Қазақстандағы демографиялық процестер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І ТАРАУ. ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕР ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨРІНІСІ

1.1 Халық ұғымын сипаттайтын демографиялық көрсеткіштер ... ... ... ... .6

1.2 Еліміздің демографиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДАН АРЫЛУДЫҢ НЕГІЗГІ ЖОЛДАРЫ

2.1 Еліміздегі демографиялық проблемалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

2.2 Халқымыздың репродуктивтік мінез.құлқының өзгеруі және
оның әлеуметтік.психологиялық себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

2.3 Халқымыздың көбеюіне әсер ететін негізгі факторлар ... ... ... ... ... ... ..34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
Кез келген мемлекеттің ең негізгі байлығы – оның халқы. Демографиялық жағдай әрбір мемлекеттің экномикасына, ұлттық және мемлекеттік қауіпсіздігіне тікелей әсер етері сөзсіз. Қазақстан Респуьликасы Президенттің ұзақ мерзімді «Қазақстан-2030» стратегиясының кезек күттірмейтін негізгі міндеттерінің бірі – еліміздегі кең өріс ала бастаған демографиялық проблеманы шешу болып табылады. Өйткені, әсер көлемі бойынша Қазақстан бірінші ондыққа (9-орын) кіруіне қарамастан, халық саны бойынша тым артта қалып отыр (60-орын). Дегенмен, мәселе алықтың орналасу тығыздығына ғана емес. Бұл проблема жер көлеміш шағын, экономикасы дамыған Европа мемлекеттеріне де өріс алуда.
1960-жылдардан бастап 1980-жылдардың соңына дейін тұрақты түрде және де жоғары ырғақпен өсу жолында болған Қазақстанның демографиялық жағдайы 1990-жылдары тоқтап қана қойған жоқ, тіпті үлкен жылдамдықпен кері кете бастады. Бұл процесі 1990-жылдардағы өтпелі кезеңнің негативті жағы деп қарай салу заңды болып көрінуі мүмкін. Халықтың әлеуметтік жағдайы өте төмен деңгейде болып, ол өз кезегінде демографиялық жағдайға кері ықпалын тигізгені рас. Халықтың өлу көрсеткіші артып, туу деңгейі төмендеп кетуіне байланысты табиғи өсім мүлдем болмады.
Қазақстанда туу деңгейінің төмендеуі кезек күттірмейтін мемлекеттік проблема болып табылады. Себебі, еліміз екі өзара қарама-қайшы жағдайға тап болып отыр: біріншіден мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі мен нарықтық қатынастарды дамыту үшін негізгі қажеттік халық санын еселеп өсіру міндеті мемлекет алдында көлденең тұрған болса, екіншіден дәл осы жағдайда халқымыздың табиғи өсімінің күрт төмендеуі үлкен проблемаға айналып отыр.
Жалпы, 1987 жыл Қазақстан үшін демографияда туу шыңы болып қалды: сол жылы 417 мың адам өмірге келген, немесе 1000 адамға 25,7 адам сәйкес келді. Ал, 1997- жылы, яғни 10 жылдан соң туу деңгейі 1000 адамға шаққанда 14,7 дейін төмендеп кетті. Бұл республика бойынша алғандағы орта есеп, ал кейбір аймақтардағы көрсеткіштер одан да төмен: Алматы қаласында 10,6, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарында сәйкесінше 11,3 және 11,4 деңгейінде болған. Оның үстіне сол кездегі халық арасындағы өлім-жітімнің көбейіп кетуі байқалып отыр. Егер 1987 жылы үлкендер саны 1000 адамға шаққанда 7,6 болса, 1997 жылы 10,1 дейін жоғарылап кетті. Осындай жағдайлардың нәтижесінде, яғни, туу деңгейінің төмендеуі төмендеуі мен өлім-жітімнің артуының арқасында 1987-1997 жылдары халықтың табиғи өсімі 4 есеге дейін төмендегені рас [1].
Демографиялық көрсеткіштердің (туу деңгейінің төмендеуі, жас нәрестелердің өлуінің күрт жоғарылауы) кері динамикасы әлеуметтік-экономикалық сипаттағы қиын ахуалмен, мысалы өндірстің төмендеуі, инфляция деңгейінің жоғарылауы, жұмыссыздар санының артуы, бір сөзбен айтқанда халықтың әл-ауқатының нашарлауымен тікелей байланысты [2].
Кез келген мемлекеттің ең негізгі байлығы – оның халқы. Демографиялық жағдай әрбір мемлекеттің экномикасына, ұлттық және мемлекеттік қауіпсіздігіне тікелей әсер етері сөзсіз. Қазақстан Респуьликасы Президенттің ұзақ мерзімді «Қазақстан-2030» стратегиясының кезек күттірмейтін негізгі міндеттерінің бірі – еліміздегі кең өріс ала бастаған демографиялық проблеманы шешу болып табылады. Өйткені, әсер көлемі бойынша Қазақстан бірінші ондыққа (9-орын) кіруіне қарамастан, халық саны бойынша тым артта қалып отыр (60-орын). Дегенмен, мәселе алықтың орналасу тығыздығына ғана емес. Бұл проблема жер көлеміш шағын, экономикасы дамыған Европа мемлекеттеріне де өріс алуда.
1960-жылдардан бастап 1980-жылдардың соңына дейін тұрақты түрде және де жоғары ырғақпен өсу жолында болған Қазақстанның демографиялық жағдайы 1990-жылдары тоқтап қана қойған жоқ, тіпті үлкен жылдамдықпен кері кете бастады. Бұл процесі 1990-жылдардағы өтпелі кезеңнің негативті жағы деп қарай салу заңды болып көрінуі мүмкін. Халықтың әлеуметтік жағдайы өте төмен деңгейде болып, ол өз кезегінде демографиялық жағдайға кері ықпалын тигізгені рас. Халықтың өлу көрсеткіші артып, туу деңгейі төмендеп кетуіне байланысты табиғи өсім мүлдем болмады.
Қазақстанда туу деңгейінің төмендеуі кезек күттірмейтін мемлекеттік проблема болып табылады. Себебі, еліміз екі өзара қарама-қайшы жағдайға тап болып отыр: біріншіден мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігі мен нарықтық қатынастарды дамыту үшін негізгі қажеттік халық санын еселеп өсіру міндеті мемлекет алдында көлденең тұрған болса, екіншіден дәл осы жағдайда халқымыздың табиғи өсімінің күрт төмендеуі үлкен проблемаға айналып отыр.
Жалпы, 1987 жыл Қазақстан үшін демографияда туу шыңы болып қалды: сол жылы 417 мың адам өмірге келген, немесе 1000 адамға 25,7 адам сәйкес келді. Ал, 1997- жылы, яғни 10 жылдан соң туу деңгейі 1000 адамға шаққанда 14,7 дейін төмендеп кетті. Бұл республика бойынша алғандағы орта есеп, ал кейбір аймақтардағы көрсеткіштер одан да төмен: Алматы қаласында 10,6, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарында сәйкесінше 11,3 және 11,4 деңгейінде болған. Оның үстіне сол кездегі халық арасындағы өлім-жітімнің көбейіп кетуі байқалып отыр. Егер 1987 жылы үлкендер саны 1000 адамға шаққанда 7,6 болса, 1997 жылы 10,1 дейін жоғарылап кетті. Осындай жағдайлардың нәтижесінде, яғни, туу деңгейінің төмендеуі төмендеуі мен өлім-жітімнің артуының арқасында 1987-1997 жылдары халықтың табиғи өсімі 4 есеге дейін төмендегені рас [1].
Демографиялық көрсеткіштердің (туу деңгейінің төмендеуі, жас нәрестелердің өлуінің күрт жоғарылауы) кері динамикасы әлеуметтік-экономикалық сипаттағы қиын ахуалмен, мысалы өндірстің төмендеуі, инфляция деңгейінің жоғарылауы, жұмыссыздар санының артуы, бір сөзбен айтқанда халықтың әл-ауқатының нашарлауымен тікелей байланысты [2].
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
..........................................3
І ТАРАУ. ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕР ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨРІНІСІ
1.1 Халық ұғымын сипаттайтын демографиялық көрсеткіштер .................6
1.2 ... ... ... ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДАН АРЫЛУДЫҢ
НЕГІЗГІ ЖОЛДАРЫ
2.1 ... ... ... ... ... ... және
оның ... ... ... әсер ... ... факторлар
..........................34
Қорытынды...................................................................
....................................43
Сілтемелер..................................................................
.......................................49
КІРІСПЕ
Кез келген мемлекеттің ең ... ... – оның ... ... ... мемлекеттің экномикасына, ұлттық және ... ... әсер ... сөзсіз. Қазақстан Респуьликасы
Президенттің ұзақ ... ... ... кезек
күттірмейтін негізгі міндеттерінің бірі – еліміздегі кең өріс ала бастаған
демографиялық проблеманы шешу болып табылады. Өйткені, әсер ... ... ... ондыққа (9-орын) кіруіне қарамастан, халық саны ... ... ... отыр ... ... мәселе алықтың орналасу
тығыздығына ғана емес. Бұл проблема жер ... ... ... ... ... де өріс алуда.
1960-жылдардан бастап 1980-жылдардың соңына дейін тұрақты түрде және
де жоғары ырғақпен өсу жолында болған ... ... ... ... қана ... жоқ, тіпті үлкен жылдамдықпен кері кете
бастады. Бұл ... ... ... кезеңнің негативті жағы деп
қарай салу заңды болып көрінуі мүмкін. ... ... ... өте
төмен деңгейде болып, ол өз кезегінде демографиялық жағдайға кері ықпалын
тигізгені рас. Халықтың өлу көрсеткіші артып, туу ... ... ... ... өсім ... болмады.
Қазақстанда туу деңгейінің төмендеуі кезек күттірмейтін ... ... ... ... ... екі ... қарама-қайшы жағдайға тап
болып отыр: біріншіден мемлекеттің ұлттық ... мен ... ... үшін негізгі қажеттік халық санын еселеп өсіру міндеті
мемлекет алдында ... ... ... екіншіден дәл осы жағдайда
халқымыздың табиғи өсімінің күрт ... ... ... ... ... 1987 жыл ... үшін демографияда туу шыңы болып қалды: сол
жылы 417 мың адам өмірге келген, ... 1000 ... 25,7 адам ... ... 1997- ... яғни 10 жылдан соң туу деңгейі 1000 адамға шаққанда 14,7
дейін төмендеп кетті. Бұл ... ... ... орта есеп, ал кейбір
аймақтардағы көрсеткіштер одан да төмен: Алматы қаласында 10,6, ... ... ... ... ... 11,3 және 11,4 ... Оның үстіне сол кездегі халық арасындағы өлім-жітімнің ... ... ... Егер 1987 жылы ... саны 1000 ... ... ... 1997 жылы 10,1 дейін жоғарылап кетті. ... ... ... туу деңгейінің төмендеуі төмендеуі мен өлім-жітімнің
артуының арқасында 1987-1997 жылдары ... ... ... 4 ... ... рас ... көрсеткіштердің (туу деңгейінің ... ... ... күрт ... кері ... әлеуметтік-
экономикалық сипаттағы қиын ахуалмен, мысалы өндірстің төмендеуі, ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда
халықтың әл-ауқатының нашарлауымен тікелей байланысты [2].
Дегенмен, осы демографиялық көрсеткіштердің кері ... өріс ... тек қана ... ... ... ... ... нақты айтқанда әлеуметтік экономикалық ауыр өтпелі ... қана қою ... ... бере ... ... ... ... қиын-қыстау кезеңді артқа тастап, өз алдына бәсекеге
қабілетті 50 елдің қатарына кіруді ... ... ... етіп ... ... ... ... жағдайы автоматты түрде дұрыс бағытта жылжуы
заңды құбылыс болуы тиіс еді.
Рас, қазіргі таңда демографиямызға көз салсақ, халқымыздың сан ... ... ... ... ... демографиялық жағдайы тұтастай
оңала бастады. 1999 ... ... ... ... ... тысқары
миграция баяулады, ал 2004 жылы бірінші рет елімізде тура бағыттағы сальдо
миграция ... ... ... ... ... көз ... санының (15-29 жас) қарқынды өсуі байқалады. Некелесу жағдайы да ... ... ... жақсарып келеді. Мысалы, жалпы неке коэффициенті 1999
жылы 5,75% болған болса, 2005 жылы 7,7%-ға жеткен. ... ... туу ... ... ... туу саны 1999 жылы 1,79 ... болса, 2005 жылы
2,21 жылы ... (туу саны – бұл ... ... бір ... ... бала ... Туу ... 1999 жылы 14,6% болған болса,
2005 жылы 18,2%-дан аса бастаған (1999 жылдағы 14,6% ... ... ... ... ... ... ... айтпақ болғаным, бүгінгі таңдағы
демографиямыздағы оң өзгерістер тек қана ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштердің жемісі ғана
емес. Мұның кейбір басқа да ... бар. ... ... мен ... жыл ... үшін ... туу шыңы ... қалғанын айта
кеткенмін. Тек қана 1987 жыл ... ... ... ... ... ... ... көтерілуіне ауыз көпіртіп айтарлықтай оң ... ... сол ... ... келгендердің есебінен бүінгі таңда жастар саны
солсын, некелесу саны болсын, туу көрсеткіші ... ... ... ... яғни осы ... ... ... сол кздердегі екінші
демографиялық ... ... ... ... ... бұл ... – ең
негізгі стратегиялық мақсаты осы аталған буынның репродуктивтік ... ... ... ... тиіс [3].
Әрине, Қазақстанның демографиялық болашағын тек осы буынға ... қою ... ... яғни мемлекет өз күшін қай буын болсын туу ... ... ... салуы тиіс.
Екінші бір мәселе, бүгінгі таңда әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... өте ... деп айта алмайтындығымызда.
Сондықтан да мемлекетіміз осы әлеуметтік-экономикалық жағдайын ... ... ... ... тұрақты және толық түрде қамтамасыз етуі
екіталай. Бұған әр түрлі дәлелдер келтіруге кез ... ... ... ... бұл ... тек қана ... алдында тұрған жоқ, сондай-
ақ экономикасы өте күшті дамыған Европа ... де ... ... ... мемлекет болып қарсы тұрып, күресулеріне тура келіп
отыр. ... ... яғни ... ... халық санының қысқаруы ХХ
ғасырда бірнеше рет болған, ал қазір ... рет ... ... ... ... ол өте ... ... еді. Алдыңғылардан айырмашылығы, ол кезеңдегі
тұрғындардың азаюы күшті әлеуметтік сілкіністермен – ... ... пен 1916 ... ... ... 1930 ... ... пен
репрессив, 1941-1945 жылдардағы екінші дүниежүзілік соғыспен ... ... ... ... санының азаюы тұрғындардың бұқаралық
демографиялық мінез-құлықтарымен тығыз байланысты болып отыр. Сондықтан да,
қазіргі ... ... ... азаюын тоқтату, туу ... ... үш ... ... күрделі, өйткені ол кездегі себеп өлім-
жітімнің уақытша ... өсуі еді. ... ... ... халықтың
табиғи өсімі қайта көбейіп, өз қалпына келе бастайтын. Қазіргі таңда табиғи
өсім нәтижесінде ел халқының қалыпты жағдайға келуіне сену ... ... ... ... азаюы ұзаққа созылуы мүмкін. Демограф
ғалымдар мен ... ... ... ... қарай Қазақстан халқының
саны ең жақсы дегенде 15 млн. 778 мың адамды, ал орташа болса 15 млн. ... ... ал ең ... ... 14 млн. 885 мың ... ғана ... мүмкін
екен. Бұл дегеніміз – біздің Республикамыздың халық саны әлі де 1979 ... ... ... тіркелген 14 млн. 684 мың адамнан аса ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен
демографияның арасындағы байланыстың әрдайым оң бола ... ... ... ... өзімізге таныс көруші болып табылатын Өзбекстан
Республикасы ... ... ... ... еліміз секілді Өзбекстан
мемлекеті де КСРО ыдырағаннан кейін ауыр кезеңдерді басынан ... ... ... ... табиғи ресурсына байланысты бүгінгі таң да
Қазақстан секілді ... аяқ баса ... жоқ, бұл ... әлі ... өте ... Алайда, соған қарамай өзбек халқы ұдайы өсе отырып,
өз еліне симай, біздегі проблемаға кері ... ... ... отыр.Соған сәкес биыл, яғни 2008 жылы 1 қаңтардан бастап Өзбекстан
Үкіметі бір отбасыға максимум екі бала ... ... ... ... көріп
отырғанымыздай бүгінгі таңда демографиялық процестерге әсер ... әр елде ... ... бір ... ... ... ерекшеліктеріне
байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Сондықтан өз демографиямызға нәтижелі
әсер ету үшін ... ... ... шығу ... ... екендігін
М.Б.Тәтімовтың өзі қолдап отыр.
І ТАРАУ. ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОЦЕССТЕР ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ КӨРІНІСІ
1.1 ... ... ... ... ... ... ... процесс адамның қатысуынсыз іске
аспайды. Барлық әлеуметтік процесстерге ... ... ... ... ... өмір ... отырған халықтың құрамын, құрылымын, атап ... ... ... сапасын реттеу арқылы қоғамдағы жүріп отырған
әртүрлі ... ... ... бағдарына, жылдамдығына,
ауқымдылығына белгілі бір мақсатта ықпал жасауға болады. Ал, осы өмір сүріп
отырған ... ... ... ... сапасын реттеп отыру демография
ғылымының ең негізгі міндеті болып ... ... ... ... маңыздылығы бүкіл дүниежүзінде ... ... Оған ... ... ... бола ... Біріккен Ұлттар Ұйымының берген
мәліметтер бойынша жер шарында төртінші миллард адам 1976- жылы ... ... ... ... Одан 11 жыл ... ... соң, яғни 1987 ... шілдеде планетамыздың халқы бір миллиард адмаға көбейген, яғни бесінші
млрд. адам дүниеге келген. Тағы да 12 жылдан соң, ... ... ... 12 қазанда планетамыздың халқы және бір рет бір млрд. адамға көбейді,
яғни алтынша млрд адам ... ... ... ... жер ... халқы 6,5
млрд- қа жетіп үлгерді. Жалпы, осы келтірілген фактілерге сүйене отырып,
статистиктер мен ... ... ... ... «жер ... ... ішінде демографиялық жарылыстың болғаны рас, дегенмен
дәл бүгінгі таңда планетадағы халық санының арту жылдамдығы бірден төмендеп
кетті» ... ... ... ... ... ... орны ... рас. Өйткені, алықтың санының , ... ... ... бұл өзгерістердің қоғамның әлеуметтік- экономикалық дамуындағы
рөлі қандай болатындығын тек қана осы ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің ең маңызды жағын- адамзат
ұрпағының жалғасуын тоқтатса, ... өмір ... де ... ... қажет етпейді. Сондықтан да демографиялық білім, ... өмір ... мен ... ... ... үшін ... болса,
екіншіден, жақын және алыс болашақта қоғамаға қандай сандағы адам ... ... ... ала ... үшін және ... өзі осы
қажеттілікті қаншалықты өтей алатындығын алдын ала ... білу үшін ... ... [4, б. ... ... өте кең ... ... сұрақтарды да
қамтитындығынан байқауға болады: «зейнеткерлердің зейнеақы көлемі қандай
болуы тиіс, ер ... ... өмір сүру ... ... ... 63 ... 60 ... төмендету қажет пе? т.с.с.» Жалпы,
осы сияқты қоғамның өмір сүруіне қажетті сұрақтардың ... ... ... бере ... Және дәл осы ... айтылған сөйлемнің өзі «не үшін
демографияны үйрену керек» деген ... ... ... бола ... ... ... ... өсуі немесе азаюы (туудың азаюы, өлім ... ... ... ... тағы басқа) жүріп отыратындығын
демогрофтар ғана түсіндіре алады. Халықтың ұлттық діни, ... ... ... ... қоғамның дамуы үшін өте қажет[5].
Көріп отырғанымыздай демографияғылымының адамзат баласы үшін, оның өмір
сүруі болашағы үшін қызметі орасан үлкен. ... ... ... ... кең ... қамтып, қоғамның кез-келген ... ... ... тура келеді, соныдықтан да демография ғылымы күрделі бағыт болып
табылады. Дегенмен, халықтың туу ... ... ... тағы ... қаншалықты мән берілмесін, бәрі бір демграфиялық феномендерді
басқару мүмкіндіктерінің аясы тым тар болып келетіндігін ... ... ... ... ... ... ... көбінде
мүмкін бола бермейді.Өйткені, демографиялық процесстердің дербестігі, оның
ішінде ... ... ... және ... ... ... ... тәжірибеден айқын байқалған. Салыстырмалы түрде алғанда
миграциялық феномендер басқару икеміне ... рас. ... ... яғни көші-қонды белгілі түрде басқаруға болатынымен, реттеу
нәтижесі тым ... ... ... оның ... миграциялық процесстерді
ретеуді экономикалық шығын өте көп. Соған қарамай, Қазақстан үшін миграция,
соның ішінде иммиграция феномені ... рол ... ... ... иммигранттар да өте көп. Олар, негізінен Өзбекстан мен Қырғыстаннан
келген қара жұмысшалар. Негізінен мақта, ... ... ... ... ... ... ... қатар құрылыс, тиеу ... ... ... ... ... жағдайымызға ешқандай
қосар үлесі жоқ. Керісінше ... ... ... ... тап өкілдері, яғни қарапайым халық жұмыссыз қалуда. Жалпы, менің
айтпақ болғаным ... бұл ... ... ... ... ... ... құрамын, құрылымын, сипаттайтын негізгі көрсеткіштері жайлы
сөз қозғайтын болсақ, ондаең алдымен демграфияның тарихына кішкене ... жөн ... ... ... ... ... болды деген сұрақ әлі күнге
дейін пікір таластар тудырып келеді. Сонда да көбінесе демографияның ... ... ... өмір ... Джон ... ... [6].
Дәлірек айтқанда, 1662-жылы 25 қаңтарда шыққан 90 беттік ... ... ... ... ... Ол брошюраның аты –
«табиғи және саяси ақылау». Джон ... ... осы 90 ... еңбегінде
Лондан тұрғындары жайлы кең ауқымды мәліметтер беріп кетеді. ... ... ... ... ... беруді маңызды деп санайды: «Халық санының
есебін білу әйелдер мен ... ... ... ... некеге
тұрғандармен жалғыз бастылар санын анықтау, ажырасқан әйелдер саны қанша,
әскери қызметкерлердің саны ... ... ... саны ... ол ... тағы ... ... Осындай сұрақтарға жауап іздегеніне қарап
Джон Граунттың демография ғылымының атасы деуге әбден болады[7].
1.2 ... ... ... өз ... ... етіп ... әлеуметтік саясаттың дұрыс болуы
үшін қоғамдағы жүріп жатқан демографиялық ... ... ... тұра ... ... ... ... отырып, Қазақстанның
демографиялық ахаулының болашағы жайлы болжау жасалынған. Осы жасалынған
болжау ... туу, өлу және ... ... ... үш ... ... демографиялық процестерді асқарудың қиындығы бір ғана ... ... ... ... береді. Сондықтан да, ... үш ... ... 1 ... 2 ... 3 ... ... варианты бойынша Қазақстан халқы 2015-жылы 2005-жылғы көрсеткішпен
салыстырғанда 1 млн. 290 мың адамға артып, 16 млн. 440 мың адам ... Бұл, ... ... ... ... туу ... есепке ала отырып жасалынған. Өйткені, осы болжам бойынша
Қазақстан халқы 2010-жылдан кейін туу ... ... ... ... ... туу ... ... қарай жылжитын көрінеді. Ал, өлім
коэффиенті керісінше артып, ... өсім ... ... ... ... ... ... болжамның осы түрі жасалынған кезде миграция
процесінің есепке алынбағандығын айта кеткен жөн. Ал, ... ... ... ... ... пікірлерге сүйенеді. Нақтырақ айтқанда осы
екінші вариант бойынша туу коэффициенті жылдан-жылға біртіндеп арта ... ... тең ... тиіс, алайда одан кейінгі жылдарда ... ... ... ... ... бұл ... да
мойындап отыр. Ал, өлім мәселесіне келсек, болжаудың осы вариантпен мүлдем
келіспейді: бірінші вариантта өлім көрсеткіші ... ... ... ... және 2015-жылы бұл көрсеткіш кемінде 11,2 шамасында
болады деп берілген болса, екінші вариантта өлім ... жыл ... ... ... ... 9,7-ден аспауы тиіс. ... ... ... ... ... ... бірінші вариантта
жорамалданғандай 1 млн. 290 мың ... ... 1 млн. 810 мың ... артып;
жалпы саны 16 млн. 960 мың адамнан тұратын халықты құрайды ... ... ... Болжаудың үшінші варианты Қазақстан халқының болашақта
салыстырмалы түрде алғанда қарқынды өсетіндігіне ... ... ... 2015 ... қарай республика тұрғындары 2 млн. 460 ... ... саны 17 млн. 610 мың ... ... ... ... ... айтып,
біршама көңілді қуантады [8].
Қарап отырсақ, аздан көпке ... ... ... ... ... ... ... жанасатын көрінеді, өйткені бірінші вариант
2015-жылға қарай республика халқының тым аз мөлшерде өсетіндігін айтып,
жасалынып ... ... ... нәтижесін жоққа шығарып отырса,
ал үшінші вариант керсінше пікірді айтып, өзіне сендіргісі келеді.
Әрине, болашақты алдын-ала зерттеп, оған баға беру оңай ... ... ұзақ ... ... ... әрдайым шындықпен жанаса бермейді.
Отбасындағы баланың санына байланысты туылғандардың құрылымы, 2006
|Аймақ ... бала ... ... ... ... ... % |
| |1 |2 |3 |4 |5 ... |100 |52,7 |28,1 |12,1 |4,3 |2,8 ... |100 |49,9 |32,4 |11,6 |3,5 |2,6 ... | | | | | | ... |100 |48,8 |31,6 |12,9 |4,3 |2,4 ... | | | | | | ... |100 |42,9 |29,1 |16,1 |7,4 |4,5 ... | | | | | | ... ... ... ... ... саны млн. адам |
| ... 1 |Вариант 2 ... 3 ... жыл |15,15 |15,15 |15,15 ... жыл |15,27 |15,30 |15,31 ... жыл |15,40 |15,46 |15,51 ... жыл |15,53 |15,63 |15,73 ... жыл |15,66 |15,81 |15,97 ... жыл |16,80 |16,00 |16,23 ... жыл |15,93 |16,19 |16,50 ... жыл |16,06 |16,38 |16,77 ... жыл |16,19 |16,53 |17,05 ... жыл |16,32 |16,77 |17,33 ... жыл |16,44 |16,96 |17,61 ... ... болжамы
|Жылдар |Туу көрсеткішінің болжамы |
| ... 1 ... 2 ... 3 ... жыл |18,6 |18,6 |18,6 ... жыл |18,8 |19,1 |19,7 ... жыл |19,0 |19,5 |20,4 ... жыл |19,1 |19,9 |21,0 ... жыл |19,3 |20,3 |21,7 ... жыл |19,3 |20,6 |22,2 ... жыл |19,3 |20,5 |22,0 ... жыл |19,3 |20,4 |21,8 ... жыл |19,1 |20,2 |21,5 ... жыл |19,0 |20,0 |21,1 ... жыл |18,7 |19,7 |20,7 ... ... ... |Өлім көрсеткішінің болжамы |
| ... 1 ... 2 ... 3 ... жыл |10,4 |10,4 |10,3 ... жыл |10,5 |10,4 |10,2 ... жыл |10,6 |10,3 |10,1 ... жыл |10,7 |10,3 |10,0 ... жыл |10,8 |10,2 |9,9 ... жыл |10,9 |10,1 |9,7 ... жыл |11,0 |10,0 |9,6 ... жыл |11,0 |9,9 |9,4 ... жыл |11,1 |9,9 |9,2 ... жыл |11,2 |9,8 |9,0 ... жыл |11,2 |9,7 |8,8 ... сөз ... ... ... ... ... онда
шындықпен дәл келетіндей болжам жасау одан да ... ... ... ... ... бойынша әрқилы өзгеру мүмкіндігі үлкен.
Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, ... ... туу ... ... ... Мысалы, Оңтүстік ... ... ... ... ... 3,3 бала ... ... Ал, Қызылорда
облысында 2,89 бала әрбір әйелге тұспа-тұс келсе, Манғыстау облысында 3,16-
ға дейін жетіп отыр. Ал, ендігі бір ... ... ... бұл – ... ... саны әйел адамның жас шамасымен тығыз байланысты
екендігі. Бірінші ... ... жас ... ... ... келуі
табиғи заңдылық. Мысалы, 2004-жылы дүниеге келген бірінші перзенттердің
68,8(-ының шешелері 25 жасқа толмаған ... ... ... және ... ... ... негізінен 30 жастан асқан аналар ... ... ... ... ... ... және ... көруге болады. Негізінен, демографиялық проблеманы
отбасындағы үшінші бала шешетіні рас. Алайда, қоғамда бір ... ... ... ... онда ... ... шешуде үшінші баланың
ықпалы жеткіліксіз болатыны белгілі [8, б. 22-26].
Ал, енді ... ... (15-49 жас) ... әлеуметтік-
демографиялық мінездемесіне тоқталы кетейік. 1999-жылғы демографиялық санақ
бойынша 15-19 жас аралығында әйелдер ... ... ... ең ... бөлігін құрайды: 16,5(. Осыдан келіп шығып, ... ... туу ... ... бір ... ... ... өйткені осы жастағы әйел адамдар дүниеге сәби әкелуді алдағы
уақыттарда ғана ... ... ... жағдай. Отбаслық ... ... ... ... ... ... яғни 62,9(-ы ... Сондай-ақ әйелдердің басым ... ... ... ... ... өткен санақ мәліметтерінен көрініп отыр: қала әйелдерінің
жалпы ... 55,6( ... ... 44,4( ауыл әйелдеріне тиесілі.Регион бойынша
қарастырсақ репродуктивтік жастағы әйелдердің басым бөлігі, яғни 30,3(-ы
оңтүстік ... өмір ... ... ... ... ... әйелдер
арасында бастауыш және жалпы орта білімділер сан жағынан ... ... 40,15(. Ал, орта ... ... ... ... ... төмендеу:
39,75(-ға тең болса, жоғары білімі барлар 20 пайыздан аспайтындығы, яғни,
репродуктивтік жастағы әрбір бесінші ... ... ... куәландыратын
дипломы бар екендігі санақ көрсеткіштерінен бізге мәлім. Діни ... та ... ... болады, мысалы мұсылман дініндегі
әйелдердің үлес салмағы 55,9 %-ды құрап ... ... ... ... ... ... орында 26,8 %, ал басқа діндегі әйелдердің үлесі
небары 1,4% құрайтын көрінеді, сондай-ақ 14,4% ... ... ... ... ... ... ... әйелдерді
этникалық топтар бойынша да жіктеуге тура келеді, өйткені көпұлтты халық
екендігіміз баршаға мәлім. ... ... ... ... ... ... одан кейінгі кезекте орыс халқының өкілдері (30,3%) және басқа
ұлттағылар (15,8%).
Әйелдердің білім деңгейіне жеке ... ... ... ... ... біз ... ... проблемамен тығыз байланысы бар. Жоғары
білімі бар әйелдердің негізгі бөлігі 30-34 ... ... Ал, ... жастағылардың арасында жоғары білімі бар азаматшалар аз, оның себебі
өзімізге мәлім болғандай, ... ... ... ... Қалалы жерлерде өмір сүретін әйелдердің арасында ... ... ... ... екі ... көп. ... Алматы
қаласында бұл көрсеткіш өте жоғары. Ал, ең төменгі ... ... тән. ... ... ... білім бар жоғын анықтау мақстында
жеке-жеке тоқталсақ, айтарлықтай ... жоқ ... ... ... 20,3%, ал ... 20,8%, ... ұлт өкілдеріне 16,3%.
Соңғы демографиялық сынақ жүйесі өткен кезде әйелдердің небары 41% - ... ... ... ... Ал, 59% ... ... ... шыққан. Сондай-ақ, жұмыс істейтін әйелдер арасында қала тұрғындары
ауыл тұрғындарына қарағанда ... ... 49,3% және 31,2%. ... ... осы ... ... тағы да ... қатарда болса, батыс
аймақ ең соңғы көрсеткіште тұр. Жалпы, жұмыс істейтін әйелдердің ... де ... ... бар. Демек, алынған мәліметтерге қарағанда жоғары
білімі бар ... ... ... мүмкіндіктері басым. Дегенмен,
этностық ... ... ... ... әйелдердің үлес
салмақтары әр түрлі. Мұнда орыс әйелдер ... ... ... ... ең ... ... екен. Яғни, қазақ әйелдерінің басым көпшілігі өз
үйлерінде қара қазанның басында деген сөз.
Ал, енді ... өз ... ... ... тоқтала
келсек проблемадан алшақтағандық ... ... ... әр ... мәселелерді шешуде 15-19 жастағы әйелдердің әсері немесе ықпалы
басқа ... ... ... ... болатындығы байқалған, ал оған
мүлдем қарсы сипаттағы әйелдердің жасы ... ... ... ... ... ... мәселелрді шешуде соңғы шешімді қабылдау бойынша
ауыл әйелдеріне қарағанда басымдық көрсетеді ... ал ауыл ... ... ... шыға ... ... ... бойынша
да тұрмыстық мәселелерді шешуде әркелкілік ... ... ... ... осы ... ... ... деңгейде
орналасқан. Яғни, бұл аймақта қоғамның патриархаттығы басым деген сөз.
Мүмкін сондықтан болар ел ... ... ... күн жоқ» ... ... та ... Керісінше, республикамыздың Орталық және шығыс
аймақтарында отбасындағы әйелдің еркіндігі ... ... ... ... ... ... де ... әр ұлт өкілдерінде
әр түрлі жағдай байқалады. Орыс ұлтының өкілдері, яғни орыс ... ... ... ... ... әйелдеріне қарағанда
белсенділік танытатын көрінеді. Мұнда, әрине, діннің де ... ... ие ... ... жөн. ... қатар, әйелдердің өздерінің
отбасыларындағы тұрмыстық мәселелерін ... ... ... ... ... ... де байланысты болады. Мысалы, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... істеп,
белгілі бір мөлшерде айлық табысқа ие болған әйелдер өз ... ... ... ... ... ... еркіндік танытады.
Жалпы, социологиялық зерттеулердің нәтижелеріне қарағанда отбасында ... өз ... ... ... күш ... байланысты мәселені
шешуде әйелдердің жас ерекшеліктеріне байланысты айырмашылық ... ... ... құрған немесе құрмағандығына байланысты ... ... ... ... отбасын құрмаған әйелдерге қарағанда ер адамның
өз әйеліне дөрекілік танытудан кей ... ... деп ... Сол ... ... қала мен ауыл ... да ... Ер
адамның өз әйеліне күш көрсетуін дұрыс деп бағалайтын әйелдер саны ауылда
қалаға қарағанда екі ... көп. Оның ... ... ... ... ... ... саны басқа өңірлермен
салыстырғанда көбірек кездеседі. Алайда, ... ... ... ... ... өз жұбайына күш көрсетуін жақтайтын әйелдер ... ... аз ... ... ... де бар: орыс әйелдері
ішінде ер адамның өз жұбайына күш ... ... саны ... ... ... ... отбасныдағы әйел мен еркек арасында болатын жыныстық
қатынас төңірегінде өрбіткен жөн ... ... бұл ... ... ... орны ... екендігін ешкім жоққа алмас. Осы тақырып бойынша
жүргізілген социологиялық зерттеулерге ... өз ... ... ... бас ... ... ... 15-19 жастағылар одан үлкен
жастағаларға қарағанда аз шамада кездеседі екен. Ал, қалалы ... ... ... ... ... ... ер ер ... өз
әйеліне күш қолдануында көбірек қарсылық көрсететін көрінеді.
Алынған мәліметтерді сараптай келе, әйел адамның тұрмыс тіршілігіндегі
статусы, беделі оның білім деңгейіне, ... ... ... жұмысына
қарап анықталатына көз жеткізуге болады.
Кез келген ... ... жасы ... ... ... ... ... бала санының азая түсетіндігі табиғи заңдылық болып табылады.
Дегенмен бұл – жас ... ... ... сәби әкелуде алдыңғы қатарда
тұрады деген сөз емес. Мысалы, 1999-жылы барлық жастағы әйелдердің ... ... ... жас ... ... айтқанда, некеге отырғанына
бес жыл толмаған әйелдерде дүниеге перзент әкелу көрсеткіші күрт ... 15-19 ... және 20-24 ... ... ... ... дүниеге
перзент әкелмеген әйелдер сыны өте көп кездесетіндігі байқалған. Бұл
ақпараттан мынадай ... ... ... 15-24 ... ... отбасы құрып үлгірмегендер қатарына кіреді. Барлық әйелдерде,
оның ішінде отбасын құрған ... ... ең көп ... саны ... табылады. Барлық әйелдердің 24,9 %-ында онда екі баладан бар ... ... ... екі балалы аналардың үлесі 34,3%. Ал одан ары
қарай, яғни үш және одан да көп ... ... ... ... ішіндегі
үлесі азая түскен. 20-24 жастағы әйелдердің ... ... ... ... ... әйелдердің әрбіріне шаққанда 0,7-ден аспайтын болса, 25-29
жастағы әйелдерге 1,5 баладан, ал 30-39 жастағы әйелдерге екі ... ... одан ... әйелдерге үш баладан сәйкес келеді екен.
Зерттеудің нәтижесі көрсеткендей, туу ... ... ... ... келген баланың өмір сүру қабілеті төмендеп, өліп кету қаупі
салыстырмалы ... ... ... ... 1999-жылғы зертте бойынша,
дүниеге келгендердің 32 пайызында тайминг көрсеткіші 24 айдын, яғни ... ... Ал, осы ... көрсеткіші екі жылдан ұзақ мерзімде
туылғандардың үлесі салыстырмалы түрде екі жыл ... ... ... ... ... ... туылған балалардың орташа таминг ... жыл ... ... ... ... мен туу көрсеткішінің арасында тығыз байланыс
бар. Туу аралығының ұзақтығы, немесе тайминг көрсеткіші қысқа болған ... туу ... ... ... ... ... аймақтық
ерекшеліктер байқалады: оңтүстік аймақта туу аралығының орташа ... ... ... екі жыл төрт айға тең, ал екі ... ... аралығында
туылғандардың үлесі 41 пайызды құрайтын көрінеді. Ал, оған ... ... ... мен ... ... байқалады: Алматыда туу
аралығының орташа ұзақтығы 49 ай болса, шығыс аймақтарда 48 айда, яғни ... ... ... Сондай-ақ оңтүстік аймақта 24 ай, яғни екі жыл мерзім
аралығында туылғандардың үлесі 41% ... ... мына ... ... ... ай ... туылғандардың үлесі 21 %-тен аспайды. Туу аралығының
әркелкілігі ... ... ... ... ... да әсер ... ... қорытындысы бойынша, туу интервалы қысқа болған сайын
өмірге қыздардың келу мүмкіндігі артып отырады. Ауылды жерлерге ... ... туу ... ... ... да ұмытпаған жөн. Сол
секілді әйелдің білім деңгейі де туу ... ... ... ... ... ... жоғары болған сайын туу ... ... ... ... де ... ... бар: ... ішінде
туудың орташа интервалы 31 айға тең болса, орыстар арасында бұл көрсеткіш
бірашама ұзақтау – 52 ай [1, б. ... ... ... ... ... жасы халықтың
демографиялық өсуіне әсер ететін маңызды факторлардың бірі болып ... да бір ... ... бар. ... ... перзентті дүниеге
әкелердегі қала әйелдерінің жас шамасы ауыл әйелдеріне қарағанда кішкене
жоғары. Қала әйелдері 22,1 ... ... рет ... ... ... осы кездегі жас шама 21,6-ға сәйкес келген. ... ... ... ... ... ... Білім дәрежесі жоғары болған сайын
бірінші перзент дүниеге ... ... ... ... ана ... позитивті жақтары да бар. Әйелдердің өте ерте ... ... өмір сүру ... ... ... ... Бұл, әрине,
биологиялық, физиологиялық толық дамып үлгермегендіктің нәтижесі. ... ... ... ... ... әр ... әр ... Мысалы, Щвецияда қыздар басқа елдермен салыстарғанда жыныстық
қатынасқа өте ерте ... ... ... Алайда, олардың жыныстық
қатынас кезінде контрацептивтік құралдарды жиі пайдалануына ... елде ... ... ... ... жиі кездеспейді.
Жапонияда да осындай тенденция байқалады, яғни жапон қыздары ерте ... ... ... түсе ... да, кәмілетке толмағандар арасында жүкті
болып қалғандардың үлесі аз. Бірақ, оның ... ... ... емес, жапон қоғамында өмір сүріп жатқан салт-
дәстүрге ... ... ... ... ... толмағандар
кездеспейді. Ал, дамушы мемлекеттерде қыздардың ерте ... ... ... ... ... ... әрбір оныншы әйел 15-19 жас
арасында жүкті болуға үлгереді [4, б. 10].
Жоғарыда ... ... ... ... ... қорытынды
жасауға болады: Халықтың табиғи өсіміне негізінен 20-24 жастағы әйелдер
үлес қосатын көрінеді. Қазақстан ... үшін екі ... ... орай,
нормативтік көрсеткіш болып саналады. Үш, төрт балалы ... көп ... ... ... ... туу ... 24 ... аспайтын мерзімде
дүниеге келгені де көңіл қуантарлық жағдай емес, өйткені оның ... да, бала ... да ... зияны көп. Дегенмен де
орташа туу интервалы 35 айды құрайды. ... ... ... ... ... ... ... ұзақ болатындығы да
байқалған.
Оңтүстік пен батыс аймақтарда әйелдердің ... ... ... ... ... ... саны ... болып келетіндігі
байқалады. Жоғары білімді әйелдерде туу интервалының ұзақ ... ... ... саны да көп емес. Сол сияқты қазақ ұлтының
әйелдері басқа ұлт өкілдерінің ... ... бала ... ... ... көрінеді.
Неке әйелдердегі жүктілікті қамтамасыз ететін ең негізгі әлеуметтік
институт. Әйелдердің некеге отыру жасы ... бала ... ... бола табылатындығы әлеуметтік фактілерден мәлім болып отыр.
Әйелдердің некеге отыру жасының әр ... ... ... ... онда Жапонияда некеге отырған 15-19 жастығы әйелдердің бүкіл ... ... ... ... небары бір пайыз болса, Сингапурда екі
пайыз, ал Гонконгте үш пайыздан ... ... ... осы үш ... ... ... жасы ... түрде үлкен деген сөз. ... ... ... ие ... ... де бар: мысалы,
Бангладеште ... ... 15-19 ... ... ... ... ... алатын үлесі 70%-ға жететін болса, Үндістанда олардың ... ... ... 59%-ден кем емес.
Өзіндік белгілі болғандай, орта жаста некеге отыратындардың көбеюі
фертилдік көрсеткішінің төмендеуіне әсер етеді. Ол , ... ... ... та
оның қазақ елі үшін негативті жағы да жоқ емес, өйткені әйелдердің ... ... жас ... арасындағы жүктілікті азайтып, ұрпақ пен ұрпақ
ортасындағы интервалдың ұзаруына әкеп ... да бар. ... ... ... жасының ұзаруының әйел статусын ... ... ... ... әйел адам ... отырмай тұрып жоғары сапалы білім ... ... ... ... ... жағынан
отбасы құруға дайын болуына үлкен мүмкіндік алады.
Отбасында әйел адам мен ер адам арасында болатын ... ... әкеп ... ... ... ... ең ... жатады
десек артық айтқандық болмас. Жалпы, жаңадан ... ... ... 10-14 ... ... сақталып, олардың үлесі 80%-ға
түссе, одан кейінгі мерзімде, яғни ... ... 15 ... асқан соң
ерлі-зайыптылардың жыныстық құштарлығы, дәлірек айтқанда, бір-біріне деген
эыныстық құштарлығы бәсеңдейтінін зерттеу нәтижелері көрсеткен.
Сол секілді ауыл ... ... ... ... құштарлығы
қала тұрғындарына қарағанда бәсеңдеу келетіні де ... ... ... ... да ... ... бар. Атап
айтқанда, еліміздегі тұрғындардың жыныстық ... ... ... өңірлеу жатса, ал оған қарсы сипаттағы аймақтарға оңтүстік
өңірлер жататыны зерттеу нәтижелерінен ... ... ... ... ... елімізде халқымыздың дүниеге перзент әкелуімен ... ... ... ... ... кері ... ... сияқты. Өткені, еліміздің солтүстік ... ... ... деген құштарлығы жоғары болғандығына
қарамастан еліміздің демографиялық өсіміне қосар үлестері ... ... ... ... ... ... Салыстырмалы түрде алғанда
жыныстық құштарлықтың төмен болуына қарамастан бұл өңірде дүниеге ... саны ... ... ... ... ... әр ... болады. Быіріншіден, этникалық ерекшеліктерді алып қарасақ,
солтүстікте негізінен орыс ... ... ... ... ... ... етсе, ал оңтүстік өңіріміз қаймағы ... ... жер ... ... ... ... ... үйінде әрдайым бала-
шаға саны жоғары болғандығы ... – ақ ... Бұл, ... де ... байланысты. Қазақ ешқашан да «бала-шағам көп
болсын» деген ниеттен қалыс қалмаған. «Адам ... өмір ... ... өзі қазақтың балажанды халық болғандығынан хабар ... ... ... ... ... ... ешқашан зиян көрмеген. Осы пікірмен
келіспейтіндерге қазақтың мына бір сөзімен-ақ жауап беруге болады: «бір ... ... бір ... ... ... Ал, орыс ... ... сөз
болғанда бұл айтылған пікірлер жүрмейді, өйткені орыс халқының менталитеті
мүлдем басқаша. ... ... ... ... ... орыс ... ... десек артық айтқандық болмас. Өйткені, қартайған қазаққа ... оның ... ... Ол тек ... бас ... өзінің ақыл-
кеңесін айтып, немере-шөберелерінің қызығын көріп отырса ... ... ... мұндай қасиетті дәстүр атымен жоқ деуге болады. Олар көбінде,
бала-шаға үшін емес өздері үшін өмір ... ... ... ... ... тигізер көмегі шамалы ғана, тіпті жоқ деп айтуға да
болады. Оның ... ... өз әке ... ... ... қоюы. Осыған қатысты Қазақ былай дейді: «Қазақ қартайса немере
ертеді, орыс қартайса итін ертеді». Орыс ... ... ... осылай бітер екені әуелден белгілі ... жас ... ... оны ... не ... ... ... орыс халқы мүлдем көбеюден
қалды деуге болмас, ... ... ... ... ... өз ... түбегейлі ұмытып, ұлт болудан қалып, жаһандануға жұтылайын деп
тұрғандары өмірге ұрпақ әкелуді күрт азайтқан. Бұл ... ... ... ... ... ішінде кеңінен байқалады. Оның өзіндік
себептерінің бар екендігі рас. ... де ... ... кетті деп иттен
ұяттың кетуі» шарт емес!
ІІ ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАЛАР ЖӘНЕ ОЛАРДАН АРЫЛУДЫҢ
НЕГІЗГІ ЖОЛДАРЫ
2.1 Еліміздегі демографиялық проблемалар
Адам дамуы – ... үшін ... ... ... ... өтті. Ал, адам даму индексі (АДИ) елдің демографиялық көрсеткішіне
тікелей бағынады. Жалпы, Қазақстанда адам да – ... сер ... екі ... ... ... ... жж.) адам ... қатысты барлық
көрсеткіштердің, соның ішінде демографиялық ... ... ... соның себебінен Қазақстан әлемдегі адам даму
индексі (АДИ) ... 54-ші ... 93-ші ... ... ... ... адам дамуының көрсеткіштері баяу қалпына келе ... 80-ші ... ... ... бұл, ТМД өзге ... ... 1990
жылғымен салыстырғанда әлі де анағұр лым ... ... ... ... ... ... өмір сүру ұзақтығы – ... ... ... кезеңде негізгі рөл атқарса, ал екінші кезеңде АДИ
өсуінің жеткіліксіз салмақтылықтағы факторы ... ... Бұл ... осы ... ... (2005 жылғы адам дамуы туралы
Баяндама бойынша 63,4 жас) ... АДИ ... (78 жас), ... ... ... елдермен (68,2 жас) салыстырғанда әлдеқайда төмен.
Бұған ... ... БӨҰ ... өмір сүру ... ... ... ... теңсіздіктің байқалатынына назар аудару керек, ол
2005 жылы 11,5 жасты құрады [11].
«Қазақстан азаматтарының денсаулығы, ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың қызметі
республика халқының тұрмыс деңгейі мен сапасын ... ... ... ... ... уақтылы және сапалы қызмет ... ... ... жөніндегі шараларды іске асырумен, таза суға қол
жетімділікпен және елдегі эпидемиологиялық ... ... ... ... ... және ... уақтылы төлеумен, білім
беру қызметтерінің сапасын арттырумен, халықтың жұмыспен ... ... ... ... қамтамасыз ету жөніндегі шараларды әзірлеумен
қамтамасыз етіледі.
Осы басымдылық аясында Қазақстанның мыңжылдық ... ... төрт ... ... ... ... тиіс ... атап өту керек,
мыңжылдық Деклорациясы БҰҰ 2000 жылы ... ... Бас ... 1990 ... 2015 ... ... ... аралығында 5 жасқа дейінгі
балалар арасындағы өлім-жітімді үштен екіге азайту;
2) 1990-2015 жылдар арасында ... ... ... төрттен
үшке азайту;
3) 2015 жылға қарай АҚТБ/ЖҚТБ ... ... және ... азайту
үрдісіне кірісу;
4) 2015 жылға қарай туберкулез және басқа да негізгі аурулардың
таралуын ... және ... ... ... ... ... үшін оның ... тұрмыс сапасы басты міндет болуы
тиіс, ол негізгі үш ... ... өмір сүру ... ... және ... ортаның жай-күйі.
Бірінші құрауыш – болжауды өмір сүру ұзақтығы – өте ... ... ... ... ... деңгейден 15 жасқа төмен, егер Қазақстан
халқының БӨҰ 13 жасқа көп болса, онда Қазақстан АДИ ... ... ... 43-ші ... ... яғни еліміз АДИ рейтингі бойынша ең озық 50 елдің
қатарына кіретін еді.
Жалпы, 1998-2005 жылдарда 60 ... ... өмір ... ... ... ... салсақ елеулі өзгерістерді көру қиын болып ... ... жылы ... үлесі 33% құраған ... 2005 жылы ... ... 30,7% ... Бұл ... ... мемлекеттегі
көрсеткіштермен салыстыруға мүлде келмейді. ... ... 70 ... ... ал ... 80 жас орта деп ... Қазақстан территориясын облыстар бойынша жеке-жеке салыстырып көретін
босақ, онда ОҚО осы ... ... ... ... 26,9%, одан кейінгі
орындарды Жамбыл облысы: 27,9%, Қызылорда облысы: 28,1%, және ... 28,5% ... ... Ал, дәл осы көрсеткіш бойынша, яғни, 60
жасқа дейін өмір сүрмеген халық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысы: 33,1%, Ақмола ... ... ... 32,3%, ... ... облысы: 33% жатады [12].
Еліміздегі халықтың өлу себептеріне тоқтала кететін ... ең ... бұл – қан ... жүйесінің аурулары екендігін, өкінішке орай,
мойындауымызға тура келеді. Мысалы, 2005 жылы жалпы 157 мың адам ... ... оның 81 ... ... ... өліміне қан айналымы
жүйесінің аурулары себеп болған. ... ... алып ... өлім ... ... оқиғалар мен уланулар, және ... ... ... Осы ... ... әрбір 7-ші азамат (өлгендер арасындағы)
көз жұматын көрінеді. Тағы бір ... ... – бұл ... ... және ... ... болатын өлім саны сезілетін дәрежеде
деуге әбден болады. ... ... ... 2005 жылы ... уланудан және жарақаттанудан болатын әрбір үшінші өлімге кісі
өлтіру мен ... ... ... бір өлім тұспа-тұс келіп отырған.
Оның үстіне кісі өлтіруге ... ... ... ... ... 2005 жылы кісі ... ... әр бір он төрт өлімге өзін-
өзі өлтіру салдарынан болатын жиырма бес өлім сәйкес ... ... ... ... ... өлімі де үлкен көрсеткішке ие болып ... ... 1000 ... 16-сы бір жыл ... өмір ... ... ... баршамызға аян.
Бүгінгі таңдағы халықтың табиғи қозғалысының көрсеткіші оң бағытта
болғанымен, елдің демографиялық болашағы үшін қанатсыз ... тұр. ... туу ... 1000 ... ... да ... асыңқырап отыр, ал өлім
көрсеткіші 10,4-ке жететіндіктен елдің табиғи өсімі жуық ... ... ... 8-ден ... ... ... Оның өзі, ауыл ... қала
халқына қарағанда белсенділік танытуынан келіп шыққан сан: ауыл ... ... 9,1 ... қала тұрғындарының табиғи өсімі 7,3-тен аспайды.
Мұның себебі – туу ... ... ... ... 2005 ... ... қарағанда республикамызда репродуктивтік ... ... 2,22 бала ... ... ... әйелдер үшін репродуктивтік
жас – 16-49 жастың аралығы болып табылатынын ескерсек, онда ... ... ... туу ... ... отырғандығы
байқалады. Ең жоғары көрсеткіш 20-24 жас аралығындағы ... ... ... ... ... осы ... ... мың әйелдің 140-ы дүниеге перзент
әкелген. Одан кейінгі орында 25-29 ... ... ... ... ... ... жасы ұлғайған сайын туу көрсеткіші төмендеп
отырады.
Жалпы, айтып өткеніміздей ... ... ... ... ... ... ... келіп отыр, бьұл, әрине, орта есеп, сондықтан да көп
балалы отбасылардың үлесін жеке қарауға болады: ... ... 2005 жылы 76400 әйел үш және одан да көп ... бар ... ... сол жылы ... келген балалардың 27,4% өз
отбасыларындағы үшінші не одан да кейінгі сәби ... ... ... ... ... сәбилердің барлығы да заңды әкелеріне ие емес. Мысалы, ... 280 ... жуық сәби ... ... ... оның 70 мыңға жуығын
тіркелген некеде тұрмаған әйелдер өмірге ... яғни ... ... әкесіз туылады деген сөз. Бұл, әрине, көңіл қуантатын ... ... бір ... мұнда, яғни тіркелген некеде тұрмаған әйелдердің өмріге
сәби әкелуіне ауыл әйелдеріне қарағанда қала әйелдері жылдамырақ ... ... ... 70 ... жуық ... 44 мыңы қала халқысан тиесілі
болса, қалған 26 мыңы ауыл халқының үлесіне енеді.
Не болғанда да, ... ... ... табиғи өсім
байқалады. Бірақ бұл – Қазақстанның барлық аймақтары демографиялық табиғи
өсімге бірдей үлес ... отыр ... сөз ... ... бойфнша халықтың
табиғи өсімінің көрсеткіштері бізге белгілі, яғни соңғы мәліметтер бойынша,
1000 адамға шаққанда туғандар саны: 18,42, өлгендер: 10,37, ал ... ... Енді ... жеке ... ... жағдайын осы
көрсеткіштермен салыстырып көрейік. Туу ... ... ... 26,5 есебімен бірінші орында келеді, яғни республикалық көрсеткішпен
салыстырғанда 8-ге артық. Оның үстіне, тек қана туу ... ... ... өлім ... ... да ең аз ... атап айтқанда
1000 адамға 6,8 өліммен ең ... ... ... ... Ал, ... яғни ... өсім бойынша да алдыңғы орында ОҚО екендігі ... ... ... 19,7. ... ... 11,65-ке артық. Ал,
осы үш көрсеткіш бойынша да кісі орынды иемденіп отырған аймақ – Маңғыстау
облысы, мұнда туу ... 1000 ... ... да ... тең ... ... 7,4. Ал, ... табиғи өсім көрсеткіші 18,9 шамасын да.
Дегенмен, салыстырмалы түрде алған да, демографиялық ... ... ... екі облысты ғана байқалмайды, сонымен қатар тағы төрт облыста
демографиялық өсім сезілетін ... ... отыр ... ... ... Олар мыналар: Жамбыл облысы, Қызылорда облысы, Атырау облысы ... ... Бұл ... көрсеткіштер сәйкесінше төмендегідей:
Жамбыл облысы 20,7; 8,6; 12,1. Қызылорда ... 22,7; 7,2; 15,5., ... 21,8; 8,5; 13,3., ... ... 17,5; 9,2; ... аталған алты облыспен салыстырған да жалпы республикалық
демографиялық көрсеткішіміздің ... ... ... ... санының табиғи
өсімі мүлдем байқалмайтын, байқалса да өте аз, баяу ... ... ... ... себеп болып отыр. Атап айтатын болсақ, Шығыс
Қазақстан облысы, Қараған ды ... ... ... ... облысы,
Ақмола облысы табиғи өсімі өте аз, тіпті ... ... ... Ал, ... яғни ... Қазақстан облысында демографиялық
табиғи өсім мүлдем кері ... ... азаю ... ... ... туу ... 13,3 есебімен басымдылық көрсетіп отыр. Жалпы осы
аталған аймақтардағы демографиялық ... ... ... ... ... Дегенмен, бір қызығы, сол аймақтардың экономикалық,
әлеуметтік жағдайы демографиялық ықпал етпей отырғандығы. ... ... ... бола ... мысалы, аймақтар бөлігіндегі халықтың 2006 жылғы
наурыздағы ақшалай табыстарына көз жүгіртетін болсақ, жан басына шаққандағы
ең төменгі ... ... ... ... Қазақстан облысына тиісті екен:
8848 теңге, республикалық көрсеткіштің 51,4%-ы немесе екі есе аз деген сөз.
Сол сияқты, ... ... да жан ... ... ... ... табыс
республикалық орташа табыстың небары 54,1%-ын құрап, 9304 теңгеден ... ... ... ... ... ... бұл екі облыс та
демографиялық ... өсім ... ... ... ... ... ... жылы қыркүйек айын да халқымыздың саны ... ... ... рет 15 ... ... ал 1989 жылы ... санақ бойынша
ол көрсеткіш 16 млн.-нан да асып жығылған. Тәуелсіздік алған жылдар ... үшін кері ... ... 1980 жылы қол ... 15 млн.-нан
да азайып кетуінің куәсі болды. ... 2004 жылы 28 ... күні ... ... ... бағындыруға қол жеткіздік. Сол күні республиканың барлық
бұрышында 760 ... ... ... ... ... ... ... Автсралия, Бразилия, Ангола,
Монголия секі лді ауықымды территориясы бар, бірақ аз халық өмір ... ... ... ... ол ... ... ... табиғи байлығын игеру үшін болашақта халқының сан ... ... ... ... демография және миграция
Некедегі әйелдердің жас ерекшеліктері
бойынша бала тууға деген көзқарасы, %
|Әйел жасы ... ... ... ... ... ... |15-19 |20-24 |25-29 |30-34 |35-39 |
|факторлар | | | | | ... мың |221,5 |227,2 |247,9 |273,0 |279,0 ... ... ... |58,9 |61,5 |66,6 |75,6 |76,4 ... ... жалпы |26,6 |27,1 |26,9 |27,7 |27,4 |
|санында, пайыз | | | | | ... ... ... (76,8%) Ақмола, Қарағанды, Павлодар және Шығыс
Қазақстан облысындағы ауылды жерлерге орнықты. ... ... ... ... Қазақстан және Маңғыстау облыстарына қоныстануды жөн
көреді. Олар ... ... ... әлеуметтік – экономикалық
ахуалына бейімділік танытуда. Мұндай жағдай Туркиядағы қазақтарға да ... ... ... Ираннан 2968 қазақ, Туркиядан 1755 қазақ келіп
қоныс тепті. Қандастарымыздың өз атамекеніне оралуы заңды құбылыс. ... ... ... жағдайына бейімдеу өзекті мәселе
күйінде қалуда. 90-жылдардың басында «Қайт, қазақ еліңе!» деген ұранның
көтерілуі ... ... ... ... ... ... ... қолдаушылық таппай, бірқатар қиындықтар бастан кешкены
көпшілікке аян. Сонымен ... ... ... ... ... саны ... қарамастан, 90-жылдардың аяғында оларға
бөлінген квота көлемінің азая түскендігі көңілге маза ... ... жоқ. Өз ... отанына оралушылар үшін 1993-жылы 10 мың отбасына (50
мың адамға) квота бөлінсе, ол ... ... ... ... ... 7
мың отбасына, 1995-жылы 5 мың отбасына, 1996-жылы 4 мың отбасына, 1997-жылы
3 мың отбасына, 1998-жылы да тағы 3 мың ... ... 500 ... 600 ... ғана квота бөлінді. Кейінгі жылдар ғана квота көбейе
түскен. Мысалы, 2004-жылы 10 мың отбасына, 2005-жылы 15 мың отбасына, ... тағы да 15 мың ... ... ... [23].
Сонымен Қазақстандағы қазіргі демографиялық ахуал және ... ... ... ... ... ... ... көбейеді
деген сұрақ туындайды. Ол заңды да себебі ұлғайыр жері бар, ол ... бар ... 15 млн. 219 мың ғана ... мемлекетінің әрбір шаршы
километріне 5,5 адамнан келіп, әлемдегі халық аз қоныстанған ... ... ... ой және қатерлі күдік туғызады. Ұлттық қауіпсіздігімізді
сақтап қалу және экономикамызды жаңа еңбек ... ... ... республика халқын 20 млн.-ға жеткізу қажеттігін туғызады. Алайда,
Біріккен Ұлттар Ұйымы Дүниежүзілік Банк және АҚШ ... ... ... ... саны ... 14,7 млн., ал ... ... 14 млн.
болмақ [20,б.35-37].
Аталмыш ұйымдардың болжамы тура болса, жан санының өсуі 3 ... ... ... саны 23 жылда, 2 пайыз болғанда, 35 жылда ғана екі есеге
өседі екен. Мысалға, өсу мөлшері орташа 2,2 ... ... 25 ... ... бар ... жан ... ... ұйымдардың болжамы
бойынша, 2025-жылы 34,1 млн, ал 2050-жылы 40,4 млн ... ... ... ... халқының санын екі есеге өсіру үшін 140 жыл ... ... ... ... ... баяу ... мынадай
мәселелермен түсіндіруге болады:
– Солтүстік және Орталық ... ... ... ... өзге
ұлттардан сан жағынан аз болуы. Бұл ... ... ... ... ... ... өзге ... ықпалының жоғары болуы.
Осы жерде республикаға өз атын берген ... ... ... ... кеткен жөн болар. Кейінгі жылдары барлық облыстарда
дерлік қазақтар саны мен ... өсе ... ... [21,б. ... ... ... елге оралу мәселесі. Нарықтық
экономикаға көшу жағдайындағы Қазақстанның бастан өткеріп жатқан
қиыншылықтарына байланысты алыс - ... ... ... саны ... ... Көшіп келген
қандастарымыздың Қазақстан қоғамсына ... ... ... ... ... ... мәселелердің туындауы (құжаттардың көптігі мен сыбайлас
жемқорлық); квотаның аз бөлінуі (жылына бар ... 15 ... ... ... қамтылмауы. Осы жылдың қаңтар- маусым
айларындағы миграциялық оң ... 18 мың 746 ... оның ... ... 15 мың 892 ... ... 2005 ... Қазақстанға келушілердің саны 5008 ... ... 13,2 % ал ... шығып кеткендердің саны- 9606
адамды ... 2005 жылы ... 88, 1%, ... ... . 2006 ... ... 86,1% эмигранттар 87.9% ... ... ... ... мәселелерінің шешілмеуіне, жастардың кеш
отбасы құруы. Себебі: жастардың дер кезінде ... ... үй ... ... жас отбасылардың арасындағы
неке бұзылуының көбеюі (жастардың отабысылық өмірге дайын
болмауы, осы ... ...... ... өзінде 54994
ажырасу тіркелген); мемлекет тарапынан «Жас отбасыларды қолдау»
бағдарламасының болмауы.
– Қазір Қазақстанда 14-29 жас аралығындағы ... ел ... ... ... ... ... 2004 ... 1-
қаңтарындағы ақпарат бойынша жастардың жалпы саны 4 млн 93 мың
100 ... ... екі ... ... саны 150 ... ... ... қамтылған халықтың саны 2003-2005 жылдары 7,0млн
адамнан 7,2 млн адамға артты, 2006 – ... ... ... 7,5 млн- ... ... ... деңгейі 2003 жылғы 8,8 пайыздан 2005- жылды 8,1
пайызға дейін төмендеді, ал үстіміздегі жылғы үшінші тоқсанда 7,5 ... ... ... ... ... ... елдер тобына
кіреді. Еуростат деректері бойынша, жұмыссыздық деңгейі ...... ... деңгей Данияда -3,5 пайыз тіркелген. Бельгияда, ... ... ол 8,6 - 8,9 ... ... ... ...... Нидерландта, Ирландияда, Австрияда және Люксембургте – 4 – ... ... ... ... ... ... деңгейі экономикалық
дамудың төмендеуі салдарынан бола бермейтінін ескерген жөн. ... даму ... жаңа ... ... ... ... ... даму қарқыннынан едәуір артық болғанымен, бұл ... ... ... ... мен ... соңғы жетістіктерін, жоғары өнімді
жабдықты пайдалану, ... ... ... босауымен қатар
жүреді.
Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттігінің әдіснамасы
бойынша, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың ... ... ... жұмыс берушілер - өз кәсіпорын басқаратын немесе экономикалық
қызметтің кез-келген түріндегі тәуелсіз ... ... және бір ... ... ... ... бар
адамдар; ақы төленбейтін отбасылық қызметкерлер – туыс ... ... ... сый ... ... ... ... коорператив мүшелері кәсіпкерлік қызметпен
айналысатын еңбек кооперативінің ... ... ... өзін- өзі жұмыспен қамтығандар өзі немесе бір, ... ... ... ... ... өзін-өзі жұмыспен
қамту негізінде қызметпен ... және ... ... ... адамдар. Өзін- өзі жұмыспен қамтыған халық
үлесінің салмағы, мәселен, 2003жылы 39,4 ... 2005- жылы ... ... ... ... – 89,6 мың; ... ... адамдар – 2,4 млн; өндірістік кооператив
мүшелері – 33,2 мың; ақы ... ... ... мың адам [23].
- Ұлттық идеологияның жоқтығы. Себебі: ұлттық ... ... бір ... ... ... ... ... Батыс мәдениетімен улануы; қыз балалардың көптеп
бұзылуы; Батыс мәдениетіне еліктеп көп балалы ... ... ... ... ... кері ... тизігіп отырған келесі фактор
– ауылдық ... ... ... Мұның салддарынан
ең ауыр азапты зейнеткерлер мен ... ... мен ... Облыстарымыздағы кедейлік көрстекіштері де әр түрлі.
Кедейік кең тараған облыстарымыз- Павлодар ... – (48 ... ...... ... ... (44 пайыз). Бұл
халқымыздың тең жартысы кедей өмір ... ... сөз. ... ауылға қарағанда бір шама жақсы. Мәселен, Алматыдағы
кедейлік көрстекіші 13,7 пайыз ... ... ... ... 57 ... әйелдер құрайтынын ескерген
жөн болар [6].
- Медициналық қызметтің нашарлығы. 2005 жылы ... ... Unit ... ... ... бойынша -111
мемлекеттің ішінде ... өмір сүру ... ... ... 96 ... екен [12]. ... ... жетіспеуі; заманауи медициналық құрал- жабдықтармен
қамтылмауы; сыбайлас ... ...... ... ... ... тамақтану мәдениетінің
қалыптасуы; ана денсаулығы, Айтып кетер жайт, жыл ... ... ... дейін елімізде 79840 адам мерт болған, қалада- 51186
және ауылда – 28654 [22, б. ... ... 100 мың ... 61-і ... айрылып жатса, бұл
көрсеткіш Өзбекстанда – 20, Британияда – 17 ғана. ... ... ... ... – 15 ана. ... Республикасының
Денсаулық сақтау Министрлігінің мәліметі бойынша, еліміздегі
әйелдер денсаулығы индексі 20- ақ ... ... ... бұл ... 10 пайызға шейін төмендеуде.
Әйелдердің 60 ... бала ... ... әр ... ... болуда. Әдеттегі салмақпен ... ... 35 ... кей ... – 25 ... ... деуге жарайтын балалы әйелдердің мөлшері республика
бойынша ... 11,4 ... Әр үшін ... ... ... ... Бір ... дейінгі нәрестелердің
өлім коэффициенті 1000 туылғанға 14,7 өлім ... ... тағы бір ... ... ... мәселе
бұл – «Жасанды түсікке» жол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасында 2000-2005 жылдар аралығында ресми түрде
жалпы саны 777750 ... ... жол ... Бәсекеге қабілетті елу елдің ... ену үшін және ... ... хал- ... көтеру үшін, жоғарыда
аталған мәселелерді шешу ... ... ... ... ... шешу үшін Солтүстік және Орталық Қазақстан
аймақтарына ... ... ... ... ... және ... ... есебінен урбанизицияны күшейту керек..
Екінші мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... бір ... ... жергілікті ортаға беймдеу; азаматтықты
алудағы құжаттардың санын қысқарту және ... ... ... 2015- жылға дейін Қазақстан халқын 20 млн- ға ... ... ... үшін ... ... ... ... санын
көбейту (экономикамыздағы дамуына байланысты жыл сайын квотаның санын 10
мыңға ұлғайтып тұру).
Егер біз 2007- 2015 ... ... жыл ... 10 мың ... ... бодсақ, осы жылдар аралығында 585 мың ... яғни ... орта ... 5 ... ... ... ... 2 млн 925 мың
адамды көшіріп алу мүмкіндігіне ие бола аламыз. Шет ... ... ... үй ... оңтайлы шешу керек, оларға тұрғын
үйсалу үшін ... ... ... жер ... беру ... ... арнайы бағдарлама жасап («Қандастарды арзан ... ... ... ... ... ... ... тұрғын үймен
қамтамасыз ету.
Үшінші мәселені шешу үшін ... ... «Жас ... ... ... ... мектеп қабырғасындағы жастарды(10-сыныптан
бастап) отбасылық өмірге тәрбиелеу үшін арнайы ... құру ... ... басталады» орталығы). Жастарға демографиялық өсудің
мақсаттарына бара бер әлеуметтік ... ... бала ... ... ... ... үшін әр отбасындағы үшінші баланы ... ... ... ... ... ... Ал, көп ... әлеуметтік және салықтық жеңілдіктерді беру.
Төртінші мәселені шешу үшін тарапынан субмәдениеттерге төтеп беру үшін
ұлттық идеологияны жасақтау. БАҚ – нан ... ... ... ... ... пен бұзақылықты дәріптейтін туындыларына
шектеу қою. ... БАҚ ... ... ... ... көтеретін, нағыз
қазақи тәрбие беретін, соынмен қатар көп ... ... ... мен ... ... көптеп көрсету. Көп балалы ... ... ... ... ... керек.
Бесінші мәселені шешу үшін ... ... ... ... ... елдегі жұмыс күшін дұрыс бағытта пайдалану қазіргі
заманның талабы».
Алтыншы мәселені шешу үшін Қазақстандағы адамның ... өмір ... ... үшін ... ... болу денсаулығын қорғау жөніндегі
шараларды жетілдіру жолымен сәби мен ана ... ... ... ... ... ... егде ... халықтың өмір
сүру сапасын жақсарту. Шет ... ... ... еліміздің түрлі
медициналық салаларына тартып, тәжірибе алмасу. ... озық ... ... ... ... ... мен ... саласының барлық аймақтарына енгізу арқылы жоғарғы медициналық
технологиялар орталығын құру. Ана мен бала ... ... ... ... ... жақсарту, ұрпақ әкелетін жастағы ерлер ... ... ... ... / СПИД – тің таралуын болдырмау (өсу қарқынын төмендету) жөніндегі
шараларды іске асыру. Халықты қолайлы ... ... ... ... ауыз ... ... қамтамасыз ету және халықтың
денсаулығына төнетін экологиялық қауіптердің ... мен оны ... ... жақсартухалықтың жан басына шаққандағы табиғи
шырындармен тұтынуын ұлғайту, дұрыс ... ... Заң ... ... ... ... қою.
Қорыта айтқанда, кез-келген мемлекеттің даму деңгейін анықтауда сол
мемлекеттің табиғи байлықтары, жер асты ... ауыл ... жер ... ... ... негізгі экономикалық саны ... ... ... ... мен ... да ... ... Жапония, Корея сияқты дамыған мемлекеттерге қарағанымызда адам
ресустарының табиғат ресустарынан маңыздырақ екені ... ... ... ... ... ... даму қарқыны
көңілді көншіткенімен, халықтың саны мен ... туу ... ... және өлім ... ... мәдени қажеттіліктерінің
қамсыздандырылу деңгейі сияқты көрсеткіштері әлде де өз ... ... ... негізінде әлеуметтік, экономикалық, экологиялық,
биологиялық себептердің болатыны белгілі. ... ... ... ... ...... ... айқындаған екі жолды,
табиғи өсім мен ... ... көші – ... оң ... біздің тарихи
борышымыз. Табиғи өсімді күшейту үшін жастарға, әсіресе жаңа ... ... ... олардың жас ұрпақтарына Үкімет ... ... ... ... және жүйелі қамқорлық, ... ... ... Ал, ... ... оң ... ... келсек,
шетелдердегі қазақтарды елге қайтару үшін ... да ... ... ... артық болмас. Мүмкіндігінше қазақтар тұрған шет мемлекеттермен
дипломатиялық жолмен көші-қон ... ... ... ал ... үшін ... ... ... қажет.
Қазақ халқына тарих берген осындай ... ... ... пайдаланып, елдің санын көбейтіп, ... ... ... ... өз орнымызда алғанымыз жөн. «Қазір мен ... ... ... ... ... ... болуы, әлсіздің әлді болуы осы
заманда қиын ... ... ... ... ... ... аты ... балаға емшек бемейді» деп Смағұл Сәдуақасұлы жазғандай, қазақ
елінің алдындағы ... ... да осы ... тиіс. Ұлан байтақ Отанымыздың
территориялық жер тұтастығын сақтау үшін тұрғын жұрттың дұрыс орналасуын
ұдайы ... ... ара ... ... бойынша өсіп-өну және көші-
қон арқылы қажетінше ... ... ... келеңсіз сепаратизм мен
жікшілдіктің және жүзшілдік пен рушылдықтың әрдайым алдын алу ... ... ... ... ... мен ... ... отбасын
сақтауда және бала тәрбиелеуде мүмкіншілігінің ... ... ... ол бар ... ... сарқа тауысқанын ескертіп, ендігіде
өзіміздің әдепкі шығыс ... ... ... ... ерлердің,
әкенің орнын нығайтуды дәстүрлідемографиялық саясатымызды жаңғыртқанымыз
жөн.
Егеменді еліміздің тізгіні оның ... ... ... ... ... оның ... көгеріп, көркеюіне
Нұрсұлтан Әбішұлының үлесі көп болмаса, аз емес. ... ... ... істі ... ... қазақ халқының ата жұрттағы санын арттыруды
әрдайым есте ұстап, ана ... ... ... ... ... ұлы ... ұлтымызды ұшпаққа шығарсақ екен. Халқымызды ... ... ... ... ... ... демографиялық саясатты жан-
жақты жүргізу алдағы өркениетті өмір ... ... ... ... ... ... ... миграциялық әрекеттерінен келіп шығуына қарамастан, өзінің
автономдылығымен, 100 пайыз ... ... ... Бұл, ... ... ... тек қана бір ... айтқанда жоғары немесе төменге қарай жүріп отыра береді деген
сөз емес. Яғни демографиялық ... де ... ... ... соң ... ... бастауы мүмкін. Дегенмен де, демографиялық процестердің
қоғамға ... ... ... отырып, өзінің негативті ... ары ... ... ... ... үшін ... ... түрде
демографиялық процестерді қадағалуына тура келеді. Дәл сондай міндет
біздің де алдымызда ... ... ... ғана ... ... жоқ. ... ... демографиялық процестер өзінің әралуандылығымен,
күрделілігімен ерекшеленетіндігі ... ... осы ... ... елдегі жалпы демографиялық жағдайды ... ... ... ат ... ... етуі ... ... таңдағы еліміздегі демографиялық процестерге баға
берудің статистикалық әдісін қолдана отырып белгілі бір ... ... ... ... ... яғни ... территориясында халық
санасының қысқаруы ХХ ғасырда бірнеше рет байқалып отыр. Алдыңғы үш ретте
ол өте ... ... еді. ... ... ... ... проблеманың
алдыңғыларының айырмашылығы, ол кезеңдегі тұрғындардың сан жағынан азаюы
күшті әлеуметтік ... -1) ... ... ... ... пен ... ұлт-азаттық көтеріліс, 2) 1930-жылдардағы аштық пен репрессия, 3)
1941-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыспен байланысты болса, ... ... ... ... ұқаралық демографиялық мінез-құлықтарымен
тығыз байланысты болып отыр. Басқаша айтқанда, бүгінгі ... ... ... мен ... ... байланыс өте
тығыз емес. Сондықтан да, қазіргі кездегі тұрған халықтың ... ... ... ... ... үш ... салыстырғанда күрделі, өйткені ол
кездегі себеп өлім- жітімнің уақытша опатты өсуі еді. ОЛардың аяқталуымен
тұрғын халықтың ... ... ... ... өз ... келе бастайтын. Ал,
қазіргі таңда табиғи өсім нәтижесінде ел халқының ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы тұрғындарының азаюы ұзаққа
созылуы мүмкін. Демограф ... мен ... ... ... 2015-жылға
қарай Қазақстан халқының саны ең жақсы дегенде 15 млн. 778 мың ... ... ... 15 млн. 328 мың адамды, ал ең төмен дегенде 14 млн 885 ... ғана ... ... ... Бұл дегеніміз – бізің Республикамыздың
халық саны әлі де 1979-жылғы саның көрсеткіштері бойынша тіркелген 14 ... мың ... аса ... ... Ал, ... ... ... Қазақстан
халқы 2015-жылы 18 млн.-ға жетуі мүмкін. Сондай-ақ ... ... ... мен ... ... ... ... оң бола бермейтіндігінің тағы бір дәлелі ретінде өзімізге таныс
көрші болып табылатын Өзбекстан ... ... ... болады.
Біздің еліміз секілді Өзбекстан мемлекеті де КСРО ыдырағаннан кейін ауыр
кезеңдерді басынан кешті, оның ... ... ... ... реурсына
байланысты бүгінгі таңда Қазақстан секілді мықтап аяқ басы алған жоқ, бұл
мемлекетте әлі де кедейшілік өте ... ... ... ... ... ... өсе ... өз еліне симай, біздегі проблемаға кері демографиялық
проблеманы өздеріне туғызып отыр. Соған сәйкес биыл, яғни 2008 – ... ... ... ... ... бір ... максимум екі бала деген
қаулы енгізген. Яғни, ... ... ... ... демографиялық
процестерге әсер ететін факторлар әр елде әртүрлі, ... бір ... ... ерекшеліктеріне байланысты әр түрлі болуы ... ... ... ... әсер ету үшін ... ... ... шығу
ауадай қажет екендігін М.Б. Тәтімовтың өзі қолдап отыр.
Демографиялық процестердің (туу коэффициентінің төмендеуі, ... ... күрт ... т.б.) кері ... (Н.А. ... ... 1996) ... – экономикалық сипаттағы қиын ахуалмен,
мысалы өндірістің төмендеуі, инфляция деңгейінің жоғарылауы, жұмыссыздар
санының ... бір ... ... ... әл – ауқатының нашарлауымен
тікелей байланысты (Т.Ш. ... 1996). ... осы ... кері ... өріс ала ... тек қана Қазақстан
Республикасының тәуелсіздік ... 1990 ... ... айтқанда
әлеуметтік-экономикалық ауыр өтпелі жағдаймен ғана байланыстырып қою
проблеманы шешіп бере ... ... ... ... экономикалық
қиын-қыстау кезеңді артқа тастап қана қоймай, тіпті өз алдынас бәсекеге
қабілетті елу елдің қатарына кіруді ... ... ... етіп ... ... ... демографиялық жағдайы автоматты түрде ... ... ... ... ... тиіс еді. ... та ... басқаша түс алып
барады.
Әрине, рас, қазіргі таңда демографиямызға көз салсақ, халқымыздың
сан жағынан ... ... да өсуі ... ... ... ... ... тұтастай оң ала бастағаны кейбір цифрлардан-ақ
көрініп тұр. ... ... ... ... елден тысқары
миграциясы баяулады, ал 2004- жылы ... рет ... тура ... миграция процесі байқалды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... (15-29 жас ... жастар) қарқынды өсуі
байқалады. Некелеу жағдайы да сол ... ... ... ... ... неке ... 1999- жылы 5,75 ... болған болса, 2005-
жылы 7,7 пайызға жеткен. Соған ... туу ... де ... ... туу саны 1999- жылы 1,79 болған болса, 2005 – жылы 2,21 – ... (туу ... бұл ... жастағы бір әйелге сәйкес келетін
бала саны). Туу коэффициенті 1999- жылы 14,6( ... ... 2005 – ... (- дан аса бастаған (1999- жылдағы 14 ( соғыстан кейінгі ең төменгі
көрсеткіш болатын). ... бұл ... ... ... ... ... ... оң өзгерістер осы күнгі әлеуметтік – экономикалық
жетістіктеріміздің ... ғана ... ... ... ... да ... бар.
Есіңізде болса, мен жоғарыда 1987 – жыл Қазақстан үшін демографиядағы туу
шыңы болып ... айта ... Тек қана 1987 жыл ... ... 1970-
1980 жылдар іздің халқымыздың сан жағынан ... ауыз ... оң ... тигізген. Міне, сол жылдары дүниеге ... ... ... ... ... ... та, ... санын алсақ та, туу
көрсеткішін алсақ та автоматты түрде көбейе түсуде, яғни, республикадағы
осы күнгі ... ... сол ... ... ... ... демграфиялық серпілісітің нәтижесі болып отыр. Алайда ... ... ... да ... ең ... стратегиялық
мақсаты «осы аталған буының репродуктивтік потенциалын барынша ... ... тиіс (А.Н. ... 2004(. ... ... болашағын тек осы буынға тәуелді етіп қою дұрыс болмас, яғни
мемлекет өз күшін, туу ... ... ... ... ете отырып, қай
буынға болсын нәтиже беретіндей дәрежеде салып отыруы тиіс.
Халықтың туу ... ... ... бір ... ие ... ... фактілер дәлелеп берді. Атап айтқанда индустриализация және
урбанизация ... ... ... – отбасылық шаруашылық түрден
индустриалды, индивидуалды түрге көшу процестері барлық мемлекеттерге туу
көрсеткіштерінің ... ... ... ... заманда, отбасында
балалар ата- аналарына есейген ... ... ... ... ол қартайған кезле ата- аналарын ... ... өте ... ... балалары қанша көп болса, сонша өмір сүруі жақсара
түсетін. ... ол ... ... ... ... ... маңызды
функциясы, рөлі бар болатын. ... келе ... ... әлеуметтік –
экономикалық прогрестің нәтижесінде отбасындағы балалардың жоғарыда
аталған ... ... ... ... сол ... ... ... көше бастады. Балалардың өз ата-аналарына есейген
кезде әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... түсті,
сондықтан да бірте-бірте ата-аналардың бала санына ... ... ... ... Ата- аналар өздерінің балаларына тек қана
рухани –психологиялық қажеттіліктерін қанағаттандыру көзі ретінде ... Ал, ... ... өтеу үін бі жанұяға бір – екі перзенттің
өзі жеткілікті. ... дәл ... ... яғни бала саны көп, ... ... ... бар ... өту процесі бүгінгі таңда
қарқынды түрде жүріп, келешекте де өз жалғасын табуы мүмкін (21-26(.
Сондай- ақ, бүгінгі күндегі ... ... ... тек қана ... ... және де ... факторлармен түсіндіру
проблеманы толық ашуға мүмкіндік бере ... ... ... ... ... саны қоғамдағы белгілі бір мәдени құндылықтарға,
қоғамдық пікірге қарай анықталатын ... (8-15(. ... да ... өздері психологиялық факторлар үлкен рөлдерді атқарады.
Психологиялық және әлеуметтік-психологиялық факторлар тек қана ... ... ... ... ... ... сонымен қоса әртүрлі саяси,
әлеуметтік, моральдық- этикалық себептерге ... ... ... ... ... ... ... Отбасы және тұлға үшін туу деңгейнің
төмендеуіне қарсы бағытталған ... ... ... ... ... ... ... болып барады. Екі тараптан,
яғни ата-ана тарабынан жалғыз ... ... ... сол ... ... ... әлсіз жан болып қалыптасуына да әкеп соғары
сөзсіз. Яғни, бір отбасында бір-екі баланың ғана тәрбиеленуі ... ... өмір ... қабілетсіз азаматтарды әкеліп екінші бір проблеманы да
ушықтырып отыр.
Адамның балаға деген ... ... ... ... бар. ... ... ... балаға деген қажеттілік тікелей адамға
қатысты емес, және ол ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ал, басқа зерттеушілердің
пікірінше, мәселе балаға деген қажеттілікте емес, туудың нақтыланған ... мен ... ... ... ... отыр. Ал, үшінші бір
ғалымдар балаға деген қажеттілікті мүлдем жоққа ... ... ... балаға деген қажеттіліктің астарында ... ... тән ... қажеттіліктер жасырын жатқан көрінеді, ол
балаға деген қажеттілік адамның басқа жеке ... ... ... ... ... ... ... қажеттілік адамның
психофизиологиялық қажеттіліктернен байланысты емес және адам ... ... ... қалу үшін балаға деген қажеттіліктің болуы шарт
емес. Яғни, Антоновтың ойынша, адамдағы балаға ... ... ... сай ... ... отыратын басқа да қажеттіліктерден ешқандай
артықшылғы жоқ көрінеді.
Туу деңгейінің ... әсер ... ... ең негізгісі –
мемлекеттік демографиялық ... ... ... ... ... ... болсын мемлекеттік немесе қоғамдық әрекеттің демографиялық жағдайға әсер
етпеуі мүмкін ... ... бұл – кез ... ... ... ... ... дегенді білдірмейді. Осыған байланысты, ең
алдымен, әлеуметтік саясат пен демографиялық ... ... ... ... ... саясат, көбінесе, өмір сүру жағдайын реттеуді,
қиналған жандарға әлеуметтік көмек ... іске ... ... ... ... ... сай болғандай, мемлекеттегі
демографиялық процестерді мақсатты ... ... мен ... өз ... етіп ... Демографиялық саясаттың 3 түрі бар: 1) ... 2) ... ... 3) ... тәртіп түрі.
Тағы бір айта кететін шындық бұл, демографиялық саясаттың қаншалықты
күшті қолға ... ... ... процестерге тікелей әсер
етпейтіндігі. Яғни, демографиялық феномендерді ... ... тар ... келеді. өйткені демографиялық процестердің дербестігі
дүниежүзілік тәжірибеден айқын байқалған. жалпы, ... ... ... ... аражігін ажыратқанымыз жұрыс.
Әрине, репродуктивтік қажетілігі бар отбасылар мен жеке тұлғаларға
материалдық жағынан ... ... ... күн ... ... ... саясат, бір қырынан алғанда, демографиялық саясаттың
міндеттерін орындап, біршама оған ... ... ... әлеуметтік
саясаттың демографияға жасайтын ықпалы аз.
Өз елімізде және шетелдерде, отбасының ... ... ... ... зерттеулердің нәтижесіне қарағанда,
отабсындағы ерлі-зайыптылардың ниет ... ... саны ... ... ... жоспарлаған) балаларының санынан артық болып шыққан, яғни бұл
– көпшілік отбасылардың балалар санына деген қажеттіліктерінің толыққанды
өтелмейтіндігі деген сөз. ... ... ... ... яғни ... деп ... ... және ниет қылған балалар саны мен нақты
күткен балалар ... ... осы ... ... ... ... жолдары арқылы (жәрдемақы, льготтық жеңілдіктер) туу
деңгейін көтеруге болатындығын ... ... ... та бұл ... ... ... ... туу деңгейін көтеру
мақсатында әсер ететін саясат екі бағытта іске асуы тиіс:
1) еліміздегі әрбір отбасының ... ... сол ... санына деген қажеттілігін толық өтпей алатындай дәрежеде
жақсарту ... тек қана бала ... ... ... толық өтеп қана қою
емес, сол бала ... ... ... өзін күшейте түсу
қажет, сонда отбасындағы ... саны ... ... қиын ... ... ... алады.
Бірінші бағыт толығымен дәстүрлі әлеуметтік саясаттың міндеті ... ... ол тек қана ... мен льготтық жеңілдітер шеңберінде
қалып қоймауы тиіс. Керісінше, сол ... ... ... ... мен льготтық жеңілдіктерге мұқтаж отбасылар саны
күрт азаюы тиіс. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... өмір сүре алатын отбасылар санын арттыру
қажет. Ал, туу ... ... ... ... ... ... ... қызметінің екінші бағыты отбасы деген ұғымның әлеуметтік
институт ... ... ... және ... отбасылық өмір мен
балаға деген қызғушылықтарын арттыруға бар күш-жігерін салуы тиіс.
Мақаш ... ... ... ... әйелдер орта есеппен 4-5
бала туу керек. Сонда ғана демографиялық жағынан ... өсуі ... ... 4-5 бала тууға әйелдеріміздің физиологиялық мүмкіншіліктері бар.
Өкінішке орай, қазіргі ... ... ... ... ... яғни бала туу ... тек 30(-ын ғана жүзеге
асырады да, 70 пайызы бала тууды шектеумен, ... ... ... ... т.б. ... ... қалып қояды. Біз әйелдердің бала тууына
жағдай жасау керек деп жүрміз, ал екінші жағынан алғанда ... ... ... бала ... ... емес. Әрине, бүгінде көп баланы асырап
жеткізу де оңай емес, сондықтан әйелдердің көпшілігі ... ... ... ... ... дұрыс деп есептейді. Дегенмен, негізгі себеп бұл
емес. Халықтың туу ... ... және ... жағдайларға
байланысты деген пікір өзін ақтай алмай отыр. Дәлірек айтқанда, қазірде
халықтың өсуі ... ... ... ... отыр. Өзбекстанның,
Тәжікстанның халқы қайыршы болып ... де бала ... ... жоқ. ... ... ... ... бар, қарапайым еңбекпен айналысады. Ал, біз
керісінше, еуропаланып кеттік. Жаһандануға жұтылып бара жатырмыз. ... ... біз ... ... аударып жағдай жасамасақ қарыштап
өспейміз.
СІЛТЕМЕЛЕР
1. Донабаева Б.К. ... ... в ... Казахстан и пути их
решения /Актуальные проблемы и перспектива формирования здорового
образа жизни в рамках ... ... – 2030», – ... ... ... Каюпова Н.А., Нукушева С.Г. Материнская смертность в Казахстане
(состояние, тенденции, прогноз) /Охрана репродуктивного здоровья
женщин, 1996, 3-11 ... ... А.Н. ... путь ... ... ... Евразии. – 2004, – №1(24), 122-
152 беттер.
4. Медков В.М. Демография /Учебник – Москва, 2007, 7-бет.
5. Перепелкин Л.С. Демографические ... в ... ... и их
роль в международной политике. – Москва, 2005, 17-бет.
6. Шелестов Д.К. Демография: История и ...... ... ... В.А. ... ... для вузов, – Москва, 2003, 9-бет.
8. Демографический статежегодник Казахстана, 2007, ... ... ... ... ... РК, ... 2007.
10. Укыбасова Г.И. Репродуктивное поведение и особенности формирования
семьи в Казахстане. Здравохранение Казахстана. ... ... ... адам дамуы туралы 2006 жылғы баяндамасы. Қазақстандағы ... ... жаңа ... ... 2006. 130-140 беттер.
12. Қазақстан цифрларда, Алматы. 2006.
13. Есимова А.Б. Политика народонаселение: настоящее и ... ... ... /Сборник докладов под.ред. Елизарова
В.В., Арханчельского В.Н. – Москва, 2005, 94-99 бет.
14. ... ... ...... ... ... ... 1971, – 3-5 бет.
15. «Неке және отбасы туралы» Заң, 1 бап, 17.12.1998 ж, 1-5 беттер.
16. www.stat.kz.
17. Жаназарова З.Ж. «Отбасымен әлеуметтік ... ... 2003, ... ... Г.З. ... ... питание беременных,
страдающих ЖДА. Здравохранение Казахстана.-1994.-№6. 11-13 ... ... М., ... Ж. ... – демографияда, – Алматы, 1999,
172-174 беттер.
20. Бұлытай М. Демографиялық ахуалымыз: ... мен ... / ... 2003, 34-37 ... Асылбек М. Қазақтар қалай көбейеді?/ Егемен Қазақстан 28 қыркүйек
2005 жыл, 6-8 ... ... ... ... ... ... ... 34-35 бет.
23. Егемен Қазақстан. 2006 ж, 16-желтоқсан.
24. Білім және ғылым министрі Б.Әйтімованың 2005-жылы 14-қараша ... ... ... ... ... ... Шайкин Д.Прогноз оценка численности населения в РК / экономика и
статистика. Алматы, 3/2006, 67-69 беттер.
26. ... ... ... демографиялық жылнамалығы.
Алматы, 2006-202, 211, 212, 222, 223, 280, 346-348 ... ... ... ... ... қазақтың саны қанша? Алматы 1993, 118-
145 беттер.
28. Мацковский М.С. «Социология семьи Проблемы, теории, методологии и
методики». Москва, 1989, 20-24 ... ... В.А. ... ... ... ... дис. канд.
– Москва, 1971, -56 бет.
30. Борисов В.А. Демография и социальная психология (Доклад на VII
Международном ... ... - ... 1970, ... ... В.А. ... рождаемости. - Москва, 1976, 166-218-
беттер.
32. Антонов А.И. Социология рождаемости. Москва, 1980, 58-80 беттер

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстандағы демографиялық процестер»148 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
HTML тілінде Corel Draw программасының мүмкіндіктерін демонстрациялау39 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштерге байланысты»34 бет
«Серке» газеті – қазақ қоғамындағы алғаш демократия жаршысы48 бет
Азаматтардың денсаулығын жақсартуы – мемлекеттің тұрақты әлеуметтік-демографиялық дамудың кепілі.10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь