Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны

Ана тілі лексикасы тума сөздер мен кірме сөздер арқылы толығып отырады. Дамудың бұл көрінісі тілімізде ежелден қалыптасқан өзіндік тәсілдері бар. Өзімізге белгілі жаңа сөз жасаудың морфологиялық, яғни түбір сөздерге әр түрлі сөз тудырушы жұрнақтар қосылу арқылы жүзеге асатын болса, синтаксистік тәсілде сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі арқылы жаңа сөз жасалады.
Сөздерді қосарлау – сөз жасамның бір түрі ретінде қаралып, зерттеліп келген. Алайда өзара қосарланған екі сөздің бір сөз табы болу ерекшеліктеріне қарай бөліп алынып, жекелеп зерттелмеген. Қазіргі қазақ тілінде жалпы қос сөздердің ішінде екі сыңары да бірыңғай етістіктен болған қос сөздер аз емес. Көне түркі жазбаларында да бұл құбылыс кездеседі. Мәселен:
Қазіргі қазақ тілінде: Көне түркі жазбаларында:
– айтысып-тартыс – ет-йарат
– ақырып-жекір – ұр-соқ
– елеп-ескер – кел-бар
– жалап-жұқта ¬– ота-емле
– билеп-төсте – қорқ-үрк
– жанып-сөн – тез-қач т.б.
Өзара қосарланып келіп бір сөз ретінде жұмсалатын мұндай етістіктерді И.Е. Маманов «қос түбір етістіктер» деп атайды./1.29/
Аналитикалық тәсілмен сөз жасау сөздерді біріктіру, қосарлау, тіркестіру десек, осы тәсілдермен жасалған сөздердің қазақ тіл білімінде «күрделі сөз» дейтін бір үғымға жинақталатыны белгілі. Күрделі сөздердің бұл түрлері тілімізде есімдерден де, етістіктерден де жасалып қалыптасқан жоғарыдағыдай қос сөздер де сөздік қорымызда да недәуір бөлігін алады.
С. Аманжолов қос сөздерді сөз табына қатысына қарай сегіз топқа бөліп көрсеткен. Оның ішінде етістік қос өздер де бар екенін айтқан жөн./2.69/
«Қос сөздер есімдерден де, етістіктерден де жасалады. Етістіктен жасалған қос сөздердің дені көсемшенің өткен шақ формасында жасалады. Бұл сияқты қос сөздер түріндегі қос сөздердің ең көпшілігі... Сөйлем ішіндегі бұл сөздерді етістіктің басқа формасына айналдыруға тура келсе,
қос сөздің соңғы сыңары өзгеріп отырады. Мысалы, билеп-төстеген, жалынып-жалбарынған¬¬ т.б. Бұл тізбекті сөздер саналып, бірінен соң бірі тіркеліп айтылудан қос сөз болып кеткен» – деп тұжырымдайды
С. Кеңесбаев. /3.44/
1. Маманов И.Е. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – Алматы, 1966, -29 б.
2. Аманжолов С. Сөз тұлғалары. «Қазақ тілі мен әдебиеті» 1993, №6 -69 б
3. Кеңесбаев С. Қос сөздердің кейбір жасалу жолдары. ҚазМУ-дың ғылыми еңбектері. 1946, 6 том -44 б.
4. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1989, -351б.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966, -62 б.
6. Сауранбаев Н. Қазақ тілі. –Алматы, 1953, -62б.
7. Қазіргі қазақ тілінің сөз жасам жүйесі. – Алматы, 1989, -92 б.
8. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1988, 58 б.
9. Серғалиев М., Айғбылов А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі.
– Алматы, 1991, 15 б
10. Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. – Алматы, 1971, -34 б.
        
        Мужигова Г.М.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ҚОСАРЛЫ ЕТІСТІКТЕРДІҢ СӨЗЖАСАМ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ
Ана тілі лексикасы тума ... мен ... ... ... ... Дамудың бұл көрінісі тілімізде ежелден қалыптасқан өзіндік
тәсілдері бар. Өзімізге белгілі жаңа сөз ... ... яғни ... әр ... сөз ... ... ... арқылы жүзеге асатын болса,
синтаксистік тәсілде сөздердің бірігуі, қосарлануы, ... ... ... жасалады.
Сөздерді қосарлау – сөз жасамның бір түрі ретінде қаралып, зерттеліп
келген. Алайда өзара қосарланған екі ... бір сөз табы ... ... ... алынып, жекелеп зерттелмеген. Қазіргі қазақ
тілінде ... қос ... ... екі ... да ... етістіктен болған
қос сөздер аз емес. Көне түркі ... да бұл ... ... ... тілінде: Көне ... ... ...... ...... ...... ...... билеп-төсте – ... ...... ... ... ... бір сөз ретінде жұмсалатын мұндай етістіктерді
И.Е. Маманов «қос түбір етістіктер» деп атайды./1.29/
Аналитикалық тәсілмен сөз жасау сөздерді ... ... ... осы тәсілдермен жасалған сөздердің қазақ тіл білімінде «күрделі сөз»
дейтін бір үғымға жинақталатыны белгілі. Күрделі ... бұл ... ... де, ... де жасалып қалыптасқан жоғарыдағыдай
қос сөздер де сөздік қорымызда да недәуір бөлігін алады.
С. Аманжолов қос сөздерді сөз ... ... ... ... ... ... Оның ішінде етістік қос өздер де бар ... ... ... сөздер есімдерден де, етістіктерден де жасалады. ... қос ... дені ... өткен шақ формасында жасалады. Бұл
сияқты қос сөздер түріндегі қос ... ең ... ... ... ... ... ... формасына айналдыруға тура келсе,
қос сөздің соңғы сыңары өзгеріп отырады. ... ... ... т.б. Бұл ... ... саналып, бірінен соң бірі ... қос сөз ... ... – деп ... ... ... жасалған мұндай қос сөздердің мағыналық түрлері
морфологиялық құрылымы, сөз ... ... әр ... ... ... ... ... қалпында жұмсалатындары да, басқа сөз
табына айналғандары да бар. / ... ... ... сөздер туралы сөз болғанда, сөздерді қосарлаудан жаңа мағыналы
сөз жасала ма деген мәселе ең алдымен ... ... ... ... қалыптасып, өміршеңдік күшін жоймай, қазір де молыға түскен
қос ... ... ... ... ... неліктен. Қос сөздердің
мағыналық ерекшеліктері туралы зерттеген ... ... ... қосарлаудың сөз жасау тәсілі екендігін құптайды.
Белгілі ғалым Қ. Жұбанов өз ... ... ... ... сөз
жасаудың жалғыз амалы түбірге қосымша жалғау ғана емес, ... ... ... ... ... қосақтап та сөзге үстеме мағына беруге болады» деп
тоқталса, /5.158/«Қазіргі ... ... ... ... ... ... екі ... бір-біріне қосарлануы я бір сөздің қайталануы
арқылы сөз жасайды. Ол тілде көне замандардан келе ... ... ... -
деп берген./4.92/ Осы еңбекте қос сөздер туралы тағы да сөздерді ... жаңа ... ... тілде ертеден келе жатыр. ... ... ... ... т.б. Мұндағы «қыз-келіншек» жастарды, «ине-
жіп» деген тігуге арналған ұсақ заттардың ... аты, ... ... барлық зат атауын білдіреді дей ... қос ... оның ... ... жеке ... мағынасы емес
екенін, олардың бірлігінен шыққан ... ... ... мұндай
лексикалық мағына тек қосарлама қос сөздер арқылы ... қос ... ... жаңа ... ие бола ... ... ... «Қазақ тілінің лексикологиясы» деген еңбегінде қос
сөздің
сөз жасаудың көне де өнімді тәсіл екендігін, сөздер ... ... ... ... абстракцияланып, білдіретін ұғым көлемі кеңейіп
жаңа мағына үстелетіндігін айтқан./7.58/ Қос сөздер туралы бұл айтылымдар
біріншіден қос ... көне ... ... екіншіден қос сөздер орнығып қалыптасқан даяр ... ... ... екі сөз ... жаңа ... үшінші бір
сөз пайда болатындығын, әрі сөздерді қосарлау – сөз ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік, қосарлама қос сөздердің қай
қайсысын алсақ та, оладың білдіретін мағыналары өздерін құрап ... ... ... ... ... ... ата-ана,
үзілді-кесілді, ине-жіп, ... т.с.с ... ... ... жеке ... мағынасымен байланысты екенін көре ... ... және «ата мен ... ... және ... ... Егер бұл сөздердің мағынасы оларды құрап тұрған жеке сыңарлардың
мағынасының жай ғана қосындысы болса, онда оларды ... ... ... ... ... та білдіретін мағына ұқсас ... еді. ... ... ... ... ... көрініп тұр. Алдыңғылары «ата-
ана» – жалпылау мағынасында кең мағына білдірсе де, соңғылары «ата мен ана»
– даралау, тар көлемді ... сөз бен оны ... ... ... арасындағы мұндай
мағыналық байланыс ... ... ... тіркескен сөздерде де
кездеседі. Мысалы, сексен – ... он, апар – алып бар, ...... – қара ала құс т.б. ... ... ... ... құрап
тұрған жеке сыңарлардың мағынасымен байланысты.
Келесі шығатын ерекшелік бойынша қос ... ... ... ... жеке сыңарлардың мағынасынан кең әрі күрделі. Екі сөз өзара
қосарланғанда мағыналық жақтан мүлде абстракцияланып кетпеген күнде де,
қосарланудың ... жаңа ... ... ... сөз ... ... қос ... мағынасын оның құрамындағы «ине» не ... ... ... ... ... болады. Демек, қос сөз мағынасы оны
құрап тұрған жеке сыңарлардың мағынасынан ... де ... ... ... ... ... сөз жасам элементтерінің ... ... және сөз ... ... мағына қосу белгілі қалыпқа
түскен. Осы мағынадан ... ... ... да жаңа сөз ... ... ... деуге негіз бар.
Бұдан басқа қос сөздер құрамындағы бір бөлім сөздер қосарланғаннан
кейін басқа сөз ... ... ... жаңа ... ие ... ... бетпе-бет (есімнен үстеуге), ұялмай-қызармай, ішпей-жемей
«етістіктен үстеуге). Идиом ... ... ... ... ... т.б. қос ... де жаңа лексикалық мағынада
жұмсалады.
Қос сөздердің сөз тудыру ерекшелігі қандай күрделі ... ... ... ... ... жаңа ... да сондай күрделі.
Осы тұрғыдан қосарлы етістіктердің лексикалық мағынасына, ерекшеліктеріне
көз салсақ.
Біріншіден басым көп сандағы қосарлы ... ... ... ... жеке ... мағынасынан үзілді-кесілді алшақтап кетпейді,
қайта сол жеке сыңарлардың негіз, тірек ете отырып, қосарлану арқылы жаңа
мағынаға ие ... Яғни ... ... де жеке ... ... ... ... екі етістік қосарланғаннан кейін білдіретін мағыналары
олардың жеке тұрғандағы мағыналарының жай ғана ... ... ... екі
етістік қосарлану барысында әуелгі мағыналарынан қол үзбегенімен, олардың
мағынасына тағы да белгілі мағыналар қосылатындығын аңғарамыз.
Мысалы, «жамап-жасқа» ... ... екі ... ... ... жеке ... «жамап» сөзінің мағынасы «жамап-жасқа»
дегенмен тең ... ... ғана ... ішін ... одан кейін кір ... ... ... ... ... ... жалпы ескі-құсқы киімдерді
ыңғайластыру, ... ... ... ... ... ... «жамады»
деген тек жыртылған орындарды жамау салып тігу ісін меңзейді.
– «Ақ жаулықты аналар мен жыртық тымақты шалдар кезек-кезек көрісіп, ... ... ... ... ... кеңдігі олардың
нақты қолданылу барысындағы сөйлемдегі орнынан тіпті де ... ... ... ... қос сөзі тек жылауды ғана емес,
Сонымен бірге көңіл-күйді, сағыныш-күйінішті, мұң-зарды айту ... ... ... ... ... ... қос ... қосарлану тәсілі,
морфологиялық құрылымы әр алуан. Олар қосарланғаннан кейін тағы да ... ... ма ... ... сөз табына айнала ма, бұл мәселені олардың
мағыналарынан, сөйлемде грамматикалық ... ... ... ... ... т.б. жақтарынан жан-жақты қарастыруға тура
келеді. «Етістікті есім сөздерден бөліп алып өз ... жеке сөз ... ... ... болатын оның сөз тудыру тәсілдері, болымды, болымсыз
түрлері, сабақты және салт етістік, етіс категориялары, шақ пен рай, ... ... ... бар» ... А. ... тән осы белгілер тұрғысынан қазақ тіліндегі күрделі
үстеулер ... ... ... –ып, -іп, -п ... қосарланған
– алдап-сулап, артынып-тартынып т.б. сөздердің қосарланғаннан кейінгі сөз
табындық сипатын саралап көрейік.
1. Мұндай қос ... ... ... ... ... ... сол ... тұрып түрленбей-ақ негізгі етістік баяндауыш та бола алады.
– Біз ... ... ... ... Оның мінезінің нашар екенін ... ... ала ... ... ... ... ... көгеріп-сазарып қалды/ етістік/
– аунап-қунап дем алды/үстеу,/ аунап-қунап алды /етіст./
– ып,-іп,-п формалы етістіктер бірде етістік, ... ... ... ... Етістіктен болған мұндай қос сөздердің екі сыңары да әркез көсемшенің
– ып,-іп,-п тұлғасымен келе ... ... ... ... ... қарай
етістіктерше түрленіп отырады. Мысалы:
– Күзгі лайсаңның қаншалық баянсыз екенін ертеден білетін кәнігі
Ағарыс мән бере қойған жоқ, қуанған жоқ, ... ... ... ... ... Қамшыгер)
– Ербол Қарашолақты түлкіден айырған бойында жеңіне ... ... (М. ... Абай ... ... ... шақ, ... «сылап-сипады» –
негізгі етістік, болымды, ашық рай, өткен шақ, жекеше, 3 жақ.
3. Екі ... да – ... ... ... ... ... қос сөздер
сөйлемде сабақты және салт етістік мәнінде жұмсалады.
... де ... ... ... ... ... ... Мұндай қиын күнде ауысып-түйіспесең, нең адам!
Бұл мысалдардағы «бағып-қағып» сабақты, «ауысып-түйіспесең» салт етістік
мәнінде жұмсалған.
4. ... ... сөз ... ... ... ... бірі
– оларға болымсыз мән тудыратын – ма/ме, -ба/бе, -па/пе жұрнақтарын
қосуға қосуға болатындығы десек, екі сыңары да етістіктен ... ... ... ... ... ... қарай болымсыз мәнді жұрнақтарды
тіркеп қолдана беруге болады.
– Қызметкерлердің 80% жынысы бір болғасын бөліп-жармай мені де ... қоса ... ... ... ... ... түрі бар. Қайталама
етістіктер ұқсас бір етістіктің қайталануы арқылы жасалады.
Мәселен, атап-атап, отырар-отырмастан, сөйлей-сөйлей т.б. ... ... ... ... Алайда етістікті қайталап қолданудан жаңа ... ... тек ... реңдік тағы сондай мағыналар жамалады да, не
қимылдың ... ... не неше ... білдіріп
отырады.
– Сонау кең жазыққа шыққанша, талай қиялар жатыр. Жігіт ойы олардан аттай-
аттай пәтеріне жетті.
Бұл ... ... ... ... ... оның ... ... көрінеді. Қорыта айтқанда, қайталама етістіктер формаларына қарай
әр алуан грамматикалық мағыналарда жұмсалады.
Қосарлама қосарлы етістіктер ... ... ... ... бөліп қарастырылады:
1. Мағыналы сыңарлардан құралған қосарлы етістіктер
2. ... ... ... ... ... ... сыңарлардан құралған қосарлы етістіктердің құрамындағы
жеке сыңарлар дербес лексикалық мағынаға ие, өз алдына сөйлем ... ... ... ... екі сөз ... ... ... жақын
немесе орайлас болмаса , бір-біріне қарама-қарсы әрі білікті байланысты
білдіретін сөздер болып келеді.
Тілші ғалым А. ... ... ... ... кездесетін
мәндес, ұштас мәндес және қарсы мәндес байланысты қосарлы етістіктер
деп үш жаққа жинақтап талдауға тырысқан:/12.№2/
1. Мәндес сыңарлардан құралған ... ... қос ... ... ... ... қосарлама не
қайталама болуына қарай және қосарланған жеке сыңарлардың әуелгі лексикалық
мағынасына, олардың қандай сөз ... ... ... ... ... болып
келеді. Ал қос сөздер сөз ... ... ... ... тілімізде зат
есімнен, сын есімнен, етістіктен, ... ... қос ... ... Екі түрлі сөз табына жататын сөздер қосарлана ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы, «бақыр», «шақыр» дегенде жеке нақты қимылдық
ұғымдарды білдірсе, қосарланып «бақырып-шақырып» түрінде келгенде ... ... ... ... ... ... ... бірдеңе дейді. Оны құлағына ... жоқ. (Ә. ... ... ... ... қызды алып қашқан Есім аяқ-қолын байлап ұрып-соғады.
(С. Қирабаев. Октябрь.)
Бұл сөйлемдердегі қосарлы ... ... бір ... ... ... ... ... білдіргендігі байқалады. Сонымен ... ... ... ... ... де ... байқау қиын емес.
– асып-сасып
– аударып-төңкер
– кекеп-мұқа
– есіркеп-мүсірке
– қырып-жой
– күйіп-жан
2. Ұштас мәнді қосарлы етістіктер
Ұштас мәнді қосарлы етістіктер – ... ... ... ... құралады.
– Ақан жуынып-таранып, киімін айырбастап киіп қайта кіргенде үй ішіне күн
сәулесі ... жарқ ... ... ... Біздің шамш.)
Ұштас мәнді қосарлы етістіктердің жеке сыңарларының арасында ... ... ... Олар ... ... ... ... білдіретіндіктен қосарланады.Мысалы:
– жуып-шай – ... ...... ...... ...... ... пысып-жетілу – ... ...... ...... ... ... сыңарлардан құралған қосарлы етістіктер
Қарсы міндес сыңарлардан құралған қосарлы етістіктер әдетте, ... ... екі ... ... ... бір қимылдың барысын, аумағын
білдіреді. Көне түркі жазбаларында бұл ... ... ... Мысалы:
– ашып-жап
– жанып-сөніп
– көшіп-қон
– тиіп-қаш
Қосарлы етістіктер ауыспалы мағынада да жұмсалады. Сөздің ... ... ... зат, ... не іс-әрекеттің тұлға, түс, қимыл
ерекшеліктерінін ұқсастығы ... ... бір зат не ... атауы
боп ауысуы (метанимия), бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны
қолданылуы (синекдоха тәсілі) ... ... іске ... ... Маманов И.Е. Қазіргі қазақ тілі. Етістік. – ... 1966, -29 ... ... С. Сөз ... ... тілі мен ... 1993, №6 -69 б
3. Кеңесбаев С. Қос сөздердің кейбір жасалу жолдары. ҚазМУ-дың ғылыми
еңбектері. 1946, 6 том -44 ... ... ... ... сөзжасам жүйесі. – Алматы, 1989, -351б.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – ... 1966, -62 ... ... Н. Қазақ тілі. –Алматы, 1953, -62б.
7. Қазіргі ... ... сөз ... жүйесі. – Алматы, 1989, -92 б.
8. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1988, 58 ... ... М., ... А., ... О. ... ... ... тілі.
– Алматы, 1991, 15 б
10. Хасенова А. ... ... ...... -34 ... ... стати рассматриваются употребления глаголов в
древнетюркских письменности и соврешенного казахского языка в сравнительно-
историческом аспекте.
Resume
This article is considered uses of verbs in ancient turkic ... moderr Kazakh language in ... aspect.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
IFRS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты40 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Ағылшын грамматикасы55 бет
Бухгалтерлік есеп принциптері27 бет
Бухгалтерлік есеп тәсілі24 бет
Макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуде салықтан жалтарынудың әсері6 бет
Матриархат10 бет
Шоттардың жіктелуі24 бет
Қазақстан Республикасындағы валюталық нарықтың қалыптасуы мен дамуы4 бет
Қазақстан Республикасының валюта нарығының қалыптасу кезеңдері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь