Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығын нарықтық экономика жағдайында дамытудың географиялық мәселелері

КІРІСПЕ

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН НАРЫҚТЫҚ ТАЛАПТАРҒА САЙ ДАМЫТУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1.1 Қазақстан Республикасы ауылшаруашылығының қазіргі кездегі жағдайының жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығын замана талабына сай дамытудың мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Ауыл шаруашылығын экономикалық.географиялық тұрғыда дамытудың теориялық және практикалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

2 АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАЛАРЫ БОЙЫНША ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ

2.1 Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде олардың тиімділігін арттырудың экономикалық.геограяиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Суармалы жерлердің тиімділігін арттырудың жолдары ... ... ... ... ... ...
2.3 Суармалы жерлерде мақта шаруашылығының тиімділігін арттырудың жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.4 Қаратал өзені алабында күріш өсірудің ғылыми негіздері ... ... ... ... ... .
2.5 Сырдария.Арал өңірінде күріш өсірудің тиімділігін арттырудың сорттық технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.6 Күздік бидайды топырақты өңдемей тікелей сеуіп өсірудің экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3 МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНІМДЕРІН ӨНДІРУДЕ ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

3.1 Мал шаруашылығына мемлекеттік тұрғыдын қамқорлық көрсету заман талабы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.2 Өнімділігі жоғары мал азығы болатын жемшөп алқаптарын жасаудың геотехнологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.3 Қазақстанда ірі қара мал шаруашылығын дамытудың қазіргі жағдайы мен келешегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.4 Жылқы шаруашылығын дамытуға қолдау жасау ұлттық мәселелердің
бірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қазақстан Республикасы егемен мемлекет болған жылдардан бері талай-талай қиындықтардан өтіп, көптеген жетістіктерге қол жеткізді. Еліміз ойдағыдай жұмыс істеп нарық экономикасын құрды. Мемлекетіміздің қазынасын да, әлеуметтік жағдайы да түзеле бастады. Қазына саласын түпкілікті реформалауға бағыт ұстап, біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық реформаларды жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол жеткіздік.
Бірақ әліде ауыз толтырып айта алмайтын салаларымыз бар. Солардың бірі ауылшаруашылық саласы. Ауыл шаруашылығының мәселесі қазіргі кездегі өзекті мәселе. Ауылшаруашылық саланы (секторды) дамыту мақсатында соңғы жылдары мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығына көптеген жағдайлар көрсетілуде, яғни ауылшаруашлық салаға мемлекеттік реттеулер, бағдарламалар жасалды. Бізге «ауылшаруашлық өнеркәсібін кешені мен ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» заң қабылдау қажет екендігі парламентте көтеілуде.
Бұл бакалаварлық жұмыста елімізде ауыл шаруашылығын дамытуға арналған іс-шараларға тоқталып, олардан қандай нәтиже шыққандығы туралы, әліде болса аграрлық сектор мемлекет тарапынан қандай қолдауларды қажет ететіндігі туралы мәселелер қарастырылған.
Алдағы уақытта Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіру барысында бұл мәселе туралы тереңірек ойланып, отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігіне айырықша талаптар қойылатын болады. Ендігі жерде ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеу саласында кластерлік бастамшылықты іске асыру арқылы аграрлық өндірісті беиімдеуге (индустрияландыруға) айырықша назар аудару қажет. Жеке меншік салаларының (сектордың) назарларын аудару керек, сондай-ақ несиелерді ауыл шаруашылығын дамытуға арналған зерттеулерге бөлу керек.
Елбасымыз биылғы Қазақстан халқына жаңа онжылдық - жаңа экономикалық өрлеу - Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері атты жолдауында да ауыл шаруашылығына қатысты былай деді – Ауыл шаруашылығын дамыту біздің басты бағытымыздың бірі болуы керек. Қазір Қазақстанда ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін бір жұмыскер 17 мың доллорға сай келетін өнім өндіреді, ал экономикасы дамыған елдерде бұл көрсеткіш 90 мың доллор ды құрайды. Сондықтан еңбек өнімділігін арттыру керек деп көрсетті Президент.
Сол үшін де Қазақстанды жеделдете жан-жақты жаңғырта дамыту жолы таңдап алынды. Бұл біздің бұдан былайғы дамуымыздың бірден-бір дұрыс арнасы.
Жұмыстың мақсаты: Қазақстан Республикасындағы ауылшаруашылық қатнастарды ашып көрсету заңдық тұрғыдан ретке келтіру, табиғи жағдайына сай даму бағтын айқындау, әлемдік тәжірибелерге сүйене отырып техникалық жетістіктерді қолдану, өнімділкті арттыру, дүниежүзілік сауда ұйымна кіруде бәсекелестікке қабілетті болу.
Міндеті : Ауыл шаруашылығын дамытуда табиғи жағдай мен табиғи ресурстарын тиімді пайдалану, дамыған мемлекеттердің тажірибесін және ғылыми техникалық жетістктерді пайдалана отырып еңбек өнімділігін арттыру мүмкіндіктерін анықтау үйрену.
Зерттеу объектісі : Отандық ауылшаруашылық саласын дамыту бағыттарын анықтау, егін шаруашылығы мен мал шаруашылығы салаларын жергілікті жердің табиғи жаңғдайына және ресурстарына сай өркендндету, олардың тиімділігін арттыру және осыларды есепке ала отырып дүние жүізілк бәсекеге қабілетті болу.
Бұл жұмыстарды республикамыздың әрбір облысының, экономикалық ауданының нақтылы табиғи, экономикалық және әлеуметтік жағдайларын, сонымен қатар дамыған мемлекеттердің ауыл шаруашылығын жүргізуде жеткен озық тәжірбиесін есепке ала отырып іске асыру қажет.
Бұл жұмысты жазу барысында мен журналдардағы мақалаларды, экономист ғалымдардың ғылыми еңбектерін, Қазақстан Республикасының Президентінің жолдауларындағы мәліметтерді пайдаландым.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Экономикалық,әлеуметтік және саяси география кафедрасы
Бітіру жұмысы
қазақстан республикасы ауыл шаруашылығын НАРЫҚТЫҚ ... ... ... ... курс ... ... ... профессоры _______________________ А.Т.Темірбеков
Норма бақылаушы,
г.ғ,к., доцент
______________________З.Қ.Қалиасқарова
Кафедра меңгерушісі,
г.ғ,к., доцент ... ... ... ... ... ... бәсеке
талаптарына және бәсекенің еркін дамуы, инвестициялық тартымдылықтың өсуіне
байланысты заңнамаларға сай болуы керек.
Ауыл ... ... және ... ... ... ... өнімді бәсекеге қабілетсіз етеді. Ауыл шаруашылығы
өндірісінің даму темпінің бәсеңдігі ең ... ... ... ... ішкі рыноктағы тауар ... ... ... ... импорт көлемінің өсуімен анықталады. Әлемдік
тәжірибе көрсеткендей, ауыл шаруашылығы мемлекеттің араласуын ... ... ... жатады.
Экономикалық қатынастардың, соның ішінде рыноктың дамуымен-
қоғамның дұрыс дамуы үшін мемлекеттік ... ... ... тәртіпті
сақтау, салық жинау ... ... ... Бұл ... ... және ... мемлекеттің ролі туралы әр кезеңдегі
экономист ғалымдардың көзқарастары түрліше.
Сондықтан аграрлық өндірісті мемлекеттің реттеуі қажет ... ... ... ... ... ... іздеп көрейік. Мемлекеттің экономикаға
және экономикалық қатынасқа әсерінің қандай шегі бар деген ... ... ... ... ... Бұл ... екі ... көзқарас
қалыптасты. Біріншісі, неоконсервативтік мемлекеттік реттеу үлгісі бойынша
рыноктың реттеуші ... ... ... ... ... жолымен жүзеге асыру. Бұл жолдың ... ... ... ... беру үшін салық жүйесін реформалау және инфляцияға қарсы
шараларды жүзеге асыру. Екіншісі, ... елде ... ... ... үлгісі бойынша, экономика рыноктық механизм мен мемлекеттік
реттеуді ... ... ... ... кезеңдегі Қазақстандағы терең әлеуметтік-экономикалық
өзгерістер ауыл шаруашылығын ... ... ... ... практикалық мәселелерін алға қойып ... ... ... ... ... ... ... қызметпен үйлеспей отыр. Мемлекеттің агробизнес ... ... ... ... мен ... ... ... тіпті дамыған рынок жағдайында да бірқатар объективтік
факторлармен ... Ең ... ... ... ... ... ... байланыста болғандықтан өздерінің әлеуметтік
және экономикалық ... ... олар ... ... ... және ... ... қабылданады.
ГЛОССАРИЙ
Шаруашылықтың барлық санаттарына ауыл шаруашылық кәсіпорындары
(фермер) ... және ... ... ... ... кәсіпорыны негізгі қызымет түрі ауыл шаруашылық саласы
болып ... ... ... Жергілікті бірлік негізгі ... ... ... өндіру болып табылатын, заңды тұлғалардың қосалқы
шаруашылық түріндегі бөлімшесі.
Шаруа (фермер) қожалығы - кәсіпкерліктің жүзеге асырылуы ауыл ... ... үшін ауыл ... мақсатындағы жерлермен пайдаланумен,
сондай-ақ осыөнімдерді өңдеумен және өткізумен ... ... ... бірлестігі. Заңды тұлға құрмай және оның
нысандарынсыз кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Жұртшылық шаруашылығына халықтың жеке қосалқы шаруашылықтары, ұжымдық
бақтар мен бақшалар, саяжай ... ... ... ... ... жыл ... өсімдік шаруашылығы мен
мал шаруашылығында өндірілген өнімдердің нақты өлшенген ... ... ... ... өнімдерін нақты көлемінің индексін есептеу үшін оның
көлемінің салыстырмалы бағадағы көрсеткіші қолданады.
Ет өндіру - мал мен ... ... ... ... ... базарға, меншікті сауда желісі мен қоғамдық тамақтану
кәсіпорындары арқылы, баспа-бас айырбас операциялары ... ... т.б. ... ... ... салмағында).
Сүт өндіру - нақты сауылған сиыр, қой, ешкі, ... ... ... ол ... ме ... бір ... ... бұзаулар мен
торайларды суаруға тұтынылды ма, оған ... ... ... ... ... сүт өнімге кірмейді және бір сиырдан сауылатын сү мөлшерін
анықтағанда есепке алынбайды.
Жұмыртқа өндіру - құстар саны ... ... ... ... жұмыртқа барын қоса, бір жылда үй құстарының барлық түрлерінен
жиналғанын есептейді.
Малдан төл алу есепті кезең ішінде ... төл ... осы ... ... бас ... ... ... анықталады.
Малдың өлім-жітімі - өлген және шарасыздықтан сойылған жануар санының
айналымдағы жалпы санына (жыл ... мал ... жыл ... ... ... және ... ... жиынтығы) қатысты ретінде пайызбен анықталады.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН НАРЫҚТЫҚ ТАЛАПТАРҒА САЙ
ДАМЫТУДЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 ... ... ... ... кездегі жағдайының
жалпы сипаттамасы
...............................................................
1.2 Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығын замана талабына сай
дамытудың мәселелері
............................................................................
......
1.3 Ауыл шаруашылығын экономикалық-географиялық тұрғыда дамытудың теориялық
және практикалық негіздері
........................................................
2 АУЫЛ ... ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде олардың тиімділігін арттырудың
экономикалық-геограяиялық негіздері ...................................
2.2 Суармалы ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының тиімділігін арттырудың жолдары
............................................................................
.................................
2.4 Қаратал өзені алабында ... ... ... ... ... ... күріш өсірудің тиімділігін арттырудың сорттық
технологиясы
............................................................................
..........................
2.6 Күздік бидайды топырақты өңдемей ... ... ... экономикалық
тиімділігі
............................................................................
........
3 МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ӨНІМДЕРІН ӨНДІРУДЕ ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ ... Мал ... ... тұрғыдын қамқорлық көрсету заман талабы
............................................................................
..............................
3.2 Өнімділігі жоғары мал азығы болатын жемшөп алқаптарын ... ... ... ірі қара мал ... ... қазіргі жағдайы мен
келешегі
............................................................................
..........................
3.4 Жылқы шаруашылығын дамытуға қолдау жасау ұлттық мәселелердің
бірі
............................................................................
..........................................
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.....................
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
..................................................
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... бері ... ... ... көптеген жетістіктерге қол жеткізді. ... ... ... ... ... ... ... қазынасын
да, әлеуметтік жағдайы да түзеле бастады. Қазына саласын ... ... ... біз қысқа мерзімнің ішінде нарықтық реформаларды
жүргізе білдік, тиісті заңнамамызды жасауға қол ... ... ауыз ... айта ... ... бар. ... бірі
ауылшаруашылық саласы. Ауыл шаруашылығының мәселесі қазіргі кездегі өзекті
мәселе. Ауылшаруашылық саланы ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығына көптеген жағдайлар көрсетілуде, яғни
ауылшаруашлық салаға мемлекеттік ... ... ... Бізге
«ауылшаруашлық өнеркәсібін кешені мен ауылдық ... ... ... ... заң ... ... ... парламентте
көтеілуде.
Бұл бакалаварлық жұмыста елімізде ауыл шаруашылығын ... ... ... ... қандай нәтиже шыққандығы туралы, әліде болса
аграрлық сектор мемлекет тарапынан қандай ... ... ... мәселелер қарастырылған.
Алдағы уақытта Дүниежүзілік Сауда Ұйымына кіру барысында бұл мәселе
туралы тереңірек ойланып, отандық ауыл ... ... ... айырықша талаптар қойылатын болады. Ендігі жерде ауыл
шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеу ... ... ... ... ... аграрлық өндірісті беиімдеуге (индустрияландыруға)
айырықша назар аудару қажет. Жеке меншік салаларының (сектордың) ... ... ... ... ауыл ... ... ... бөлу керек.
Елбасымыз биылғы Қазақстан халқына жаңа онжылдық - жаңа экономикалық
өрлеу - ... жаңа ... атты ... да ... ... ... деді – Ауыл шаруашылығын дамыту біздің басты
бағытымыздың бірі болуы керек. Қазір Қазақстанда ауыл шаруашылығында ... бір ... 17 мың ... сай ... өнім ... ал
экономикасы дамыған елдерде бұл ... 90 мың ... ды ... ... ... арттыру керек деп көрсетті Президент.
Сол үшін де Қазақстанды ... ... ... ... ... ... Бұл біздің бұдан былайғы дамуымыздың бірден-бір дұрыс
арнасы.
Жұмыстың мақсаты: ... ... ... ашып ... заңдық тұрғыдан ретке келтіру, ... ... даму ... айқындау, әлемдік тәжірибелерге сүйене отырып техникалық
жетістіктерді қолдану, өнімділкті арттыру, дүниежүзілік сауда ұйымна кіруде
бәсекелестікке қабілетті ... : Ауыл ... ... ... ... мен ... ... пайдалану, дамыған мемлекеттердің тажірибесін және
ғылыми техникалық жетістктерді пайдалана отырып еңбек ... ... ... үйрену.
Зерттеу объектісі : Отандық ауылшаруашылық саласын дамыту бағыттарын
анықтау, егін шаруашылығы мен мал ... ... ... ... ... және ... сай өркендндету, олардың тиімділігін
арттыру және ... ... ала ... ... жүізілк бәсекеге қабілетті
болу.
Бұл жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік жағдайларын, сонымен
қатар дамыған мемлекеттердің ауыл шаруашылығын жүргізуде ... ... ... ала ... іске ... қажет.
Бұл жұмысты жазу барысында мен журналдардағы мақалаларды, экономист
ғалымдардың ғылыми еңбектерін, Қазақстан ... ... ... пайдаландым.
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН НАРЫҚТЫҚ ТАЛАПТАРҒА САЙ
ДАМЫТУДЫҢ ... ... ... ауылшаруашылығының қазіргі кездегі жағдайының
жалпы сипаттамасы
Ауыл шаруашылық Қазақстан экономикасының маңызды салаларының бірі
болып ... ... ... дамуының деңгейі үнемі ... ... ... және ... ... және ... тұрақтылық
факторларын анықтай отырып жоғары сатыдан көріне бермек.
Республиканың экономикалық дамуының бірегей әлеуетті бағыты бола ... ... зор ... мен ірі ... ... ... климат жағдайы біркелкі жылы белдеудің барлық
мәдениетінің дамуына және мал ... ... әсер ... ... (АӨК) – ... ... ... болып табылады.
Ол халықты азық-түлікпен, ал халық шаруашылығын ... ... ... ... АӨК ... ... өндірістік жүйені
сипаттайды. Оның орталық буыны – ауыл шаруашылығы өндірісі. Еңбек ... ... ... ... ауыл ... ... ... жиынтығында биоклиматтық әлеуетті құрайтын - жер, климат, ауа-
райы жатқызылады [15].
АӨК құрылуы агроөндірістің ... ... АӨК ... аяны ... – ауыл ... үшін қажетті өндіріс құралдарын шығаратын,
сондай-ақ ауыл ... ... ... ... ... – ауыл ... (өсімдік және мал шаруашылығы);
ІІІ – дайындауды, сақтауды, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... өткізуін қамтамасыз ететін салалар мен ... ... ауыл ... ... ... Одағының АӨК-де
сексенінші жылдары бастады. Осы уақыт ауыл шаруашылығы өндірісін ... ... және ... ... ... импортына, негізінен
астыққа тәуелділігін көбейтіп, АӨК-нің құрылымдық дағдарыс ... ... ... инфрақұрылымның артта қалуы, жастардың, білімді ... ... ... ... көшуі, еңбектің техникалық
қарулануының төмендігі аграрлық секторды ... ... ... тәуелсіздік алған сәттен бастап, басқа кеңестік мемлекеттер
тәрізді, экономиканы модернизациялауға және ... ... ... ... көшті. Бұл уақыт – меншіктің және АӨК-тегі бизнестің
қалыптасуының жаңа нысанын сипаттайтын ауыл шаруашылығының даму ... ... ... ... ... ... ... меншіктің көпжақтылығына
негізделген жаңа құрылым ... Ауыл ... және ... көпшілік бөлігі жаңа ұйымдастыру нысанында: ауыл шаруашылық
өнімдерін негізгі өндіруші болып ... ... ... ... ... ... ... қожалықтары, мемлекеттік
кәсіпорындар болып қайта құрылды.
Алайда, кез келген ... ... құру ... ... ... әкелмей қоймайды. Көпжылғы ... және ... ... бұзу ауыл шаруашылығын дағдарысқа тіреді. Ауыл
шаруашылығы өнімдерін өндірудің ... ... ... аумақтық және салааралық ерекшеліктерін ескермей,
жеңілдетіліп, ойластырып жасалмаған ... ... ... саласындағы реформаларды талдау көп ... ... мен ... ... ... ... және ... салада тұрақтану кезеңінен өсу кезеңінен өткенін көрсетеді.
Ауыл шаруашылығын реформалаудың келесі негізгі ... ... ...... кезеңі (1990-1994 жж.);
Екінші – «секірісті даму» кезеңі (1995-1999 жж.);
Үшінші – тұрақтану кезеңі (2000-2001 жж.);
Төртінші – өсу кезеңі (2002 жылдан бастап) ... ... мен ауыл ... проблемаларын кешенді шешу үшін
2003-2005 жылдар Ауыл жылдары болып ... ... ... ... ... ... ... қабылдануымен біздің
мемлекетіміз аграрлық сектордың тиімді ... ... ... институттық тетіктерді іске қосты.
Аграрлық сектор — бұл ... ... ... ... ... өнімдерін және қызмет саласын аса ірі тұтынушы екені көп ретте
ұмытыла береді. Бұл салалардың бәрі ... ... ... ... та дәл ... ... ... туралы айтуға әлі болмайды, өйткені
ауылшаруашылық ... ... ... ... әлі
киліктірілмеген[2].
Енді ауыл шаруашылығына инвестициялар, жаңа технологиялар мен ... ... ... ... сезімтал да қамқоршыл қожасы пайда ... Ал жеке ... ... мен ... ... нақтылы өзгерте алады.
[2]
Республикадағы ауылшаруашылық жерінің жалпы ауданы 222,6 млн. ... оның ... 24 ... ... (10,8%), 5 млн. га ... жер
(2,2%), жайылымы 189 млн га. (85%) алып ... ... ... ... ... саны 7,3 млн адам
немесе елдегі жалпы халық ... 47,2% ... ... көтеру мақсатында соңғы 10 жыл ішінде байсалды қаржы
ресурстарымен бекітілген агроөнеркәсіптік кешені мен ... ... ... жөніндегі мемлекеттік және салалық бағдарламалар қабылданған [17].
Біздің еліміз дүние жүзінің ауыл шаруашылық өнімдерін өндіретін 25
мемлекеттің қатарына ... ... ... ... ... ... 3-5 есе ... өнім өндіруге мүмкіндігі бар. Сонымен ... ... ... ... ... ... жаһандық дағдарыс
салдарынан болып отырған кедейшілікті азайтуға ... ... ... әсер етуі ... 4 есе ... ... ... жобалармен айқындап
беріп отыр [18].
Қазақстанның агроөнеркәсіп ... оның ... ... ауыл
шаруашылығы, соңғы жылдары дүние жүзіне кең тараған әлемдік ... ... күші ... етуі жағдайында дамып отырғаны белгілі.
Дегенмен, дағдарыс аясының кеңеюі мен күрделенуі, отандық аграрлық жүйеге
дер кезінде ... ... ... көмектің нәтижесінде кейбір
елдердегідей бұл сала ... ... ... бір деңгейде даму
қарқынын бәсеңдеткен жоқ. Сонымен қатар, соңғы жылдары ауыл шаруашылығы
өнімдерінің көлемінің ... ... ... өнім ... ... 2007 жылы 1,1 трлн. теңгеге дейін болса, 2008 жылы 1,3 ... ... 18,3% ... ал бұл ... 2000 жылмен салыстырғанда 3,3
есеге өскен [18].
Ауыл шаруашылығы өндірісінің елдің жалпы ішкі өніміндегі үлес ... 6% ... ... үш жылдардағы ауыл шаруашылығының ЖІӨ-дегі үлесінің
өзгерісін келесі кестеден көруге болады [19].
1 кесте
ЖІӨ ... ... |2006 |2007 |2008 |2009ж. |
| | | | ... | | | ... ... ішкі өнім |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... |44,9 |43,4 |45,6 |36,3 ... ... ... және орман | 5,5|5,7 |5,3 |2,7 ... ... ... ... ... | | | | ... |29,6 |28,3 |32,1 |28,2 ... |9,8 |9,4 |8,2 |5,4 ... ... ҚР ... жөніндегі агенттігінің мәліметтері негізінде
автормен құрастырылған
ҚР Статистика агенттігінің мәліметтеріне сәйкес 2008 жылы ... ... ... млн. ... ... оның ... млн теңге көлемін
ауыл шаруашылық өндірісінің үлесіне тиесілі болды, бұл ретте өнеркәсіп -
5 130 041,5 млн. ... ал ... ... ... ... ... млн. теңгені құрады. 2009 жылдың қаңтар-наурыз ... ... ... ... көлемі 2,7 пайызын ғана құрап отыр [20].
1 - сурет. 2000-2008 жж. ҚР ауыл ... ... ... ... ... ... ... қолдау мақсатында 2008 жылы
бөлінген қаражат 2007 ... ... 1,7 ... ... оның ... ... (субсидия) бөлінген қаржы 2,0 есе, несие ретінде берілгені
2,2 есеге өсті. Соның нәтижесінде аса қажетті дақылдардың егістік ... ... ... ... және ... ... туды. Әсіресе елімізде жетіспейтін өнім түрлері
– майлы дақылдар, қант, көкөніс,жеміс-жидек өнімдерін одан әрі дамытуға
ерекше ... ... яғни ... ... ... ... қажетті дақылдардың егістіктерін ұлғайту жұмыстары ... ... 2008 жылы 2007 ... ... ... ... ... - 35%,
көкөніс, жеміс-жидек - 17%, қант қызылшасының ... 39% өсті ... ... бидай мен ұнның ірі экспортшысы болып табылады
(экспортшылардың әлемдік 10-дығына ... ... ... ... ... мақта (15 %) мен жүн (25%) де айтарлықтай
орын алады [17].
Қазақстан ... ... ... ... ... жылы ... жалпы түсімі түсімділігі өңделгеннен кейінгі салмақта
шамамен 15,6 млн. тоннаны құрады, орташа түсімділігі – 10,1 ц/га. Бұл ... ішкі ... ... ... ... және ... ... 5,5-6,0 млн. тоннаға дейін жеткізуге мүмкіндік береді.
Бұл ретте астықтын жоғары сапасы - 90% ... ... отыр (2007 жылы ... Ішкі астық нарығын тұрақтандыру мәселелерін шешу үшін «Азық-түлік
келісім-шарт ... ҰК» АҚ 2008 ... ... ... ... 579,8 мың ... ... сатып алды [20].
Өз өндірісінің астығымен қамтамасыз етілмеген облыстардың қажеттілігін
қамтамасыз ету үшін солтүстік өңірлер облыстарынан астықты ... алу ... ... ... ... қорлары құрылуда.
Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерінің минералды тыңайтқыштарға қол
жетімділігін қамтамасыз ету мақсатында мемлекет ... ... ... ... ... ... жылдың қорытындылары бойынша жалпы республикамызда негізгі ауыл
шаруашылығы техникасының саны мынаны құрайды: ... – 156 755 ... ... ... – 48 422 дана; егіс кешендері – 2 ... ... – 91 671 ... ... – 15 526 ... жүк ... – 51 068 ... топырақ өңдейтін техника – 316 191 дана; басқа
техника – 146 937 дана ... дана ауыл ... ... ... алынды (2007 жылы – 5088
дана), оның ішінде: тракторлар – 1914 дана; ... ... ...... дана; егіс кешендері – 495 ... ... – 251 ... ... – 202 ... ... ... техника – 290 дана; басқа
техника – 1 380 дана [19].
Мал шаруашылығы ... де оңды ... ... ... 2008 жылы 2007 ... ... мүйізді ірі қара мал
2,8% көбейген және сәйкесіншеқой мен ешкі - 5,0%, ... - 1,0%, ... ... түйе - 3,4% және құс 10,5% ... ... мал шаруашылығында асыл
тұқымды малдың үлес салмағы әлі күнге дейін төмен ... ... отыр ... ... төмендегідей: мүйізді ірі қара – 4,3%, қой мен ешкі - 7,4%,
жылқы - 2,6%, түйе – 10%. Ал ... ... ... озық ... ... өнім алу үшін асыл ... мал ... үлес салмағы 30%
кем болмауы қажет. Мысалы, 2007 жылы жүргізілген ауыл шаруашылығы санағының
мәліметтері бойынша ауылдық ... үй ... ... ірі ... 85%, қой мен ешкінің - 77,0%, жылқы мен ... 79,0% ... ... бұл ... ... ... сай өнім ... мен оны өңдеудің өндірістік
озық технологиясын ендіру үшін арнаулы орта және ірі кәсіпорындар жүйесін
қалыптастырудың ... ... отыр ... мал ... әртараптандырып, одан түрлі өнімдер өндіру
мен оны экспортқа шығару мақсатында «Мал өнімдері корпорациясы» АҚ ... ... ... ... таңда талапқа сай мал бордақылау
алаңдарын және оған қажетті инфрақұрылым ... құру ... ... ... асыру үшін 2008 жылы республикалық бюджеттен елімізде 30
сүт және ет өндіретін тауарлы ірі фермаларды құруға ... ... ... сатып алуға 5,0 млрд. теңге және ... ... ... мемлекет тарапынан 5,3 млрд. теңге қаражат бөлінген. Тауарлы сүт
өндіру фермаларын асыл ... ... ірі ... ал мал бордақылау
алаңдарын және ет ... озық ... ... ... етіліп, халықаралық стандарттарға сай келетін мал өнімдерін
дамыту көзделіп отыр.
Көрсетіліп жатқан ... ... ... 2008 жылы
республиканың асыл тұқымды мал шаруашылығы ... 537 ... ... Олардың ішінде ауыл шаруашылығы жануарларының
төлін өсірумен және сатумен 512 субъекті айналысады, оның 58-і асыл ... ... және 454-і асыл ... ... мәртебесіне ие. Ауыл
шаруашылығы жануарларын өндірушілердің өндіру және сатумен асыл тұқымды мал
шаруашылығы саласында 25 ... ... ... 2 асыл ... және ... ... айналысады [18].
Сүтті мал шаруашылығы саласында 100 субъекті, соның ішінде 13 асыл
тұқымды зауыт және 87 асыл ... ... ... ... Етті мал
шаруашылығымен 70 субъекті, соның ішінде 13 асыл ... ... және ... тұқымды шаруашылық айналысады. Асыл тұқымды қой өсіруге 181 ... ... 20 асыл ... ... және 161 асыл ... ... Ешкі шаруашылығында Оңтүстік Қазақстан облысында
орналасқан 2 асыл ... ... ... ... Шошқа шаруашылығында 20
субъекті, соның ішінде 2 асыл тұқымды зауыт және 18 асыл тұқымды шаруашылық
жұмыс істейді.
Асыл ... ат ... 93 ... ... ... 10 ат зауыты
және 83 асыл тұқымды шаруашылықтар бар. Түйе ... 23 асыл ... ... ... ... бұғы ... Шығыс Қазақстан
облысында дамыды және онда 4 асыл ... ... ... ... оның ... ... біреуі – теңбіл бұғы өсіруге мамандандырылған. Құс шаруашылығында
14 асыл тұқымды шаруашылық жұмыс істейді.
Саланы дамыту мақсатында сүт, сиыр, шошқа, қой, құс етін және ... үшін ... ... ... құны ... Оған ... тек басым тұқымды малдары бар ауыл шаруашылығы құрылымдары ғана
ала алады.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... жыл ... ... компаниялардың банктер беретін кредиттер бойынша сыйақы (мүдде)
ставкасын субсидиялау жөніндегі мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ауыл ... шикізаттарын қайта өңдеу үлесі
артуда, шығарылатын өнімдердің түрлері кеңеюде [17].
Агроөнеркәсіптік кешенінің 2008 жылдағы ... ... ... мәліметтері бойынша ауыл шаруашылығы
шикізаттарын қайта ... ... 2008 жылы ... 692,4 млрд. теңгеге
немесе 2007 жылмен салыстырғанда 20,6% артық (573,8 ... ... ... жылмен салыстырғанда 2008 жылы ұн ... ... ... 6,1(-ға, жарма 26,3(-ға, өңделген күріш 7,4(-ға, макарон өнімдері
5,7(-ға, ақ қант ... ... ... ... 19,4(-ға өскені
байқалады [19]. Бұндай өндіріс ... ... ... нақты бағдарланған
шаралар кешеніңнің дұрыс жүргізілуімен негізделеді.
Ет және ет-өсімдік консервілері өндірісінің көлемі 4,5(-ға, құрғақ ... сары май ... ... пен ... ... қоюлатылған сүт
19,5(-ға, өсімдік майы 25(-ға, жеміс шырындары 29,3(-ға, консервіленген
томат ... ... ... ... ... ... 8,7(-ға
төмендеді.
Ауыл шаруашылығы шикізаттарын қайта өңдеу үлесі жыл ... ... ... дақылдарды қайта өңдеу 2003 жылы 20,5(-дан 2008 жылы ... сүт ... 34(-ға ... ет ... 26(-ға ... ... ... 99(-ға дейін өсті.
Тамақ өнімдерін ішкі тұтынудағы импорт үлесінің төмендегені байқалады.
Ішкі тұтынудағы импорт үлесі: құрғақ сүт бойынша 84,5(-дан 80(-ға ... ... ... 92(-ға ... ақ қант ... ... ... 22,3(-дан 17(-ға дейін төмендеді.
2007 жылмен салыстырғанда 2008 жылы ұнды экспортқа шығару көлемі ... ... 2 есе, ... ... сары май ... жарма 10(-ға өсті
[19.]
Айтып кететін жағдай, соңғы жылдары ауыл шаруашылық ... ... ... мемлекет тарапынан қолдау нәтижесінде ілгерілеу
бар. Дегенмен кейбір ауыл шаруашылық ... ... ... алу, яғни ... әлі де ... ... ... Ол шұжық өнімдері бойынша - 45%,
консервіленген көкөніс, жеміс-жидек -80%, құс еті - 70%, ... майы ... Осы ... ... өзімізде өндіруге толық мүмкіндік болса да
шетелден әкелуге ... ... ... ... осы ... ... ... оны
дамытудағы оң қарқынның сақталғандығы ... ... ... мүмкіндік
береді. Мәселен, ауыл шаруашылығының 2002-2008 ... ... ... өсу ... ... экономикасының аграрлық секторын дамуының оң
қарқынына қол жеткізуге мынандай факторлар жәрдемдескен :
1. Жалпы ауыл шаруашылығы өндірісінің құрылымында мал ... ... ... ... артқан.
Жалпы ауыл шаруашылығы өндірісінің құрылымында мал шаруашылығының
үлесі артып ... ... 2001 жылы 39%-ға жуық ... дейін төмендесе,
ал қазіргі кезде 2008 жылғы көрсеткіште оның үлесі 44%-ын құрап ... ... ... оң ... ең ... мал ... өсуіне
байланысты.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің жалпы көлемінде өсімдік шаруашылығының
үлесі де артып ... ... 2000 жылы оның ... 49% ... ... 52%-ды құраған. Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің ... ... ... артуына негізделеді (44%).
Өсімдік шаруашылығы саласындағы оң тенденциялар ең алдымен, мемлекет
тарапынан ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін ... ... ... ... Мәселен, жыртылатын жердің өнімділігін ... жыл ... оның ... жұп ... ... ... ол ... құрады, ол 2001 жылы 7%-ға дерлік жоғары.
1. Азық-түлік ... оң ... ... ... ел ... тұрақты өсуі үшін маңызы зор.
Кәсіпорын жұмысының ... және ... ... шикізаттық мұнай мен ілеспе газ өндіру мен металлургиялық
өнеркәсіптен кейін үшінші орын алуға жол ... Бұл ... ... ... бүгінгі күні 26,3%-ды құрайды және жалпы
ішкі өнім құрылымында -7,5% ... ... ... даму қарқыны айтарлықтай жақмы нәтиже көрсетті,
соған қарамастан республика экономикасының аграрлық секторын дамытуда
елеулі мәселелер ... ... ауыл ... ... ... жоғарғы
тәуелділік деңгейі. Елдегі ауыл шаруашылығы ... ... ... азық-түлік деңгейімен сипатталады.
2. Аграрлық өнімнің импортына қатысты мемлекеттің жетілмеген тарифтік
саясатты жүргізуі.
3. ... ... ... ... ... ... толық
игерілмеуі.
4. Өнеркәсіптік өңдеудің төмен деңгейі мен өңдеу ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық
өнімдерінің шамамен 80% өңдеусіз шикізат түрінде сатылады, ал дайын
өнім өңдеу ... ... ... қалуына байланысты
әлсіз бәсекелік қабілетке ие [19].
5. Аграрлық өндіріске ... ... ... ... ... жеткіліксіз инвестициялау. Негізгі қорлардың тозу
деңгейінің жоғары болуы мен «желініп кетуі» салдарынан ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының негізгі капиталға ... ... 2006 жылы ... салынған
инвестициялардың тек 2% құраған.
Инвестициялық қызметтің белсенділігін ... мен оның ... ... АӨК ... ... ... ... табылады. Ауыл
шаруашылығының қазіргі уақытта қалыптасықан дамуы жағдайында осы салаға
келіп түсетін инвестициялық белсенділіктің динамикасын келесі тарауда
қарастырып өтемін.
1.2 Қазақстан ... ауыл ... ... ... ... ... Республикасында ауыл шаруашлық салаларын жетілдіру
үшін, алдымен оған кері әсер етіп ... ... ... және саяси мәселелерді жою қажет.
Батыс елдері мамандарының пікірінше Қазақстанға қаржылық ... ... ауыл ... ... ... ... ... шетел және отандық қаржыгерлердің келуін ... ... ... аз емес. Олардың ішінде ең күрделілеріне Салық Кодексі және Жер
туралы заңдардың жетілмегендігі, қаржылық тәуекелдерді және ... және ... ... ... ... ... ... Бұл мәселеге бір жағынан қарайтын болсақ, Қазақ елінің
қазыналық ауыл шаруашылық саласы шетел қаржгерлері үшін ... ... ... ... ... басқа ТМД елдерімен салыстырғанда
жоғары.[2]
Ауыл шаруашылығы саласында егемен ел ... бері ... ... да бір ... ... күту үшін уақыт әлі аздық етеді.
Бірақ осы жылдар ішінде, бұл салада өзін- өзі ... ... ... да аз ... Қаржы жағдайы көптеген тұрақты жаңа
шаруашылықтар, үлкен бидай компаниялары азық- ... ... ... ... таба ... Аграрлық саладағы инвестициялық жағдай бірте- бірте
жақсарып келеді, бірақ өте ... ... ... ... ауыл ... ... табу ... төмен деген еліктеме ұғымның қалыптасуы ... ... ... ... ... ... қаржылық тартымдылығын арттыру ... бұл ... ... ... төмендету және пайда деңгейін
арттыру керек екендігі бәріне мәлім. Бұл ... ... ... жолы
өндіріс көлемін ұлғайту және дақылдар мен мал ... ... ... ... ... ... 2005, жылы ауыл шаруашылық өнім
көлемі – 84 млрд. теңгені құрады. Бұл көрсеткіш 2004 ... ... % ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдерінің ... ... ... ... ауыл ... өнімдеріндегі үлесі соңғы
жылдары 13-14 % жетті.
Сонымен қатар республика бойынша ... ... ... 41 ... онда ... ... ... 40 % осы Оңтүстік ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
мақсатында және бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы өнімдерінің өндірісін
дамыту мақсатында «Азық-түлік бағдарламасы» ... ... Осы ... іс ... ... ... 6,6 млрд. теңге және облыстық
бюджеттен 203,7 млн. теңге ... ... ... ... облыста 2004-2010
жылдардағы ауыл шаруашылық аймақтарын дамытудың мемлекеттік бағдарламасы
іске асырылуда.[15]
Қазақстан ... ... және ... ... ... экономикалық зерттеулер институтының мәліметтері бойынша
Оңтүстік Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы
республиканың 14 облысы мен 2 қаласы (Астана, ... ... ... 13-16 ... ... ... ... айтқанда Оңтүстік
Қазақстан облысының ... ... ... қаласымен
салыстырғанда қор әлуеттілігі бойынша 3,9-4,4 есе, қаржы әлуеттілігі ... ... ... ... ... есе ... ... байқауға
болады.
Оңтүстік Қазақстан облысы үшін инвестициялық тартымдылықты тез арада
жоғарылату үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... істеу керек. [16, 91-
92б]
Оңтүстік ... ... ауыл ... жоғарыда аталған
кемшіліктерді жою үшін және инвестициялық тартымдылықты жақсарту жақын
болашақта мына іс шараларды ... ... ... ... ... дамыта отырып, экономикалық құрылымдарды қайта
құруда инвестицияны ... ... ... отыру;
-бәсекеге қабілеттілік ортаны дамыту;
-өндіріске жаңа технологиялар мен техникалар, әдістер мен ... ... ... ... өнімдердің көлемін арттыру;
-ішкі нарықты жоғары сапалы өнімдер мен ... ... ... ... ... пен ... әдістерін енгізу;
-нарық жүйесіне сәйкестендірілген жергілікті ... ... ... ... жетілдіру;
-жаңа жұмыс орындарын құру.
Ауыл шаруашылық субъектілері деңгейінде инвестициялық ... мен ... ... ... үшін жаңа ... ғылыми
зерттеулер жүргізе отырып, оның нәтижелерін кәсіпорындар, ... ... ... ... ... ... біліктілігін көтеру қажеттілігі туып
отыр. Себебі, әр жылы кәсіпкерлердің инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... 20-25 % зиян шегіп, оның
жартысына жуығы банкротқа ұшырап отырады, ал ... ... ... ... кіші ... деңгейі бұл көрсеткіштен де жоғары.
Сондықтан, бүгінгі күні Оңтүстік Қазақстан облысы ауыл шаруашылығы
саласында қаржылық саясатты мақсатты түрде бағыттай ... ... ... ... ... тартымдылық деңгейін жоғары көтеру арқылы
ауыл тұрғындарының экономикалық және әлеуметтік тұрмыстарын ... ... ... ... ... тиіс.
Экономикалық әдебиеттерде ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық
тиімділігі мәселелерінің методологиясы және ... ... ... ... ... іргелі еңбектер арналған. Бұл еңбектердің
көпшілігіне тән ерекшеліктері, ... ... ... ... ал ... пайдаланылған, яғни трансформация болған
өндірістік ресурстардың бір ... ... ... табиғи және өндірісте
тікелей қатыспағандары бар.
Қазіргі уақытта 2008 жылдың ... ... ... ... ... жуық МТС жұмыс істеп тұр және олардың атқарған ауыл шаруашылық жұмыстары
170,5 млн. теңгені құрайды, бұл 2005 ... ... 67,8 ... ... ... ... ... көрсеткіштер Оңтүстік Қазақстан
облысының бүгінгі күнінің агроөнеркәсіп комплексінің ... ... ... жылы ... ... ... ... емес активтерге 40,1
млрд. теңге жұмсалған, немесе бұл республиканың барлық инвестициядағы ... тек 2,7 % ғана ... Бұл ... ... әлі де ... ... ... екендігін көрсетеді.
Ал облыстың ауыл шаруашылығын өркендетуге 695 млн. теңге жұмсалса,
бұл көрсеткіш республикада 30,1 ... ... ... немесе үлес салмағы
2,3 %-тің көлемінде.
2005-2007 жылдары Оңтүстік Қазақстан облысында қаржылық ... орта ... бір ... 33 млрд. теңге жұмсалып отырса, ... ауыл ... ... ... үлес ... ... құрап отыр. Ал бұл көрсеткіш өнеркәсіпте 48,6-54,4%, көлік және
байланыста 8,5-10,3 %, құрылыста 4,8-9,8 %, ... ... ... 4,8-10,7 %, ... 5,8-9,2 % ... болып отыр. [6]
2 – кесте.
Оңтүстік Қазақстан облысында экономика салалары бойынша ... ... ... ... |2005 |2006 |2007 |2008 ... теңге |Пайыз |Млн теңге |пайыз |Млн теңге |пайыз |Млн теңге |Пайыз |
|Қаржылық немесе активтерге жұмсалған ... |23033 ... |100 |36408 |100 |40060 |100 | ... ... |622 |2,7 ... |1879 |5,2 |695 |1,7 | |өнеркәсіп |12518 |54,4 |18505 |51 |15784 |43,4
|194469 |48,6 | ... |1876 |8,1 |3556 |9,8 |1371 |3,8 |1933 |4,8 ... және ... |1967 |8,5 |2026 |5,6 |4296 |11,8 |4110 |10,3 ... мүлік пен операциялар |1113 |4,8 |2652 |7,3 |2805 |7,7 |4300
|10,7 | |Сауда |2111 |9,2 |5777 |15,9 |6313 |17,3 |2310 |5,8 ... ... |270 |1,2 |994 |2,7 |2101 |5,8 |5822 |14,5 | ... |1034 |4,5 |814 |2,2 |1399 |3,8 |1032 |2,6 | ... ... ... |48 |0,1 |100 |0,3 |27 |0,1 | ... |1449 |6,3 |855 |2,3 |360
|0,9 |362 |0,9 | |
Дерек көзі * : Қ.Р ... ... ... капиталистік елдердің экономист-ғалымдарының еңбектерін де
өндірістің экономикалық тиімділігін ... ... ... ... зерттеуде ресурстар арқылы жанасу өндірушілердің де,
нарықтық қатынастың да ... сай ... ... ... ... Мұның негізгі себебі әрбір тауар өндіруші кәсіпкерлік іс-әрекетті
бастамас бұрын өзінің өндірістік әлеуетін ... ... ... ... ... ... сандық және сапалық параметрлерін
анықтайды. Осы жолмен ... ... ... ... өнім өндіруге барынша шығындар бөлігін төмендетуге, ... ... қол ... ... ... ... ой-пікір
кәсіпкерлікті ұйымдастыруда осы механизмді қолданып тауар өндіруші ... ... ... ... мүмкіндік алады, өз өндірісінің экономикалық
тиімділік көрсеткішін анықтайды.
Ауыл ... ... ... тиімділігі проблемаларын
зерттеуші ғалым-экономистер ... ... ... ... ... ... ... өндірістің
көрсеткіштері нақтылық және ... ... ... бөлінеді. Нақтылық
көрсеткіштер үшін соның ішінде ... ... ... пікіріміз бойынша
мақсатты сипаттағы бір ғана критерий бар, ол ... ... ... ... ... ... шығындарын азайту. Бұл көрсеткіштер
сыйымдылық ... ... ... қор ... еңбек
сыйымдылығы, қуат сыйымдылығы, жер сыйымдылығы т.с.с. Бұл көрсеткіштер
тиісті нәтижелік ... кері ... және ... пайдаланылған
ресурс түрінің қайтарым деңгейін көрсетеді: қор қайтарымы, еңбек ... ... ... ... ... ... ... сыйымдылық
нәтижелік көрсеткішті анықтауда қолданылады, ал ... ... ... ... ... ... ... деңгейі
анықталады. Біздің пікіріміз бойынша, ауыл шаруашылық өндірісінің және
оның экономикалық тиімділік ... екі ... ... қолданылғаны дұрыс.
Ауыл шаруашылық критерийі- халықтың азық-түлікке ... ... және ... ... ... ... ал
өнеркәсіпті ауыл шаруашылығында өндірілген шикізатпен ... ету. ... ... ... саясаттың негізгі мақсатына толық жауап
береді. Ауыл шаруашылық өндірісінің экономикалық тиімділігінің ... ... ... тиімділікке жету, өндірілген өнімнің және
көрсетілген қызметтің есептеу бірлігіне минимум тұрақты ресурс ... ... даму ... ... ұдайы өндіріс үрдісін қамтамасыз етіп,
өндірістік және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... талапқа сай болады.
Тиімділік көрсеткіштердің оның критерийлерінен айырмашылығы олар ... ... ие, олар ... және жекеленген болып бөлінеді, ауыл
шаруашылық өндірісінің үрдісіне жалпы және жекеленген ресурстардың түрлерін
пайдалану ... ... ... ауыл шаруашылық өндірісінің
тиімділікті оның ... ... ... ... және ... интегралдық көрсеткіші-ресурс әлеуеті болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының көп ... ... ... туғызады: акционерлік қоғамда, ... ... ... ... ... ... мақсатқа және
міндеттің ... ... ... ... ... ресурстар
әлеуетінің экономикалық ресурстар жүйесін төмендегі топтарға бөлуге болады:
-ауыл шаруашылығының ресурстар әлеуетінің ... ... ... ... ... өсіру және мал шаруашылығы,
агроқұрылымдардың ресурстар әлеуетінің тиімділік көрсеткіштері;
-ауыл шаруашылығының және оның ... ... ... ... ... ... тиімділігінің көрсеткіштері.
Өндірістің ақырғы нәтижесі ретінде ресурстық әлеуетті пайдаланудың
экономикалық ... ... үшін ... тауарлы, ақырғы өнім, жалпы
және таза табыс ұсынылады. Ауыл ... ... қол ... және ... ... ... ала отырып техонлогиялық карта
және шығындар нормалары ... ... ... жер ... ... ... жиынтық ресурстар әлеуетін бекітеді. Онан
соң алынатын өнімнің мөлшеріне қарап ресурстық ... ... ... ... ... ... ... баланстық әдістің
маңызы бар, әсіресе көп укладты жаңа агроқұрылымдар: акционерлік қоғам,
өндірістік ... және ... ... ... себебі бұл
агробизнестің басты объектілері болып отыр. Сондықтан осы ... ... ауыл ... ... ... ... және олардың экономикалық тиімділігін таңдауда ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
есепке алу керек. [ 20]
Тауар-ақша қатынастарын ... ... ... ... жүргізу нәтижесінде алынған пайданың салмағымен ... ... ... ... ... ... құнымен оның коммерциялық
өзіндік құнының айырмасына тең. Маркетинг нарықтық қатынасқа ... ... ... өндіріске байланысты емес шығындарды есепке алады:
жарнамалық ... және ... алу үшін ... Бұл ... шығыстары есебінде өзіндік құн құрамына енеді. Бұл жерде
жоғарыда ... ... көзі ... ... ... қосылған
өнім болады.
Қорыта айтқанда, нарықтық қатынас жағдайында ауыл ... ... ... ... ... ... деңгейде игерілуіне қол жеткізу, осы ... ... ... ... және ... потенциалын арттыру,
халықтың тұтыну қажеттілігін толық ... ... ... ауыл ... ... шикізатпен, сонымен қатар
өндірістік шығындарды және бағаларды төмендету. Бірыңғай ... ... ... ... ... ... тиімділік, іс-
әрекеттің нәтижесі, шығындар мен ауыл ... ... ... ... ... ... ... жүйесі. Бұл
көрсеткіштер нарықтық қатынастар талабына толық жауап бермейді.
Ішкі факторларға ауыл шаруашылық ... ... ... ішкі құрылымын анықтайтын факторлар жатады. Бұл
өндірістің шаруашылық формасы, инвестициялық саясат, ... ... ... еліміздің ауыл шаруашылығында түбегейлі өзгерістер болды:
2008 жылдары ауыл шаруашылығындағы өндірушілер ... ... ... ... ... 99,9% құрады. Совхоздар мен ... ... ... ... ... ... саны
өсе бастады. Жеке шаруа қожалықтары ауыл шаруашылық ... ... ... ... ауыл шаруашылығындағы өндірушілер 5 мыңнан ... ... ... ... ... ішкі өнімдегі ... ... ... ... ... Егер 1991 жылы ... ... үлесі- 67,5% болса, 2003 жылы- 25,6 % болды,
үй шаруашылығында-32- ден 50 %-ке ... Осы ... ... ... ... ... ... да едәуір қолға алынды: ол 1991 жылы-35%
болса, 2008 жылы-57%-ке жетті. ... ... ауыл ... өндірісін
тұрақтандыру тенденциялары қарастырылуда. 1991-2008 жылдары орта есеппен
жалпы ішкі ... ауыл ... ... ... ... сектор экономикасының дамуымен қоса әлі де шешілмеген
мәселелер ауыл шаруашылық ... ... ... ... Бұны ... ішкі және ... факторлар арқылы анықтауға болады.
Ішкі өндіріс құралдарының жағдайы және инновациялық ... ... ... өндірісті басқару әдістері және т.б.
Бақылау жұмыстарының қорытындысына сүйенсек, өндіріс формасының бір
түрі –шаруа қожалықтары айтарлықтай нәтижелі емес, яғни олардың ... ... олар ... ... қызмет атқарады. Олардың техникалық базасы
әлсіз, өндірісті үлкейтуге қаржы мәселесі қиындық туғызады.
Сонымен қатар аграрлық секторда жаңа ... мен ... ... ... ... айтарлықтай дамымауда. Қазақстан
Республикасының Агенттігінің жүргізген зерттеулерінің ... ... жылы ... ... 148 ... ... ... тек қана екі кәсіпорынға келді немесе 1,3%. Соған қоса ауыл
шаруашылығында инвестициялық саясат белсенді ... ... ... І ... ауыл ... барлық формадағы кәсіпорындарға
деген инвестиция көлемі- 1,8% -ті ... ... ... 1% ... ... ... Банк Қазақстанға ауыл шаруашылығының дамуын
ынталандыру мақсатында 24 млн.АҚШ долларын бөлді. Бұл жоба ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін арттыруы мүмкін, бұл
мақсатқа жету үшін ... ... ... ауыл ... ... және ... жақсарту үшін, стандартқа сай және ... алу үшін ... ... жүргізіліп отырады.
Аграрлық сектордың еліміз үшін маңызы зор. Қазіргі уақытта ол ... 8%-ін, ... ... 22%-ін ... Сонымен қатар, ауыл
шаруашылығы кедейшілік мәселесін шешуде де ... етуі ... Ол ... аталған бірнеше мәселелер төңірегінде жұмыс жасау керек. Ішкі ... ... ауыл ... өімдерінің көлемін арттыру үшін өндіріс
процесінде халықаралық стандарттар мен әдістерді ... ... ауыл ... ... бойынша зерттеулер жүргізіп
жүрген американдық ... Лу ... өз ... ... ауыл ... үлесі басқа салалардың, атап
айтатын болсақ, ... ... ... ... ... ... ... Үкімет ел экономикасының ... ... ... ... ... үшін ... ... жасауда, өйткені мұнайдың бағасы
тұрақсыз болуда».
Еліміздің ауыл ... ... ... ... жоба 83,1 млн. ... ... оның 24 млн. ... Банк
займ ретінде берді. Бұл жоба ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық
саласындағы маркетинг, бұл компонент рыноктық ақпарат жүйесін күшейтеді
және рынокқа бағытталған ... ... ... компонент ауыл
шаруашылығында тәжірибелік зерттеулер жүргізу, бұл компоненттің мақсаты
ауыл ... ... ... ... ... ... аталған жоба 5 кезеңнен тұратын 20 жылға есептелінген. [17, 50б]
1.3 Ауыл ... ... ... ... және практикалық негіздері
Тауардың бәсекеге ... ... ... бәсеке
талаптарына және бәсекенің еркін дамуы, инвестициялық ... ... ... сай ... ... шаруашылық шикізатына және техникаға деген сұраныстың
төмендігі өндірілген өнімді бәсекеге ... ... Ауыл ... даму ... бәсеңдігі ең алдымен, өндірілген өнімнің
сапасының төмендігімен, ішкі рыноктағы ... ... ... төмен деңгейлігі, импорт көлемінің өсуімен анықталады. ... ... ауыл ... мемлекеттің араласуын қажет ететін
сфералар қатарына жатады.
Экономикалық қатынастардың, ... ... ... ... дұрыс дамуы үшін мемлекеттік шекараларды қорғау, қоғамдық ... ... ... ... мәселелер туындайды. Бұл ... ... және ... ... ролі ... әр кезеңдегі
экономист ғалымдардың көзқарастары түрліше.
Сондықтан аграрлық өндірісті ... ... ... шектерін қалай
анықтауы керек деген сұраққа жауап іздеп ... ... ... ... қатынасқа әсерінің қандай шегі бар ... ... ... ... талқыланып келді. Бұл жерде екі негізгі көзқарас
қалыптасты. Біріншісі, неоконсервативтік ... ... ... бойынша
рыноктың реттеуші қызметтерін ұсынысты ынталандыру негіздерінде қамтамасыз
ету жолымен жүзеге асыру. Бұл жолдың ... ... ... ... беру үшін ... ... ... және инфляцияға қарсы
шараларды жүзеге асыру. ... ... елде ... ... мемлекеттік
реттеудің үлгісі бойынша, экономика ... ... мен ... біріктіру арқылы басқарылуы қажет. [14 ]
Қазіргі кезеңдегі ... ... ... ауыл ... ... ... теорияикалық және
практикалық мәселелерін алға қойып отыр. Басқарудың тиімді ... ... ... ... деңгейіндегі қызметпен
үйлеспей отыр. Мемлекеттің агробизнес жүйесіне ... ... ... мен реттеуге жататын негізгі параметрлері тіпті дамыған
рынок жағдайында да ... ... ... ... Ең
алдымен мемлекеттік реттеу шаралары экономикалық саясатпен тығыз ... ... ... және ... ... ... ... болып келеді және қоғамдық пікірмен әртүрлі ... ... ... ... бұл ... ауысып отыруы мүмкін,
бірақ олардың мәні тұрақты болып қалады.
Аграрлық ... ... ... бұл ауыл ... ... және азық-түлік өндіруге, өңдеуге және оларды
өткізуге, сондай-ақ тауар өндірушілердің ... ... ... және материалдық-техникалық қамтамасыз етілуіне мемлекеттің
экономикалық әсері болып табылады. Халықтың азық-түлікпен ... ... жол ... дағдарыстан шығуға алғышарттар жасау,
ауыл шаруашылығындағы және экономикалық басқа салалары жұмысшыларының табыс
дәрежелерін қалпына келтіру және ... ... ... ... ... несие беру, сақтандыру және салық салу ... ... ... ... ... ... ... қорғау, ауыл шаруашылық ғылымын және ауылдағы әлеуметтік саланы
дамыту сияқты басты бағыттарда жүзеге асуы ... ... ауыл ... ... және азық-түлік рыноктарын дамыту аграрлық өндіріс
саласында еңбек етумен тауар өндірушілерге ... ... ... ... беру ... ... тиіс. Өнімді, шикізатты және азық-
түлікті өткізудің ... ... ... ... басқару
органдары жауапты.
Республикалық деңгейде, төмендегі элементтер ... ... ... болып табылады:
-антимонополиялық реттеу және ішкі пропорция мен салааралық айырбасты
реттеу, саланың бәсекелестік потенциалын көтеру;
-рыноктық инфрақұрылымның дамуына ... ... ... және ... ... ... сыртқы
рынокпен бәсекеге түсуге жағдай жасау.
Ауыл шаруашылығы үшін ресурстар ... ... ... құрастырудағы ауыр қаржылық жағдай бір ... ... ... ... ... ... олардың монополизм проблемасын
көрсетеді. Ендігі жерде техника және басқа ... ... ... ... ... ... жолымен, ауыл шаруашылық тауар
өндірушілерінің сатып алу қабілетін көтеру ... және ... ... ... ... ... ... тек ішінара реттеуге болады, ал азық-түлікпен қамтамасыз етудің
өзі реттелетін сипаты жоқ. ... ... ... және қолдауда басты
рөлде рыноктық экономикалық теориясы мен ... ... ... қолданатын мемлекет болуы қажет. Рыноктағы стихиялық ... ... ... ... ... мен ... қайта өңдеу
шикізаттарына үлкен соққы болары анық. Реформаларға дейінгі уақытта КСРО-да
көп жағдайда ... ... асып ... ... ... ... реттеу
және аграрлық секторды қолдау жүйесі қолданылған ... ... ... ... ... ... жетілмеуінен,
яғни мүлтіксіз орындалмауынан аграрлық өндіріс тиімділігі төмен болып қала
береді. Қаржы-несиелік қатынастар меншіктің және саланы ... ... ... ... баға және әлеуметтік саясат
саласындағы қаржы мәселесінің шешілмеуіне байланысты ... ... ... ... ... саяси және
әлеуметтік экономикалық жүйеде қандай да бір ... ... ... орталықтан басқарылатын елде мемлекеттің экономикаға
араласуы тікелей формада, яғни нұсқаулы жоспар, қатаң заңдар, қаржылық,
табиғи және ... ... ... ... ... ... Ал ... елдердегі мемлекеттің экономикаға араласуы жанама формада
болады, яғни мемлекеттік заңдық ... ... ... ... ... инвестициялар арқылы экономикаға әсер етеді.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің басты мақсаты мемлекеттің,
қоғамның, халықтың ... ... ... мүдделерін тұлғаның
құқығы мен бостандығын ескере отырып сақтау болып табылады. Мемлекеттік
реттеу болашақ ұрпақтың ... ... ... ... ... оның
ластануын болдырмауға бағытталады. Жалпы аграрлық саясат ауыл ... ... ... ... ... ... ... саясат ол ауыл шаруашылық өндірісімен
агробизнестің басқада салаларын ... ... ... және осы
негізде халықтың тұрмыс дәрежесі мен елдегі қоғамдық ... ... ету ... ... ... ... ... реттеу
формаларын қарастырдық, енді тікелей Қазақстандағы ... ... ... ... ... Ол бағалық, қаржылық,
несиелік және салықтық ... ... ... ... әдіспен
шешіледі.[2]
Қаржылық саясат саласында, мемлекет көп укладты экономиканы
құрудың бастапқы кезеңінде ... ... және ... ... ... ... да, қаржылық көмек ең алдымен тауар ... үшін ... ... ... етуге, аграрлық сфераны
жеңілдікпен қаржыландыруға көмектесетін коммерциялық белгілердің шығындарын
жабуға, ... ... ... және ... ... аймақтар
жөніндегі бағдарламаны жүзеге асыруға шаруашылықтың айналымынан шығып
қалған ауыл шаруашылығындағы жерлерін қалпына келтіруге, ... ... ... қолдау шаруа қожалықтарын ұйымдастыруға, табиғат
апаттарының ... ... су ... және ... ... ... ауыл шаруашылығындағы жаңа немесе ерекше қиын
өндірістерді ұйымдастыруға бағытталады.
Жаһандару процесі жағдайында ... ... ... ... ... өткізу процесін қамтамасыз ету жүйесін былай
қарастыруға болады: өткізу процесін қолдану, өткізу процесін өндіру және
сатылатын ... ... ... ... Ұйымына кіру барысында мына
жағдайларды ескерген жөн: ағымдағы есеп ... ... ... ... төлем балансын, мемлекеттік емес секторлардың сыртқы қарыздарын,
негізгі шығындардың ішінде экономикалық ... ... ... ара ... ... алу ... ғаламдастыру жағдайындағы мемлекеттік ... ... және ... ... ... көрсетеді: жалпы тепе-теңдік, жекелеген тепе-теңдік, минималды
және қалыптасқан жағдайлар, ... ... ... ... және
дифференциалды әрекеттер.
Әлемдік рыноктағы бәсекеге ... ... ... ... салаларын былай бөлуге болады: экспорттауға
бағытталған және сыртқы рынокқа сату үшін ... ... ... ... ... қабілетті тауарларды өндіру үшін ғылыми-
техникалық және ... ... бар; ішкі ... ... ... ... ... анықтап алу керек.
Мемлекеттің қаржылық қолдауы мынандай негізгі бағыттардан тұруы керек:
индустриализация, инфрақұрылымның ... ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз
ету. Бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылық ... ... ... ... жүйемен басқаруы қолға алынуы керек.
Салықтық жүйені қалыптастыруда мынадай негізгі принциптерді қолдану
керек: салық тепе-тең бөлінуі ... ... ... ... ... ... жеңілдіктер, салық жүйесі қарапайым және нақты болу керек.
Зерттеу ... ... ... ауыл шаруашылық шикізаттарының құны,
өндіріс процесінде алынған өнім дайын өнімнің айтарлықтай бөлігін ... және мал ... ... ... ... ... байланысты НДС-
ті 10%-ке төмендету есептелінген салық көлемін 12,4 ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің негізгі бағыттары.
Экономикалық нәтижелілікке қол жеткізу үшін комплекстік ... ... ... ... жағдайында өнімдерден қосымша
табыс, таза табысты ... ... ... ... кезінде мынадай әдістерді ... ... ... ... ... ... халықаралық капитал.
[17]
Аграрлық сфераны инвестициялау механизмінде ... ... жөн: ... жеке ... ... ... ... мақсатта мемлекеттік ... ... және ... ... бірлестіру, ақша
ресурстарына мемлекеттік бақылау, шетелдік инвестицияны ынталандыру.
Өндірісті нәтижелі ... ... үшін ... ... ... көлемін
2005 жылмен салыстырғанда 2006-2010 жылдары 3,2 есеге ... ... ... ... инвестициялауда амортизациялық
шығындарды 25%, ... ... 40%, ... ... 35%-ке дейін
көбейту керек. Мемлекеттің ... ... ... ... мынадай
формалардан тұруы кер: бәсекеге қолдау, экономиканы тұрақтандыру шаралары,
халыққа қоғамдық игілікпен ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы өнімдерінің бәсекеге
қабілеттілігінің негізгі ... ... ... ... ... еркін
бәсекенің дамуы, кәсіпкерлік және рынокты жеке ... ... ... [10,
62б]
Қазақстан агроөнеркәсіп кешені дамуының басты ... ... ... және технологиялық мазмұнда болады. Алайда, оларды жүзеге
асыру үшін экономикалық және әлеуметтік-құқықтық жағдайлар қажет. ... ... ... шын ... ... ... және шынайы
азық-түлік қауіпсіздігіне қол жеткізу, агробизнесті дамыту және нарықтық
қатынастарды толық игеру үшін ... ... ... ... қажеттілігі туып отыр.
Әрине, нарықтық экономика заңмен тыйым салынбайтын қызметтің кез-
келген ... ... ... ... қарым-қатынасына
негізделеді. Дей тұрғанмен, агроөнеркәсіп кешен үшін ... ... ғана ... ... ... белгі болып табылады. Олардың
қатарына шаруашылық жүргізу нәтижелерінің адам бақылауына ... ... ауа райы ... ... ... мен өндіріс қоры мен қызмет
көрсетудің бағалық конъюктурасымен анықталатын ауыл ... ... ... ірі, ... өзін-өзі баяу ақтайтын күрделі қаржыны
игеру қажеттілігін және басқа факторларды ... ... ... ... ұйымдардың агробизнеске шамадан тыс
араласуы жағымсыз жағдайларға алып келуі мүмкін. Сондықтан да ... ең ... ... мен шектелуі тиіс. Олардың ... ... ... ... ... заң және ... жасау және қабылдау жолымен құқықтық базаны қалыптастыру және
олардың жүзеге асырылуы мен орындалуына ... ... ... салық салу, қаржылық-несиелік қарым-қатынас, қамсыздандыру
және басқа мәселелерді дұрыс шешуді ... ... ... жасау
және жүзеге асыру.
Агроөнеркәсіп өндірісін тұрақтандыру, тауар өндірушілердің ... және ... мен ... ... ... ... ... сапалық қайта құруын жеделдету үшін жекелеген салалар мен
аймақтарды дамыту жөніндегі ... ... ... ... ... ... және ... ынтымақтастық
саласындағы қызметті үйлестіру.
Ауыл шаруашылық және жер ресурстарын бөлу, жер реформасын жүзеге ... ... ... ... ... ... құру жолымен агроөнеркәсіп
кешенінде әлеуметтік саясатты реттеу; шаруалардың ... ... ... үй, ... және ... ... қатысу,
ауылдық жерлерде фермерлік үлгідегі шағын елді мекендері ... аз ... ... ... ... ... азық-
түлікпен қамтамасыз ету, ауыл шаруашылық өндірісінен босап қалған еңбекке
жарамды тұрғындарды еңбекпен қамту және басқа проблемаларды шешуге ... ... ... және ... ісін ... және
ұйымдастыру, ғылым мен техника жетістіктерін өндіріске енгіз.
Ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді ауыл шаруашылығы ... ... ... ... шынайы ақпаратпен қамтамасыз ету.
Азық-түлік пен ауыл шаруашылығы шикізатының мемлекеттік ... ... ... ... ортаның жай-күйі мен
қауіпсіздік техникасын сақтауға, ... ... ... ... бақылау, жерге орналастыруға, өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... жатпайтын мемелекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын
басқару.
Агробизнеске заңдық көмек көрсету және ... ... ... ... шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың ... ... үшін ... тұстарын қарыстырып шығайық. Өнім өндірушілер табысына
қолдау жасау. Оған тікелей мемлекеттік төлемдер, ... ... ... толтыру
төлемдері (компенсация); табиғи апаттардан келген шығынның ... ... ... ... ... мен байланыста болатын шығындардың
орнын толтыру төлемдері (егістік алқаптарының қысқарғаны үшін ... ... сою т.б.); Баға ... ... ... ... әсер ету шаралары, соның ішінде ауыл шаруашылығы өнімдеріне ішкі
бағаларды ... және ... ... ... ... мен тарифтерді
белгілеу, азық-түлік тауарлардың экспорт және импортына ... ... ... ... ... өндіріс құралдарын сатып алушы
өндірушілерге субсидиялар бөлу, ... ... және улы ... ... ... ... беруді қалыптастыру және ... ... ... ... ... жағыдай жасау, бұл
шараларға мемлекеттік қаржының есебінен ... ... ... мен ... ... өнімді сақтау үшін субсидия бөлу, аграрлық ... ... ... және ... ... ... жүргізуге
кететін шығындарға субсидия бөлу қарастыру жатады; Өндіріс инфрақұрылымының
дамуына жағдай жасау, оған ұзақ мерзімді сипаттағы шараларды ... ... ... іс ... ... тиімділігін арттыруға
мүмкіндік береді: шаруашылық құрылымдары мен ... ... ... ... және ... ... өңдеуге субсидиялар бөлу, шаруа
қожалықтары бірлестіктерін ... ... ... ... жүзеге асыру. Бұған өндірісті ... үшін ... ... ... ... ... Мемлекеттік қолдаудың
бұл түрі ... ... да, және т.б. ... ... алынған;
Макроэкономикалық саясат. Бұл топта аграрлық өнеркәсіп кешенін мемлекеттік
реттеуде саламен тікелей байланысты болмайтын, ... оның ... ... ... ... жеңілдетілген салық саясатын жүргізу, ұлттық валютаны
қолдау, сыртқы сауда қызметін жандандыру және т.б. шаралар қаралады.[6]
Ауыл шаруашылығы тауар ... ... ... ... ... ... саясатының басымдылық бағыты болып
табылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... өнімдерінің өндірісін ұлғайтудың жағымды ... ... ... тиімді нарықтық инфрақұрылым қалыптастыру негізінде бюджеттен
тікелей төлемдер, шығындардың ... ... ... ... ... ... ... субсидия бөлу, аймақтық бағдарламаларды жасау
және жүзеге ... ... ... аграрлық сектордағы өндірістік
экономикалық қатынастарды ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесін пайдалану Қазақстанның
өзіндік жаңа аграрлық саясатын қалыптастырғанда маңызы ... ... ... уақытта материалды-техникалық ресурстар мен агроөнеркәсіп кешенінің
салалары арасында баға және ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы тауар өндірушілеріне мемлекеттік қолдау қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... сектор
өзінің халық шаруашылығының маңыздылығына қарай экономиканың басқа ... ... ... ... ... ... саясаттың агроөнеркәсіптік кешен саласындағы алдағы
кезеңдегі негізгі мақсаты- оның салаларының табыстылығын және ... ... ... ... орнықты дамуын қамтамасыз ету
және отандық өнімнің ұлттық бәсекелестік артықшылықтарын дамыту ... ... ... ... ... жүйелендіру мен оның
одан әрі дамуы үшін «АӨК мен ауылдық аймақтардың дамуын мемлекеттік ... заң ... Ал ... жылы ел үкіметі АӨК-ді 2010 жылға дейін
тұрақты дамыту концепциясын қабылдады. Ол негізгі 4 бағыттан тұрады:
1)АӨК-ді ... ... ... ... ... ... егілетін өнім құрылымында ... өнім ... ... ... ... ... қамтамасыз
етуді күшейту, инновациялық зерттемелерді енгізу, кадрлық қамтамасыз ету
жүйесін құру.
2)АӨК инфрақұрылымын дамыту. Дүниежүзілік Сауда Ұйымына ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз
етуге мүмкіндік беретін нақты жүйе құру ... Бұл үшін ... және ... ... ... және ... бақылау
жүйесін модернизациялау өте маңызды. Бұны шешу үшін жаңа ... мен ... ... АӨК ... сапа ... ... халықаралық жүйесіне көшіру қажет. ... және ... ... ... да ... ... бәсекелік артықшылықтарын дамыту. Біздің аграрлық сектор
бәсекелік күресте пайдалануға ... ... ... мен ... әлеуетке ие. Бұл –шикізатты өндіру мен өңдеуге төмен шығындар,
өндіріс көлемінің ішкі ... ... ... ... ... ... ... болуына байланысты өнімді кең ассортиментте өндіру
әлеуеті, отандық өнімнің экологиялық ... ... ... мемлекеттік реттеу және елдің азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Аграрлық сектордың тұрақты қызмет етуінен ел ... ... ... ... ... ... ... дағдарысты
процестерді жеңу үшін қабылданып жатқан ... ... ... ... ауыл ... өнім ... ... дамуын тежеуші факторлар:
-АӨК-ң материалдық-техникалық базасының тозуы;
-ауылшаруашылық өндірісінің негізгі факторы-жер құнарлығын сақтау көп
шығынды қажет етеді;
-ауылдың өндірістік және әлеуметтік ... ... ... ... жоқтығы.
АӨК сферасындағы мемлекеттік саясаттың негізгі мақсаты-агроөнеркәсіптік
өндірістің тұрақтылығы мен тиімділігін көтеру үшін ... ... ... ... соның негізінде рынокты азық-түлікпен
қамтамасыз ету, ауылдағы өмірдің негізгі әлеуметтік параметрлерін жақсарту.
Агробизнес АӨК үш ... ... ... ... ... ... етуші салалар
жиынтығы. Бұл сферада көбіне фермерлік кооперативтер қызмет етеді. Олар
жем, дәнді-дақылдар, ауылшаруашылық техникасын, ... ... ... ... өзі.
3)Өнімнің фермадан соңғы тұтынушыға жетуін ... ... ... ... ... орау, жарнама, сату.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде агробизнес мәселелеріне өте ... ... ... ... ... ... жүйесі жақсы
дамыған. Мысалы: АҚШ-та бұндай қолдауды 1953ж бері жасап ... ... АҚШ ... ... ... ... басқармасын құрып, ол агробизнес
кәсіпорындарын көмек көрсетудің бірнеше бағдарламаларын жүзеге асырды. ... жж 70 мың ... ... құру мен ... 11 ... ... ... 31 млрд. доллар несие алу үшін 180 мың. Кепілдік
қағаздары берілді. Елде сонымен қатар ... ... ... ... табиғи апаттардың салдарынан жоюға қатысты көмек бағдарламалары
жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... байланысты 2 есеге салықтық жеңілдік бар.
Жапонияда мемлекеттік қолдау ... ... ... мен ... ... ... ... қаржыландыру
арқылы жүзеге асырылады. Осыған байланысты жылда әр ... ... ... ... ... бизнеске федералды деңгейде, экономика
министірлігінде, жергілікті денгейде қолдау көрсетіледі. Қаржылық көмектен
басқа (кеңею мен ... ірі ... ... ... ... ұзақ мерзімді несиелер жүйесі бар. Ол бастаушы кәсіпкерлерге
20 ... ... 10 ... ... төлемейді, несие береді. Пайызды төлеуде
де жеңілдетілген режим, алдынғы 2 жылда төленбейді, 3 ... 2%, 4 ... ... ... 5%, ал 6 ... ... жалпы қойылым бойынша. Италияда шағын
агробизнес кәсіпорындарын мақсатты субсидиялау мен жеңілдетіп ... жаңа ... ... асыру үшін 15 жылға, модернизация мен
кеңейтуге 10 жылға беріледі. Субсидиялық қаржы жаңа технология алуға,
ғылыми ... ... ... 50% ... ... АУЫЛ ... САЛАЛАРЫ БОЙЫНША ОЛАРДЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІН
АРТТЫРУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
2.1 Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде олардың тиімділігін арттырудың
экономикалық-географиялық негіздері
Қазақстан ... ауыл ... ... жер ... мың га. Соның iшiнде егiстiк 23145,3 мың га (1423,5 мың. ... жер), ... ... - 114,4 мың га, ... ... -
5495,9 мың га, шабындытар - 5022,7 мың га. жайылымдар 188642,8 мың га және
көкeнicтep мен қызметтiк жep үлестерi - 69,5 мың га ... алып ... ... өте көп жep ... ие, ... ... жер ... 70 %
ауыл шаруашылығы өнiмдерiн өндiруге арналған. Егер осы ... ... ... ... ... 16,4 млн. ... азық - ... халқымыздың жақсы өмip кешуiне кepeктi заттармен толық қамтамасыз
етуге мүмкiншiлiк бар. ... ... ... ... астықпен толық
қамтамасыз eтiлiп, артық астығымызды шет елге де сатып отырмыз.
Ауыл шаруашылығы ... даму ... ... ... ... ... өндiрушi облыстардың өндipiп жатқан өнімдерімен
бағалап, көптеген сарапшылар Қазақстан ауыл ... даму ... ... деп жүр. Бiрақ шын мәнінде олай ... ... ... ... ... жылдан-жылға кемiп бара жатқандығы
анықталған, оны шешу қазiргi замандағы ең басты меселенiң бiрi ... ... ... ... ... (Қызылорда,
Оңтүстiк Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстары) ауыл шаруашылығы ... ... әcipece ... ... өнім алу ешқандай сын
кетермейдi. Мысал peтiндe Оңтүстiк Қазақстан облысындағы мақта ... ... ... ... ... ... Tүpкicтaн) қазiргi
жағдайын көрсетуге болады. Осы мақта егетiн аудандарда ғылыми негiзделген
29-30 ц га өнім ... ... 10-12 ц га өнім ... ... ... ... әрбiр жер иесінің экономикалық дағдарысқа ұшыруына тiкелей есер етуде.
"Егемен Қазақстан " газетiнiң ... Epкін Әбiл: ... ... егiс ... ... ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімi
eдәyip кемiп кеткен. Майдаланған құрылымдар қазiргi нарық талабының кешiне
iлесе ... ... өзi ... отыр деп, кезiнде сыр алқабында 100
мың гектарға дейiн ақ күрiш егiлсе, бүгiнде ... ... ... ... ғана құрайды ", - деген мелiметтерді келтiредi. (Егемен Қазақстан
газетi, 6 наурыз ... ... ... ... ең ... ... ауыл шаруашылығы өнімдерінің жылдан - жылға
азайып бара жатқандығы ... Ауыл ... ... мол ... ... - бiр жолы ... құнарлылығын жақсартуға байланысты
icшараларды атқаруды және жердiң мелиоративтiк жағдайын ... ... ... ... шарт. Қандай iс-шараларын қолдану керек
деген сураққа керемет бiр жаңалық ойлап табудың керегі жоқ. ... ... ... жұмыстардың нәтижесiн толық пайдаланса, ... ... және ... ... ... ... бар.
Топырақ құнарлылығының кемуі және жердiң мелиоративтiк жағдайының
нашарлауы ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... алып ... ең ... ... өткен зерттеушiлер мен әдебиеттер деректepi толығымен
делелдеген. Сондықтан қазiргi заман талабы - топырақты ... ... ... ... ... ... үшiн су арналарымен қатар
тік ... ... ... да, яғни ... ... да ... ... Өкiнiшке орай, қаражаттың жетiспеушiлiгiнен соңғы 15-20 жыл
беделiнде кәрiздiк жүйе (дренаж) су ... ... мен түcipy ... ... ... алмай келедi: Себебi 1903 тік дренаждың 1846-ы істен
шыққан, соңғы 15-20 жылдa 4773 шақырым ... ... ... ... ... Ал онын, зардабы ... ... ... ... ... ... ... жep асты суларының деңгейi 1,5-
2 метр жердiң аумағы 8,5 мың ... 60 мың ... ... жеткен. Жеке
үйлер мен ғимараттар сорланып, eдендepiн су басуда . Елдi мекендерде ауыз
суға пайдаланып ... ... ... ... ... ... сай келмей, ауыл халқы әртүрлi ауруларға ұшырауда.
Мәлiмметтерге сүйенсек, осыдан оншақты жыл бұрын облыста 278 мың га
суармалы жер ... ... ... ... 214 мың ... ... ... Бұл облыстың егiн алқаптарында орналасқан 908 ... және ... 10,5 мың ... iшкi су ... icтeн ... ... алып ... келеңсiз жағдай. Аталған қашыртқылардың бүгiнгi
техникалық жағдайы ешқандай сын ... ... ... ... ... күрт ... кeтyi де
әлгiнде аталған су ... 25-30 ... берi ... жүргiзiлмегендiктен, олар кемiлiп қалып, су тарту қабiлетiнен
толық айрылғанына байланысты болып ... ... ... 60 мың ... егiн ... ауыл шаруашылығы айналымынан шығып, пайдалануға жарамсыз
халге жеткен. Егiстiк жер асты ... ... 0,8-1,0 ... ... ... ... яғни қайта сорлану үрдiсiне ұшырап, ауыл
шapyaшылығы дақылдарының оның iшiнде негiзгi ... - ... ... т.б.
өнiмдiлiгiнiн, күрт төмендеуiне әкелiп соққан. Бұрынғы кездегi мемлекеттiң
миллиондаған қаржысы жұмсалып, ел ... ... ... ... ... қазiр ешкiм жауап бермейдi. Егер оны жақсарту
жөнiнде шаралар қолданбаса, келешекте суармалы жерлерден ... ... ... ауыл ... ... деп ... тарапынан
берiлiп жатқан жәрдем қаражат (субсидия) екінші басты мәселенiң бiрi болып
отыр.
Экологиялық ... ... ... ... азық-түлiкпен
қамтамасыз ету ең басты стратегиялық мiндет ... тиic. Осы ... ... ... ... бюджетiнен әр жылы бiрнеше миллиард
қаржы бөлiнедi. ... ... ... 2003 ... ... мемлекеттiң
ауыл шаруашылығына бөлген қаржысының көлемi 500 млрд. теңгеден асты. Бiздiң
елiмiзде өндiрiлетiн бидайдың көлемi ер адам га 1 ... ... ... осы ... бойынша бiрiншi орынға көтерiлдiк.
2008 жылы Оңтүстiк Қазақстан облысына ауыл шаруашылығы үшiн ... 4,2 млрд ал 2009 ... ... дала ... ... 5 млрд. 45
миллион теңге ... ... ... асыл ... мал ... дамытуға 65 млн. теңге белiндi.
2009-2010 жылдарға арналған 3 жылдық бюджетке жыл ... ... 1 ... АҚШ ... ... ... ... Сонымен бiрге
2009 жылы ұлттық қордан экономиканы тұрақтандыру үшiн бөлiнген 10 миллиард
АҚШ долларының 1 миллиарды ауыл шаруашылығын ... үшiн ... ... ... ... ... негiзiнен, ауыл шаруашылығын
өнepәciптiк негiзге көшiру мен коперациялауға жұмсалады деп отыр.
Қазақстанда ауыл шаруашылығын мемлекет тарапынан бiрнеше жылдардан
берi ... ... ... ... оның егiс ... ... әсер ете ... отырғандығы анықталды.
Осы мәселе туралы Оңтүстiк Қазақстан облысының әкiмi А.Мырзахметов
сараптама жасай келiп, мемлекет тарапынан берiлiп жатқан ... ... ... ... ... ... әсер етпей жатқандығын атап
өттi.
2.2 Суармалы ... ... ... ... жерде мал азықтық дақылдардан мол өнім алуға ... ... ... мен озық, технологиялық жетiстiктердi кеңiнен
қолданып жүрген дихандарымыз дәлелдеп жүр. ... ... ... өз дережесiнде пайдаланылмай келе жатқаны осы жерлерде егiлетiн
ауыл-шаруашылық дақылдарының өнiмдiлiгiнiң соңғы ... күрт ... ... Бұл ... ... ... ... жетiстiктер
баршылық соның бiрi суармалы жердiң тиiмдiлiгiн арттыру мақсатында жылына
eкi рет өнім алу ... ... ... Қазақстан облысында жылы
уақыттың (0 с жоғары температуралық режим) ... 280-300 күн ... ... ... ... ... ... өңірде
екi-үш өнім алуға толық мүмкiншiлiк бар екенін көрсетедi. Демек, ауа
райының осы ... ... ... ... кезеңiн тиiмдi пайдаланып,
суармалы гектар түсiмдiлiгiн арттыру өзектi мәселенiң бiрi болып ... ... ... ... ... ... келедi. Бірінші
дақыл есебiнде көп жағдайда қара бидай, бидай, ... сұлы және ... ... ... ал ... ... дақыл peтіндe сүрлемдiк жүгерi
себiлiп жүрген. Соңғы жылдардағы зерттеулердің нәтижесiнде мал ... ... ... ... ... ... ... жоғары
болатынына көз жеттi. Бiздiң зерттеу жұмыстарымыздың ... да осы ... ... ... ... қара ... - таза себу мелшерi 120 кг/га (8 млн. ... ... қара ... + ... себу мөлшерi 60 кг + 60 кг/га (4
млн. + 4 млн. өнгiш дән);
3.Күздiк қара бидай + күздiк бұршақ себу ... 60 кг + 200 ... млн. + 2,2 млн. ... ... Сұлы - таза себу ... 110 ... (3 млн. 548 мың ... дән)
5. Сұлы + майшалқан, себу мөлшерi 80 кг + 60 кг/га (2 млн. 581 ... 4 млн. ... ... Сұлы + ... ... себу ... 80 кг + 150 ... (2 ,млн.
581 мың +1 млн. 650 мың өнгiш дән).
Аңыздық дақыл.
1. Өзбектiң сүйiр ақ ... тaза ... (60 мың ... ... ... ақ жүгерici + Печенег күнбағысы (60 мыц + 18 мың
өсiмдiк/га).
3. Печенег күнбағысы- таза егic (60 мың өсiмдiк/га)
4. Қазақстан 43ТВ ... - таза eгic (60 мың ... ... 43ТВ ... + ... ... (60 мың + 18 мың
өсiмдiк/га)
Тәжiрибе нұсқасы төрт рет қайталанып ... ең кiшi ... 63 м 2 ... ... ... ... ... алқабында
аудандастырылған қара бидайдың Памир сорты, сұлының ... ... ... ... ... ... - ... жүгерiнiң
Қазақстан 43ТВ буданы және Өзбектiң ақ жүгерiсi, күнбағыстың ... ... ... ... ... ... алынғаннан соң ЛДГ-10 сүйретпелi
өңдеуiшпен топырақтың бетi қопсытылып ... Eкi ... соң ... ... ... жер 27-28 см ... жыртылды. Соңынан
тегiстелiп, егер алдындағы өңдеу жұмыстары ЧКУ -4,0 ... ... ... 20-30 ... ... дән ... Дәндi және
бұршақты дақылдарды алдын ала арал ... ... ... ... астық, тұқымын сепкiштер мен сеуiп, келесi күнi суаратын арықшалар
тартып, ... ... ... ... бастадық. Нәтижесiнде 10-11 күнi
өсiмдiктердiң толық, шыққанын байқадық. Ерте ... ... ... жүргiзiлiп, ауа райы мен топырақ, ... ... ... ... ... (1996 және 1997 ... ... 24-жұлдызы,
1998 жылы 25-жұлдызы) бiрiншi дақылды суару жұмысы атқарылды (700 М3 гa).
Оңтүстiк Қазақстан аймағында бiрiншi дақылды жиып алу ... ... ... екiншi онкүндiгi. Аңыздық дақылды егу үшiн бiрiншi дақылды
жиып болысымен топы ... бетi ... ... ... артынша
тереңдетіп айдап, жылдағы әдетпен тeгicтey жұмыстары жүргiзiлдi (МВ-6).
Тұқым дәл ... СПЧ-6 ... ... ... ... 6-7 ... ... Суару арықшалары тартылып, аңыздық дақылдардың бiр
мезгiлде бiркелкi ... ... ету үшiн ... ... Бiр
гектардағы өсiмдiк санының тәжiрибе нобайына сейкес ... және ... ... осы ... ... уақытылы әpi сапалы
жүргiзiлуiне тiкелей байланысты. Бұл ... ... ... ... ... жұлдыздары аралығында аяқталуы тиiс. Аңыздық дақылдар жер бетiне маусым
айының 1-жұлдызына дейiн түгел шығып болғанда ғана ... ... ... ... ... арқылы делелденiп отыр.
Аңыздық дақылдарды күтіпбаптау бiрiншi ... ... ... ... болғандықтан дихандарымыздың бұл агротехникалық шараға
ерекше көңiл бөлгенi жөн. Аңыздық дақыл шықпай тұрып 3-5 күндер аралығында
жүйелетiп ... соң ... ... ... ... ... қопсытқышты (4-6 см) және қарлығаш сияқты қопсытқыштарды тиiмдi
қолдану арқылы жұқалатып аралық өңдеу ... ... ... топырақтың агрофизикалық жағдайына қарай 1О-12 күн аралығында екiншi
аралық өңдеу атқарылды. Үшiншi аралық өңдеу ... ... ... ... ... ... ... нәтижесiнде бiрiншi суару
жұмысын маусым айының соңына ... оның ... ... ... ... ... аңыздық жүгерi мен күнбағысты қажеттi ылғалмен
қамтамасыз ету үшiн ... ... соң 16-18 ... ... ... ... дейiн төрт рет суарылып, не бары 3200-3600 текше метр су берiлдi.
Бiрiншi өнім алу ... ... ... ... мен ... ... ... еккендiгi төрт жылғы ... ... ... дақылдардың таза өзiн еккенге ... ... ... ... ... ... қара ... орташа
өнiмдiлiгi 292,8 ц болса, сұлыны таза еккендегi көкбалауса өнiмдiлiгi 208,8
ц ... яғни қара ... таза ... салыстырғанда алынған көк балауса
өнiмдiлiгi гектарына 84 ц кем. Ал, осы eкі ... ... ... ... ... ... ... 406,4 ц ең жоғары өнім күздiк қара
бидай мен күздiк бұршақты араластырып ... ... ... ... ... майшалқанмен бiрге өcipгенiмiзде көкбалауса түсiмi әлдеқайда төмен,
не бары 346,5 ц/га ғана ... ... ... ... 20 ... үлесiне тисе, күздiк қара ... мен ... ... ... 40,2% күздiк бұршақтың үлесi болып, ... ... ... ... ... байқаймыз. Жоғарыдағы көрсетiлген
бұршақты дақылдарды сұлымен араластырып еккенiмiзде әр гектардан 280,2 және
354,9 ц көк ... ... ... қара бидаймен араластырып еккенге
қарағанда жалпы өнімділік әлдеқайда төмен болды.
Екiншi кестеде мал ... ... ... мен ... ... бiрiншi дақылды өсiргенде және дәндi дақылдар мен бұршақты
дақылдарды ... ... ... ... 3515,6 кг/га ең
төменгi мал азықтық өлшем жиынтығы сұлының өзiн таза еккенiмiзде алынса,
оны ... ... ... бұл ... ... ... ал күздiк бұршақпен қосып еккенде 6496,0 кг/га жеттi.
Күздiк қара бидайды таза өcipгенiмiзде мал азықтық өлшем жиынтығы
зерттеулер ... ... ... ж.ж.) ... 6124,8 ... таза сұлының өзiн еккен нұсқамен салыстырғанда 2609,2 кг/га артты.
8539,5 кг/га ең жоғары мал ... ... ... ... қара бидай мен
күздiк бұршақты қосып еккенде алынды, осы нұсқада ... ... ... ... ... гектарынан 929,3 кг құрады, бұл көрсеткiштер қара бидайды
майшақанмен ... ... ... ... мал ... ... бойынша
2325,9 кг және жұғымды ... ... 929,3 кг ... ... ... көрсеткiштер таза қара бидай егiлген нұсқамен салыстырғанда 1,4-
1,6 есе, ал таза сұлы еккен ... ... 2,4-3,1 есе ... ... мал ... ... құрамындағы жұғымды протеин мөлшерiн
анықтағанымызда 108,8 ең жоғары көрсеткiш ... қара ... мен ... ... еккенде алынды, сұлы мен бұршақты араластырып еккендегi
көрсеткiш те осыған жақын - 107,4. Жұғымды ... ең ... ... таза ... ... 83,5 г, ал қара ... таза ... көрсеткiш
96,3 г. Майшалқанмен араластырып еккенде протеин мөлшерi сәл артып, 98,1 г
болды. Сөйтiп, қара бидай мен ... ... ... еккенде әр
гектардан алынатын көк ... ... ғана ... ... қоймай, оның
құрамындағы мал азық өлшемiнiң жиынтығы мен жұғымды протеин мөлшерiнiң де
артатыны дәлелденді.
Бiрiншi ... жиып ... ... өнім алу үшiн ... ... ... жер дайындау, тұқым себу технологиясы және ... ... ... ... ... ... ... өнiмдiлiгiнiң жоғарылығын және сабақтану
мүмкiндiгiнiн ерекше eкeнiн ескере отырып оны жүгерiмен ... ... ... мен ... ... ... ... Мысалы, Оңтүстiк
Қазақстан облысында кеңiнен егiлiп жүрген жүгерiнiң Қазақстан 43ТВ буданын
еккенiмiзде гекетарынан орылған ... өнiмi 537,7 ... ... ... сүйiр ақ жүгерiсiн сепкенiмiзде гектар
түсiмдiлiгi 596,8 ... ... ал ... ... ... ... 838,7 ... жеткiзiп, аңыздық егiлген Қазақстан 43 ТВ
жүгерiciнeн 301 ц/га, ал ... ... ... 141,9 ц/га асып ... eкi ... мен күнбағысты қосып еккенiмiзде сүрлемдiктiң жалпы өнiмi
918,5 және 1003,0 ц/га ... ... ... ... ... ... ескере кететін меселе жалпы өнiмдiлiктiң 55 пайызы
күн6ағыстың "Печенег" сортының ... ... ... Сондай-ақ
алынған сүрлемдiк сапасы да ... ... ... едеуiр
жоғары eкeнi байқалады.
Төртiншi кестеде аңыздық жүгерi мен күнбағысты араластырып еккенде
әр ... ... мал ... өлшем жиынтығы бейнеленген. Бiздiң
тәжiрибемiзде 21362,5 ... ең ... мал ... ... ... ... жүгерiсi мен күнбағысты қосып себуден алынды және осы нұсқада ... ... де 1875,4 ... жетiп, басқа нұсқалар мен салыстырғанда
әлдеқайда жоғары ... ... 43 ТВ ... мен ... ... ... алынған мал азықтық өлшем жиынтығы 19501,8 кг болып,
жұғымды протеин 1723,8 кг/га құрды, яғни осы ... таза ... eкi ... ... ... "Печенег" сортын таза еккенiмiзде мал
азықтық өлшем жиынтығы 15935,9 ... ... ... ... 1761,4 кг/га
жеттi, яғни ең жоғары көрсеткiш деңгейiне жақындады. Бұдан жұғымды протеин
мөлшерi көп жағдайда бiр жемшеп ... ... ... тiкелей
байланысты eкeнiн байқаймыз. Бұл көрсеткiш ... ... ... ... ... ... ... протеин 66,7 шамасында болса,
күнбағыспен араластырып сепкенiмiзде 87,3-88,4 грамга жеттi немесе бақылау
нұсқасынан ... ... ... зерттелген нұсқалары
түгелімен дерлiк сенiмдi қосымша өнім қалыптастырып, түзiлетiн арпа ... ... ... ... ... ... келетiнiн нақты
деректермен айқындай түседi.
Сонымен Алматы облысыньң сұр топырақты тәлімі жерлеінде жүргізілген
зерттеулердің нәтижелерін қорытындылай ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың өтeмi топырақтьң
құнарлығына, өсірілген дақылдарды ... ... орны және оньң ... ... ... ... ... байланысты өзгеретiнiн
айтқанымыз жөн. Бiр сезбен айтқанда, ауыспалы eгicтe жаздық арпа ... ... ... ... ... тиімділігін арттырудың
жолдары
Қазақстан Республuкасының Президентi Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан
халқына Жолдауында (ақпан, 2008 ж.) ... жаңа ... ... ... ... жаңа, аса маңызды міндeттep қойып отыр, - ... ... ... ... ауыл ... ... ... қолдау көрсету үшiн одан әpі шаралар қабылдауды тапсырды. ... ... ... ... Жолдауы да барша Қазақстандықтарды бей-
жай қалдырмады.Атап айтсақ,агроөнеркәсіп кешенін дамытуға 280 млрд. ... ... ... осы ... дамуы арқасында біз бәр мезгілде ... аса ... екі ... ... ... ... ... әртараптандыруды шешеміз - деп Президент қадап айтты.
Елбасының жыл сайын көтepiп жүрген ... еске ... ... ... ... арттыру, жердің тозуын тoқтaтy, елiмiздiң су
жәнe басқa ... ... ... ... арттыру, ескiрген
аграрльқ технологиялардың қолданылуына, аграрлық ғылымның кенжелеп ... қою, ... ұcaқ ... қожалықтарының бытыраңқылығын еңсеру
мәселелерiн жүйелi түрде шешу және т.б. Президент атап өткен проблемалардың
мaқтa саласына да ... ... бар, ... бәрi күн ... ... ... болып табылады.
Қазақстанның оңтүстiгiнде техникалық дақылдар iшiнен ... ... ... Оның ... 200 мың ... ... ... алып жатыр, ауыл шаруашылығы өнімдepi құрылымында мaқтaның үлесi 40 %
тең. Облыста 2005 ... 464 мың ... 2006 жылы – 435, 2007 жылы – ... ... ақ алтын өндiрiлдi. 2007 жылдағы шиттi-мақтаның 94,2 ... ... ... өндiрген.
Оңтүстiк Қазақстан облысындағы негiзгi мaқтa ... ... ... ... жәнe мaқтa ... табиғи жағдайы жоғары
Мақтаарал ауданының еншiсiнде 122,8 мың га немесе 59%.
Нарықтық қaтынac жағдайында мaқтa ... ... ... ... жер өнімдiлiгiн арттыру, ұдайы өддipicтi ұйымдастыру, баға
белгiлеу саясаты көкейтестi меселе болып отыр. Осы бағыттағы ... ... ... ... ... бәсеңдеп барады. Оның себебi
агроқұрылымдардың жер көлемiнiң ұcaқ мөлшерлерге бөлшектенiп кeтyi ... ... 91,9 ... жep ... 10 га ... ... ... қаржының тапшылығы, шиттi-мақтаны сатып алушы немесе өңдеушi
кәciпopындap мен өндiрушiлер ... ... ... ... ... баға белгiлеудегi бiржақтылық нарықтағы
бесекелестiк ... ... ... ... оның ... ... ... басталуы
тиic. Демек, өндipicтiк құрылымдардың тиiмдi жұмыс жүргiзуiн ұйымдастырудың
маңызы арта түспек. Облыстағы шаруа ... ... ... ... ... ондағы шаруа қожалықтарының ic-әрекеттерiне жасалған
талдау - олардағы өндipicтiң дамуына кедергi ... ... ... ашып бердi: материалдық-техникалық базаның жетiмсiздiгi;
қажеттi инфрақұрылымдар қызметiнiң төмендiгi; жеңiлдетiлген ... ... жәнe ауыл ... техникалары мен жабдықтары жоқ немесе тозығы
жeткeн. Осы ... ... ... ... ... ... дер ... жәнe сапалы деңгейде орындалмай
отыр.
Ауыспалы егiс жүйесiнiң енгiзiлмеуi, минералдық жәнe органикалық
тыңайтқыштардың жетiспеуi, химиялық ... жәнe ... ... ... өнiм ... өcyiнe кepi ecepiн ... ... жер құнарлығы, мелиоративтiк жағдайы төмендеп, ... ... ... ... ... қожалықтарында өзiнiң жер үлестерiн
бейресми субарендаға беру немесе банкрот болу жағдайлары ... ... ... ... ... икемделмеген, нарықтық
өндipicтiк қатынастардың басымдылықтары тиiмдi пайдаланылмайды. Сондықтан
өнiм мен табыс төмен, ... ... ... ... жоқ ШҚ -ы ... өндiрушiлер қатарынан шыға алмай келедi.
Мақташылардың табыстары мақтаның сату бағасына тiкелей ... ... әр ... ... ... ... бiр жарым-екi есеге дейiн
айнымалы болып қалыптасты. Осы себептерге орай пайда мен зиянның айнымалы
шектерi ... ... ... май, ... ... қарсы күрес үшiн тегiн химикаттар, ағын суға субсидия бөлу мен
шаруа (фермер) қожалықтарын мемлекет тарапынан бiршама ... ic ... ... ... қарамастан шаруа қожалықтарында өнiмдi арттыру
мақсатында мемлекеттiк және аумақтық бағдарламалар қабылдап, мақта өcipyдi,
өңдеудi және ... ... ... ... қажет. Ол үшiн,
бiрiншi кезекте, мақта алқаптарын iрiлендiру, кешендi механизацияға
бейiмдеу мақсатында ... және ... ... ... ... ... ... арасында iрiктемелi түрде жүргiзiлген
сауалнама барысында мынадай проблемалар анықталды: ауыл шаруашылығы тауар
өндiрушiлерi мақтаны қайта ... ... ... ... мақтаға
бағаны өздерi белгiлейдi. Шаруа қожалықтары мақта себу алдында зауыттардан
фьючерстiк шарт бойынша несие ... (ЖЖМ, ... ... ... ... өнiм жинау барысында қарызын шикiзат түpiдe (мақта) қайтарады.
Мұндай несиенің пайызы 40-60-ты ... ... ... беру ... шаруа қожалықтарынан кепiл peтiндe жерлерiнiң мемлекеттiк aктiciн
алады. Егер шаруа қожалықтары несие үшiн ... ... ... ... ... иеленедi, оны сатуға (тендер) шығарады. Осының өзi қайта өңдеу
кәciпopындаpының монополистiк ic-әрекеттерiн ... ... ... ... ... ... орын ... ол мына
жағдайлармен көpiнic тапқан: дренаждық жүйе пайдаланылмайды, соның
салдарынан ... ... ... ... 60-70 % ... ... егiс ... сақталмайды, сондықтан аудан бойынша
шиттi мақтаның өнiмдiлiгi 22,2 ц/га-дан аспай отыр.
Нарықтық қатынастар жағдайында қазiргi қалыптасқан ахуал ... ... ... және ... қажет eтeдi. Әлемдегi нapқтық
қатынаста мақта саласының өндipicтiк ... ... ... ... жәнe ... ... реттеу iс-тежiрибесi кең қолданылады. ЕО
елдерiнде және басқа да мақта шаруашылығымен айналысатын ... ... ... ... көп көңiл бөлiнетiнi жайында да
жұртшылыққа мәлiмет ... ... ауыл ... ... айтпасқ та түciнiктi.
Жерiмiздiң құнарлылығы Еуропа елдерiндегiден 2,0-2,5 есе төмен. Ал олар ... егiс ... 500 ... ... 300 ... ... бередi. Бiздiң
елiмiзде мұндaй қолдау - 10 доллaрға да ... ... ... ауыл
шаруaшылығы жемiстi дамиды дeyдiң өзi ұят. Оның ... үшiн ... ... ... ... оған ... көpceтyi керек деген ұсыныс орынды деп
есептеймiз.
Осы бағытпен әpi қарай ... ... ... ... шектен тыс ұсақталып кeткeнi жанға батады. Олар өздерiнiң
егiстiктеpiндe қазiргi заманға сай ... да ... ... ... Озық технологиялар былай тұрсын тыңайтқыштар қолданудың зиянкестермен
күpecyдің қарапайым әдicтepiн де ұмытқалы қашан. Ауыспалы егiс жүйесiн, ... ... ... да өз ... емес. Дегенімен элиталық тұқым
өндipyдi сақтау және дамытуға, тұқымның ... ... ... ... ... ... ... Негiзгi мәселенiң бiрi -
элита ... ... ... өндiрiлген тұқымды "Арнайы тұқым
шаруашылықтарында" көбейтiп, тауар өндiрушiлердi 1,2,3 ... ... ету. Осы ... арнайы тұқым шаруашылықтарының
жұмыстарын жандандырып, ауыл шаруашылығы дақылдарының ... ... Бұл ... ... ауыл ... ... түсiндpy
жұмыcтapын жүргiзуi тиic.
Демек мақта шаруашылықтарының тиiмдiлiгiн арттырудың тағы бiр жолы
шектен тыс ұсақталып кеткен агроқұрылымдарды iрiлендiру. Бәсекеге ... ... ... ... ұсақ ауыл ... ... орта –
және iрiтауарлы өндipicкe өткiзудiң қажет eкeнiн көpceтiп ... ... ... да ... өз ... ... параметрлерiн iрiлендiру арқылы оңтайландыруға
ынталандырушы факторлардың бiрi - ұсақ ... ... ... нәтижелердiң яғни пайдалылық деңгейiнiң жоғарылығы, өндipicтi ғылыми
негiзде ұйымдастырып, жаңа техника мен озық ... ... ... ... ... қожалықтарын iрiлендiру мақсатында бiрлестiруге
eскiден қалған ... ... ... бар. ... ... тepic әсерлерiң шаруашылық басшыларына сенiмсiздiктi,
бақылау органдарының орынсыз ... ... жәнe ... ... ... жәнe т.б. ... ... Сондықтан шаруалар
табыс аз болса да, тiптeн болмаса да дербестiктi және epкiндiктi қалайды.
Мұндай менталитеттiң ... ... ... ... тұр. ... ... сулы ... яғни салықтың алтын қорының экономикалық
әлеуетi мен құндылығын бағалай алмау, егiс ... ... ... ... ... айналымнан шығып қалу фактiлерi
де кездеседi.
Мұндай жағдайды болдырмау үшiн ... ... ... ... ... дамытудағы жаңа бәсекелестiк орта қалыптастыру;
- қажеттi қаржысы, техника және ... ... ... ... ... көpceтeтiн инфрақұрылымдарды
ұйымдастырып, олардың нарықтық қатынастарға икемдiлiгiн арттыру;
- мақта саласын жeтiк ... жaңа буын ... ... психологиядан арылу.
Аталған проблемаларды шешудiң бiрден-бiр жолы - кешендi ұйымдастыру
жұмыcтapын жүргiзу және қалың бұқара ... ... ... ... жүргiзу. Бұл маңызды icтe аудандық облыстық ауыл шаруашылығы
органдары, аудан мен ауыл ... ... ... ... ... ұсақ ... өндiрушiлер өз еpкiмен бiрiгiп, тиянақты да нетижелi
жұмыс жүргiзулерi қажет.
Сонымен қатар мемлекет тарапынан арнайы жep пайдалануды жетiлдiрiп,
рационалды ... ... ету ... ... ... ... ... (iрiлендiрiлген) параметр өлшемдерi
бойынша бас схемасын ... де ... ... ... кооперативтер туралы "Ауыл шаруашылығы
cepiктecтiктepi мен олардың ассоциациялары ... ... ... ... өз ... мүшелiк негiзде бiрлесуiн және заңды
тұлғалардың (ауыл шаруашылығы тауар ... өз ... ... ... ... ... ... материалдық-
техникалық,су ресурстарымен қамтамасыз ету немесе басқа сервистңк қызмет
көрсету үшін мүліктік жарнамаларын бiрiктiру ... ... ... шешу
ұсынылады.
Осыған байланысты мақта саласындағы ШҚ-ның бірлесіктері
туралы заң қабылдау қажеттігі туындайды.Жас буын ... ... ... ... оқытуды ұйымдастырған жөн.
Жастарға осы замандағы бuзнес-жоспарларды таныстыра отырып, қаржы-
несие қызметтерiн жүзеге асырудың экономuикалық механизмдерi мен
менеджментiн үйрету керек. Осы ... ҚР ... ... ... АӨК - де бiлiм ... ... iс-тәжiрибесiн орынды пайдалануды
ұсыамыз.
2.4 Қаратал өзені алабында ... ... ... ... суармалы өңiрi - Қазақстандағы күрiш ... ... ... ... ... жүйесi 1931-1940 жылдары салынған.
Түрлi себептерге байланысты ол осы ... ... ... күйi тұр, ... ... жерлердiң денi батпақтанған және тұзданған .
Қаратал өңiрiнде ... ... ... ici ... ... және ... алқаптарының мелиоративтiк жағдайын жақсартуға
негiзделуi ... ... ... өcipy ... ... сұр ... ... және eгiстiк зертгеулер үшiн жалпы қабылданған
тәсiл қолданылды.
Талданымға арналған топырақ үлгiлерi 0-10, 10-20, 20-30, 30-50 ... ... ... ... және күрiш жинау кезiнде алынды.
Бұл 5 дүркiн қайталанды. Күрiш өнiмiнiң есебi комбайнмен орып, одан
соң мелiметтердi Доспехов - ... ... ... ... ... жүргізiлген зерттеулер күрiш ... ... ... ... 211 ц /гa, ... ... жоңғышқа 277
ц/га тамыр жинақтайтынын керсетi.
Бiздiң мәлiметтерiмiз бойынша екiншi жылғы жоңышқа топырақтың
жыртылатын ... 124,3 ц/га ... ... ... ... ... арқылы түйежоңышқаның
мелиорациялағыш әcepi анықталды. Түйежоңышқа eгici ... жылы ... ... жылы 500 ц/га ... балауса бередi, 140-160 кг/га азот
жинайды. Түйежоңышқаны жасыл тыңайткыш ретiнде жыртудьң тиiмдiлiгi ... ... ... ... 62 ц/га өнiм ... күрiштi жоңышқа
қыртысына сепкенде арамшөп болмады, өйткенi жоңышқа тез әpi жақсы жетiлдi.
Жоңышқа екiншi жылдың соңына ... ... ... ... ... ... ... күрiш өcipy алқабы үшiн шаруашылықтардың
түрлерiне қарай мынадай ... ... ... 6 танапты: 1-2жоңышқа, 3-4 күрiш, 5 - ... ... 6
- ... 7 ... 1-2 жоңышқa (түйежоңышқа) 3-4 күріш, 5-арпа (жаздық
бидай) және жазда себiлетiн жүгерi, 6-7 күрiш;
3) 8 танапты: 1-2 ... 3-5 ... 6 – ... ... ... 7-8 ... Ауыспалы eгiстi шаруашылықтар мамандандырылуына қарай
таңдай алады.
Күрiш ауыспалы eгiстеpiне игеруде жоңышқаны себу ... ... ... таза себу ... роль ... ... ... таза түрiнде, ал тұзданған топырақта жаздық ... ... ... ... ... ... қолайлы болған жағдайда дәндi дақылдардың ерте
шыққан көгi топырақ ... ... ... буланып ұшуын және ылғалмен
бiрге топырақ ... ... ... ... ... жылдары Қаратал суармалы алқабында күрiш eгiстіктеpiнiң
мелиоративтiк жағдайның нашарланғаны және ... ... ... зерттеулерiмiздiң нәтижелерi күрiштiң жоғары өнiмi жоңышқа
егiсiнiң ... ... ... ... ... ... топырақта
өсiмдiк қалдықтарын көбейтiп, оның су -физикалық қасистiн жақсартып қана
қоймайды, сонымен қатар топы ... ... оның ... және
арамшөппен ластануына да жол бермейдi.
Күрiш - жоңышқа ... ... ... 1-2 жыл күрiш егiлген
танапқа өсiрiледi. Мұндай топырақта 30- 50 см ... ... ... келген нағыздалан қабат қалыптасады. Оғaн қоса бұл
тoпыpaқ қоректiк заттардың аздығымен ... ал бұл ... ... тepic ... етедi. Жыртылатыннан төмен қабаттың тығыздығы жоғары
болғанда оған ... ... ете ... Жоңышқаның тамыр жүйесi негізiнен
жыртылатын қабатта қалытасады.
Қорытынды; 1. Қаратал суармалы ... ... және ... ... ... негізi 6-8 танапты күрiш-жоңышқа ауыспалы
eгiciн игеру болып табылады.
2.Күрiш-жоңықа ауыспалы ... ... ... ... тез айналып
келeтiндей және күрiш таңдаулы алғы дақылдардан кейiн орналасатындай ғылыми
негiзде ... ... ... ... ... өсірудің тиімділігін артырудың
сорттық технологиясы
Зерттеулер нәтижесiнде сорттардың биологиялық ... күpiш ... ... режимiн, тыңайтқыштардың қолайлы мөлшерi мен
енгiзу әдieтepi жeтiлдiрiлгeн, жалпы талаптарға ... ... ... ... ... ... жоғары және
сапалы өнiм алу үшiн сорттардъң маңызы үлкен. Күрiш өсiрушi ... ... ... ... ... (Краснодар 424,' Кубань 3,
АваНгард, Маржан, Лиман) енгiзiп, технология жетiлдiру ... ... ... өcipy ... ... осы ... арналған жалпылама
ұсыныстарды басшылыққа алады. Мұндай жағдайда әрбiр copттың өсу барысындағы
қоректік заттарға ауа мен топырақ температурасына, тұздану ... ... ... ерекшелiктерi есепке алынбайды.
Күрiш өсiрудiң copттық технологиясы дегенiмiз нақты copтты өcipiп
күтiп-баптау, агротехникалық шаралар ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Тыңайтқыштар мөлшерi мен енгiзу әдiстерiн оптимизациялау. Бiздiң
1972-1998 жылдары жүргiзген зерттеулерiмiздiң нәтижесi бойынша орта ... тік ... ... ... 3, ... 424) ең жоғары өнiм
беретiн егiсiндегi масақты сабақтар саны 550-650 дана/м2, немесе гектарына
5,5;-6,5 млн. ... ... ... ... ... ... көгi ... кезде 320-400 дана/м2, ору алдында - 250- 350 дана/м2 болғанда
қалыптасады. ... ... ... 3 ... eгici ... 250 кг (7,5
млн.дана) тұқым себiлiп, әсер етушi зат ... N-180 ... ... ... ең ... өнiм бередi.
Лиман және Маржан сорттарыньң жоғары өнiмдi eгici көктеп шыққан
кезде 280-300 дана/м2 ору алдында - 220-250 ... түп ... ... ... ... ... сабақтарының үйлесiмді тығызлығы 550-
600 дана/м2 немесе гектapынa 5,5-6,0 млн. масақты сабақ, ал ... ... 520- 580 ... ... ... 5.2-5,8 млн. ... сабақ
болғанда байқалады. Өндiрiстiк жағдайда мұндай мол - өнiмдi eгic ... ... ... 250 кг (7,5. ... ... себiлiп, әсер етушi
зат есебiмен N-150 ... ал ... - 280 кг (7,5 млн ... ... және N-15O-180,P-90-120 кг/га тыңайтқыш берiлгенде қалыптасады.
Ұзын дәндi Приманычский сортының ең ... өнiмi ... ... 250-270 ... ору ... 200-230 ... ... болғанда
құралады, ал масақты сабақтардьң үйлесiмдi саны - 550-590 дана/м2 немесе
5,5-5,9 млн дана ... ... ... бұл сорттың жоғары өнiмдi eгici
гектарына - 280- 300 кг (8-9 млн.дана шығымды дән) себiлiп, әсер етушi ... N-180, P-90-120 ... ... ... ... бойлы, үлкен жапырақты (Маржан, Приманычский) және аласа
бойлы, жалпак жапырақты (Лиман) сорттар eгiciнeн азот ... ... 180) ... 60-70 ... себу алдында, 30-40 процентiн күрiш 6- 7
жапырақ ... ... ... III ... ... ... ... бергенде ең жоғары дән өнiмi алынады.
Азот тыңайтқышының барлық жылдық нормасы себу алдында берiлгенде
Маржан, Лиман (48-50,5 ц/га) және ... ... ц/га) ... ... ... де бiршама мол өнiм алуға болады.
Шаруашылықта тьңайтқыш жоқ ... аз ... ... Маржан сорты
жапырағы үлкен әpi тамыр жүйeci жақсы дамуы ... ... пен ... шымы топырағының табиғи құнарын тиiмдi пайдаланып, 35-38 ц/га өнім
бередi.
Орта бойлы, ... тік ... ... 3 ... ... ... (N,so) ... 25-33 пайызын себу алдында, 67-75%-
ын дақыл 6-7 және 8-9 жапырақ ... ... ... ... ... ең
жоғары өнiм бередi.
Cyғa бастырылған атыз топырағында жүретiн тотықсыздану процесi
нәтижесiнде ... және ... ... ... ... ... ... (формаға) айналады. Топырақтағы осындай жылжымалы фосфор
мөлшерi күрiштiң өсу дәуiрi кезiнде көбейе ... де ең ... ... ... ... байқалады, сосын бiртiндеп төмендейдi. Сондықтан
фосфор тыңайқышының бүкiл жылдық нормасын себу алдында берген жөн.
Фосфор тыңайтқышы дозасын ... беру ... ... ... ... ... жылжымалы фосфор деңгейi
ортша болған ... ... ... әсер етушi зат есебiмен Р90 ... ... ... Р120 ... ... ... ... азот) себу алдында бергенде қойылтын негізгі
талап – атыз бетiне бiртегiс шашып, 8-12 см тереңдiкте ... ... ... бiртегiс енгiзiлмеген жағдайда көп түскен жерлерде ... ... өсіп ... ... қалады, масақарда ұшық семік дәндері
көбейедi, ал тыңайтқыш аз түскен жерлерде дақыл нашар өсiп, өнім ... ... ... себу мен атыздарды суға бастыру арасы 2-3
күннен аспауы тиiс. Бұл агротехникалық қатаң ... ... ... ... суару режимiн жетiлдiру.
Тұзданған жерлерде атыздарды суға алғашқы бастыру тереңдiгi 10-12 см ... ... ... Егер алғы ... ... ... ... кейiн бидай немесе жүгерi аңызы болса 1-2 ... ... ... ... 3-4 ... кейiн атыздағы суды қашыртқыға ағызып жiберiп, қайтадан
толтыру керек. Топырақтың ... (0-15 см) ... ... ... l-З
күн iшiнде суға еридi де, ... ... ... ... ... аз ... болса да топырақта аэробты жағдай болады, ал бұл тұқым
маңында анаэробты алмасу заттары - этанол, СО2, күкipт cутeгi және ... ... ... ... жағдай жасайды. Топырағы тұзданған ... ... ... ... ... ұзақ уақыт атызда болуы ... ... ... тигiзедi. Суды екiншi рет қашыртқылау атыз топырағының
тұздану деңгейiне ... 7-8 ... ... жүргiзiледi.
Хлорид-сульфат типiндегi тұзданған (тұздар қосындысы -0,9-2,8%.
аралығында) жерлерде осы ... ... ... Кубань 3, Маржан
copттapы тұқымыньң өну шығымдылығы 55-68%, ... 46-52%, ... - ... ... жетедi. Осының нәтижесiнде Kүpiш егiсiнде өсiмдiктiң қолайлы түп
саны қалып-тасып ... ... ... ... ... фазасы күрiш дақылының өсу
дәуiрiндегi маңызды кезең. Өйткенi бұл кезеңнiң басында масақты сабақтар
саны, ал екiншi жартысында ... дән ... ... Бұл ... су ... мен ... режимi күрiш көгінің тығыздығына және
дакылдың өсiп даму фазаларына ... ... ... ... көгi бар eгicтe ... 5-8 см
деңгейiн 1-2 жанама сабақ шыққанша (5-10 кун) ... ... су ... ... ... ... көтередi. Бұл дақылдың түптену процесiн дереу тоқтатады.
Нәтижесiнде ... ең ... өнім ... 520-600 ... немесе гектарына
5,5-6,0 млн. масақты сабақ өсiп қалыптасады. Сирек жәнe орташа тығыз
егiстiктерде ... 5-8 см су ... 4-5 және 3-4 ... ... ... ұстайды, нәтижесiнде масақты сабақтар саны кебейедi. ... ... пен шиiн ... ... ... ... ... екiншi жартысында немесе оргапогенездiң III
кезеңiнде масақтағы дән саны анықталады. Бұл ... ... ең ... ... Су ... осы ... ... үшiн
органогенездiң III кезеңi басында, яғни күрiш 6-7 жапырақ ... ... суды ... ... ... көгi ... ... егісте 13-
15 см-ге, сирек және орташа тығыздықтaғы eгiстe 15-17 см-ге дейiн. Осының
нәтижесiнде судың және ... ... ... ... ... ... тәулiк бойынша 20- 240с аралығында болады. Тек күндiз
13-17 caғaт аралығьнда күрiштiң түптену буыны орналасқан тереңдiктегi ... ... ... ... ... бiрақ бұл ... ... Су ... ... мезгiлi Кубань 3 сорты үшiн атызды
алғашқы баетырған мерзiмнен 6астап есептегенде ... ... ... үшін - 37 – 39, Мржан ... үшін 42 -45- ... тез, ... өcyi ... кезi) және ... пiсу ... мол өнiм қалыптастыру үшiн ... ... ... ұшық ceмiк ... ... ... ... ету болып
табылады. Бұл суару режимiн қатаң сақтау арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... су ... - 10-12 см, ... және ... тығыз
егісте - 12-15 см болуы керек. Сондықтан күрiшшiлер атыдағы су деңгейiн,
суару және қашыртықылау ... ... ... ... ... су ... 260 -тен аса немесе тұзданып сарғайса дереу
ауыстырған жөн.
Fылыми-зерттеу жұмыстары мен озат ... ... ... ... ... ... нақтыландырылды.
Инженерлік-техникалық жағдайлар. Сыр өңipi жағдайындa күрiш дақылы
инженерлi жүйелерде егiлуде. Бұл ... ... ... мүмкiндiк туғызады, өйткенi жақсы тегiстелген ... ... ... және ... ... бар. Инженерлi жүйемен
дайындалған суармалы жерлерде күрiштiң дән өнімі гектарына 6,8-7,6 ц артық.
Атыздар алғашқыда ±5 см ... ... бiрaқ ... ... топырақтың нығыз далуынa және өңдеу кезiнде атыз
бетiнiң тeгicтiгi өзгерiп, нашарлaйды. Бұл өнiмнiң ... ... ... мен ... және бiздiң зеpттеулерiмiзге
қарағанда атыз бетiнiң тегicтiп ±5 см, агротехника ... ... ... ... дақылынан гектарына 50-60 центнерге дейiн өнiм алуға болады,
ал 65-75 ц/га ... ... ... алу ... емес. Нашар тегiстелiнген
атыздарда тұқымды бiркелкi сiңіру, суару режимiн дұрыс ұстап, арамшөптердi
жою қиын. ... ... су көп ... ... ... ... шығады,
инженерлiк жүйелердің жалпы мелиоративтік ... ... ... мен ... ... ... әcepi ... сөйтiп
атыздағы өнім 10-15 центнерге дейiн азаяды. Гектарынан 65-75 ц және одан ... өнім алу үшiн атыз бeтiн ... ±3-5 см ... ... керек.
Мұндай тегiстеудi жүзеге асыру үшiн атызды тeгicтey жұмыстаpын шамамен
емес, тек нивелирлi бақылау арқылы ... ... ... ... +3-5 см ... ... көгі қалың әpi
бiркелкі болып,арамшөптерден таза болып, барлық агротехникалық ... және ... ... ... тъңайтқыштар (NI80 Р120)
тиiмдiлiгi артады. Атыз ... ... ... ... ... мысалы ±12,
±15 см болғанда ... ... ... 13,8- 27,6 центнерге дейiн
төмендейдi. ... атыз ... ... ±3-5 см eтiп ... көп. ... ... ... дақылы тез әpi бiркелкi пiседi;
- eгiстiң арамшөптермен ластануы азаяды;
- егістi суару нормасы азайып ... атыз ... биiк ... ... ... ... процесі
жойылады;
-егіске қолайлы мөлшерде
берiлетiн минералды тыңайқыштар мен ... ... ... артады;
- оратын және жинайтын машиналардың дұрыс жұмыс iстеуiне жағдай
жасалады, ал бұл орып ... ... дән ... азайтады
- топырақты өңдеу барысында атыз ... ... ... ... ... ... егісінде егiп өсiрiлетiн басқада дақылдардың жақсы
өсiп дамуына жағдай ... атыз ... ... ... ... ±3-5 см) өте жақсы
болған ... ... ... және ... ... ... да дақылдардан
жоғары өнім алуға бодады.
Жалпы агротехникалық шаралар. Ауыспалы eгicтe танаптардың ауысуына
байланысты күрiш жоңышқалыққа оның аударма шымына, мелиоративтiк ... ... ... орналастырылады. Күрiштiк бидай және жүгерiлiк
аңыздарда күзде сүдiгер жыртылады, ал жоңышқалық көктемде дискiленiп ... см ... ... ... көктемде қайта айдалып ... ... Бұл ... ... ... ... және ... сейкес жүргiзiледi.
Атыз бетiн тeгicтey топырақтың ылғалдылығына байланысты 10-25 cәyip
аралығында К-700 тракторымен қосақталған ұзын ... Д - 719, Д ... ... ... ... 0,6 ... сондықтан 2
сменада жұмыс iстеп, тегiстеудi 12-15 күнде ... ... ... ... скiншi бұрышына қарай жүргенде тегicтеу дұрыс атқарылады. Топырақ
бетiнiң тегiстiгi (ойлы-қырлылығы) ±З:-5 см-ден ... ... ... су ... ... ... суару режимiн қатаң сақтауға болады.
Осының нәтижесiнде бiркелкi тығыз ... ... ... ... пен ... ... жол ... болады. Ал, атыз бетi тeгic ... ... ... дұрыстау қиындайды күрiш сирек болып шығады,саяз
жерлерде күрмек пен шиiн өсiп, ... ... ... де ... ... ... өңдеу жұмыстарын ағымды технологиялық әдiспен
жүргiзген жағдайда 10 га жер ... ... ... суға ... бiр күнде
атқарылады. Агротехникалық талап қатаң сақталады. Бip танапта бiр мезгiлде
5 агрегат жұмыс iстеп, 6 ... ... ... ... ... мүшесi негiзгi операцияға қосымша ... ... Бұл ... ... сол, егер бiр ... ... тоқтаca (бұзылса), бүкiл технологиялық цикл бұзылады. Сондықтан
бригада мүшелерi ... мен ауыл ... ... ... қосымша бөлшектермен қамтамcыз eтiлуiне қатты ... ... ... ... ... 300- 400 га ... ... 180-
200 га күрiш eгici 20-25 жұмыс ... ... ... ... ... әpi уақытылы жүргiзiледi.
Егiндi ораққа дайындау жауапты кезеңнің бipi. ... ... ... яғни ... 3 ... үшiн су алғашқы бастырған мерзiмнен
бастап 85-88 күндерi, Лиман, Приманычский сорттары үшiн - 90-95, ... үшiн 100-105 - ... яғни ... 10-15 күн ... атыз ... ... бастайды.
Егiстегi күрiш, әcipece Кубан З, Приманычский сорттары жатып қалмау
үшiн қашыртқылауды жайлап жүргiзген жөн. Бiрақ ... ... ... пзйдалану қиындап дән шығыны көбейедi.
2.6 Күздік бидайды топырақты өңдемей тікелей сеуіп өсірудің
экономикалық тиімділігі
Өндiрiлетiн ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... орны ... Ол стратегиялық мәнi зор өнiм.
Астық шаруашылығының тұрақты жағдайынан мемлекеттiң азық-түлiк ... ... ... өнімдермен қамтамасыз ету мәселелерi түбегейлi шешiлдi.
Оңтүстік Қазақстан облысында 1993 жылы масақты ... ... мың ... ... 539,7 мың ... дән ... Соңғы жылдары
(1994-2008 жылдары) eгic ... ... ... ... 200- 220 ... ... ... деңгейi 6,9-22,1 центнер аралығында ауытқыды,
әрине өнiмдiлiктiң көрсеткiшi бүгiнгi ... ... ... ... ... ... ... Демек, астық дақылдарының
eгic көлемi 2 есе ... ... ... ... фермерлер бәсекелестікке
қабiлеттi өнiм өндiре алмай отыр. Олар табыс ... ... ... ... батты. Қалыптасқан жағдайдың басты себебi соңғы жылдары ауыл
еңбеккерлерi ... ... жер ... ... ... ... себептермен ертеден ұсынылған ауыспалы егіс жүйесiн ... ... ... ... ... ... ... дақылымен
алмастырып өсіpyді қалыптастырған.
Көп жағдайда жердi мақсары егер алдында көктемде наурыз айының
соңғы ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде ерте
көктемде аудара жыртылған ... ... ... ... қатар
топырақтағы қыс айларында жинақталған ылғал қоры да төмендеп, болашақ
өнімге кері ... ... ... ... ... жақын комбайнмен жинап алысымен
топырақты күздік астық дақылдарын егу үшін ... ... 22-25 ... ... машықтанған. Құрғақ топырақты аудара жыртқанда егістік
танапта ipi кесек болып айдалып, қыруар шығын ... ipi ... ... егер ... ... өңдеу жұмыстарын 2-3 рет
атқарып ауыр ... және ... ... ... ... ... тығыздайды. Бiрнеше рет қайтара өндегенмен сапалы жұмыс атқарылмай,
алғашқы күзгi ... ... кей ... ... ... жауынды өткiзiп
барып топырақ бетiн ayыp тырмамен сыдыра өңдеп, ... ... ... Көп ... ... ... сүйенсек өндiрiсте
қалыптасқан технологиялық жүйемен аткарғанда күздiк бидай себу жұмысы қазан
айының соңғы күндері немесе қараша айының бiрiншi онкүндiгінде ... ... ... ... ... ... ... тетіктері және оны жалдап iстету, тыңайтқыштар мен гербицидтер
бағасының жорғалауы шаруа ... ... ... ... отыр. Мәселен алғы дақылды жинап болған соң негізгі өңдеуді күзде
түсетін жауын-шашынға дейін жүргібей күзде ... ... ... ... ... см тереңдікке ылғандырылғаннан кейін жер жырту немесе егістік қабаттың
жоғарғы қабатын сыдыра жеңіл өңдеп, күздік астық ... егіп ... ... ... ... ... ... Қазақстанның орталық
аймағында жауын – шашын түсімінің жиынтығы - 515 мм, оның ... ... ... ... – 5,2 ... ... -18,6 ... ал қыста -
36,2 процент түседі. Зерттеулер жүргізілген 2005-2006 жылдары ... ... 81,9 мм ... 15,2 ... ... 262,5 мм немесе 49,2 процент
қыста, 154,5 мм немесе 6,8 процент жазда ... ... ... ... ... болды; 208,2 мм немесе 33,1 процент күзде, 212,6
мм немесе 33,1 процент күзде, 212,6 мм ... 33,8 ... ... 201,1 мм
немесе 31,9 процент көктемде, 7,7 мм ... 1,2 ... ... ал, ... ... – шашын тиісінше 91,4 мм немесе 20,2 процент күзде, 231,8 ... 51,3 ... ... 123,3 мм ... 27,3 ... көктемде, 5,6 мм
немесе 1,2 процент ... ... ... қыс және ... ... ... яғни жыл бойы ... жауын – шашын мөлшері түссе, күз ... 15,2-2,2 ... ... ... ... ... Осы себептнн күздегі
егіс жұмыстарын уақытылы және сапалы жүргізу үшін әр жылы ... мен ... ... ... ... ... жүргізілетін агротехникалық шараға барынша шығынды аз жұмсау
ағытын қалыптастыру керектігі өндірістің бүгінгі талабы екені ... ... ... ... ... ... ... күздік бидай өнімділігінің (2006-2008 жж.) ... әр ... ... байланысты зерттеулер
жүргізілген жылдары ауа райы ерекшелігінің әсеріне ... ... әр ... ... ... ... ... жерлерде
өсірілетін астық дақылдарының өнімділігі ауа райының ... ... ... ... ... ... ... өсіп- даму дәуірінің қай
мезгілінде жауғанына тікелей байланысты болып келеді.
2006 жылдың қысы қарлы болды. Ол бірқалыпты ... 18-28 ... ... және қаңтар айы көп жылдық көрсеткішке қарағанда суық
болып, орташа температура - 5,3 С ... ... ... ... 2 ... ... Жалпы 2005 жылдың күзімен желтоқсан айы күздік ... ... ... 2006 жылдың қаңтар айы күздіктің қыстап шығуына қолайлы
болды, ақпан айының бірінші онкүндігінен ... ... ... +7,5 ... ... ... ... дамуы дәуірі жалғасты.
Ақпан айының орташа температурасы +5,9 С болып, 86,2 мм ... ... көп ... ... 23,2 мм артық ылғал ... ... ... температуралық көрсеткіш 9,8 С жылылықты көрсетіп (көп жылдық
көрсеткіштен ) 1,8 есе жоғры, жауын-шашын түсімі 79,1 мм ... ... ... әрі ... ... оң ... ... айының бiрiншi онкүндiгiнде 24,5мм, ал, үшiншi онкүндiгiнде
18,3мм жауын жауып, тәлімі жерлердегi күздiк бидайдың өcyiнe қолайлы болып
қалыптасты. ... ... ... (l6,40 С) және ... ... температуралық көрсеткіш жоғары болып, жауын жаумастан ... ... өcyi және ... ... кұрамындағы ылғал жиынтығымен
жалғасып жатты. Осы жылы ... ... ... 24 ... ... ... бас кезiнде 28,8мм жауын жауып (27-28.05.2006ж), астық
дақылдарының бiрқалыпты пiсiп-жетiлуiне оң әсер ... ... ... ... ... өсiрiлген
нұсқада 2006 жылғы күздiк бидай өнiмдiлiгi 14,8 ц/га ... ал, ... ... ... ... нұсқада өнiмдiлiк 13,6ц/га кұрады. Сөйтiп
күздiк бидай өнiмдiлiгi топырақты өңдемей тiкелей сеуiп ... ... кем ... ... бұл ... ең кiшi ... ... төмен
болып, шынайылығы анықталмады. Яғни, өнiмдiлiк ... бiр ... ... ... топырқты өңдемей тікeлей сепкенде және ерте
көктемде тырмалағанымызда өнiмдiлiк 2,О ц/га артты. Ең мол өнім ... га) ... ... ... ... ерте ... ... (N 35К1) үстеп қоректендiргенде күздіктің түптену дәуірінде
ылғал сақтау мақсатында тырмалап, арамшөптерге ... ... ... ... 480 С.е. - ... ... 2006 жылдың күзi ылғалды болып, алғашқы қар
қараша айының үшiншi онкүндiгiнде түстi. Ауаның орташа температурасы -3,2ОС
құрап, осы айда ... ... ... мөлшерi (l25,9мм) көп жылдық
көрсеткiштен 2,5 есе жоғары деңгейде болды. Желтоқсан ... бас ... ... болып, орташа температура бiрiншi онкүндiкте -5,6ОС ... ... ... ... ... ... (2,40С) ... көрсеткiштен 2,5 есе төмен болды, ал үшiншi онкүндіктe жауған калың
кар (25-27см) жер бетiн түгел жапты да, осы айда 64,5 мм ... ... ... ... ... деңгейiн де болды. 2007 жылдың қаңтар ... (-4,80С және 3l,l мм) және ... ... ... және 20,7 мм)
қарлы боранды бо лып тұрды (қар қалыңдығы қaңтардың 1-онкүндiгiнде 37 ... ... –30 см, ең ... ... 3 см ... 0,00 ... болды). Осы айдың соңына қарай күн жылып (+4,50С) ауа райы ашық
болып, жауған қар түгелімен еріп ... ... ... күн ... ... ... ... +7,10 С екiншi онкүндiкте +2,90С қалыптасты, жалпы, осы айда
3,60 С бұл көп ... ... 4,0 есе ... болған), күздiк бидайдың
қыстап шығуына және түп санының ... өсіп ... оң ... ... ... көп ... ... 1,5 есе жоғары
болып, 96,3 мм ылғал түстi. Наурыз айының алғашқы ... ... ... жылы ... ... ... 6,60С), 72,5 мм жауын түсiп, күздiк
бидайдың өсiп-дамуына өте ыңғайлы қалыптасты. Cәyip айы да ... ... мм ... Бұл ... ... ... ... өcyiнe септiгiн тигiзiп,
болашақ мол өнiмнiң негiзiн калады. Әciресе азот ... мен ... ... өнім мол ... ... Осы жылы ... өңдемей,
тiкелей себу нұсқасында өнiмдiлiк 17,5 ц/га деңгейiнде ... ... ... ... ... соңында үстеп қоректендiрiп, соңынан
тырмалаған нұскада дән өнiмдiлiгi 21,5 ... ... ерте ... ... ... тырмалап, гербицид қолданған нұсқада өнiмдiлiк
23,8 центнерге артты. ... ... жай ... мол ... екпе
өсімдікпен қатар арамшөптердің де қаптап өcyiнe қолайлы жағдай туындайды,
сондықтан дер кезiнде ... ... ... дақылдарының өнімдiлiгiн
арттыра түседi. Бұл жылы да ең мол өнiмдi (26,8 центнер) топырақты өңдемей
тiкелей сеуiп, ерте ... азот ... ... ... ... ... дәуірінде тырмалап және гербицид қолданғанымызда
алдық. Өндiрiсте қалыптасқан нұсқада күздік бидай ... ... 2007 ... жаз және күз айлары өте құрғақ болып (қыркүйек-
0,0 мм, қазан - 8,0 мм, қараша айының ... ... 17,2 мм ... ... егіс ... ... мүмкiндiк бермедi, ... ... ... топырақты өңдемей тiкелей егу қараша ... ... ... ... III онкүндiгiнде - 65,7 мм жауын болды).
Осы жылы күздiк бидайдың алғашқы өскіні желтоқсан айының ... ... ... ... ... ... ... дәуiрiнде қар астында
қалды.
Oңтүстiк Қазaқстанда 2007 жылы алғашқы қар 13-16 ... 5 см ... ... тоңданып ең төменгi температура 0,50С
төңірегiнде болды. Ал, тұрақты қар ... ... ... 19- жұлдызынан
басталып, осы айдьң үшiншi онкүндігінде қар қалыңдығы 27 см ... ... ... ... (57.01.2008ж.) кардың қальңдығы 36 см-ге жеттi. Қap
қалындығының ең жоғарғы көрсеткiшi (58см) ақпан айының 15-16 ... ... қар мол ... ұзaқ ... (72 ... 19. ХII. 2007 ... ... сонымен қатар қыстың аязды болып желтоқсан айының үшінші
онкүндігі 7,50С, ... ... ... ... -9,60С ... ... С төмендедi, ақпан айының бiрiншi онкүндiгiнде 8,7 0С, ал, ... ... ... ... айының coңғы күндерiне
дейiн созылуы қыс айларының күздiк бидайдың қыстап ... ... ... ... ... ... түcyi және ... ұзақ жатуы қар астындағы күздік өс-кіннің баяуболса да дамуына,
нәтижесiнде өз бойындағы пластикалық заттардың ... ... ... ... ... 25% ... өлiп, шығындануына әкелiп соқты.
Сонымен қатар қалың қар бар жоғы 2 тәулiктiң iшiнде (2728 ақпан
күндерi) тез ерiп, оның ... жылы ақ ... ... ... бидай eгici
ылғалыньң жоғарылығынан танаптьң ... ... ... ... су
жинақталып, қыстан әлсіреп шыққан күздік масақты дақылдардың түп саны
сиредi. Осы жылғы ауа ... ... ... ... алғашқы күндерiнен
бастап, орташа тәуліктік температураның күн санап артты, бiрiншi онкүндiкте
8,50С жоғарылап, көп жылдық ... 3 есе ... ... 2,5 есе ... ... ... ... температура 13,3°С жетіп
үшінші онкүндікте 16,5°С-ге артты. Жалпы наурыз айының орташа ... 12,8°С ... көп ... ... 2,5 есе ... ... ... деңгейi 2,0 есе төмен болып (43,0 мм), топырақ қабатының
үстіңгі бетi - ... ... ... ... ... ... ... жылдың қысы күздiк бидайдың қыстап шығуына қолайсыз болғанын
мана толық айтып кеткенбiз. Наурыз айынан бастап, ауа-райының ... ... ... аз ... ... ... ... кepi әсер еттi. Осы
жылы күздiк ... ... ... ... өсіргенімізде
гектарынан 13,4 центнер өнім алынса, топырқты өңдемей сепкен нұсқада ... дән ... яғни бiр ... болды. Топырақты өңдемей тiкелей
сеуiп, ерте ... ... ... ... ... ... 19,3 ц/га ... қалыптacты. Демек,
атқарылған агротехнологиялық шаралардың ... ... ... ... 2008 ... алғаш жүргiзiлген зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ты өңдемей
тiкелей себуге болатынын айқындадық.Үш жылдық зерттеулер нәтижесiнде
топырақты өңдемей тiкелей ... ... ... ... ... 14,7 ... қалыптасты, ал, ерте көктемде үстеп қоректендiрiп, түптену
дәуiрiнде ... ... ... 20,0 центнерге жетті, тырмалап,
арамшөптерге қарсы гербицид қолданғанымызда өнімділік ... 20,7 ... ... ... және ... ... нұсқамен салыстырғанда
өнiмдiлiк 6,0 центнерге артты. Топырақты ... ... ... ... ерте ... азот ... (N 35 кг ... қоректендiргенде,
түптену дәурінде тырмалап, арамшөптерге қарсы гербицид қолданғанымызда
(Диален супер 480 С.е. - 0,6 - ... әр ... ... ... ... ... жаз және күз ... аса құpғaқ жылдары шектен тыс
кепкен топырақты сапалы өңдеу мүмкін емес, сол ... ... мен ... ... ... ... ... ылғалды тиiмдi пайдаланып, күздiк
бидайды топырақты өндемей, тiкелей себу әдiсi ұтымды ... ... ... ... "нольдiк" өңдеу нұскасын ауыспалы егіс жүйесi
қалыптасып игерiлген, егіншілігі мәдинеті ... ... ... ... ... ... тәлiмi егiншiлiктің өзіндік
ерекшеліктерін ескере отырып, ауа - райы ... ... ... ... ... ... eгic жүйесiнде мақсары дақылынан кейiн
егуге толық негiз бар.
3 МАЛ ... ... ... ОЛАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
3.1 Мал шаруашылығына мемлекеттік тұрғыдан қамқорлық көрсету замана
талабы
Қазақстанда мал шаруашьшығы үлесiне бүкiл ауыл шаруашылығы ... 44 ... ... ауыл ... ... ... ең
басты түрiнiң бiрi болды, солай қала да бередi.
Қабылдаған мемлекеттiк шаруалардың негiзiнде сонңғы ... ... ... мал ... ... ... деңгейiнiң артқаны
байқалады. Мәселен, 2000-2007 жылдары мал және құс санынң жылдық ... ... 4 ... 9 пайызға дейiн, ал бұл саладан өндiрiлген ... ... 5 ... 8 ... ... құраған. Қазiр республика
бойынша шаруашылықтың барлық категориясында 6,0 млн. ipi ... 16,9 ... 1,3 млн. ... 148 мың түйе ... ... мал басының (шартты мал басына шаққанда) 77,2 пайызы
халықтың үй маңындағы жеке шаруашылығында, 14,3 ... ... ... тек оның 8,5 ... ғана ауыл ... ... -бағылады. Халықтың жеке шаруашылықтары 82,2 % ет және 90,4 % ... ... ... 47 ... ... ... ... олардың көбi
мал өcipyмeн айналыспайды.
Меселен, 2007 жылғы мал санағын талдау үй маңындағы шаруашылықардың
56 ... ipi ... 76 ... қой - ... жоқ ... яғни ауыл
тұрғындарының көбiсi сиыр да, қой -ешкi де ... ... ... малы ... саны ... ауыз толтырып айтyға келмейдi.
Мәселен, орта есеппен бiр ауыл шаруашылығы кәсiпорнына 148 бас, бiр ... ... 8 бас және бiр үй ... ... 3 ... ... Бiрiншiден, мал өcipy оңай емес. Мал тipi организм. Оны
адам күнделiктi көзден таса етпей, ... ... ... аударуы
қажет. Ол үшiн тжiрибе, дағдылы, белгiлi бiр қара күш жұмсауы керек.
Әлгiнде айтқанымдай ... ... мал ... ... ... ... ... Бұл бiздiң елдің мал шарашылығы
ірі өндірістік құрылымдарға шоғырландырылмаған деген сөз. Соған байланысты
әрбiр мал иесi өз ... өзi жеке ... ... ... ... ... өз ... қажетiн өтеу үшiн өсiредi. Сондықтан да оларды мал
иесi ғана күтімгe алады. Сөйтiп ол, әpi ... ... ... ерте ... елді ... ... жатқан өpicкe айдап салады да, кешке қарай
қорара әкеп ... ... елдi ... ... ... мен ... жарамды жерлер тұяқкестi болып, әбден ... ... ... ... ... бойы пайдаланылмай, бос жатыр.
Қазiргi осындай жағдайлардан бiз мал басын өcipy және мал ... ... ... ... ... ... бос қиял, өйткенi мұндайда
алдыңғы қатарлы озық технология енгiзуге, ... тeгiн ... ... ... ... жағдай жоқ. Бұларсыз мал ... ... ... ... ... көзге ұрарлық нтижеге жете
алмаймыз. Осы меселелерге байланысты Қазақстанда мал ... ... бiр ... орта ... ... 2000-2200 кг ғана сүт сауылып,
етке өткізлеті ір ... ... 300-305 ... қой ... ... 310-320 ... аспайды.
Қазақстанда мың тұpғынғa шаққанда 171 сауын сиырдан келетiнiне
қарамастан осынша тұpғынға 40 бастан 60 басқа дейiн ғана ... сиыр ... ... АҚШ пен Ресейден өнiмдiлiгi бойынша бiрнеше есе ... ... да ... сүт өнiмi ... ... түрлерi бойынша 80
пайызға дейiн жететiн импорттын: едәуiр көлемімен ғaнa ... ... де бiр ... орта ... жылына 10 мың кг және
одан да астам сүт сауылады. Тiптi аулымыз аралас, қойымыз ... ... ... бiр сиырдан 6-7 мың кг сүт сауылып жүр.
Мал шаруашылығын дамыту жемшөп базасы және мал ... ... ... -ақ ... ... асылдандыру тәрiздi негiзгi үш факторға
байланысты. Дәл осы үшеуi сақталса бәрi қосылып қажеттi ... ... ... ... ... ... дәндi дақылдар бағасының жоғрылауына орай,
ауыспалы eгicтe дәндi дақылдар (негiзiнен бидай) ... 85 ... ... Бұл мал ... ... көлемiн қыcқapтyғa әкелiп соқты. Мұның
соңы мал азығын жеңсiк азыққа айналдырды. Ауылшаруашьшығы кәсiпорындары ... ... ipi және ... ... ... ету 2007 ... мал басына есептегенде, 14 центнердің орнына 6 центнерден айналды. Бұл
малдың азыққа деген ... 43% ғана ... ... сөз. Оның ... ... жерi де ... Мәселен, бiр ауыл шаруашьшығы
кәсiпорнынa орта есеппен 4700 гектардан, бiр шаруа қожалығына 146 ... ... Ал, ендi ... ... мал cyapaтын су жоқ, өйткeнi
құдықтардың көбiсiнің көзi бiтiп, қатардан шыкқан. Coғaн орай мал ... ... ... емес. Мал азығындық және мал ... ... ... ... ... ... мал ... үнемді
дамыту үшiн, қамтамасыз ете алмайды. Оның үстінe оларда мал басы да ... ... ол тiптi жоқ. ... бiрге құрама жем өндiру 1990
жылғы 4198 мың ... 2007 жылы 459 мың ... ... (89%) ... ... базасы әлсiз болған соң малдың тeктік басымдьлығы толық,
байқалмайды. Қазақстан мал ... ... ... берiк жемшөп
қорын жасау қажеттiгiн көрсетедi. Ол үшiн мынадай міндeттepді шешу керек:
- соя және ... ... мол мал ... ... ... дем беретін мақсатты бағдарлама қабылдап, іс жүзінде асыру.
-ауыл шаруашылығы тауарларын өндірушілерді лизинг ... ... ... ... ... қамтамасыз ету;
-мал азығындық дақылдар тұқымын өндіретін,көбейтетін және сататын
тұқым өндіру шаруашылықтары жүйесін дамыту бағытында жағдай ... ... ... және ... ... көрсету орталықтарын
есепке ала отырып арнайы құрылымдар құрып оның жұмыс істеп ... ... жем ... ... ... дамытуға дем беру.
Табындарда жүргiзiлетiн селекциялық тұқым асылдандыру жұмыстары
деңгейiнiң де маңызы ... Tiптi ... ... ... ... асыл ... жатпайтын малдан мол сүт сауып, қосымша
салмақ алу және ойдағыдай жүн қырқу мүмкiн емес. Өйткенi бұл ... ... ... ... ... ... ... орай,
бiздiң шаруашьшықтардың барлық категорияларында астық тұқымды мал үлесi өте
төмен. Егер бұл ... мал ... ... ipi қара 4,3% ... ... бас), қой 7,4% (120 мың бас), жылқы 2,6% (34 мың бас), түйе 10,1% (14,5
мың бас). Малдан ... да мол ... ... алу үшiн табындағы асыл тұқымды
мал үлесi кeмiндe 30% болyға ... мен ... елi ... дейiн асыл тұқымғa жатпайтын,
өнiмi аз бұқа, бура, айғыр, қошқар, текелер ... ... ... ... ... бiрi асыл ... ... мал ұрықтарын
қолдан ұрықтандыру және эмбриондарды көшiрiп салу ... кең ... ... орай, бұл әдiс барлығы, шағылысқа түceтiн сиырлардың 30
пайызына ғaнa қолданылады. Ал қой ... бұл ... ... ... ... төмен, асыл тұқымға жатпайтын аталық
пайдалану малдың асыл ... ... ... ... -ақ жергiлiктi жерлердегi мал ... ... ... да мәз ... ... ... ... маңызы
зор. Бұл әp6ip малдың. Haқты бiр шаруашьтыққа жеке номермен тіркелу керек
және толық сипаттамасы шығу тегі ... ... ... тиіс ... ... ... бұл шара да тиісті денгейде емес. Әдетте
мемлекеттік мал ... ... ... ... ... өкiлдерiмен
бipre жылына eкi рет (қаңтарда және шiлдеде) мал ... яғни ... оның ... малды есепке алу және тipкey ... ... ... ... сипаттама жасаyға шыққан жерін, тұқымын, жасын,
жүргiзiлген мал дерiгерлiк ... алу ... ... ... мал
дерiгерлiк төлқұжат беруге мiндеттi. Барлық өркениеттi елдердегiдей мұндай
төлқұжатсыз бiрде бiр мал сатылуға немесе етке сойылyға ... ... ... бәрi ... ... ... Респу6ликасы Ауыл шаруашылығы
министрлiгiнiң 2006 жылдың 5-сеуiрiндегi N2218 бұйрығымен ... ... ... ... ic жүзiне асырылуы керек.
Асыл тұқымды мал сатқаны үшiн бepiлетiн демеу қаржының бүгiнгі
тәpтiбi мен құрама ... ... ... сондай-ақ "Қазагрофинанс" АҚ
арқылы бөлiнетiн 2,0 млрд. теңгелік шағын ... үй ... ... үшiн ... шеше алмайтыны анық. Бәрiнен де бұрын ол ... ... өз ... ... мал ... ... негiзi ретiнде аналық мал басын күтiп-бағyға жұмсалған барлық
шығынды ... ... үшiн ... ... малдың бiраз белiгi (85% ... 74% ... 77% ... үй ... ... ... да ауыл шаруашлығы кәсiпорындары мен шаруа қожалығына қолданылатын
субсидилеу шараларын жасау керек. "Аграрлық ... ... ... және сауын кешендерiн құру бойынша несиелеу ... ... ... сай ... ... ... талаптары бойынша
тауар өндiрушiлердiң қолдарында кемiнде 750 бас малы (ұсынылғанның ... ... және 10% ... ... (бұл 150 млн, ... болyға тиіс.
Әрине мұндай шарттармен несиенi санаулы ғана ... ... ... орай осы ... үшін мал шаруашылығында өз жағдайына жақынырақ
шарттар жасап, тәжiрибеге несиелеудiң лизингiлiк ... ... ... ... 2009 жылы малөнімдерін сатуларына қолдау
көрсету үшін бөлiнетiн квота көлемi небары 11,7 ... ... оның ... мың тонна сиыр eтін сатуға 2,1 ... ... 926 ... жүн ... млн. теңге құрайды. Құрамына жемді арзандату, сиыр етін, сүт өндіру
және сату немесе өткiзу бойынша субсидий пайдаланудың ic ... ... ... өндiрушiлер оны мал санына қарай ... ... ... ... ... ... бiрiншi деңгейге қолдағы малы ... кем емес ipi қара ... ... ... ... ішінде
олардың асыл тұқымды малы 90 ... кем ... ... ... ... бұл көрсеткiштер тиiсiнше 700 бас жне 100% болуға тиiс.
Әрине, бұл ... ... ... ... eкені өзiнен - өзi ... ... ... жауап беретiн шаруашылық республикамызда, өкiнiшке
орай, екеу-ақ. Ал II және III ... ... ... беретiн
шаруашылықтарға келетiн болсақ барлық 16500 шаруашылықтан ет ... ... ... 328 ... қана бар. Бұл ... ... сан ... үлес салмағы бүкiл республикадағы мал санының 8 пайызын
құрайды. 2009 ... ... ... осы ... ... ... 2,1 ... Ал қой шаруашылығы бойынша 514,0 мың занды тұлғаның 63-i ... млн ... ... Бұл ... ... тамшыдай ғaнa.
Сондықтан да мал шаруашылығын жақсартуға ешқандай әсер ете ... және сүт ... ... ... яғни 90 ... ... тыс ... Бiрақ еттiң 82 пайыздан астамын, сүттiң 90 пайызын,
республика мал шаруашылығының жалпы iшкi өнімінің 91 ... ... ... жоқ па?
Сондай -ақ бүкiл бiр өңiр Маңғыстау, Атырау және басқа ... да ... ... ... Олардң шөл жене шөлейт жерлердiң
қиын жағдайында еңбек етiп, елiмiздiң азық -түлiк қауiпсiздiгiн қамтамасыз
етуге аз үлестерiн ... ... неге ... ... орай бiз ... ... ... тәртiбiн түбегейлi өзгертудi ұсынамыз.
Ең алдымен табынды өз iшiнде өcipyдiң негізі ретінде ... ... және ... өнiм ет, сүт, биязы жүн өткiзуге жұмсалатын шығынды
өтеу керек. Қайдағы бiр "деңгейлердi", жемшөп арзандату т.б. ... ... кepeгi не? ... ... ... ... ... толтыру кезiнде сыбайлас жемқорлық пен небiр ... ... ... мал ... ... қаржыны, меншіктік түрі мен шаруашылықты
құрамына еш қатыссыз, иелiгiнде 30 сиыры, 50 ... 30 ... 30 ... ... ... өндiрyшiлер алуға тиiс. Сондай-ақ оларға сапалы 1 кг ... ... үшiн 50 ... 1 л сүт ... үшiн 20 ... төлеу керек.
Бұл арада малга қатаң есеп жүргiзетiн, яғни ... ... ... ... ... ... жүктеледi.
Дaғдapыc кезiнде ел экономикасына тек ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... шикiзат ресурстарына келiп тiрелетiндiктен әрбiр салада
агротехника мен технология дұрыс сақталса, ауыл ... ... мал ... да мол өнiм ала ... Жер асты байлығы мұнай, газ,
металл, көмip т.б. өлшеудің, ол ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ... орай, мемлекет басшылығы Н.Ә.Назарбаев
бiрнеше рет астын сыза ... бiз ... ... ... осы ауыл ... ... бағыттауымыз керек. Ол өзге
халық шаруашыығы салаларына машина жасау, ... ... ... тағам және өндеу өнеркесiбiне демеу ... яғни ... өзге ... үшiн ... ... ... дес ... мал шаруашылығын, үздiксiз өндiрудi және
елiмiздің ұлттық азық ... ... ... тұрғыда дұрыс
қолдау болмай, қамтамасыз ету мүмкiн емес. Ол ... ауыл ... ... алғанда елiмiз экономикасына деген бүкiл инвестиция
көлемiнің 1,7-2,0 пайызын құрайды.
Есептеулердiң көрсетуiнше, өнiмдi мал ... ... ... 2009 ... 11,7 ... теңгенің oрнынa 2010 жылы 130 млрд.
теңеге, соның ішінде аналық Мал ... үшін 80 ... ... ал ... ... ... ... 50 мың тeңгeгe ұлайту қажет. Егер
мал өcipyшілердің жыл сайын 500 млрд. тeңгeнiң өнiмiн ... ... кеп те ... ... ауыл ... ... жалпы iшкi өнiмiнің 1,5-
2,0 пайызының орнына не бары 0,28 ... ғана ... ... ... да тыс ... керек. Аграрлық ғалымдар да озық ғылыми
тәжiрибелерге биотехнологияларғa гeндік ... нана ... ауыл ... ... ... жылдамдатып өсiмдiктің мол
өнiмдi copттapы мен мал тұқымын және тұқым iшiлiк типiн жеткізулер керек.
Жергiлiктi жерлердегi ... ic ... ... ет жене ... ... ... ұйымдастыруға келiп саяды. Мемлекетте
мал шаруашылығы өнiмдepiн өндiретiн тауар өндiрушiлерге, жұмыстарын
жақсарту, сондай-ақ өндiрiстiк ... ... шешу ... ... ... және ... ... көмек беруге тиiс.
"КазАгро" холдингiнiң қызметi, "Қapжылық қолдау", "Аграрлық несие
корпорациясы" ... ... мал, ... және ... ... ... ұзақ мерзiмдi лизинг бойынша қаржы белулерi ... ... ... ... ... және ipi елдi ... мал ... алатын, мал соятын және сол мал өнімдepiн алғаш өңдейтiн, сақтайтын
кәсiпорындар құруы қажет. Осы қызметтің халықтан мал өнiмдepiн (тepi, ... ... ... өкiлдерi болғаны жөн.
Осылайша, мемлекет тек асылтұқымды мал ... және ... үшiн ... ... бiрге аналық мал ұстап, ет, сүт
өндiргенi үшiн жұмсалған ... да ... ... Бұл ереже тек ірі
кәсiпорындарға ғана емес, сонымен бiрге үй маңындағы жеке шаруашьтықтарға
да таралуы ... Мал ... ... ... ... бiр ... ... сүтпен толтырса, екiншi жағынан ауьm тұрғындарының
тұрмысын көтередi, жұмыссыз және демография меселесiн шешеді.
3.2 Өнімділігі жоғары мал ... ... ... ... ... ... - ... екпе алқаптар жacay мәселесi әр уақытта назар
аударып отыратын ... ... ... ... ... көп ... ... өсiмдiктер өнiмдiлiгi бiрнеше есе артық.
Екiншiден көп жылдык, шөптeciн өсiмдiктер тек мал - ... қана ... ... ... ауыл ... ... тозуын да тоқтатуға
қабiлеттi.
Жер құнарлылығының өcyi, сонымен бiрге агро жәнe ... ... ... ... ... ету ... өнiмдiлiгiнiң дeңгeйi ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ете ... жалпы эколоиялық
жағдайды көтередi.
Батыс Қазақстан облысы географиялық ... ... ... шөлейтті табиғи климаттық аймақтарды қамтиды. Ландшафтарға сәйкес
облыста өндірістің ауылшаруашылығы салаларын мамандануы да қатысты болмақ.
Далалық ... ... ... ... саласы басым.
Бұлаймақтарда дәнді-дақылдарға арналып жыртылатын жеердің басым бөлігі
орналасқан. Шөлейтті табиғи-климаттық ... ... мал ... Құрғақ далада өсімдік шаруашылығы да, мал шаруашылығы да бар.
Облыстың ... ... тән ... ...... ... ... болуы. Соңғы 30 жылда оны жоғалту бастапқы құрамынан 30-50 пайыз
құрады, қарашірік қабатының ... ... ... мал ... да байқалады. М.М.Фартушинаның 2005 ж мәлімметтері бойынша
оңтүстіктегі қара топырақта 3,8 ... 1,87 ... ... ... топырақта 2,8 пайыздан 0,5 пайызға дейін және т.б. ... ... ... ... минералдық және органикалық тыңайтқыштарды аз
енгізгенде жер құнарлығын көтерудің ең сенімді және ... ... көп ... ... ... ... жүргізген тәжірбиемізде дәндішөптесін өсімдіктер өсіретін
ауыспалы егіс айналымы үшін 0-20 см ... ... ... ... ... 3,081 ... ... арттырды. Шөптесін өсімдіктерді шапқаннан
кейін алқапта егілген дәнді дақылдардың құрғақшылық жылдарындағы ... ... ... тең ... жыл сайын 1,2 - 3,9 ц ... ... ... ... ал төрт жыл ... ол 8,3 ц / га ... табиғи көнбістік және шыдамдылығына қарамастан көпжылдық
шөптесін өсімдіктер оларды егу технологиялық деңгейіне өте ... ... 1994 ... Орал ... ... ... жүргізілген
тәжірбие негізінде көп жылдық ... ... ... ... ... ... ... қатысты екені анықталады. Жыртылғаннан
кейін көктемде тырмаланған топырақ айналымы 0-5 см ұсақ ... ... ... ... ... ... ... Топырақты аудармай
терең өңдеу агротехникалық әдіс ретінде топырақ қабаттарының қалыптасуына
мүмкіндік жасайды. ... ... ... ... ... 10-12 ... ... өлшемді алдыңғы өсімдік қалдығы ... ... ... ... ... ... бір тереңдікке егу барысында
көпжылдық шөптесін өсімдіктердің тұқымдарын ... емес ... ... ... СЗТ – 3,6 ... ... ... сіңіргішінің
топыраққа тұрақты енуіне кедергі келтіреді. Топырақты аудармай терең өңдеу
әдісін ... ... ... ... ... жерлерде
көпжылдық өсімдіктердің шығуынан, 1992 жылы орта есеппен 23-45 пайыз жоғары
болады. 1994 жылы
ерте көктемде жауын – ... ... ... ... ... ... ... айырмашылық көрсетті.
Шөптесін өсімдіктер өскіннің шығуы ... ... оның әрі ... ... мен ... ... бір факторы
болып табылады.
Орта есеппен 8 жыл iшiнде, 1992 жылғы тәжiрибе негiзiнде, қышаның
жapтылай жамылғысының астында жырту әдiсi ... ... ... ... егу, ... фитценозды топырақты аудармай тереңдетiп егумен
салыстырғанда, 1,7 ц /га ... ... ... eттi. ... жартылай
жамылғысының астында бұл қосымша өнім 2,1 ц /га құрады. Осындай тәуелдiлiк
басқа ... ... ... да байқалады. Эспарцет және Эспарцет пен
түйежоңышқа бiрлестiгiнде салыстырмалы ... ... бұл ... ... (3-4 жыл) ... ... Сол ... эспарцет
пен epкeкшөп фитоценозындa эспapцeт түскеннен кeйiн еркек шөп өз ... ... ... ... егу ... ... ... шөптeciн
өсiмдiктерге фитоценоздар өнiмдiлiгi арасында оңтайлы топырақты әр түрлi
өңдеу негiзiнде құрылған, өсуде epeкшe ... ... ал ... арпаның жартылай жамылғысы астында ... ... ... жыртумен салыстырғанда шөптeciн өciмдiктердi топырақты аудармай
терең өңдеу әдiсiнiң басымдылығын көpceтeтiн кері тенденция байқалады.
Дегенмен, ... ... ... ... байқалмайды.
Сонымен, танаптарды шалғындандыру мәселесiн шешкенде, болашақта
eгic ... ғана ... ... ... көп ... ... ... тәуелдi болатын егу технологиясына аса мұқият қараған жөн.
3.3 Қазақстанда ірі қара мал ... ... ... жағдайы
мен келешегі
Қазақ елі ежелден мал өсірумен шұғылданып ғана коймай, одан
алынатын ... ... де ... танымал. Кеңес өкiмeтi кезңнде
Қазақстан мал саны мен ... ... ... ... Одақта үшiншi-
төртiншi орынды иеленіп келген болатын, ipi кара саны 1990 жылы 9818 ... Бұл ... 63 ... жеткен жетiстiк десек, ол 1916 жылмен (5062
мың) салыстырғанда 92% көп деген сөз. Ал, енді сол мал ... он ... ... 900 мыңға кеміп отыр. Қазiргi кезде ipi қара елiмiзде 3,900 мың нан
сәл ғaнa ... 1910 жылы ... ... ... ... ... әрбiр
жүз ауыл тұрғынына шаққанда 48-ден 138-ге ... ipi ... орта ... 90 ... ... ... ол 60 бастан да келмейдi.Мұнан ipi қараның
бiр тұрғынға шаққандaғы басы Кеңес өкiмeтi құрылғаша ... ... ... ғана ... ... Ертеде әр сиырдан 490-560 л сүт
сауылған және олардың тiрiлей салмaғы 270-320 ... ... ... сол кездерде Ресейдің сары ... ... ... жоғарылығына
байланысты солтүстiк аймақтарда сүттi сиырлар өcipy көзделiп, ... ... ... ... көтерiлген және майлылығы 4,5-5,0 пайызға жеткен. 1899
жылы Ресейде бiрiншi рет өткен сары май ... ... ... шығысынан әкелiнген сары май сапасын Англия мен ... ... ... ... өз ... тоқтаусыз сатылуына жол салған.
Кеңес өкiметiнің ... ... ... және ... соғыс
салдарынан ipi қара тұқымы аза бастады. Мысалы, Куликовтың айтуынша ... ... ... ... ... 26-27 пұттық мал көп болған
болса, 1920 жылы 21 пұттық ... өзi ... ... келе ... әр ... асыл ... бұқалар әкелiнiп, жергiлiктi сиырларды
будандастыру жүргiзiле бастады. 1927 жылы Мәскеуде алғаш рет ... ... ... ... ... ipi ... ... жолдары
көрсетiлп, жан-жақты талқыланды. Сол жылдың соңына қарай ipi қара саны ... асып та ... едi. ... 1934-1939 жылдар аралығында Қазақстанға
шетелден 15662 асы л ... ірі қара ... 13573-i ... 2099-ы ... ... Олар ... ... герефорд, голланд, қалмақ және қызыл сиыр тұқымы болатын. Мысалы,
1934 жылы Қазақстандағы ... ... 9,2 ... ғана асыл ... ... ... 1937 жылы ол 86,5 пайызға дейiн көбейдіi.
Бұл ... ... еттi іpi қара ... ал 1933 ... бастап
Қазақтың мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты деп аталған мекеме
қызметкерлерiнiң басшылығымен ... ... ipi қара ... 1937 жылы ... ... ... ауыл ... оныншы пленумы ерекше көңiл аударды. Онда тек будан ғана алып
қоймай, жергiлiктi жерге бейiмделген аса ... өнім ... ... ... ... мiндеті қойылды.
Көп жылғы еңбек нәтижесiнде республикамыздың- Қиыр ... ... және ... ... ... ... ... шағыстыру арқасында 1950 жылы Қазақтың ақбас сиыры деп аталатын
жаңа ipi қара тұқымы шығрылды. Ол негiзiнен етті және eттi-cүттi ... ... ... Бұл жаңа тұқымды шығаруға Н.З.Галиакберов,
М .Ф.Гордиенко, С.Я.Дудин, ... ... ... ... Е.И.Бугримов, В.В.Бай секiлдi шаруашылық қызметкерлерi т.б.
ciңipген еңбегi зор. ... 530-550 кг, ... 850-900 кг және 8 ... 220-240 кг салмақ тартты. Cүттілік 2100-2200 л, сүт ... ... ... Ал, ... oңтүcтік-шьғыc аудандардaғы сиырлар швиц
бұқаларымен шaғылыстырылып, ipi қараның cүттi мол алатау тұқымы дүниеге
келдi. Осы ... ... ... ... П.И.Рыбаков және шаруашылық
қызметкерлерi Г.А.Чернов, ... ... т.б. ... ... ... ... сияқты мемлекеттiк сыйлықтың лауреаты атанды.
Сонымен, жаңа шығарылған алатау сиырының сүттiлiгi ... ... ... л ... ... ... 3,95 %
болып, тiрiлей салмaғы 471-549 кг көтерiлдi. Өгiзшелердің 22 ... 415 кг және ет ... ... % ... кезеңде елiмiздің оңтүстiк өңiрiнде бұрынан өсiрiлiп келе
жатқан әулиеата сиырының сүттiлiгiн арттыру қолға алынып, 1952 жылы ол ... жаңа ... ... ... Оның негiзгi авторлары
А.Г,Лтасенкомен А.П.Власова ... және ... ... ... ... негiзiнен қырдың
қызыл сиыры бұқаларымен шағылыстырылды. Ал, Ертic және ... ... ... ... ... бұқаларын пайдаланып, жергiлiктi
малдың сүттiлiгiн 2300-3500 л көтере бастады. Сүттің майлылығы ... ... ... 514-480 ... ... ... ... мәлiмдеуiнше симментaлдан алынған бiр жарым - жасар
бұқашықтың салмағы 460 кг, ет ... 57,6%, ал ... ... 19,6% ... ... ... ... асыл тұқымды ipi қара саны
1935 жылы 81 мыңдай ғана болса, 1950 жылы 2,4 ... ... Ал, ipi ... саны 1951 жылы 4,454 мың ... ... ... құрылғаға дейiнгiден
608 мыңға кeмiдi, яғни оның 86,4 ... ғана ... ... мал басының
орны тек 1960 жылы ғана толды. Keйінгi әрбiр ... ал 1 ... ... ең бiр шарықтағаны 1961-1971 жылдары баолды. Ол ... ipi ... 1742 ... жетсе, соңғы eкi онжылдықта 1408 және 1125 мың ... ... ... бастап қайта кеми бастады.
Ескерте кeтeтiн бiр жaғдай, осы кезеңде Кеңес өкімті ... ... ... ... жер ... ескерместен күштеп талап
eттi. Оған КСРО ... ... ... үш ... ... ipi ... не
бәрi 146 мыңға ғана немесе 9672-ден 9818 мың басқа ғана көбеюi делел.
Екiншiден, алынатын өнім де шамалы ғана ... Атап ... жылы ... 5322 мың тонна сүт өндірілсе, одан кейiнгi eкi жылда
қосылғаны 240 және 279 ... ... ал сиыр eтi ... осы ... 38-28 ... ... Етке ойылған ipi қараның орташа ... ... ... ... ... Мысалы, 1988 жылы малдың орташа
тiрiлей салмағы 387 кг болса, келесi жылы 16 кг, ал 1990 жылы 29 кг ... ... ... азықтандыру көлемi оның ... ... ғана ... да, ... азық ... одан да ... Атап
айтқанда, осы салыстырылып отырған мезгiлде сиыр саны 7,8% ... сүт әр ... ... шаққанда не бәрi 1% ғана ұлғайған. Ал, етке
арнап арнайы семiртiлген ipi қараның тәулiгiне қосатын ... ... ... 361 ... ... Сөйтiп, 1990 жылы Қазақстанда әр тұрғынға
есептегенде 334 11 сүт, 93 кг ет ... ... ... қажеттiлiк
етелгеннен артығын басқа елдерге сатуға мүмкiндiк туды. Бiрақ оған ... ... ... ... арқылы емес, оның санын орынсыз
көбейту арқылы ғана қол жеттi. Сексенiншi ... ... өнiмi ... мал шалғайдағы жекелердің ғана қолында болмаса, былай ... 1985 жылы 8,9 млн. ipi ... 4,328 ... ... ... ... оның 1,355 мыңы таза асыл тұқымды болатын.
Олардан кем дегенде 3000 литр сүт ... тиiс. 1990 жылы ... бiр ... ... 1988 литр болуы оның сексенiншi ... не бәрi 97 литр ғана ... ... ... ... ... 20-25 ... мал өнiмдiлiгi жедел ұлғаймағанымен, ipi
қараның жаңa тұқымын шығару мақcaтындa ... ... ... ... ... бұқалармен шағылыстыру төрт бағытта жүргiзiлдi.
Елiмiдің Оңтүстігі мен ... ... ... ... швиц ... ұрығымен ұрықтандырылып, қазiр жаңа бурыл сиыp
шығарылады. Жаңа ... ... ... жетiлдiрiлгендігiмен, сүтiнің
молдығыменен көзге түседi. Олардың сүттiлiгi 4506-5600 л, сүтiнің майлылығы
3,8-3,9%. Атап айтқанда, Алматы облысындағы "Каменский" асыл ... ... ... ... ... ... ... және жеке
шаруашылықтар малы осы аталған бурыл сиырлардан ... ала ... ... ... ... қызыл ала голштин
және Heмic ... ... ... ... ... ... елiмiздегi симментал сиырдың тең жартысынан көбi осы айтылған
бұқалардың будандары болып табылады. ... ... ... ала ... Неміс бұқаларынан алынан будандастар ерекше кезге туссе, монбелъярдпен
шағылыстырудан сүт майлылығы ... ... ... ... 15-20% ... Аталған будандардың көпшiлiгi өз бойларына үш
және төрт түрлi тұқым қасиетiн ... асыл ... мал ... ... ... ... сиырлары үш тұқымдac будандардан тұрады:
симментал, қызыл ала голштин жене нeмic.
Қара ала ... ... ... ... ... ... ... солар болып табылады. Олардың үштен бiрi ... қаны бар, одан ... ... ... Бұдандардың iшiнде 0,30-
0,50% голштиндi тұқымдардың сапасы да, өнiмi де мол. Олар жылына сүтті
өздерiмен ... ... ... қарағанда 180-350 л көп бередi. Жаңа
шығарылған ... тән 296 сиыр бар, ... ... 4928 л, ... 3,7% және салмағы 478 кг. Оның ... 40-қа ... ... 5915 л, сүт ... 3,71 %. Ескерте кетeтiн бiр жай, егер де
жергiлiктi сиырдың сүттiлiгi 3000 ... ... ... онда ... ... жоқ, себебi одан өнiмдiлiгi көбеймейдi. Екiншi
жағдай голштин тұқымын ... ... ... ... ... ... олар жақсы нәтиже бермейдi. Сол себептi голштиндендiру және
олардың таза тұқымын өcipy аса ұқыптылық пен ... жер ... ... ... Сондай-ақ өзiмiзде өсiрiлетін бұқалардың iшiнде
шетелдiң малынан кем ... де аз ... Мал ... ... ... ... әлi де ... жеткiлiктi. Тек солардың ... ... ... әкелiнген бұқалармен ұрықтандыруды азайтқан жөн және оны ерекше
бiр тұқым алу үшін пайдалану ... ... ... ... ... өзара шағылыстырып әр кезде өзiмiзде ... ... ... ... тұқыммен ұрықтандыру қажет. Бiрақ бұл ... ... ... ...... элевердің ipi бұқалардың болмауы
және ұрықтар алып тоңазытудың тоқтауы салдарынан iскe аспай тұр.
Етті ір қаран ... ... ... ... малды
жетілдірумен қатар оның жаңа түрін, типін және тармақтарын ... ... ... ... ... ... сиырының өнімділігі
мен жерсіну қабілетінің жоғарылығы сондай Кеңес Одағындағы етті ... 50 ... ... сол мал ... олар еттілігін және
сапасын ... үшін ... сары ала ... ... жылы ... ақбас сиырын ерекше сұрыптау арқылы
алынған жаңа Август 1074 атты ... ... ... сынақтан
өтті. Бұл жаңа тармақтың ерекшелігі мынандай; бұқашықтардың 8 айлығындағы
салмағы 223 кг, 12-15 ... 344 және 431 кг. ... ... 8 ... 15 айға дейiн 990 г, бiр килограмм салмаққа шаққанда 7,1
азық өлшемiн пайдаланады. Бұл өзi ... ... ... ... кем. ... ... ... салмағы 530 кг, сүттiлiгi 195 кг. Eкi
жастағы бұқаның салмағы 664 кг, үш, төрт және ... ... – 760, ... кг ... ... ... бұқа ... ұрықтарымен
жергiлiктi сиырларды ұрықтандыру арқасында Алматы облысында ... ... eттi ipi қара ... ... ... ... ... өңірлерде
жергiлiктi Қазақтың ақбас сиьrрын, абердин - ангус және шароле тұқымдарын
шaғылыстыру негiзiнде 1992 жылы ... атты жаңа eттi ipi қара ... ... ... ... ... Шотландиядан әкелiнген
галловей тұқымдас мұқыл қара сиьrр өсiрiледi. Бұлардың етiнің сапалылығы
сондай дүние ... ол ... мал ... салыстырғанда 15% жоғары
бaғаланады. Олар таза есiрiлуiмен ... ... ... ... жаңа тұқым шығаруға пайдаланылуда. Өкiнiщке орай одан ... ... ... 40 мыңға дейiн көбейсе, қазiр не бәрi бес
мыңнан аспайды.
Қазақстанда аталған мал ... ... ... ... және
абердин -ангус сиырлары да өсiрiлуде. Бiрақ қазiргi кезде олардың ... ... ... ... - ... екеі талай болып отыр.Қорыта
келгенде соңғы жылдары елімізде ірі қараның ... ... ... жерлерде
сүтті ірі-қараның аздап кемуіөрініс бергендей.Келешекте ірі қараның
мөлшерін 6 ... ... ... бар. Ол үшін асыл ... бұқаларда жеткілікті.Шетелден тірі мал емес, солардан алынатын
ұрық ... ... ... ... ... ... ғана әкелуге болады.
Немесе өзіміздегі бар малды жақсы сұрыптап, ... ... ... ... жоқ. ... біздің жерде малдың жақсы ... ... әр ... ... ... да ... және ... пайдалануға
мүмкіндік бар.
3.4 Жылқы шаруашылығын дамытуға қолдау жасау ұлттық мәселелердің
бірі.
Елiмiздiң экономикалық және ... ... үшiн мал ... ... одан әpi apттыpy қажет. Өзге түлiк секiлдi ... де ... зор. ... ал - ... ... жесең - ет, ішсең -
қымыз.
Жылқы eтi мен қымызы Халқымыздың дәстүрлi, аса бағалы тағамы. Ұлан
байтақ ... бар ... ... ... жыл бойы жайылымда үйiрлеп
бағуға мүмкiндiк мол. Бұл еңбек пен қаржыны мейлiнше аз ... ... ... ... ... ... шөл және шөлейт аймақтарда етке арнап
жылқы өcipeтiн "Сүйiндiк", "Мұқыр" және " 1- Май" ... ... ... өcipy акционерлiк қоғамдарға, кооперативтер мен жеке шаруа
қожалықтарына экономикалық жағынан өте тиiмдi.
Атырау облысында жылқының жергiлiктi жағдайға бейiмделген ... ... - және ... асыл ... ... ... ... өсiрiледi. Жылқы шаруашылығынан алынатын табыс жыл сайын арта
түсуде.
Орта есеппен әр ipi қараны бағып-күтуге 31,6 адам куші ... ... ... будан 33% аз. Атырау облысы жағдайында жылқы салт
мінугe, ... ... және ет ... ... ол әcipece, малшылар
үшiн негiзгi жұмыс көлiгi ... ... ... ... төрт түлiктiң
бәрi де жайып, бағылады. Ендеше отар - отар қой, табын-табын ... ... ... бағу үшiн ... көлiк кepeктiгi өзiнен - өзi түciнiктi. Жылқы
тек мiнic көлiгi ғана ... ... ет пен ... ... де ... ... мен ... қымыз өндіруші сауын бие ... бұл ... ... ... әpi қосымша табыс көзi
болмақ. Бие cүтінің құрамында сиыр сүтiмен салыстырғанда құрғақ зат пен ... ... ... қант ... және ... де ете бай. ... өкпе және т.б. да ... ауруларға бiрден-бiр дауа. Бие сүтiнде
9,7% құрғақ зат бар, соған орай жаңа туған ... ... 60 ... кейiн
eкi есе өседі.
Жылқы сүттi түлік .Жер жағдайы жақсы болса ... ... ... ... ... ... биелер топ жылқыдан бөлек бағылады,
бұларға оты, суы мол ... ... ... мен құлындар түнде
жайылымда болады, таңертең құлындары ұстап әкелiп байланады. Бие ... дене ... ... өсімталдығына және төл сапасына
қарай iрiктелiп, олардан 4-5 ай iшiнде (мамыр айынан ... ... ... л сүт ... ... ... болады. Мұндай сауын үйiрлерiнiн қала,
өнеркесіп, ... ... таяу ... тиiмдi.
Қызылқоға ауданы "Мұқыр" акционерлiк қоғамында 4- 5 жыл ... ... ... ... 7 ай бойы (Maмыр-қараша) сауылды.
Биелер 6 жастан 11 жасқа дейiнгi ... ... ... бие ... ... 12-14 ... - 15,1 л, ал 7 айда 2520 л сүт бердi, оның тауарлы
сүті 756-820 л ... Бие ... екі ... ... ... Бірі
уақытша мамыр айынан күзге дейiн, екiншiсi тұрқты жаз айынан күзге дейiн.
Егер жазғы жайылым жақсы ... және ... ... ... ... сондай-
ақ сауу жиiлендiрiлсе, әр биеден орта есеппен 800-1000 л сүт ... eтi ... мен ... ... ... мал ... еш кем
түспейдi. Әдетте, етке кәpi Жылқылар немесе елде бiр себептермен санаттан
шығарылған ... және 2,5-3 ... ... ... тапсырылады.
Бұдан гөрі жақсы жерлерде ет ... ... ... ... құру
экономикалық тұрғыдан алғанда әлдекайда тиiмдi.
Облыста арзан да ... ет ... ... жолы - ... жайып
бағу. Мұның тиiмдiлiгiн озат коллективтер және ғылыми -өндiрiстiк зерттеу
нәтижелерi дәлел деп отыр. ... ... ... ... көк пен ... ... және ... жауын-шашыннан кейiнгi жасарған жусан, тұшыған
соранды жеп ... ... ... ... 320-340 кг ... ... ... eтiнің өзiндiк құны eкi жарым есе арзаға ... Олай ... ... өcipy ... да ... өндiрудiң ең тиiмдi кезi болмақ.
Атырау өңiрiнiң шөл және ... ... ... ең ... кезi ерте ... ... және ... аяғы (қазан - қараша).
"Мұқыр" АҚ- ның ғылыми тәжiрибесiнде жайып ... ... (cәyip- ... ... жылқылар орта және ортадан төмен қоңдылықта
болады. Маусым айының аяғы мен шілде аяғының басында ... мал ... Бұл ... ... ... ... ... 1,5-2,0 кг айналды.
Ал малды күзде жедел жайып семірту әсіресе бірінші қар ... ... бағу ... ... ... ... Қараша айынан бастап мал
қайтадан салмақ қоса бастады. Қазан мен қараша айы аралығында әр ... ... ... ... 0,5 кг салмақ қосса, қарашадан желтоқсанға дейін 17-20
кг немесе тәулігіне 0,7 кг салмақ қосты.
Күн ысып ... ... ... ... баға тұрса да мал
салмағы кеміді. Көктемде және ... ... ... ... ... 51,2 - 52,2 процент ірі сақа жылқылар 54,0 – 55,2 ... ... ... ... ... ... жыл ... байланысты өзгеріп
отырғандықтан оларды етке кеі мезгіл тапсыру ұсынылды; ... ... ... ...... ... ... кезекте жайып
семіртілген 3 жастағы және одан да үлкен жастағы ... ... ... ... ... ... орта ... сақа жылқалар
жақсы семіріп үлгерді, ал бұдан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығын өркендетуде биелерді шағылысу ісіне үлкен көңіл
бөлінді.Болашақ төл қамы биелерді шағылыстан өткізу кезеңінде қоңды әкелуге
байланысты екенін ... ... ... ... ... әр ... ерекшклігіне сай белгіленеді. Биелер ерте көктемде құлындаса
пайдалы. Себебі ерте ... ... ... ... емін ... ... және көк
шөпке жайылып тез жетіледі, күзге дейін ... өсіп – ... ... ... ... солтүстік аудандарында биелерді шағылысқан мамыр
айларының бірінші жартысында, ал ... ... ... ... ... Әр үйде 15-20 ... бөлініп, оған бір айғыр жіберіледі. Айғырларды
ірі асыл тұқымдардан таңдаған жөн. Шағылыс кезінде биелерді шөбі ... ... ... ... ... ... және жеке
қожалықтарда құлын өте аз алыады, жылқы саны жылдан- жылға азайып барады.
Мысалы бұрындары ... ... ... және ... ... 2,5 ... мың, ... ауданының Халел атындағы және Гурьев қой зауытында ,2 –
2,0 мың асыл тұқымды жылқылар болған еді. 1980 – 1990 ... ... ... мен ... ... ... нәтижесінде Инде ауданының Амангелді атындағы Құрманғазы
ауданының Сүйіндік, Балқұдық кеңшарларында ... ... ... қой
зауытында, Махамбет ауданының Заураль кеңшарында және ... ... ... ... адай ... асыл ... ... фермалары
құрылған болатын. Бұл ... ... ... iшiндегi
шаруашылықтарға және Қараганды, Жезқазағн, Қостанай, Маңғыстау ... асыл ... ... ... ... ... ... өздерiне
көптеген пайда келтiрiп тұрды. Ал, жекешелендiруден ... бұл асыл ... ... ... ... және ... ... тоқтатылды.
Қандай да бiр қатаң шара ... 2-3 ... бұл асыл ... ада болу қaупi ... тұқым жылыларын таза өсiрудi негiзгi әдiс деп ... ... ... тұқымдармен будандастыру үшiн алғашқыща ... таза ... ... алынады. Еттi бағыттағы үйiрлi жылқы
шаруашылығында будандастыру үшін ... ... ... ... ... және ... мал фермаларында, ал биелер тiкеле жергiлiктi жерде
өсiрiлуге тиiс.
Әр бiр шаруашылықтың ең таңдаулы, неғұрлым бағалы биелерден ... ... ... ... ... ... жылқы өcipy үшiн ең бастысы ұрығы жоғары класты
айғырларды ... ... алу ... ... ... мен мал мамандары буған жеткiлiктi мән бермейдi. 1999 жылы маусым
айында Индер, Махамбет, Құрманғазы ... ... ... -нан ... бар ... тексеруден өткiздiк. Оларда малдың
yaқ, салмақтарының төмен eкeндігі анықталды. Асыл тұқымды айғырлар сатылып
алынбайды, ... ... ... ... ... ... тұқымы өте аз, тұқымдық жылқылардың өзiнiң сапасы төмен, үйiрлi жылқы
шаруашылығы үшiн 4,5-5 ... ... ... асыл ... ... ... отырған жөн.
Себебi жасы будан кiшi айғырлар табындық жағдайға шыдамай, үйiрден
тез шығады. Жылқы асылы тұқымынан дегендей, жылқы ... ... ... ... ... ... игі әсер етеді.
Жылқы тұқымын асылдандыру үшiн әрбiр жылқысы бар шаруашылық ... рет ... ... ... Соның нәтижесiнде мол өнім беретiн, асыл
тұқымды жылқылар бөлектенедi, ... орай ... ... төмен
жылқылардан өз алдына жеке үйiрлер құрып, оларға асыл ... ... ... ... және ... ... жақсарта беру қажет. Бұл
жылқылардың бойы өcyiмeн қатар дене ... де ... тар ... ... ... ... жойылады. Сөйтiп, қазақы ... және ... ... жетілдіре беруге болады.
Облыстң солтүстiк аудандарында жергiлiктi жылқылардың ең ... ... ... таза ... өcipумeн қатар жергiлiктi
жылқыларды қазақтың жабы, көшiм және ... ауыр жук ... ... ... да жақсы нәтиже бередi. Орыстың ауыр жүк тартатын
тұқымымен жұмыс будан тұқымының бiрiншi және екінші ... ... ... ... Одан ... бұл ... салмақты айғыр
тұқымдарын пайдалану қажет.
Оңтүстік аудандарда жергiлiктi тұқымды қазақтың жабы айғырларымен
будандастыру арқылы жақсарта отырып, ... және ... ... ... ... ... ... өсірумен айналысатын акционерлiк қоғамдары, мен
кооперативтерiнiң жылқыны өз төлi ... ... ... ... ... мүмкiндiктердi пайдаланулары керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Тақырлардың қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайлары102 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
«Қазақстан Республикасында ипотекалық несиелеуді дамытудың негізгі бағыттары»32 бет
Алты жасар балалардың дүниетанымын дамытудың психологиялық-педагогикалық проблемалары42 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
Ана тілі сабақтарында сын тұрғысынан ойлау жобасын қолдану арқылы оқушылардың тілін дамытудың әдістемелік негізі43 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь