады.
Ал, сөйлем құрамына бастауыш, байндауыштан басқа тұрлаусыз ... ... бірі ... ... ... ... ол жайылмаға айналады. Мысалы:
Жел өршелене түсті. — ... ... жел ... ... — жайылма. Толқын
күшейді — жалаң. Теңіздің толқыны кешке таман күшейеді — ... ... ... ... ... ... мүшелер — сөйлем атауының
грамматикалық ұйытқысы. Ал тұрлаусыз ... ... ... ... не тікелей соларды, не, бірін- бірі , не, ... ... ... ... ... ... қарай беттеген үлкен кеме толқынды
теңізді тіліп келеді. Бұл сөйлемнің бастауышы - ... ... ... ... ... ... сол екеуінің маңына біріне-бірі бағынып
барып, не тікелей ... не ... ... ... ... ... анықтауыш, пысықтауыш болып үшке бөлінеді.
1.2. Сөйлем кұрамы.
Сөйлем ... ... - ... пен ... болғанымен сөйлем
құрамында баяндауыштың қызметі басым ерекше.
Сөйтіп мағыналық, синтаксистік қарым-қатынасқа ... ... ... ... мүшелер.
Тұрлаулы мүшелердің синтаксистік қызметі бірдей емес. Әдетте бастауыш
сөйлемде айтылатын ойға негіз болады, ол баяндауыш арқылы айтылған /ойдың/
қимылдың не ... ... ... /иесі/ болады.
Баяндауыш бастауыштың ісін, қимылын, күйін және басқа ... ... ... ... ... Бұл ... бастауыштан гөрі
баяндауыштың синтаксистік қызметі ... ... ... ... ... баяндауыштың морфологиялық құрамындағы тұлғалар
арқылы белгілі болып дербес тұра береді. ... ... ... ішінде
арнайы ашылмай, толымсыз сөйлемдер сирек, онда ... ... ... ... ... кездеседі. Қазақ тілінің де өзіндік
граматикалық-синтаксистік қалыптасқан жүйесі бар. ... ... ... ... осы ... сөз тіркесі синтаксисі және сөйлем
синтаксисінде зерделенеді. Бұл ... ... ... ... ... ... - әуелі сөздер байланысынан тұратын тіркес, одан
әрі ... ... ... ... тұтас ойға әкелетін құрылымға түсіреді.
Сонда ой сөйлемге ұйытқы болады да, оны сөйлем жарыққа шығарады. Мұның бәрі
мақсатты да саналы ... ... осы ... граматикалық синтаксистік өлшеммен атайды —
хабарлы сөйлем, сұраулы сөйлем, бұйрықты ... ... ... ... осылардың әрқайсысының жасалу олдары бар. Қандай ... ... ... жүйесі осы жоғарыдағы құрылымнан асып кете алмайды. Бұлардың
орналасуына қарап хабарлы, сұраулы, лепті, бұйрықты сөйлемдерді жай ... ... ... ... ... ... қайта бұлар тілдегі сөйлем
жүйесіне тірек болады. Осы сөйлемдердің ... ... аясы ... ... Сайып келгенде, сөйлем және оның ... ... ... ... ... ой ... жіпке тізген, Кеңесіп құда жайын ... ... ... сыр түйінін, ақырында, Кетті ғой талай надан кеткен ізбен.
Жаьанда жан тең келмей туған дана, Жұлдыздай жұрттан биік тұрған дара.
Өмірге о ... да ... ... ғой ... бар ма дауа ! ( О. ... ... ... мүшелері.
Бастауыш пен баяндауыш сөйлем құрауға ұйытқы болатын басқа мүшелерді
айналасына үйіріп тұратын бас ... ... ... ... кім?, ... ... жұмсалатын сөздердің көпшілік, ... ... ... ... ... да сол ... айтылуы
мүмкін. Бұл сөйлемде бастауыш болар деген ... ... ... ... қабаттаса қойылады. Мысалы: Ажар баяндама жасады.
/Кім баяндама жасады? Ажар .../
Еріншектің ертеңі бтпес /несі бітпес- ... ... ... мен ... ... ... ... қызметте жұмсалатын сөздер негізінде, зат есімдер
болғанымен, олардың барлығының бастауыш болу ... ... ... ... ... ... баламасы. Ол іс ... ... ... сол ... өтей ... ... ашып арнайы бастауыш
болуға бейім болады. Сондықтан да ондай зат ... ... ... ... ... ... ... ағаш екті - деген екті зат есім
бар. Ол екеуі ... екі ... ... ... ... - ... иесі,
бастауыш ағаш- қимылдың объектісі, толықтай ауысу ... ... ... ... , ... ... ... Оның оның
себебі ол екі зат есімнің екі түрлі синтаксистік ... ... ... ... болатынын сөз де, ... ... ... және ... ... ... ... мыналар: Мысалы; Мен
көрдім ұзын қайық құлағанын /Абай/. Біз барлаушымыз.
Сапаның есімдерден болған бастауыштар заттық сындық ... ... ... ойды ... ... ... білдіру керек болғанда, зат есімдер
меи қайтарласып, тұратын дара күйінде бастауыш, толықтауышта болуы мүмкін.
Ондай да, сын есімдердің ... ... ... ... ол әр ... ... мағынада жұмсалады. Сын есімдер әдетте қандай заттың сандық ... ... ... ... ... бастауыштың қызыметін атқарып,
таралады. Терең - көбінесе ауыз қатесіздік ... сөз. ... ... ... ... ... десек алдымен, «Терең су батырады»-деп
түсінеміз. Жүйрік бауырынан аттың саны болып ... бұл ... ... ... да, ... деп ... ... «Жүйрік» тақтағын
білдіреді деген оны алдымен, жүйрік ат деп ... ... ... ... ... қызметте, бір ғана заттың орынына ... ... ... көп ... ... ... ... болатын
сын есімдер, кісі туралы айтылған сөздер болады. Кілей сұлулар ... ... ... ... Бастауыш болатын сын есімдер аз сөзбен көп мағына
беруді керек ететін, мақал-мәтелді сөйлемдерде жиі ... ... ... ... бір рет ... Қорқақ мың рет өледі.
Сын есімдер тәуелдік көптік ... ... та, ... қызметте
жұмсалады.
1. Көптік жалғаулардағы есімдер бастауыш болғанында, олар әр уақытта, қимыл
иесі - кісі - машинада жұмсалады. Егін ... әрі ... де, әр ... ... ... ... ... тұрып, бастауыш болған есімдер әр
уақытта, зат ... ... ... ... ... ... ... зат
есімдерден болған сөйлемдер есімше, бастауыш қимылы кісі-кісі кім? He
қылған? Орынына /жұмсалады.
Тіліміздегі сөйлемдер ... ... ...... ... ... ... мүшелер деп екіге бөліп қарау да
орныққан түсінік. Әдетте сөйлем деп ... ойды ... ... тіркесінем тұратын синтаксистік құрылымды айтады. Ал ... ... ... сөйлем мүшесі ыңғайында танимыз. Тілде
мұндай сөйлем мүшелерін бес топқа бөліп келеміз. Тұрлаулы ... ... ... де ... ... және олардың құрылысында дара,
күрделі ... ... ... ... ... ... классификациясын нақтылауды дұрыс санай отырып, әрбір сөйлем
мүшесіне қатыстылардың ... ... ... ... ... және біркатар сөйлем мүшелеріне беріліп жүрген анықтамалардан
ауытқиды.
Күрделі және үйірлі бастауыштар.
Бастауыштарда жеке сөзді дара ... көп ... ... ... ... және басқа сөйлем мүшелері сияқты бірыңғай болады. Мысалы, «Самат
екеуміз, қырманға бардық. Ертең канал қазу ... ... ... ... ... ... ... екі сөзден құралған, Бөкен
алғанда ол, өздерінің жеке- жеке мағыналары болған мен олар ... ... ... ... ... ... та аңғаруға болады. Тіркескен екі есім, бір жақтың
көптік ... ... ... та сол ... ... тұлғада, айтылған.
2. Сөйлемдегі канал қазу жұмысы, демек сөздер белгілі мағынаға, тұлғаның
тұтастығы бар күрделі бастауыштар.
Бастауыштар құрылысына қарай дара, ... және ... ... ... ... ... ... себеп, олардың құрамының
соңына байланысты. Бірқатар бастауыштар бір ғана сөзден тұрып дара өзі ... ... ... ... ... ... синтаксистік қызметті
атқарғанда, қалай да құрамында екі не одан да көп ... ... ... ... ... ... Бұл ... күрделі басауыштың қай
сөз ... ... ... ... ... гөрі оның ... тәсілдермен болатынын көрсеткен дұрысырақ сияқты. Күрделі
бастауыштар да ... сөз ... ... ... - құрылысы күрделі
және тәсілдері де әр түрлі болады.
Бастауыштың ... ... ... ... қай ... болса да, сөйлемге бастаушының
қызметінде түруы сол сөйлемдегі субъектіні предикаттық қатынаста көрінеді.
Сондықтан бастауыштың қызметі басқа мүшелер мен әсіресе, ... ... ... ... болады. Қара керек сөздерін, сен малға қара ойын керек
дегендей ретте айтқанда болмаса, олардың бастауыш ... ... ... ... ... бастауыш болатынының сөздер етістіктер.
Етістіктің кел, отыр, ал, бер, сияқты түбір күйі де сол ... ... ... ... ... қарай бастауыш бола береді. Бірақ
олар екі ... ... ... ... ... ... ... да
қызметін орындайды. Бастауыш пен орын ауысып та ... ... ... ... ... ішінде жақтың мағынасы екі түрді болып келетіндері ... ... түр, ... осы ... дара ... II ... та, ... баяндауыш болуы мүмкін. Бірақ бұл етістіктер ондайда екі ... ... екі ... ... ... ... Олардың жақтың
мағынасын сол ерекшеліктеріне ... ... ... Сен ... отыр,
/келер шақ/. Ол орындықта отыр /осы шақ/. Сен өз ... тұр ... ... ... синтаксистік тұлғасы - жіңішкелік ... ... -әрі ... ... әрі ... ... олар
тек етістікке ғана емес, баяндауыш қызметіндегі I, II ... ... ... Егер ... ... ... ... түр, жүр, жатыр деген
төрт етістігінен басқаларының түбіріне тікелей жалғанбай, ... ... ... ... ... ... ... негізгі туынды
түбірлерінде тіпті, жатыс, шығыс ... ... де, ... береді.
Мен қырықтамын. Біз бәріміз колхозданбыз.
Баяндауыштың негізгі түбірлері сөз табының бәрі де, баяндауыш бола алады.
Дегенмен көбінесе, баяндауыштың ... ... ... ... мынадай басты - басты негізгі екі сапаға бөлінеді:
1. Етістікті баяндауыштар.
2. Есім ... ... ... да, есім ... ... және ол ... аралас айтылған құрама болуы мүмкін.
Баяндауыштар тек қана етістік немесе етістікке көмекші сөздердің тіркесуі
арқылы ғана ... ... ... да ... Сөз ... ... ... айтпағанның өзінде, жағалаудың атқарар қызметі мол.
Етістікті баяндауыштар. Етістіктен болған дара баяндауыштар.
Етістіктің сөйлемдегі негізгі қызметі - ... ... ... ... өте ... ... қазақ тілі сөйлемдері баяндауыштардың ... ... ... ... болды. Кестім үзілді.
Етістіктің сөйлемдегі басқа қызметтерінен гөрі баяндауыш ... ... ... тән мағыналық грамматикалық ерекшеліктері айқын
көрінеді. Мысалы, Самат сабақты ... ... ... болу ... ... олар ... ... құрамы бірдей емес. Мысалы, Кәрі
Каспий қара көзін ашты, Жылы жүзбен. Терекке амандасты. Амантайдың ... ... Осы ... Самат етістік баяндауыш болған сөйлемде
тура толықтауыш болмайды. /мысалы, ... ... ал, ... ... байланысты тура толықтауыш болуға тиіс. /Мысалы, көзін
ашты/ Етістіктің сабақты және ... ... ... ... ... оның баяндауыш қызметте жұмсалуында да, ерекшелігі жоқ.
Дегенмен олар ... ... ... ... ... олардың
баяндауыш болуы ерекше атау керек болады. Бір істі үзілді-кесілді бас ... ... ... ... Бұл көбінесе ауыз әдебиеттерде оның палы
болымсыз етістікті баяндлауыштың айтпақ жазған болып айтылуында стильдік
айырмашылық ... ... ... деп,
Ар-намысымды қашырман.
Бұлтқа исетпей шарт сынбан,
Ойына келген сөзім бар, ... ... да ... ... ... ... етістікті баяндауыштың құрамы Қазақ тілінде де, әлденеше
етістіктер ... ... ... ... ... ... оның ... ең негізгі сі болады да, қалғандары оған не біріне-
бірі көмекші болады. Мысалы; Кітап оқып бара ... ... ... ... қала ... бір ... ... дегенмен басқалары түгелімен етістік болады.
Олардың алдыңғы сөйлемдегі оқып кетіп бара жатыр едім. ... бәрі ... ... ... сөйлемде бес етістік бар. Оның алдыңғы екеуі
/сүрініп кетіп/ пысықтауыш қызыметінде ... ... ... ... ... ... ... түр. Соңғы үш етістік аяқталмаған
қимыл процесін білдіреді.
Негізгі ... мен ... ... ... топ ... күрделі
баяндауыш болғанда, субъектінің қимыл процесінің әр түрлі құбылыстарын
мысалы: ... ... ... бітпегенін,олардың қарқыны мен,
тұйықтылығын бастау, ... ... ... ... далада жан-жағынан
анықтап жалғыз әйел жорытып барады, жорытып барады. ... ... ... күрделі баяндауыштардың есімдік ерекшелігінің
бірі
Негізгі етістіктердің қос сөз ... ... айту ... ... ... рең ... ... Екеуі бізді көріп қалды да, ашып-
ашып ... ... ... ... ... ... етістіктерден болған баяндауыштар әр түрлі құрамда айтылып, әр
түрлі қимыл кезеңдерін береді. Олардың байланыстылары мыналар;
1. Қимылдың ... ... ... ал, ... кел, балта т.б.
Көмекші етістіктер қатынасты күрделі баяндаушылар қимылы, не
күйдің байланысып қалғанын.білдіреді. Мысалы, таң ... ... ... ... ... Қимылдың болып жатқан кезеңі: мұндай мағынада жұмсалынатын
баяндауыштың құрамында тұр, кел, бер, жүр, қой түс т.б. ... ... ... ... күм сөйлеп келеді.
1. Қимылдың айақталып қалған кезеңі.
Мұндай мағынаны ... ... ... құрамында
қам, кем, жазуы сияқты көмекші етістіктер болады. Мысалы,
Жиналыс ... ... ... ... келеді.
4. Қимылдың аяқталған кезеңі.
Күрделі баяндауыштар құрамында жібер кет, бол, қой, таста
сияқты ... ... ... ... ... кеше баласынан
беріп жіберді.
5. Жолаушылар жүріп кетті. ... ... бер, ... бар, күрделі
баяндауыштар. Мысалы, Абай күрсініп ... ... ... түсінік және олардың түрлері.
2.1. Хабарлы сөйлем.
Синтаксистің басты зерттеушінің обьектісі - сөйлем. Сөйлем сөз
тіркесін қоятынын қарым-қатынасты қамтамасыз ететін тілдік материалдық ... ... ... ... ... ... ... мақсатты болды. (кейде,
мысалы).
Сөз - айналадағы обьективтік шындықтың адам басындағы сәулесі ретінде
жеке-жеке ұғымды білдірсе сөзтіркесі олардың ... ... ... ... жеке ... ... ретіндегі байымдауды хабарлауды сұрауды,
модольдікті білдіреді . Әдетте жеке ... ... ... ... ... ... ... ойды білдіруі оның маңыздығы басқа сөйлемдермен
қатынасын қарап та анықтайды. ... Түн, ... ... ... ... сөз ... бөлек еденица екенін анықтайтын басты
белгілері мыналар:
1. Сөйлем біршама ... ... ... ... ... ... ... енген сөздерден, сөз тіркестерінен құралады.
3. Сөйлем бастауыш пен баяндауыштың ... ... ... білдіреді.
Оларды негізге ала отырып, мынандай анықтамалар беруге болады.
Прединаттық қатынас, негізінде ... ... ойды ... сөздер тізбегін сөйлем дейміз. Сөйлемдерді, сөздерді әрқайсысы
өзінің лексикалық мағынасы, ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Сөйлемнің айтылу мақсаты, сөйлемнің айтылу
мақсатына ... ... ... бұйрықты және лепті болып бөлінеді.
Бір дененің, небір істің жайын баяндау мақсатымен ... ... ... Асау ... ... ... қылып туды.
Хабарлы сөйлемдердің мазмұны әртүрлі болады. Олардың мазмұны сөйлемге,
қатысқан сөйлемдердің сөйлем ... ... ... ... ерекшеліктері мен байланыты баяндауыштардың тұлғаліқ
ерекшелігіне қарай хабарлы сөйлемдер, мысалы, ... ... ... ... алғанда, бір сыдырғы баяу әуенмен айтылады. Мысалы, ... ... ... келе ... шаңғыршылар колхоз клубының алдына келіп,
тоқтады. Бұл сөйлемдегі дауыстың жоғалып, ... ... ... ... ... тіл ... басты тәсілінің бірі. Жүздесіп және басқа
амалдар арқылы, өзара сөйлемнен адамдар істің әр ... мән ... ... ... ... ... түрлерін қолданады.
1. Сұраулы сөйлемдер: -ма, -ме, -па, - пе, -ба, ... ... ... ... ... ... ... ма?
2. Сөйлемде кім?, не?, қашан?, қайдан?, кімді? Сияқты ... ... ... сөйлем жасалады. Мысалы, мұнда қайдан
жүрсіз?.
3. Шығар, - ... - ... ... ... ... ... еніп, сұраулының ... ... ... ... ... сен осы ауылдың баласы
шығарсың?
4. Баяндауыштың құрамында -ау, -ой шылаулары мен одағай айтылып
та, сұраулы ... ... ... сен кіп —кішкентай қуыршақтау
едің-ау э?
5. -ше демеулігі ... ... еніу ... ... ... ... Ал, Жамал ше? Өзің ше?
2.3. Лепті, бұйрықты сөйлемдер.
Бұйрықты сөйлемдер біреуді іс істеуге жұмсалады. Мақсаты мен ... ... пен ... ... ... бұйрық ретінде ғана айтылмайды.
Сонымен қатар, кісінің еркін, талабын ... ... ... ... ... ... ... ауыз екі тілге тән. ... ... ... ... жиі ... ... ... бұйрық және қалау райы арқылы жасалады. Олар сөйлемде баяндауыш
болып жасалады да, сөйлем түгелімен, ... ... ... ... ... ... оларды қандай мазмұнда жұмсауына қарай, түрліше
болады. Егер бұйрықты ... ... ... ... ... ол
көтеріңкі дауыспен айтылады. Егер кеңес. ... ... ... ол ... ... айтылады. Мысалы, Шегін!, тоқта!, қайырыла
кет!, Еріңдер соңыма!, тарт қолыңды!
Баяндауыштар етістіктің бұйрық райы мен екінші ... ... ... ... ... ... ... мәнді болады. Тарт
тіліңді!, Жоғал көзіме көрінбей!.
1. Баяндауыштары, бұйрық ... ... ... ... ... тілек, мәнінде болады. Мысалы,
Керімбек
малды тез ... ... ... ... бұйрық райында айтылып, оған бірінші
қосымшасы, ... ... ... ... айтпай, солай
бұйрық беру керек. Мысалы, Келші қалқам, менің қасыма отыршы!.
Қарағым мына баланы риза қылшы!.
Кісінің ... әр ... ... ... ... ... лепті болады. Лепті сөйлемдер мағыналары жаңа бар, ... ... ... ... ... ... сияқты ішкі сезімдерін
білдіреді. Лепті сөйлемдер мұндай мағыналарда, айту үшін, олардың құрамында
көбінесе, ... ... ... ... дауыспен айтылады. Пай-пай-пай бұл неткен жан, қап
-деді, Қорқу, сескіну, аяу, ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің баяндау үшін құрамында ау, -ей шылаулары ... Ол ... ... ... ... ... рай тұлғасындағы ... ... ... ... ... -ау бала бере көр» - ... Бірдеңені асыра мақтау ... ... және ... сәнді, қандай
тамаша көл.
2.4. Болымды және болымсыз сөйлемдер.
Адам объектіні болмысты, ойлаған ойын хабарлауда ... не ... ... етіп ... ... ... қар жауады -дегенде, бүгін қар
жаумайды дегенде де, өз ... ... ... ... Болымсыз сөйлем,
болымды сөйлем арқылы жасалады. Және болымдығың ... ... ... ... ... ... ... формасы да, болымсыз
сөйлем. Одан көрі сирек қолданатын түрі ... ... -ма, ... ... қызметінде жұмсалдады. Жамандықтар бір тіпті жүрмейді.
Болымсыз сөйлем құрауға, болымсыз етістіктердің қайсысы ерекше болады.
Мысалы, ... ... ғой, ... ... ... қадірлі өнер, өнер алды қызыл тіл деп қазақ ... ... ... ... ... қарым-қатынасы қалыптасқан. Ойлау сөйлем мәдениеті,
озық ойлы шебер тілді адамдары да, болғаны даусыз. ... ... ... ... ... жыл ... 5-6 ... бүрын шығып қалыптасқан.
Шешендік өнерді ... ... ... ... ... ... ... грек софисті Протогор деп есептеледі. Ғалым ... ... ... өнері деген, «Ғылымдар туралы жарыс сөз» осындай еңбертер
жазған. Риторика ... білу яғни ... ... ... ... әсер ету ықпалын жасау. Риторика психология, ... ... ... мен ... байланысты. Шешендік сөздер үш түрлі болады:
1. Кеңесу
2. Билік
3. Салтанатты сөз. Ал, құрылысы жағынан:
1. кіріспе,
2. Дайындау
3. Қорытынды болып үшке бөлінеді.
Шешендік өнер ең ... ... ... ... өмір ... ... ... шешендік өнер дамыған ең Рим республикасы шешендік
өнер ... ақыл ... ... кең ... ... ... өсіп өркендей алады. Ежелгі Греция мемлекеті мен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлер себеп болған. Россияда қатарлас халықтарға
қарағанда, шешендер аз шыққан. Шешендік өнер кенжелеп ... ... орыс ... мен өнері Ломоностовтан басталады. Шешендік өнер
дегеніміз, кез ... ... зат ... ... ... өнері және сонымен
басқаларды ол жөнінде өз ойына қайыстыра білу. Осы ұсынылған өнер ... ... ... дейді Ломаносов. Одан әрі ғалым шешен ... ... ... қажет дейді:
1. Табиғидарын.
2. Білім.
3. Шешендерден үйрену.
4. Сөйлеп жаттығу.
5. Басқа ғылымдардан да ... ... ... ол жан ... тән ... деп екіге бөледі. Жан
дарынына ақыл мен ес жатады. Екінші тән дарынына сүйкімді ... ұзақ ... ... ... ... ... - ... мынадай анықтама береді.
Шығара алатын оларды ұнамды, әрі сенімді етіп айта білуі талант иесін жалпы
сөзшең дейді. Керекті дарынға ие адам ... деп ... ... ... ... мен бағыт - бағдарына қарай діни сөз, саяси сөз, билік
сөз, мақтау сөз, ... сөз деп ... ... ... ... белгілі бір қоғамның шығуы мен дамуына байланысты екенін қазақ
шешендік өнерінің тарихы да ... ... ... ... ... қоғамның білгілі бір дамуы сатысымен шешендіктердің шығуы мен
олардың сөздері мен тежеленеді. Осы тұрғыдан алғанда, біз ... ... ... тарихи аңыздарда, есімдерді, сөздерді сақтаған. Майқы би
мен Аяз бидің есімдермен байланыстырамыз. Майқы би ... ... ... ... ... ... болған. Сонымен қатар, ол аталы сөз қалған, өз
заманың айтулы шешені болған. Неше ... бойы ... ... ... ... мен Жүсіп растаған. Майқы би, нақтылы да, оны қазақ шешендерінің басы
халык шешендік сөздерінің атасы деуге болады. Майқы би ... ... ... ... ... би ... аңыздарға қарағанда Майқы Қаратау өлкесінде Аяз ... ... өмір ... ... ... өнерінің екінші кезеңі –
Асан қайғы мен Жиренше шешен есімдері мен байланысты. ... бұл ... ... би деген атауды атқарып келсе керек. Беклгілі бір мәселені талқылау
кезінде, ауыз екі ... ... ... ... ... ... ... ойлы, шебер тілді адамды шешен деген. Белгілі бір мәселені
талқылау кезщінде немесе адамның тапқыр ... ... ... ... ... ... пікірін шешендік сөз дейді. Бұрынғы қазақ шешендерінің бір
ерекшелігі -олар сөздерін жазып дайындамаған. Сөздері ... да ... ... ... Қазақ шешендік өнерін 18 ғасырда өркендей түсті.
Оның өркендеп қанат жаюына үш ... ... ... ... жағдайда Тәуке хан шашыранды ... ... үш ... ... ... ... ... емес, қарадан шыққан үш би
қойды. Хан жанынан елдік маңызды мәселелерді, кеңесіп ақылдасып
отыратын билер ... ... Жеті ... заңын шығарды. Ұлт
азаттық көтерілісін бастайтын көсемдер халықтың ар -намысын
оятатын ... ... бола ... ... ... халықты ар-намысын оятатын шешендер керек
бола бастаған. Міне, осындай жағдайларда, ел ... ... ... Қаржығалы Бөгенбай секілді атақты батырлар мен
қатар, әділ Төле би, Қаз ... ... би, ... би смияқты
айтулы
шешендер шықтын.
2. Қазақта, Қазақстаннан ... ... ... XIX ... ... жойылып, сот ісін жүргізетін адамдар жеке ... ... ... ... белгіленіп, ресми түрде
дайындап сайлап қойылатын болғандықтан шешендік өнерге белгілі
дәрежеде тежеу түсті.
Ойға ... ... ... ... ... елдің елшілік маңызды мәселелерді
шешеуге, тіпті, ресми ... ... ... ... ... ... ... бойы қалыптасып қалған, ... ... ... ... өнер бірден тоқталып, тоқырай қойған жоқ. ... ру және ... ... ... ... ... Қазақ шешендік өнері XX
ғасырдың басында әсіресе, 1916 жылы ұлт-азаттық ... ... ... кезінде өркендей түсті. Бұл кездерде, Иманов Әліби Жангелдин
сынды халық шешендері Қазақстанда қарулы ... ... ... ... Қазақстанда Совет Үкіметін нығайту аквардияшыларға, ұлтшыл,
байшылдарға қарсы ... ... ... Сәдуақасов, Жанайдаров, Оразов,
Исаев секілді шешен партия Совет қайраткерлері шықты. Қазақ шешендік өнерін
зерттелуі себепті Үкімет тұсында басталады. ... ... мен ... 1930 ... алғаш көңіл бөлініп, пікір айтқан, ... ... ... өзінің қазақ әдебиеті деген кітабында, ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде, алатын орынын
анықтап, бірсыпыра нүсқаларын жариялады. ... ... ... шешендік
сөздерін анықтап берді. Одан кейін арнайы зерттеген ... Ә. ... ... ... ... ... мен ... соның ішінде, мақал
-мәтел, шешендік сөздердің қатығы, қаймағы секілді. Мақал-мәтелдер мен
шешендік ... ... ... ... да, ... және екеуі де халықтың
әдеби, эстетикалық талғамын өсіреді. Тәрбие береді. ... ауыз ... ... ... ... бірі ... аңыз ... Қазақ
тарихи аңыздарының басым көпшілігі, хандар, билер және батырлар ... ... ... шешендік, өнер мектептері сай дамып келді.
Қазқ көркем әдебиетінің қалыптасып дамуына ... ... ... ... ... ... Абай мен Махамбеттің өлең жырларынан, шешендік
сөздерінің ықпалын, үлгісін табу қиын ... Ауыз ... аңыз ... ... сөз ... , ... ... әдебиетінің классик жазушылыры
Әуезовтың , Б. Майлиннің Мүқанов, Мүсірепов шығармаларынан да ... ... мен ... ... ... егіз жанрлар. Мұқановтың
«Сұлушаш», Б. Майлиннің ... ... ... Жансүгіровтың
«Дала» поэмалары нағыз халық жырларының үлгісі мен ... ... ... ... ... ... да, жиі ... дауларының
үлгісі мен айтылатын, шешендік сөздер айтыстары аз емес. Біздің дәуірімізге
ауыз екі және ішінара жазбаша ... ... ... ең ... ... ... және Аяз би жайындағы аңыз әңгімелер.
ІІІ. Шешендік өнер туралы ... ... ... ... түрлері.
Қазіргі шешендікте сөйлеу, монолог және диалог түрінде болады. Монологтың
сөйлеу, қазақ шешендерінің толғау, өсиет, бата, ... ... ... ... келе ... ... ... Манолог бір кісінің сөйлеуі
неесе түрі. ... ... бір ... ... ... әңгімелеп
айтып беру мақсаты көздеклетіндіктен көпшілік алдында сөйлеген сөз жасалған
баяндамалар, оқылған лекциялар, ... ... ... ішкі толғанысы дүниетанымның бәрі ашық байқалады. Жүртшылыққа
әсер етуді көздегендіктен және ... ... ... мағыналы
болады. Және шешендете сөйлейді. Тыңдаушы көпшіліктің ішінен шешенге сұрақ
қоюшылар, шешенге қарсы пікір айтып келіспеушілік айтушы олар ... ... ... ... ... ... жағдайда, тыңдаушылар шешеннің
пікірлесулеріне айналады да, манолог сөз пікір алмастыруға ... ... ... ... ... ... ... алған
батырларды, қоғамды дамытуды насихаттай отырып, өркениетке қол жеткізеді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жете және жемісті талдай білу қабілеті қажет. ... ... ... ... ... туындаған жақтардың төңірегінде
өрбейді. Пікірталас дегеннің өзі пікір қоюшы қайшылығы. ... түрі бар, ... ... Ой бөліс, сөз талас, айтыс, ... ... ... бар. ... пікір алмасу /лат сөзінен шығып-
мағынасы зертеу, талқылау, талдау деп аударылады./ ... ... ... ... ... әртүрлі салыстыра зерттей отырып, шындық пікірді
көрсету талас мәселенің шешімін іздеп табу. ... ... ... ... ең ... ... ... қатысқандар, көздері жетпейтіндіктен
де, бір пікірге келеді. Ойталқы сөз де, /лат тілінен ... —ой ... - Ой ... ғылыми- қоғамның мәні бар тақырыптардың төңірегіндле
көпшілік арасында ... сөз ... ... да, сөз ... ... бір пікір тоқталады.
Пікірталас көне герктің сөзі - мағынасы Сөз ... ... ... ... ... ... бірдеңені талдау мақсатында,
беттерінде орын алатын сайыс. Бұл жай ғана ... ... ... ... ... ... ... қарастыру. Осы анықтамалардан
көріп отырғанымыздай, пікірталас, пікірлесу болып бөлінеді.
Пікір ... мен ... ... ... ... қарсы жақты жеңіп шығу өз
пікірінде халқы соны бөлісу. Сөйтіп сайысшылар әлеуметтік ... ... ... жол ... отырған кедергілер мен күреседі.
Пікірталастың ой бөлінісі сөзталас, айтыс деп ... ... ... бір - ... ... ... ... түскен адамдардың
арасында сыйластық пен түсінік орын алады.
Ой бөлініс Француз сөзі, мағынасы - айтыс, жарыссөз. Ой ... ... не, екі ... ... ... ой ... ... тиіс. Ой бөлініс
пікір қарама —қарсы болғанымен түсінікке негізделеді. Сөз талас орыс сөзі,
мағнасы бірдеңені қандай да бір нәрссені ... ... ... ... ой ... сияқты баяндамаларды талқылағанда, хабарлар
жасағанда, жиналстар мен ... орын ... екі ... да, ... арасында жүзеге асады. Айтыс қазақтың сөзі
мағынасы, сөз жаршысы өнер ... ... ... - ... ... айтып және сөздің ... ... ... ... ой мен ... ... жеңске жеткізетін құрал. Бірінен бұрын,
пікір алмасуы тақырыбынан қатысты ұғымдарды анықтап алып, қажетті сөздер
мен ... ... тыс ... жөн. ... ... бірдей қолданған сөздер түсінікті болуы қажет.
Салыстырудың бірін - бірі ... көп ... ... де ... ... ... көп мағыналы сөздерді ... ... ... ... ... ... ... сөздерді
қандай мағынада жұмсап тұрғанды айтып қойған жөн. Сөз ... мен ... ... ... және ... ... жиі ... мәдениетінде қарастырылуды құрметтеу пікірлерін сыйлау бцуыны
сабырлық пен татудай білу маңызды ... ... ... ... мазалау,
күлкімен жәбірлеуге, дауыс көріп ұрсуға мүлдем болмайды. Басқалардың
көзқарасын құрметтей алып, ... ... ... адамдардың ісі.
3.2. Шешенге қойылатын шарттар.
Шешен сөз қазақ тілінде, өте ертеден қолданып келеді. Бұл ... ... ... ... ... мәселені шешіп талқылайтын,
дүшпан, ақылгөй, дана ұғымдарымен өз шешен сөз қазақ тілінде сөзшең айтқыш,
тапқыр, суырып салма, ділмар, ... ... ... ... ... ... ... Шешен сөздің халақаралық терминімен айтсақ, «Оратор»»
деген сөзден шыққан. ... ... - ... ... Ол біліммен, айтшықты,
эсем тіл мен оқырмандларына әсер ететін бір нәрсе туралы сендіріп, ... ... ... ... ойы терең білімдар адам. Қу келген адам
шешен бола ... ... ол, ... ... ... ... болады десе, екіншілері шешенді қажетті қасиеттерге дамыту
мен тәрбие мен көп ... ... ... Көне Римнің мыңдаған жылдар
бұрынғы әлемі шешен және ... Марк ... ... ... ... ... ... болып шығады". Ұлы шешен ақындыққа, табынышты
болып туады- ал, шешендікке көп ... көп ... көп ... күш ... қажеттілігін айтты. Көпшілік алдында сөйлеуге дайындықтағы басты
талаптардың бірі өзін -өзіне деген сенімділікті қалыптастыру. ... ... ... ... өте маңызды жауапты іс десек,
шешенінің өрісінің білімін, көшіру ... жаңа ... ... ... ... ... ... жинау, газет -журнал, радио,
телеарналарынан хабарламалар айтып отыру. Көркем ... және ... көп оқу ... ... Ломоносовтың сөзімен айтқанда, «Шешендік
рухани қабіле пен айқын күші даму ... рух ... ... ... басқа ғылымдарды меңгерумен біртұтас
қасиеттерге тәрбие мен көп оқу мен ... ... ... ... ... ... бейімдейді. Ауызша және жазбаша
сөйлеудің мәдениетін көркейтеді. Күнделікті дайындық дегенімізге іскер
адамдар және ... топ ... ... ... әңгімелер мен сөйлеуге
қатысу, достар мен әріптестер, туған-туысқандар ... ... ... ... ... практикалық сабақтарды жиі-жиі өткізу.
Шешендіктердің сөйлеу әрекетіне талдау жасай білу. ... ... бір жолы ... ... сөйлейтін сөздерді үйрету
керек. Әсіресе, шешенді аудитриямен қарым-қатынаста өзін-өзі үхтауына ... ... өзі ... ... ... де ... ... ұшыраған сөздеріне талдау жасап, себебін айқындатып отырады.
Осылайша, шешендердің ... ... ... ... ... өзі ... ... алдында сөйлеу әдістемесін ... ... бір ... ... ... ... қызыметі қандай
сатылардан тұрады. Сөйлейтін сөздің қалай орналастыру қажет, аудиторияны
қалай меңгерудің қандай амалдары бар ... ... ... ... ... ... таңдауда ең қажеттісі - өзіңеде, тыңдарманға да қызықты
әрі өзекті болуы керек. Қандай тақырып болмасын, оның ... ... ... ойға арқау болуына байланысты. Тақырып шешен қозғаған өмір қүбылысы
болса, идея сол өмірдің қүбылыс туралы шешеннің айпақ ойы, ... ... ... ... ... ... ойы мен ... мақсат мүраты
әр тақырыптың айтылынан анық аңғарылады. Егер сөйлеуші ... не ... ... дегенді ойламаса, онда ол ... ... ... ... ғана ... ... ... тақырыптардың мүддесіне
қатысты, мақсатты айқындау керек. Айқын мақсатты қоя білу үшін ... ... ... ... ... ... жеткен үлы абай
да, «Мақсатым тіл ... өнер ... ... ... ... ... ... аламын деймін, ойлы жас жігіттер, Думан-сауық, ойда жоқ, әуел ... - деп өз ... ... ... сөздерді ашып, ғылыми - білімге
ұштастыру мылқау жандарға тіл ... ... ... ... ... ... шашу деп біледі. Данышпан ақын халықтар, өрістілігінен құтқарып,
мәдениеттілікте, ой санада, артта ... ... көз ... ... ... тіл қара ... көшеді. Ақыры ойладым, осы ойыма келген нәрсені қағаз
бетіне жаза берейін.Ақ көз бен қара ... ... ... Кім де, ... ... сөз ... ... алсын, я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім
өзімдікі дедім де, ақыры осыған байладым деп Абай өз ... ой ... ... айтылған, дедактикалық ойларын қара сөзбен таратуды
мақсат етті. Осылайша, Абай түсінушісі, өз ... да, әр ... ... жоқ. Алдына мақсат қойып сөйледі.
3.3. Көпшілік алдында сөйлейтін сөздің құрылымы.
Көпшілік ... ... ... ... үшін, материал жинау жеткіліксіз.
Ол материалдарды қалай, орналастыру ды ойлау ... ... ... ... ... ... ... сөздің жүйесін анықтау қажет. Сөздің
құрылымын түзеуден алдын ала жоспар құру ... ... ... ... ... ... материалдардың орналасу
тәртібі. Жоспар құрып сөйлемеген шешендер көп жағдайда ... ... ... ой ... бұзылады., бір мәселеден екінші мәселеге жүйесіз
көшіп кетеді. ... ... үшін ... ... ... ... құру ... бір тақырыптың төңірегінде қозғалатын мәселелердің қайсысы
негізгі, қайсысы көмекші мәселеге қанша ... бөлу ... ... ... ... ... шешен сөйлейтін сөздің құрылымын түзеді.
Ауызша және жазбаша сөйлеудің ең көп таралған құрылымы үш ... ... ... ... ... ... бөліктің өзіндік ерекшелігі бар.
Ғалымдардың айтуынша, сөйлеудің басы мен аяғы көпшіліктің есіне ... ... ... ... ... мен ... ерекше
көңіл бөліну керек.
Кіріспе. Шешен сөзінің басында тыңдармандарын қаншалықты қызықтыра
алса, соншалықты ... ... ... сөз ... ... ... ... көңілін аудара алмайды. Кіріспеде тақырыптың
өзектілігі, тыңдаушылар үшін ... ... ... атап ... және
сөйленетін тақырыптың тарихы қысқаша баяндалады.
Тыңдаушылар сөз сөйленетін жерге әр түрлі мотивпен келеді: біреулері
тақырыпқа қызығып, білімдерін тереңдету, ... ... өз ... ... сол үжымның мүшесі ретінде келу қажет деп табылғандықтан
еріксіз келеді. Бірінші топ о ... -ақ ... ... ... екінші топ
өз жұмыстарымен /кітап оқу, сөз жұмбақ шешу, т.б.) ... ... ... Ал ... ... оқушылардың көңілін аудару қажет, әсіресе
тыңдағысы келемгендердің көңілін жаулап алуы керек. Бұл өте қиын ... іс. ... ... ... ... ... бөлуі қажет. Ол үшін
кіріспені қызықты мысалдармен, мақал-мәтелдер, нақыл ... ... ... ойландыратын цитаттар келтірген орынды. Кіріспеде оқушышы
сыныпты қызықтыратын тақырыпқа қатысты оқиғаларды ... де ... ... ... ... сөз, не ... бәріне түсінікті,
қарапайым, қызықты ... ... ... сөзді «біреулер құдайдан ... - деп ... ... ... елең еткізерлік тосын, барынша
түсінікті. Қызықты да соны кіріспе табу оңай емес, ол үшін ... ... ... керек, іздену керек.
Негізгі бөлім. Сөйлеушінің міндеті тек тыңдашылардың назарын аударып
қана қою емес, сол қызығушылықты сөздің ... ... ... Сондықтан
сөйленетін сөздің негізі беріледі: ... ... ... ... көз ... басты- басты сауалдарға
жауап беріледі. Негізгі бөлімге енген материалдар ... ... ... ... ойды ... ... Сол ... сөздер арқылы мәтіндегі ойлар бір-
бірімен паралельді не тізбекті байланысқа түседі.
Қорытынды сөз. Кез- ... ... ... ... бірі
-қорытындысы. Қорытынды істің біткенін көрсетеді. Сенімді әрі ... ... сөз ... ... ұзақ ... жақсы әсер тудырады.
Сәтсіз қорытынды жап*жақсы сөйлеген ... ... ... ... ... ... жөн. ... мен
қорытындыда айтылған сөз жұрттың есінде ұзақ ... ... ... шешен кіріспедегі айтылған мақсатқа қайтып оралады, негізгі
бөлімде ... ... ... ... оқушылардың алдында нақты
міндеттер қояды. Мысалы, абай «Оныншы сөзінде» ... ... ... Хош, ... ... мал таптың, байыдың. Сол малды сарп қылып, ... ... ... табылмаса, балаң оқыған намаз, тұтқан руза, қылған қаж
ғибадат орнына бармайды ...» (Абай шығармалары. 2 -т., А. 1986, 107-6) ... ... ... ... ... ... шақырады. Құдайдан
тілеген баланы адам ететін-ғылым, сондықтан жиған-тергеніңді адамшылықпен
ғылым жолына жұмса, азбайтын да, тозбайтын да ғылым деген ... ... ... сөзі ... болуы керек: оқушыларды белсенді әрекетке
шақырып тиімді іске жұмылдыру қажет. ... ... сөз ... жігерлендіру мақсатымен ұран түрінде айтылуы да мүмкін.
Қорытынды.
Педагогикалық ... ... ... ... озық педагогикалық
тәжірибелерді зертте, жогары оқу орны ... ... ... ... ... бастауыш сыныптарда шешендік
сөздердегі жай ... ... ... оқушы тәрбиесіне
пайдаланудағы әдістемелік даярлығын зерделеу ... ... ... ... өнер ... арқылы адамгершілікке
тәрбиелеудегі кешенді көзқарас ... ... және т.б. ... оқушы тұлғасын жан-
жақты
тәрбиелеудегі тұтастығын қарастырады;
2. Өнерге және ... ... ... ... ... баланың бүкіл тіршілік әрекеті процесіне /отбасында,
мектептегі сабақтарда, және ... тыс ... ... ... және ... Жұмыс мазмұнына бірегей әртүрлі ... қою ... ... мен ... ... үйлесімділігінде,
жеткілікті,
біразділік пен ... ... ... ... ... ... қатарлы мұғалімдер ... ... ... ... жай сөйлемдердің қолданылуы материалдарын
оқу- тәрбие процесіне пайдалануға байланысты айтарлықтай ... ... ... бұл ... жұмыстарда тұрақсыздық
байқалады, оны ... ... ... шебер сөйлей алу
жағдайлары және оқушыларды ... білу ... ... ... ... тиіс.
Жүргізілген зерттеу мектеп ... ... ... сөздердегі жай сөйлемдердің ... ... ... ... әдістемелік даярлаудың
моделін және осы ... ... ... жүзеге асыруды
сипаттайтын дидактикалық шарттарды жасауға ... ... ... ... I. ... А. ... К. Ақанов «Қазақ тілінің грамматиксы» -
Алматы,1964 ж.
А. Әбілхаев «Қазақ тілін оқыту методикасы»- Алматы, 1965 ж
И. Ұйқыбаев «Қазақ тілі ... ... ... 1967 ... ... ... ... оқыту методикасы» -Алматы 1988ж.
Бойцова Ф. Роль и место зрительно-слуховой ... в ... ... Б. Сөз ... ... ... грамматикалық
таблица. 1970 ж.
7. Сборник материалов научно-практическиой конференции. Москва. 1973 г.
8. Жадлова P. A. Методика применения ... ... ... 1977г.
9. Әуенбаев Ш. Қазақ тілі синтаксисі мен пунктуациясын оқытуға арналған
құрылымдық схемалар. 1978 ж.
10. Көмекбаев Н. ... ... ... 1976 ... ... ... іс-тәжірибесінен. Жинақ 1972 ж.
12. A. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы» -Алматы, 1991 ж.
13. P. Рахметқызы «Бастауыш мектептерде ... ... ... ... 1992 ... Құлмағанбетова Б. «Қазақ тілі ... ... ... ... 1983 ж.
15. Арғынов X. Құрмалас сөйлем синтаксисіне арналған таблица. 1776,1986 ж.
16. Жаниязов Ә. Лексиканы оқытуға ... ... 1990 ... ... Ә. ... граматикалық ұғымдарды ... 1990 ... ... Д. ... И. ... ... оқыту методикасы. 1990 ж.
19. Ысқақов А. Қазақтілі мен әдебиетін оқытуды жақсартайық. 1991 ж.
20. Ахметов Ә. Қ., ... А. Е., ... Қ. Е., ... ... ... ... стратегиясы. Алматы. «Білім»
баспасы, 1998 ж.
21. Б . Құлмағанбетова , А. ... М. ... , М. ... , ... П. Айтжанова. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі» А. «Білім» 2000
ж.
22. С. Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» -Алматы, 2002 ж.
23. С. ... ... ... ... әдістемесі» -Алматы. 2003 ж.
24. К. Аханов «Тіл білімінің негіздері» -Алматы, 2003 ж.
25. Ы. Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясы» -Алматы , 2002 ... ... ... 2002 ж. № ... ... Ш. Г. Лактионока С. Н. Педагогическая инноватика как теория
и практика нововведений в системе образования. Алматы. 2001г.
28. Ахметкәрімов Қ. ... ... ... және беделі туралы ой
Қазақстан мұғалімі -2003 ж.
29. Тілеуова С. С. Жоғары мектеп педагогикасы. Шымкент 2004 ж.
30. Педагогика . Дәріс курсы. А. ... ... 2003 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері95 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Атаулы сөйлем11 бет
Атаулы сөйлем, түрлері7 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Аударма кезіндегі сөйлем құрылымын түгелдей өзгерту19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь