Әлішер Науои және қазақ әдебиеті

I. Кіріспе.
Ә.Науаи өмірі мен шығармашылығы

II. Негізгі бөлім.
а)Ескендір поэмасы
б)Ә.Науайидің қазақ әдебиетімен байланысы
в)Ә.Науаи және Абай
г)Ә. Науаи және әл.Фараби

III. Қорытынды бөлім.
Өзбектің ұлы ақыны Әлішер Науаи 1441 жылы ақпан айында Қират қаласында дүниеге келген. Өзбек классикалық әдебиетінің мақтанышы, XV ғасырдың ұлы ойшылы оның есімі бүкіл әлемге аян. Оның туындылары ескі өзбек әдебиетінің шыңы ретінде қабылданды. Әлішер Науаи өзінің шығармаларының идеялық маңыздылығы мен туған және көрші елдердің әдебиетіне және соның ішінде түркі тілдес елдердің әдебиетіне әсер етуші ақын ретінде дүние жүзіндегі алып ақындардың қатарына қосылды.
Түркі тілдес халықтардың әдеби тарихында данышпан ақын әрі ойшыл Әлішер Науаи дың алатын орны ерекше. Оның көркем ғазалдары, даналыққа толы дастандары, әдеби зеріттеулері мен тарихи еңбектері – ғажайып кең көркемдік әлем. Жер жүзіне атағы мол жайылған шығыстың үш әдебиеті – араб, парсы, түркі тілдеріндегі жазба әдебиет сөз болғанда осы соғыстың гүлтәжі секілденіп, ең алдымен, Әлішердің шерлері ( өлеңдері) мен әйгілі бес дастаны – «Хамса» аталады. Бүгінгі қауым, келешек ұрпақ түркі тілдес әдебиеттің парасат, көркемдік деңгейін теңдесі жоқ биікке көтерген, - оны барша халықтарға мойындатқан Әлішер Науаи мұрасын заңды мақтаныш ете алады.
Әлішер Науаи өз уақытындағы ғылымның бар саласынан білім сусынын татты. Гератта, Мешхедте, Самарқанда оқыды. Жас кезінен – ақ екі тілде ескі өзбек және парсы тілдерінде лирикалық өлеңдер жазды. Өзбекше өлеңнің соңына «Науам» (әуезді), ал парысша жазғанда «фәни» жалған деп қойған.
Ұлы шайырдың ең үздік шығармалары бес дастаннан тұратын «Хамсасы». Заманнан заман өтсе де, бұл туындылардың көркі мен нұры көмескі тартқан жоқ. Өзінен бұрын парсы тілінде Хамса күмбезін тұрғызған Низами мен Дехлевиден соң әдебиет тарихында осындай көркем ғимарат соққан бірден – бір шайыр Әлішер Науаи ғана. Бес дастанды Науаи 1483-1485 жылдардың ішінде, яғни екі жылда дүниеге келтірді. Әлішер Науайдың бқл дастандары оның ақын досы Әбдірахман Жәмиден үлкен лайықты бағасын алды. Әлішер Науаи шығармашылығында шығыс поэзиясына тән жақсы қасиеттердің бәрі тоғысқан еді.Шығыс ойшылдарының әдеби тарихи шығармаларын терең оқып, зеріттеген Науай өз халқының әдеби мұрасын жасау ісіне үлесін қосты.
Төтр лирикалық өлеңдер жинағы мен бес поэма Науаи талантын дүние жүзіне танытты. Ол туған халқының әдебиетіне арқасын сүйеп отыра жазды, Науаи дастандары Низами, Әмір Хосроу, Жәми шығармалары мен сырттай ұқсас болғаны мен іштей айырмашылықтары бар екені айқын. Бес кітаптың өзі бес саусақтай өзіне ұқсамайды.
Әлішер Науаи қаламынан туған «Бестіктің» алғашқысы «Хайрат – улабрарда» аса маңызды әлеуметтік, философиялық,адамгершілік, тәрбиелік мәселелер күн тәртібіне қойылып, көркемдік шешімдер беріледі. Мысалы, тәмсіл, аңыз түрінде, кейде ғибрат сипатында айтылатын әңгімелердің дастанның өн бойында маржандай тізіледі. Еңбек пен өнер, отаншылдық, қаһармандық мадақ етілетін «Фархат пен Шырын» - шайырдың шабыт шалқарынан туған бірегей бітімді шығарма. Мұнда ақын ертеден айтылып келе жатқан оқиғалық сарындарды мүлде тың өрнекке бөлеп, күллі адамзатқа ортақ қымбат идеяларды көрсете алған.Кіршіксіз махаббаттың мәнгілік жыры –«Ләйлі-Мәжнүннің» сарынын түркі тілінде кең таратуы да ақынның елеулі еңбегі. Зерттеушілер «Ләйлі – Мәжнүн»поэмасын батыстың»Ромое мен Джульеттасына»теңейді. Шығыстанушы М.Ю.Крачковский айтуынша, бұл ғашықтар жайындағы ғажайып қисса арабтар арасында XIIғасырдан бері белгілі екен.
1. «Дала даналары» Алматы 2001 ж.

2. «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы 1993 ж

3. Ө. Күмісбаев Шығыстық ғазалдар

4. Шығыс жұлдыздары

5. А. Қыраубаева Шығыс қисса – дастаны
        
        Өзбектің ұлы ақыны Әлішер Науаи 1441 жылы ақпан ... ... ... келген. Өзбек классикалық әдебиетінің мақтанышы, XV
ғасырдың ұлы ойшылы оның есімі бүкіл әлемге аян. Оның ... ... ... шыңы ... ... ... ... өзінің
шығармаларының идеялық маңыздылығы мен туған және көрші елдердің
әдебиетіне және соның ішінде түркі тілдес елдердің әдебиетіне әсер етуші
ақын ретінде дүние ... алып ... ... ... ... ... ... тарихында данышпан ақын әрі ... ... дың ... орны ... Оның ... ғазалдары, даналыққа толы
дастандары, әдеби зеріттеулері мен тарихи еңбектері – ... кең ... Жер ... атағы мол жайылған шығыстың үш әдебиеті – араб, парсы,
түркі тілдеріндегі ... ... сөз ... осы ... ... ең алдымен, Әлішердің шерлері ( ... мен ... ...... аталады. Бүгінгі қауым, ... ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ биікке көтерген, - оны
барша халықтарға мойындатқан Әлішер Науаи ... ... ... ... ... өз уақытындағы ғылымның бар ... ... ... ... ... ... оқыды. Жас кезінен – ақ екі тілде ескі
өзбек және парсы тілдерінде лирикалық өлеңдер жазды. ... ... ... ... ал ... жазғанда «фәни» жалған деп қойған.
Ұлы шайырдың ең үздік шығармалары бес ... ... ... ... өтсе де, бұл ... ... мен нұры ... тартқан
жоқ. Өзінен бұрын парсы тілінде Хамса күмбезін тұрғызған ... ... соң ... ... ... ... ... соққан бірден – бір
шайыр Әлішер Науаи ғана. Бес дастанды ... ... ... ... екі ... ... ... Әлішер Науайдың бқл дастандары оның ақын
досы Әбдірахман Жәмиден үлкен лайықты ... ... ... ... шығыс поэзиясына тән жақсы ... бәрі ... ... әдеби тарихи шығармаларын терең оқып, зеріттеген
Науай өз халқының әдеби мұрасын жасау ісіне ... ... ... ... жинағы мен бес поэма Науаи талантын ... ... Ол ... ... ... арқасын сүйеп отыра жазды,
Науаи дастандары Низами, Әмір Хосроу, Жәми шығармалары мен сырттай ... мен ... ... бар ... айқын. Бес кітаптың өзі бес
саусақтай өзіне ұқсамайды.
Әлішер Науаи ... ... ... ... «Хайрат –
улабрарда» аса маңызды ... ... ... күн ... ... ... шешімдер беріледі. Мысалы,
тәмсіл, аңыз түрінде, кейде ғибрат сипатында ... ... өн ... ... ... ... пен өнер, отаншылдық,
қаһармандық мадақ етілетін «Фархат пен Шырын» - ... ... ... ... бітімді шығарма. Мұнда ақын ертеден айтылып келе жатқан
оқиғалық сарындарды мүлде тың өрнекке бөлеп, ... ... ... ... ... алған.Кіршіксіз махаббаттың мәнгілік жыры –«Ләйлі-
Мәжнүннің» сарынын түркі тілінде кең таратуы да ... ... ... ... – Мәжнүн»поэмасын батыстың»Ромое мен
Джульеттасына»теңейді. ... ... ... бұл ғашықтар
жайындағы ғажайып қисса арабтар арасында XIIғасырдан бері ... ... ... ... ... ... қаһармандар мінезін
ерекше шебер беруге ұсталығын көрсетеді. Бұл ... ақын ... ... ... бұл ... тоғыз мың жолдан тұрады, мұнда
адам ... ... ... мен қайшылықтары білгір баяндалған.
Тағдырлар мен мінездер даралығын суреттеуде ақын ... ... ... ... түседі. Баһрам шаһ пен Диларам сұлу тұлғалары
адам бейнесін жан-жақты мүсіндеудің ... ... ... ... ... әрбір жаңа дастанында Әлішер Науаи тың оқиғаларға ғана
қадам басып қоймай, ... соны ... ... мәселелерді де
шешуді кқздейді. Әлішер Науаидастандары ... ... ... де ... ... ... тізбегінің соңын «Ескендір қорғаны»дастаны тұйықтайды.
Түпнұсқада «Садди Искандери» деп аталған шығарманы ақын 1485 жылы ... ... ... пайғамбар жайлы айтады да, әрі қарай ескі ... шолу ... ... ... ... ... ... сосын басты кейіпкерінің өмірінекөшіп кетеді.
Александр Македонс кий-(шығыс халықтары оны Ескендір Зұлқарнайын ... ... ... ең ... ... Ол біздің
заманымыздан бұрынғы 326-326 ... ... өмір ... атақты патша, аса
көрнекті мемлекеттік қайраткер әрі ұлы қолбасы. Македония патшасы II
Филиптің ... ... ... ... із ... ... жүзінің көп елдерінебиік жүргізген патша.
Шығыс поэзиясында Ескендір ... ... ... ... ... ең ... Фирдоуси, Низами қаламынан туған. ... ... әрі досы ... ... ... да кеңінен мәлім. Қазақтың
жаңа жазба әдебиетінің негізін салған ұлы Абайдың Ескендір тақырыбына баруы
да ... емес еді. Бұл бір ... ... Ескендірнама дәстүрін
жалғастыру ниетінен ... ең ... ... көне ... ... ... көрсету арқылы қауымға ғибрат, кеңес айту тілегіне
саяды. Абай Ескендірдің жаулаушылық, іштарлық, мансапқорлық ... ... сол ... ... ... мінезден жұртшылықты сақтандыруды
мақсат еткен...
Ескендірнама замандар бойында талай шайырдың жарыса жазған, ... ... ... дарын деңгейін сынға салатын тұрақты
тақырыптарының біріне арналған.
Дастанда ... ... мен ... ұлы ... ... Әсіресе оның
жас кезінде алған тәрбиесі мен ... ... кең ... ... ... жан – ... жетілген, Абай айтқандай, кәміл адам тәрбиелеу
мұратына айрықша мән бергені көрінеді.Ескендір ... дана ... ... ... сан түрлі өнерге төселеді. Шайыр Ескендір басына
биікадамдыққа тән қасиеттің бәрін жиып ... Атап ... ... ... ... ... түлкі» - дүние - мүлкке қызықпай, ... ... ... тең ... өскендігін үлгі ғып таратады.
«Ой – асыл, жүрек – батыл, ақыл – ... әр ... ... салмақ»...
Дастанның негізгі идеясы – « артық жаралған» айрықша ... ... ... ... ... оны ... ... да үлгілі патша етіп
көрсету. Ескендірдің сан қырлы қасиетін ... ... сөз ... ... ... тұлғасы:
« Қайратты қар дауыл үйіргендей,
Гүрзісі тасты үйірді диермендей», -
деп ... Ал ... елге ... қамқорлығыл да:
«Ақ жолдан, әділдіктен ауытқымай,
Апатта қорған болған халыққа ұдай», -
деп мінезделеді.
Ақынның ой ... ... – елге ... ... ... мұңы мен мұқтажын түсінетін ел басшысының мінсіз ... ... ... мен халықтың мүдделерін жарасқан шын ынтымақ қоғамын арман етеді.
«Демей ме үйірілер бақпен даңқ,
Табысса ғашықтардай шаһ пен халық».
Әлішер ... өмір ... ... Әмір ... әулеті тақ пен тәж үшін
өзара ... ... ... кетіргені белгілі. Мансаптың қызығына
байлықтың дертіне шалдыққан әкімдер өз қара басының ... үшін ... мен ... ... ете ... еді. ... сан соқырлықтың
куәсі болған Әлішер ерте дәуірде өтіп ... ... ... ... ... ... жиып ... тырысқан. Сондағы ой – шығармасы
арқылы қалың елге, әсіресе ақылын ашуға ... кете ... ... сияқтыларға ғибрат өнеге тарату болатын «Ескендір ... ... ... ... ... түрткі осы деп білеміз. Кейде
ғибрат, кейде тәмсіл – мысал арқылы да ақын ... ... ... ... ... ... Үрім патшасының өмірі мен жорықтарына тікелей
қатысы жоқ қаншама қосалқы өсиет, үлгі сөздер беріліп отыруының сыры да ... ... Оның ... ... ... ... ... шарапқа
мадақ айтатын қорытынды жолдарында да қаншама терең пікірлер үстемелене
беріліп отырады.
Әлішер Науаи аса бай ... ауыз ... ... ... бет бейнесін мінез – құлқын, іс -әрекетін суреттегенде
фольклорға тән әсерелеу тәсіін жиі ... ... ... әдіс ... ... да қас ... еді. Сондықтан шайырдың Ескендірді
елден ерек, ... ... жан етіп ... ... деп ... ... негізгі нысанасы Екендірдің жаһанды билеген жауынгершілік
жолын көсету ғана ... оның осы ... ... ... жеткенін
көрсету басты уазипа болған секілді. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... басым жатқаны сезіледі. Шайыр
тек дүние – ... ... үшін ғана ... ақыл ... сарп ету ... Ол өз ... мансаптан тартынған бір кісінің: «өлгендердің ... ... ... ... ... ... ... болғанын ажрату
мүмкін емес» ,- деп мәлімдейді. Бір мәрт адамды көргенде Ескендір оған ... ... ... сен ... де биік ... дейді. Қара сөзге
айналдырғанда нақылдай, ғибраттай естілетін тіркестер дастанның бәйіт
қатарларында ... ... ... ... дана билеушіні аңсау – ғылым мен әдебиетте
ежелден көтеріліп келе жатқан ... ... ... ... перзенті,
кезінде «шығыстың екінші ұстазы» атанған Әбу Насыр әл ... де бұл ... ... ... ... ... қала
тұрғындарының көзқарасы» деген рясала – трактатында ... ...... ... сор екенін жан-жақты дәлелдеген болатын.
Батыспен шығыстың қаншама ойшылдары адамзат тағдыры үшін аса маңызды
ос ... ... рет ... ... Үкімет басына кездейсоқ шығып
алаып, сатқан салған, ... елге ... ... ... ... көне ... көп ... Адам қоғамын ондай қырсықтан
арылу жолын тауып болды деп айту қиын. Ел ... ... ... да ... де,тәжірібиесіде жетпейтін, бірақ мансап жолына
жанын жалдайтын, биік орынды өзінің ғана ... ... ... шеше де, ... ... кеңесе де білмейтін мансапқорлар
қырсығынан қауымның көз жасы ... рет сел ... ... ... ... ... ... қою оңай болмаған.
Дастанның тартамдылығы ұлы ... ... ғана ... зор
көкемдік қасиктіне де байланысты. Қаламынан соң мың жол ... ... өлең ... Әлішердің дастаншылық тәжірбиесіндегі соңғы туындылардың
брі – « Ескендір қорғаны» оның шеберлігі әбден толысқан шағында ... ... ... та, ... та, ... те, ... та өрімдей
тізіліеп, өшпес сурет болып ... ... бсе ... ... көркем сөзден міңгілік мұнара орнату
мұратына тек өлең құмарлықтан немесе нәпаха табу ... ... ... ... тым ... жатыр. Әлішер Науаи түркі тілінің орасан бай, икемді
екенін ғылыми талдаулар ... да, ... ... ... қаламымен де
дәлелдеген. Әлішерді басқа көп суреткерлерден ... озық ... ... тілінде жазатын ақындардың атасы аталатыны оның осындай ... ... ... ... ... алып жатқан елдердің
көркемдік ойлау мүмкіндігін жаһандық ... ... ... ... ... аударылған кітап саны бұл күнде ондап,жүздеп саналады.
Ол тәржімелердің ішінде көркемдік мәдениетіміздің өз ... ... ... де жоқ ... Әлішер Науаидың осы кезге дейін таңдамалылар
топтамы жарық көрмеуін немен түсіндіруге болады? Бұдан қырық жыл ... ... ... ... ... ... бір кітаптан ... ... ... ... ... еді. ... осы жағдайда дарынды
ақындарымыздың бірі Нәсіппек Айтовтың «Ескендір қорғаны» ... ... ... болып сезіледі. Аударманы байыптап оқыған кісі оның сәтті
орындалғанын ... алар деп ... ... ... ... ... жіне ... әдебиетінің қазынасын еркін меңгергендігі аудармашыға
ұлы ... ауыр ... ... ... ... Оның үстіне Несіпбек
поэзиямыздағы
« шығыстық» сөз қабаттарын да жақсы пайдаланғанын көреміз. Сол ... ... ... ойы ... бояуы қанық болып шыққан. «Ескендір қорғаны»
- сөз өнерін қадірлейтін жұртшылыққа жақсы тарту...
Әлішер ... ... тілі түрк ... ... тіліне
негізделгенін тексере келіп, « түбірі осы» деп Әндіжан ... ... ... ... олар ұлы ақын Орта ... ... да
түрк рулары мен бірлестіктерінің тілін жете ... ... ... қатарында қоңырат, жалайыр, қият, ... ... ... Шайыр түрік әдебиетінен қанша нәр алса, тәжік, парсыдан
да соншалық үлкен ... ... Ұлы ... ақын тәжік – парсының ұшы ... ... - өлең өз ... ... ... оның ... ... тіркестерін мол қолданған. Сондықтан да Науаи шығармаларын екі
үлкен әдеби ...... және ... ... ... туған тамаша құбылыс деп қарауға болады. Науаи ескі өзбек
тілінде шығарма ... ... ... ... ... жаңа ... Одан ... да, онымен замандас та көптеген шайырлар түрк
тілінде жазып келген. Өзбек ауыз әдебиетінің ... ... ал ... ... дәрежеде «аралас» тілінде жасалу үрдісі ... ... ... халқының данышпан ақыны Абайдың өзіне өшпес
өнеге көрсеткен ... ... ... Науаи есімін атауының терең мәні,
ежелден туыс екі халықтың арасындағы рухани байланыс әр тараптан көрініс
береді. ... ... атап ... тағы да бір сала – ауыз ... эпос, ертегі, аіыз, мақал – ... ... ... пен ... ... мол. Олар ... арсындағы тарихи –
генетикалық, тарихи – мәдени ...... ... ... ... әлеміне атағы мәлім « Сейфілмәлік» , « Тахир- Зухра»,
«Бозжігіт», «Жүсіп – Зылиха», «Ләйлі – ... ... ... да ... ... ... қаһармандық эпосы « Алпамыс батырдың»
өзбектер шығарушы, айтушы, дамытушылар қазақ, өзбек ... ... ... ... өзбектер той үстінде « жар – жар» айтқаны,
домбыра, қобыз тәрізді саздық ... күні ... ... ... ... ... бір кезде «қазақ - өзбек» немесе
«өзбек – қазақ» болып келгені кезеңнің куәгерлері.
Біз бұл кезге ... ... ... бөле – жара ... . ... ... қалықтарының жасаған мәдени, ғылыми, заттың
мұрасында ... ... мол. ... Орхон – Енесей жазбалары, «Құдатқы
білік», « Лұғат ат түрік», « Дивани хикмет» ... ... ... жоймас
ескерткіштер бір халықтың емес, барша түрк халықтарының қадірлі мүлкі.
Келешекте түрк халықтары жасаған ... ... ... ... ... Мәселен, «Алпамыс», «Манас», «Едіге батыр»,
«Көрұғлы» эпостарын барлық түркі жұрты өздерінің оқу ... ... ... ... ... ... еді. Сондай – ақ айталық
Науаи, Физули, Мақтымқұлы, Абай ... ... ... ... жеке – дара ... ... ... деп қараса игі.
Ақынның «Иран патшаларының тарихы» (1488), ... ... деп ... саяси – қоғамдық мәні зор шығанрмаларын, сонымен қатар
«Өлең өлшемі» (1492), «Өлең ... ... ... және ... (1499) атты аса бағалы ғылыми еңбектер жазады. 1499 жылы «Құстар
тілі» атты ... ... ... ... соңғы екзінде, 1500 жылы, «
Сүйікті жүректер» кітабын аяқтайды Мұнда өмірден алған ... ...... ... ... ісі туралы өзінің қорытынды
пікірлерін, философиялық ... ... ... пен ... ... жаулықты, халық басындағы ауыр азап пен қорлықты айтып,
ызасы келеді. Шығарманың тілі халық тіліне, шешендігіне, мақал, ... ... ... ... әуел ... аңыз қалпында жетті. Ақынның өз
басындағы жайлар жайындағы әңгіме, ... ... ... ... өзі ... ... өз ... арманымен қабыстыра тартты.
Мысалы, «Патша қыз бен қара құл» ... ... ... ... 18 ) ... шахы ... ... мен оның уәзірі Мир Әли ... ... ... ... ... ... әділ ... ісін
биікке осылайша көтере білген.
Шығыс ақындарының ішінде Абайға ең ... ... ... еді. ... сомдаған Фархад. Ескендір, Ләйлі – Мәжнүн, Бахрам бейнелері игі
үлгілер ретінде ... ... еді. ... ... хамсаларының (бестік)
мотивтері қазақ ... ... жаңа ... ... ... ... кеткен еді. Айталық, Дулат жырау «Шаштараз» дастанында
Ескендір образын Абайдан ... ... ... ... ... ... ... аңыз негізінде алды. Абай бұл бейнені өзінше толғап алды.
Абайдың өзбектің ұлы ақны Науаиды ұстаз ... ... ... айта келіп, М.Әуезов: «Артына ұшан ... мол мұра ... ... ... өзбек әдебиетінің көлемінде қалған жоқ. Бертін келе
Орта Азиядағы, Шығыстағы көп ... ... ... әсер ... татар,осман, түріктерінің әдебиетіне тараған үлгісінен
басқа, қазақ әдебиетіне де көп – ... ... ... XIX ... ... ... Шәңгерей, Шортанбай, Ақан сияқты ірі ақындарын еске алсақ
– бәрінің де Әлішер Науаи ... ... ... ... ... ... келгенде «Науаи жіне қазақ әдебиеті», «Науаи және Абай»,
«Науаи және қазақтың халық дастандары» секілді тақырыптар зеріттеушілердің
салмақты сөздерін ... ... В. ... ... М.Көпеев,
М.Маметова, Ә. Қоңыратбайев, Е.Ысмайлов, ... ... ... бұл ... біраз әңгімеленген, әлі кең өріс,
байламдарын таба алма жүр. ... ... ... бұл ... ерекше екенін ұмытпаған абзал.
Абайдың «Қақтаған ақ күмістей кең майдалы» ... ... ... ... ... бір түрі ... махаббатты лирикада ғана
қолданбай қазақ әдебиетінде ... ... ... ... да
қолданғанын байқаймыз. Ғазал түрімен Абайдан басқа ... ... ... Ақан ... (1893 – 1913)
...Ғашықтық... мен шығаған мирас емес,
Жүсіп пен Зылихадан үлгі қалған,
Ізденіп Баһрам да Гүлданамды,
Мехнатпен ... ... ... ... ... ... кешті Сейфулмәлік,
Жамалды Иранбақтан іздеп барған.
Боз жігіт Әнуз үшін қандай болған,
Бұлардың зор ... ...... ... мансап қонған.
Зияда – Қорлығайын, Фархат – Шырын,
Бұл күнде хабарым бар сондай
жаннан, -
деген өлеңі ғазалмен жазылған. Жалпы ғазал, ... ... ... секілді
шығыстың өлең формалары Абайдан бұрын қазақ ... ... хақ. ... ең ... ... әдебиеттен орын тепкен.
Науаи да, Абай да ілкі қадамдарын махаббатты жырлыумен көрсеткен және
сол аруға, ... ... ... ... ... ... де әуелде
сұлудың сыртын суреттеуден бастап, бері ... ... ішкі ... ... ... ... ... перизатым, нұр жүзіңде қап
– қара мең, Ақ қағазға жазған хатқа қоя қойған ноқатпен тең» ... ... ғып ... ... көп, Уайлана ғышқын уайым жеп» деп әуелде
осылайша алыстан тамсанып күйінеді. Кейін Науаи: «Күннің сұлу ақша ... бұлт ... ... «Мен ... ... ... ... қаламқасқа»
ауысып кетеді.
Науаи – XV ғасырдың перзенті. Сондықтан да оның шығармаларында сол
ақын өмір сүрген ... ... ... ... арман - қиялы, өмір,
фәни, адамгершілік, саясат, ғылым, өнер турасындағы сүбе – сүбе ойлары кең
орын алады. ... ... ... ... 100 мың ... яғни 120 мың ... ... Науаи мен Абай арасындағы байланысты біз ең алдымен
екеуінің лирикасынан ... ... ... ... ... екеуі
де лирика жазды. Абай қазақөлеңін жаңа сезім, тың ...... ... бұрын болмаған соны теңеулер, образдар, ассоциациялар тудырды.
Халық әдебиетінің шұрайлыларын жаңа мазмұн, жаңа түрге салып ... түр ... жоқ, ... ... ... ... ... өмір кешкен екі алыптың ойлары көп нәрсеге түйісетін
сияқты. Жақсылық, жамандық. ... ... ... ... ... ... екі ... қуануы, күрсінуі, жүрек дүрсілдері
қатар естілгендей болады. Науаи айтады:
Опа деген әсем гүл – ол жақсының
бақшасы,
Бүртігі түр бүрулі қуат жоқ ... ... ... ... күтумен
Оны істеген кісі жоқ,жақын деп несін
айтасың
О Науаи, ойласаң опасыздық сұлтанда
Сұлтаннан барып опа іздеп несіне басың
шатасың
Абай ... ... бере ме ... ... кім ... үшін қайратсыз болыс,
болмақ,
Иттей қор боп, өзіне сөз ... кеп ... ... неңді алдым,
Сау қоймай арымды, -
деген жолдары ... ... ақ ниет ... үшін жүректерін ыстық ... ... ... ... көкірек шеріндей шынықтыра түседі.Адамды
қастерле сүйіңдер. Дүниенің ең асылы адам дейді ... ... де ... деп ... Сол халыққа күн көрсетпеген
алдамшы даңғаза шайхыларға, сарайшыл екі жүзділерге,сауықшыл ... ... ... ... ... оған қандай
өкпе бар.
Ағашы жоқ бұл бақта мен іздеген
құрманың.
Уай, Науаи, ақылыңды талап алды бүл
дүние
Бұл ... ... өз ... ... ... бір ауыр борығады. Сұлтандарды ақылға шақырғанмен халыққа рахат
жлқ екендігіне оның көзі ... ... ... - қырық жамау.
Қиянатшыл дүниеден.
Қайтып аман қалсын сау,
Қайтқаннан соң әр неден, -
Десе Абай кешкен зор трагедия көз ... ... ... ойды ... хас ұлы ғана айта алар еді. Ақын өзі ... ... ... бүкіл
халқының жүрек шерін беріп тұрғандай көрінеді. Момын елінің күрсінісін
бергендей болады. Опық ... ... ... жоқ ... ... ... жас
буынға үміт артады. Бұл қазіргі халімді «Қанжүректі ... ... ... ... ақын.
Науаи да, Абай да өз дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... болғандықтан да « соқтықпалы, соқпасыз ... ... ... жан, ... әм ой ... бар екендігі хақ.
Ғалым, білімге, адамгершілікке, татулыққа шақырады.
Абай:
Кешк бала ең, ... ғой ... ... ... бір ... тұра алмасқа.
Адамды сүю, алланың хикіметін сез.
Не қызық өмірде онан басқа.
Науаи:
Қожа, молда, болсаң егер ... ... ұшыр ... деп ... тартып жақтанба,
Кім келсе де мейман болса ұшып жүріп, қызмет қыл,
Денең жеңіл болсын хаққа ғибадаттан тоқталма,
Бай ... да ... ... ... .
Көпшіліктен шықпа артылып білемін деп ақылдан.
Бек мүләйім сынық болып елге ... ... ... ... ... ... да жақыннан.
Қазақ, өзбек, түркімен, тәжік, парсы халықтарының арасына тарап
кеткен Мир Әлішер жайындағы аңыз ... де ... ... ... ұлы ... ... бой ... Еркін адамгершілікті,
шынайы махаббатты аңсаған ақын ... ... ... үшін
түйреп, кемелдікке, кең болуға үндейді. XVғасырдың қараңғы көрінен Науаи
осылай деп жарқ ... XIX ... ... ... қазақ қазақ
даласынан жүріп Абай: «Сен де бір кірпіш ... ... тап да ... ... ... ... ... махаббат – адамдық іс» деген кредосын
ұсынса, Абай атам: «Атым адам болғасын қайтып надан болайын» деп ... ... ... ... ... ... мен Абайдың жастық, қарттық, дүние жалған жайында айтқан ой
топшылаулары қатарласып, астарласып отырады. ... де ... ... ... жырлады. Әйел, өнер, саясат жөнінде де бұлар өз заманының озық
ұллдары екендіктерін танытты. Науаи өлең жөнінде: «Сөз ... ... ... қолына іліктірген – нағыз адам» десе, Абай: «Тілге жеңіл, жүрекке
жылы тиіп, теп – ... ... ... ... деген поэтикалық мақсатты
алға тартады.
«Махбуб ал – кулуб» («Сүйікті ... ... өмір ... ... ... ... Ақын бұл кітабында өзінің басынан
кешкен қиындықтарын ақ пен қара, ... пен ... ащы мен тұщы ... түйеді. Мұнда қарасөз бенөлең аралас келіп ... ... сөз ... ... орнында тұр. Шын ... ... ... ... осы
кітабында кіріспесінде:
кейде мен шахтардың арасына түсіп, оларды бәтуаластырғаным да бар.
Соғыс алаңында ... ... ... надан мен ақымақтың да тілі
тиді. Қайырылымдылармен достастым.
Аз нәрсеге қанағат ету қақында екі ... ... ... ... ... Абай - ... отыз ... сөзінде: « ер артық сұрасада
азға разы болады, ез аз сұрар, артылып берсеңде разы ... ... ... ... ойын ақын « Қанағат, рақым, ойлап қой» деп ... ... Азға ...... ... ... ол қана алса да ... қысым жасаса да түгесілмес қазына», - дейді ... ... ... ... X том, ... 1970 ж. с. 53. ) ... ақын түбінде
қанағатшыл жанның көп нәрсеге қолы жететіндігін ... ... ... ... – қанағатты ойлары мен өзінің алдында өткен алыптар
еңбегін Насыр Хысыраудың «Саодатнамасын» («Бақыт туралы ... ... ... ... Әбдірахман Жәмидің «Бахористанын» жалғастыра
түскендей, кеңейте түскендей болды. Шайхы, софылар, саудагер, сұлтандар,
әскер, жер, ... өнер ... ... осы ... ... ... ... тірлік кешкен заман оқушының көз алдына келелді. Және зор ... ... ... келеді.
Абай: «Ішім өлген, сыртым сау», деп айналасына ... ... ... артсаң солардан жүз есе зәріп жапа көрдім. Кімге махаббат
сыйласам содан азап тарттым», деп түйеді. ... ... ... наданға
айтқанда, көңіл ұланғаны да болады, өшкені де ... деп Абай ... ... ... ... « ... тоймаған сараң бай алтыннан шапан
кисе де боқтыққы үймелеген шыбын секілді», деп түйреп өтеді. ... ... ... мен құнарлы әрі биік.
Шығыстың құлама шайырларымен терезесі тең түсіп отырған Абай үлкен
шындыұтың ақыны. Ол ... ... ... ... ... қоймай,
шығармашылық жолмен үйреніп қырда қазақ өлеңінің туны тікті. Оның фәсафалық
трактаттары қазақ қара сөзінің төлбасы ... ... мол қилы ... ... ақын ... – сол уақыттың айна – қатесіз айналасындай
бәрін өзіне түсіріп отырады. Халқының ... үшін ... ... ... жол ... ... достыққа кел деді. Қараңғыда
отырған қазақ еліне ... ... да ...... еді. Ол да сол ... ... жоқтасты,
жақсыығына жаңа өріс қарасты. Адам баласын сүйуге шақырды. Науай ғазалдары,
мәснәуиалары, сақынама, хамсалары адамгершілік қызмет ... ... ... ... ... ... ... да, Абай қалдырып
кеткен қазына екі халыққа да, тіпті бүкіл адамзат ... ... ... ... ... ірі ... ... жатыр.
Әлішер Навоидың тарихтағы аты көбіне оның ақындығына байланысты.
Пушкин, Шекспир, Бальзак сияқты өзбек халқының қлы ... ... де ... мен ... ... ... те биік күмбез орнатқан адамдардың бірі.
Өзінің 60 жылдық өмірінің көбін ...... ... ... ... ... ... мұрасы бай ақын. Өмірден алған ең алғашқы
әсерін ол «Хайрат ул абрар» (« ... ... ... ... ... Бұл еңбегі Низамидің «Жүрек қазынасы» ... ... ... сөз қылатын жайлары, тақырыбы одан басқаша.
«Хайрат ул – абрар» - сюжетсіз дастан. Бас ... – адам ... ... ... ... ... болу шарасы, мемлекет иелерінің
әділдік, бақыт жолына қызмет істеу жайындағы халық армандары. Адамгершілік
идеясын жырлау ... ... ... ... ... ... ... заманын
сынайды. Мазмұны мистикадан аулақ, ... ... ... ... көп
жағдайлары кейін «Садди ескендери» деген шығармасында суреттелген.
Навои «Хамсасының» басқа ......... «Ләйлі –
Мәжнүн», «Сабая – ... ... ... «Садди Ескендери» («Ескендір
қақпасы»). Бұл кітаптарын ақын Низами ... ... ... да, ... ішкі ... беретін идеясын Низамиден әлдеқайда өзгеше.
«Фархад – Ширин» сюжетін ең алғаш өзінің «Шаһнамасында» Фердауси,
одан соң ... ... ... ... 1384 жылы ... ... ақыны құтып та жырлаған дедік.
Фирдаусиде жырдың бас қаһарманы Шырын Наушарунның немересі Хұсырауға
ғашық ... құл ... ... – Мұхаммет пайғамбарға бағынбай, оның
елшілік қатын жыртып тастаған соңғы иран ... ... XII ... бұл
сюжетті «Хұсырау – Шырын» деген атпен жеке дастан ... ... Иран ... ... ... бейне. Шыоын сол патшаның басына барып
өледі. Ал Навои сюжетіндегі Хұсырау ұнамсыз образ. Сол үшін ол ... ...... емес, «Фархад – Шырын» деп атап, Фархад ұстаны
бас қаһарман етеді. ... ... ... әжуа ... ... жауыз
Хұсырау патша қолынан өлтірілген Фархат батыр бейітінің басына барып өледі.
Низами патшалар ... бас ... ... ... ... ... шыққан
адамдар бйнесін басты орынға қояды. Сөйтіп ол Низамидің жайын сюжетін
бетке ... ... ... сынау мақсатында болады. Хандар дүниесінің
нәрсіздігін ... ... ... ... ... азаттық арманын
дәріптейді.
Темір ұрпақтарының әйел құмарлығын, халық ... ... ... Навои осы сюжеттің екнші бір көрінісі болған. «Жеті жұлдыз»
дастанында көрсеткен. Мұндағы Баһрам Гүр тым ... ... ... ... Навои оны әуелі ел жаулағыш патша ретінде суреттейді. ... ... ... ... ... елге ... ... орнатамын деп уәде
берсе де, артынша сол уәдесін ұмытып, жеке басының тілегі үшін өз ... ... ... сұлу ... қалың малына айыр бастайды. Ақырында,
өзі елден қалып алған сол жарына да опа қылмайды. Діларам сұлуды аңға ... ... ауыз ... бола жапан түзге байлап, тастап кетеді. Шөлде
қалған қызын әкесі таып алып: «Балам, патшаларға жақындама, олар өрт, ... ... ... қыз жөнінде ел аузында тараған аңыздан соң патша
Діларамға қайта ғашық болып, ... ... ... ... 100 мың ... ... нөсер жаңбыр жауып, Баһрамда, оның қалың қолы да жерге батып
жоқ болады. Мұны ақын ... ... ... Халық мүддесін ұмытқан,
өзімшіл, опасыз патша апатқа ұшырайды. Баһрам бейнесі ... ақын ... ... ... ... ... ... сұлтан мен Байқарының нәрсіздігін
әшкерлейді.
1843 жылдар шамасында Навои Низамидің ізімен ...... ... Бұл ... ... мен Ибн – Ислам арасындағы екі
некенің тартысын бас тақырып етіп, ... ... әйел ... еркі
болмағанын айтады. Мәжнүн мен Ләйлі сол қоғамның ... ... ... әдет –
ғұрыптан соққы жейді.
«Фархад – Шырын» мен «Ләйлі – Мәжнүн сияқтя ... ... ... ... ... аса ... ... көркем тіл өрнегімен жырлануы
Навоидың хандар дүниесімен жауласқан орта ғасырдың үлкен реалист, ... ... ... Бұл сюжетті жырлауда Навои дәрежесіне жеткен ақын
Орта Азия болған жоқ.
Өзінің жоғарыда екі ғашықтық ... ... адам ... ... ... ... дастанында Темір тұқымдарыныңұсақтыңы
мен залымдығына Ескендір бейнесін қарсы қояды. Навоидің өзі үлкен әкімдік
ортаға байланысты адам ... ол бір ... ... бірі жаман болады
дейтін өз заманының тар ұғымынан кейде ұзап шыға алмайды. Сондықтан ақын
Ескендір Зұлқарнайдың ... өз ... ... сөздер салып, оны
басқа патшаларға ... ... ... ... ... ... - ... Ол: «Маған алтын қажет емес, халық керек» деп, Дари патшаның бар
байлығын, қазынасын Иран елінің ... ... ... ... ... «адамгершіл» патша болды ма, жоқ па, ол өз алдына ... ... ... ... тұлғасынан жеріген ақын өз замандастарын, соның
ішінде Асқақ Темірдің өзін де ... бір ... ... ... өзге ... ... жырлауы атап көрсетерлік нәрсе. Мұнысы ертегі
тонын жамылып, Ғират патшаларының ... ... ... Осы ... ... да ... ... өзгеше бағаланады. Дастан, ақынның ойынша,
әділет идеясының жыры. Бізге Ескендір бейнесін Абай ... ... әділ ... ... ... ел ... нәпсі құлы, тар көңілді
адам. Ескендір образы Навои мен Абай әрқайсысы өз заманына қарай ... ... ... Низами сияқты тек үлкен сюжетке құрылған эпостық жырдың ақыны
емес, сонымен ... ... Омар ... Қожа ... сияқты сыршылдық
поэзияныңда айтулы өкілі.
Ғазалдары. Эпостық дастандарын ақын өз ... ... ... ... тілінде жазылған кей нұсқаларын «Фәни» деген ... ... ... ... ... - үн, күй, ... ... сөз. «Фәни»
- өткінші, баянсыз деген үғымды береді.
Ұсақ ғазал және қасида жаныры ол ... ... ... ... Навои сол жанырды өткінші, нашар, әлсіз, ал Низами ... ... ... ... да ... мол ... демекші. Шығармаларын
тек парсы тілінде жазған ақындарға қарсы болып, өзбек тілін бай, мол ... ... ... ... ... атты әдейі қолданса да ғажап емес.
Навои ғазалдары «Шар диуан» деп ... ... ... ... ... – 47 мың жол. Бұл ... ... дастандар: а) «Ғарайып үс – сиғар»
(«Балалық шақтың жемісі»), ә) «Науадир үш шебаб» («Жігіттіктің ... ... ... ... ... ... в) «Хауайдүл хабар» («Қарттық
шақтың өсиеті») тқртеуінің атын арабша ... ул – ... ... деп ... ғазалдарының көпшілігі сатираға бейім. Сол сатыраны ғибратқа
толы даналық ... ... ... ... ... тақырыбы
–адам, оның арманы, правосы, күресі, тағдыры мен махаббаты. Бұл ретте ... ... оның ... ... ойлардан бөлек емес. Навои
патшалар сарайындағы хакімдер мен ұлықтарды жағымпаз, опасыз, ... ... деп ... қатты сынайды. Осындай жиренішті мінездерге
әділдік, достық, ... ... ... ... адам бойындағы жақсы
мінездерді қарсы қояды. Сынай отырып, ... қоса ... ... адамның адамдық қасиеті байлық, кедейлік, бақ дәулетте емес, ақыл
мен білімде. «Надан ... ... ... ... ... ақын ... Ол ... жалғыз кітапқа ғана емес, өмірдің өзінде де мол деп
біледі. Адам өмірден оқып, үйренуге тиіс. «Өмірден үйренбеген адам, ... ... ... ... ... - ... Сөйтіп ол халыққа өмір
қайшылығын танытпақшы болады.
Навои жалғыз хандар мен хакімдерді ғана ... ... де ... ... ... ... ... аздырады. Сопы ишандар зікір салғанда,
жұртты алдап мал таппақ болады. Оларды ақын ... ... Сол ... болса, жұмаққа қарамай – ақ қой» деп , Навои үнемі бүгінгі ... ... Тағы бір ... «Менің күнәм көп, кешір. Кешірмесең маған
бола айрықша тозақ жасауың керек», - дейді.
Сұлтан Байқар өзінің Бәди, аз – Заман ... ... мен ... ... ... ... маған мақтаныш, патшалар тағын ұяла –
ұяла қабылдар едім. ... - ... ... ... ...... ... бақша еді, енді ...... гүл – ... ... ... ... адам халқына қызмет кқрсетуі қажет.
Патшалар мен шаһтар дүниесін сынағанда Навои үнемі гуманизм идеясын
үндейді. ... пәк ... ... ... ... ... осы ... тақырыбына жазған ғазалдарын мистика, құдайға арналған
символ ретінде бағалады. Бұл ... ... ... 1500 жылы ... ... құлып» («Жұректің сүйгені») деген
шығармасында Навои ... ... ... әлеуметтік пікірлерін
жинақтап берген. Ұш ... ... бұл ... ... өз ... Бірінші бқлімінде бай мен бекітер дүниесінің жауыздығын сөз
қылсы, қалған екі бөліміне адамның ...... ... – тілегі мен
тіршілігін арқау етеді. Оның дастандары үнемі екі жолдық бәйт ... ... ... ... ... құрылғандары да бар.
Навои стилі қай тұста болсса да реализм әдісімен байланысты. ... көрі ... ... ... мән ... Навоиға дейін кқптеген
әдебиетшілер тіршілікті жақтап, реалистік мазмұннан қашқан. Мәселен, атақты
Ибн – Халдун өзінің 1406 жылы ... «Әл – ... ... кіріспе»)
деген еңбегінде: «Сөз өнері ойға жатпайды, түрге жатады. Ой – су, түр ... ... суға ... түс береді» деп жазған. Түршілдік ол кезде ойдың
еркіндігіне қарсы тұрған ағым болған. Навои ... ойға ... жеке ... ... өз басының ғана қнері емес, саясаттың құралы,
халықтың өнері деген. «Өлеңнің ... түрі ... ... Қандай түрді алсақ
да мағынаның суреті», - дейді ақын.
Навои өз білімдерінің мағанасы мен сапасына өте терең ... ... ... ... тілі бай деп ... ол сол тілдің артықшылдығын
халық тілі деп дәлілдемек болған. Осы ... ... ... алған мына
бір халық өлеңін айта ... ... гүл – ... ... кең – кең,
Ағызлары тар.
Навои мұндай мағыналы өлеңді иран ... жоқ деп ... осы ... ... ... ... ... да, хлық әдебиетіндегі
осындай үнді де қысқа, әрі ... ... ... ... ... жағынан,
сол кезде салтқа айналған парсы әдебиетінің беделін де, кемшілігін де жақсы
таныған ... ... ... ... ... биік ... ... үшін
өлеңдерін өте көркем тілмен жазған.
Навои – бәйіт өлеңінің ұстазы. Бәйіт ұйқасы екі ... ... ... ... ... екі жол арқылы ол төрт жолдық мағына бере білген
Ғашық оты көңілні күйдүрүр шағ,
Мәніға су құйсалар болар ... ... осы екі ... бәйіт өлең өзінше ұйқасып, толық ойды
танытып тұр. «Ғашық оты жүректі күйдірген шақта, оны сөндіру үшін ... ол ... ... ... - ... ... әрбәр бәйіті осындай мағаналы, оның үстіне асқан шеберлікпен
жазылған «Ләйлі – ... ... ... бір – ... ... ... ... шығып, нәзік сезіммен жазылған. ... ... ... ... былай бастайды:
Ол тәңірі ати білә бу мәнсүр,
Кім берді көңілге ғашқыдан нұр.
Урғаш ... ... ... ... ібі ... «Көңілге ғашық отының нұрын жаққан тәңірі атымен бұл хатымды
бастаймын. ... ... ... май болып жанған сайын қайғыға дұшар етті».
Осы екі ауыз сөзде Ләйлінің барлық сезімі, ықыласы толық ... ... ... ақын енді не ... деп ... 7-8 ... ұзақ сөзінде бір ойынан екінші ойы асып түседі. Ұлы адамдарға
заманның ерте – кеші жоқ, олар қай ... ... да адам ... ... ... орнын алады.
Шығыстағы деспотизм бұқара хлықтың аяғына дәл XX ғасырға дейін тұсау
болғанын есерсек, шығыс ... солд ... ... ... ... ... түсіре білген өзбек халқының ұлы ақынын ... ... ... ... ... ғана ... ... сонмен қатар
ғылымның да көрнекті қайраткері. Бір кезде:
Парсы тілни біліп аң,
Құп язадур түркіні, -
деген Ахмет Ясауи ... ... иран ... ... біле тұра,
шығармаларын өзбекше жазған. Бұл оның өз ... Орта ... ... ... бір ... болады. Осы бағытын ол ғылым
жолымен де дәлелдеп шыққан.
Навоидің «Мұхакаматул лұғатин» деген еңбегі түркі тілі артық па, ... ... па ... ... ... ... Навои ақыранда түркі тілі
бай, мол, күшті де ... ... ... ... Екі тіл ... бұл ... ғылыми мәні әлі де ескерген жоқ. Синонимдерді сөз
қыла ... ол ... ... ... ... ... ... иығламақ деген сөздердің барлығын келтіреді. Бір
түбірлі етістіктің түрлі мағанасы бар ... ... ... ... да ... ... ... айтады. Оның көрсетуінше, түш, ян, бар,
сағын, түз, көқ деген сөздердің өзара біренше ... бар. Иран ... ... ... ... ... ... Навои екінің бірінде
құдай демей, тәңірі деп сөйлейді. Бірақ Орта Азияның тұрғылықты ... ... жазу оған аз ... ... – араб әдебиетінің мадақтаушысы ретінде танылған Бинои ... ... ... ... ... ... ең жақсы қасиеті қайсы?» деп сауал
қояды. Сонда Навоидің өзбекше жазғанын ... ... ... түрікше
өлең жазбайды, оның ұлы қасиеті сол», - деп ... ... ... ... ... оның ... мүддесін көздеген терең гуманистік қасиеттерінен
туған сипат еді. Сол жолда ол ... ... ие ... ... ақын ... қатар, философиялық ой – пікірлер айтқан
ойшыл. Ппрофессор ... ... ... ... ... ... еңбегінде
оның философиялық көзқарасын тұңғышрет сөз қылған. «Жақсы қасиеттердің
сипаты» деген еңбегінде Хондемир Навоиға өзінің ірі бағасын бере ... шеше ... сен ... Сенің сөзің қараңғы ұғымдардың
нұрын ашты. Сен мәшәйон ғалымның нұрын шаштың, ешракион ... ... деп ... ... осындаға мәшәйон сөзін Аристотель, әл –
Фараби, Ибин – Сина жолындағы ... ... ... деп ... ... ... аулақтап, юнан философиясына сүйенсе, ... ... ... ... «Хмасасында» Навои Аристотельді айрықша
бағалап, оны пайғамбарға теңесе, Ә. ... « ... ... ... мен ... ... еді, ол ... заманымыздың діні
Мұхаммед пайғамбарды оқу» - ... ... ... ... жүйелерін де
үйренген көрінеді. Бірақ хикмет мәшәйон оның ... ... ... ... Навои сыттағы дүниенің адамы екенін тыс өмір
сүретінін мойындайды. Мысалы, «Хайрат үл – ... ... ... бар ... адам сыртқы бес сезім арқылы таниды. ... ... мұны ... ... Бұл ... ... дүниені танудың құралы бола
тұрып, түрлі бағалы ұғымдарды жинайды. Оларды әуелі ... ... ... Мұны ... ... дейді», - деп жазады.
Бірінші жинаушы, екінші жинаушы дегендері адамның ойы, зейіні болса,
Навоидің сыртқы ... бес ... ... ... ... ... ... бес сезімінің дүние тануында атқаратын ... ... ... жоғарыдағы сөздері мен бес сезім жайындағы Абай пікірлері
сабақтасып жатады.
Әрение, мұнымен ... ... ... ... деп ... ... Көп
болғанда ол мәшәйон арқылы ойдың азаттығын жақтап, логикашыларға бейім
тұрған. Логикашылар адамның еркі құдайдан ... ... ... ... ... ойда болған. Мұның көрнекті өкілі - әл – Момын. ... ... жол ... ... де ... ... сөзі емес ... шығармалары әр алуан. Эпос, ғазалдарынан басқа, оның қара сөзбен
(прозамен) жазылған тарих, философия, сыншылдық еңбектері де көп. ... ... «Ұлы ... тарихы», «Орта Азия халықтары
ақындарының тарихы», «Махаббат желі» деген еңбектері, музыка тақырыбына
жазған, әсіресе ... ... (1438 – 1506) ... тағы өрлейді.
Ұлығбек кезінде Самарқан жер жүзіндік астраномия ғылымына жол ... ... ... мен әл – ... Ибн – Сина ... ... XV ... Навои жаңғыртады. Бұл екі бағыттың тартысы.
Ұлығбек өлтірілген соң, ХондемирҮндіжеріне кеткен еді. Сөйтіп, ол ... ... ... ... ... Фараби философиысын уағыздайды.
X-XVғасырлар арасында өмір сүрген Орта Азия Ренессансын ... ... еді, ... ... бас – ... әулие, пайғамбар болғысы келген
діншілердің түрткіштігі жол бермейді дейді.1469 жылы ... ... олар ... ... ... ... бас ... Навои жайында Хондемир мынадай өлең келтірген:
Даналықтың кілітін аштың бір өзің,
Қараңғыға жарық болды әр сөзің
Зер ғып ... ... ... ... Платонның фиғылын.
Навои әл – Фараби философиясына сүйенген десек, бұл сөз ... ... Оның ... «мешайон» деп атаған. Арабша «мешайон» -
«перипатик» деген сөз. Грек ... ... оқып ... ... ... екен. Бұл сқз Фараби үшін терминдік құрал болған.
Навои осы «мешайон» (Фараби) философиясын тұтынған. Ол ... ... ... ... ... дей ... һумли фил худус сифат
Ке болмасұн филси тағаннат
Келкауым ерур я наби, я ... я ... аһли ара ... «Бұл топтғы адамдар қасиетті жандар. Оларсыз ғаламның сырын
ашып болмайды. Шын пайғамбар, шын әулие солар.Данышпандардың ... - ... ... досы болса:
Хикмет юнаниян беғам нафаст о хауа
Хикмат мафар Мауада пайғамбар сат,
дейді.
Аудармасы: «юнандардың даналығы нәпсі мен жіліктің жемісі. Ал ... діні – ... ... ... ( ... жинағы, 1807,
34-бет.)
Ақын Жалаладин Руми: «Ей, адам, сенің ақылың саяз, ... ... ... ... Шайхы Ақбар: «құраннан басқа шындық жоқ» деген.
Ибын әл – Араби дейтін ғұлама мұсылманға жау болса, ... ... жау ... жүр. Дұрысында құдайды бір, бар деп білген
философиядан артық шындық жоқ. ... адам ... ... ... ашарит болсын, қаншама көп білемін десе де, түк білмейді, жай өлім
құлы болып қана қалады. ... ... деп ... кінеға батады
деген. Ол тіпті құранды әлсіз түрде санайытын. Мұхазилла, ашаридетерге де
жау болған. ... ... ... дей отырып, Мутазилла жолындағылардың
өзін де «Фиктр әл фасит» - ... шек ... деп ... Бұл
феодализм қайшылығының соншадық төмендігіе көрсетеді.
Ибн Халдун қандайда ғылыми танымға қарсы, Фараби ... ... ... жол ... – Халдун: «Бұлардың ұлы ... ... еді. ... ... ... осы ... ... Бұлардыі мәліметтері Әбунасир әл – Фараби мен Абуғали ибн – Сина
болды», - дейді. Сын анық фарабиге қарсы жұмсалған.
Фарабидің жолын ... ... XV ... ... ... ... өзі ... «Аристотель – даналықтың мұхиты. Білім саласында ол теідесі жоқ
ғалым. Ол Ескендір Зұқарнайымға (Александр Македонскийге) тағлым беріп,
жол ... ... ... сүйеніп, Ескендір әділеттің белгілерін
таныды. О, Аристотель, сен шын ... ... ... даналық
жолына түскендер үшін – заң», - деген. Сонда Навоидің негізгі философиясы
– хикмет мешайон – Аристотель мен ... ... ... ... ... ... грек жерінен келген фмлософияның бәрін де діннен
тәуелдеп, «стоик» (руакион), «зенон» ... ... ... ... жүйесін де жақтаған. Соңғы философтар жүйесін ол әл –
Фарабидің «Фатухатель мекае» ... ... ... Ибн ... ... ... ... ол қысын толтырмақ болған.
Фараби ұсынған «мешайон теориясы» орта ... ... ... еді. Ол ... ойдың шаршағын жері құдай мен ғалым деген не?
Жерді, күнді, адамды құдай ... ба, әлде олар ... ... ... ба? – ... ... еді. Діншілдер: «Құдайдың сөзі –
құран, барлық ғаламды құдай алты күнде жаратқан оны тек сол ... ... ... ... Орта Азия ғұламалары – Фараби, әл Беруни, әл Хорезми,
Ибн Синалар құдайда тұрған ... жоқ, ... ... ... ... адам ... ... құдайдың барлыған ойымен де, сезім мүшелерімен
де танып – білуге болмайды, өйткені онда заттық белгі жоқ. ... ... ... ... ... астраномия, тіл, философия шышыді. Адам
табиғаттан тек реалдық түрде ғана сөз етуге болады деген. Шынында жан мен
иән ... жан ...... ... ... ... ... әлемін, атом шегін Эвклиттің геометриясымен өлшеп білеміз, ал «жан
деген ұғымды ... білу ... емес ... Сол ... айды да өлшеп
білуге болмайды, өйткені ол реалды зат. Айдан ... ... ... ... Геометрияны білмеген кісіс сынатқа қосылмайды, өйткені
оның ойы жалған деп, Фараби ... ... бес ... ... ... ... орынға қойяды. Ол кезде адамның ьағдырын, аурудың ... ... ... тудырған. Мысалы, аймен шолпан ... ... ... сол ... ауруға ем қоғады мыс. Оразаның тұтар күнін
жаңылдың деп ас – салді (астролог) ғиббаситтер дарға асқан.
Фараби Аристотельдің жеке – жеке ... бір ізге ... ... ... Оның ... барлық танымның объектісі – зат, ғалым, оны
танушы субъект – ... ... – ақ ой ... ... бес ... Егер
табиғатты көріп, сипап, искеп, есітіп, ... ... адам ... ғылыми зеттеу жүрмесе, адам мал қатарында қалады. ... ... ... жапсырып, адам ақыл мүгедегіне, фантатикке айналады
деген.
Бұл ... ... ... ... ... адам ... ала алмас
еді. Білім адам жанында нақты сенуден туады десе, Фараби Аристотелдің осы
антропологиялық тезисін тереңдеткен.
Өзінің «Фаусуль Хаким» (философия туралы) ... ... ол ... ... ... ... серіктері болады. Зат, құбылысты
сезіп ... оны ... ... ... ... Адамға білім
алуға брлысатын сондай сыртқы сезіс серіктерінің бірі – қауте масурат
(көргеннің суретін жинақтау)
Адам бойындағы ... мен ... ... ... матералистік
негізінде түсіндірген. Сізім мүшелері дегенге ол ми ... ... ... ... ... ғана бар, сана жоқ, сананың белгісі тіл, сөз, ... ... ... Фарабидің матерализімін аңғару қиын емес.
Навои Фарабидің осы теориясына сүйеніп адамның алғашқы қабылдаушылары
– түйсік пен сезіну деген. Мұны Ибн – ... ... әл – ... ... ... «Изумления добрых» деген еібегінде Навоидің адамның
сезіну, ойлау қабілеті жайында жазған филисофиялық өлеңдерін келтірген:
Әр неге заһир ... биш ... ... ... шу ... ... «Ғаламдағы нәрсенің берін де адам сыртқы бес ... ... ... бар адам мұны ... істемейді. Бұл ссезімдер сыртқы
дүниені танудың құралы бола тұрып, түрлі бағалы ... ... ... ... ... ... ... бұдан соң ол екінші қазына
сақтаушының тілігіне өтеді. Мұныңатын қиялдау дейміз»
Фараби философиясын ... ... ... ... ... реализімін жақтаған, осы адамға қарсы Навои ақыл – парасатын
мадақтайды. Ол әдебиетті ойға, халыққа бағындырады. Өлең жеке ... ... ... ... ... ... тү емес, мазмұн. Өйткені бұлар
олйды образды етеді қандай түрді алсаң да, ол ... ... ... ... көркем тіллдегі асыл құралдар – теңеу, эпитет, метафора,
алегория, символ хандардың, ... ... ол қаты ... ... – орта ... реализімінің зор табысы, адам ... ... ... ... ... ... ... Ол түршілдікке қарсы
мазмұн мен идеяны ұсынады. Бір әкім навоиға «ақындардың жаманы ... ... ... ол: ... ... – парсыша өлең жазғандар,
жақсыыс - өзбекше өлең жазғандар» деп жауап берген.
Навои ... ... ... ... деп жаратпаған. Бірақ өзі Ясауи,
Бақырғани поэзиясындағы түркі тіл дәстүрін алған.Ұлығбек X ғасырда әл –
Фараби, әл-Беруни, ... ... ... ... ... ... ... тілінднгі поэзия дәттүрін солай дамытып, оған жаңа мазмұн ... ... В. В. ... ... ... деп атаған болса, бұл пікір
қазір ескірді. Ұлы образдар, қаны ... ... ... туғызып, дін
өзге ел дәстүріне қарсы отандық мәдениетті ... ... ... деу оның ... ... ... рухпен реализмді
түсінбеудеу туса ... Ол ... ... ... ... жазған
әзірбайжан ақыны Низамиге үұсатып жазса да, ондағы идея, ... ... ... еді. Низами XII ғасырда өмір сүрсе, Навои XV ғасырда өмір
сүрген. Низами Кавказ Ренессанысының аяқ ... ... ... ... ... ... Сол үшін ол Орта Азия Ренессанысының биік
шыңында түрған ақын болып ... ... ... қарсы қоюға да рет жоқ. Маджадин тартысына
еріп, Навоиді Астрабатқа жер аударғанымен Сұлтан ... ... дос ... ... ... ... деген:
Дима ғаин ынсая ке ынсан ғайн
Һәм ынсан уа һәм ғайн Сұлтан Хұсайн.
Аудармасы: «Оны ... көзі ғана ... өзі де, ... ...... шын ... Ақсақ Темір, Хұсайын Байқара тұсында Самарқан, Ғират, Қарасан,
Хорезім, Отырар, ... ... ... ... ... ... ... герк, араб жеріндегі барлық өнерпазды Самарқанға жинаған
Ақсақ Темір сияқты Байқара, Шахрух, Улуғбектер де ... ... ... ... ... ... Ол кезде өзбек мәдениеті бүкіл шығыс
ханы емес, батысқа да әсер ... – XV ... ... ... Самарқанға ауған кезде, Наври өз
поэзиясын өзбек тілінде жазған. Мұны атап айту ... Оның ...... Ренессанысы шеттен көшіп келген құбылыс емес, жергілікті жағдайда
туған құбылыс. Фадаби мен Навои дәстүрлес. ... ... қара жын ... жын ... ... ... Образ әлемін кейде тереңірек ... Сол ... ... өзі де ... ... ... қойылған деі.
Оның мәнісі, Орта Азияның ежелден бері келе жатқан өз дәстүрі, өз ... ол ... ... ... ... айту болса да ғажап емес. Навои
поэзиясы «Сары жын» боп тиген. Арыстанбаптың ... ... ... ... өгіз ... да оның ... салты, құдіретті ойы болғанын көрсетпек.
Олай баолса, Орта Азия Ренессанысының соғда, елизм немесе һарон – Рашид
кезінде ... ... ... ... ... ... Самарқанда туып,
бүкіл шығысқа әсер етуінің негізі бар. Өйткені грек филисрфийсының мықтап
өрбіген жері – Орта ... ал жер жүзі ... ...... Орта Азия XII ... ... – Низами, XV ғасырда – ... ... ... Фарабиден бір ғана Орта Азия емес бүкіл Таяу Шығыс,
Батыс Еуроппаның өзі де оқыған.
Сондықтан біз Фараби мен ... ... ... ... ... XV ... өзінде Мауеренахр мен Хорасанда ғана
емес, Иран, Әзербайжан, Шығыс Түркістан, Үндістан, Мысыр түркі елдеріне
кейіннен Еуроппа мен Америка кітапханаларына тарады. XX ... ... ... ... ... ... Таңдамалы өлеңдері қазақ тілінде
екі рет (1948 – 1968) кітап болып басылды. Айбектің Навои ... ... ... ... 1950 жылы Ә. ... ... зерттеуге қазақ
ғалымдары да М. Әуезов, Е. Исмаилов, Р. ... К. ... ... ... үлес ... ... ... Навоиға арнап небір шабытты
өлеңдер де жазды. Көрнекті ... ... ... ... ... Науаи
атты өлеңі қазақ халқының өзбек ақынына деген ... ... және ... ... ... – ақ ... ... екені белгілі.
Түбі шығыстан таралып, қазақ әдебиетінің төл ... ... ... өзі қаншама. Сондықтан да, бұл шығармалар арқылы тілімізге
көптеген шығыс сөздері мен бейнелеу нышандары ... ... ... мен ... қазақ халқына ежелден етене жақын болып
кеткендері ... ... ... әдебиеті. Әдебиетімізде осы халықтардың
қазынасынан келген үлестер де аз ... ... ... жеке ... мен ... ... жаңа ... жасауға да себеп болғаны мәлім.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ Алматы «Жазушы» 1989
2. Бердібаев Р. ... ... Иран ... ... СССР ... ... Ө. ... Терең тамырлар.
6. Ә. Қоңыратбаев 2 ... ... ... ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
ТАҚЫРЫБЫ: Әлішер Науои және қазақ әдебиеті.
Тексерген: аға оқытушы. Мұқияева Г.
Орындағын: Алпысбаева А. ... 2006 ... ... ... мен ... ... бөлім.
а)Ескендір поэмасы
б)Ә.Науайидің қазақ әдебиетімен байланысы
в)Ә.Науаи және Абай
г)Ә. Науаи және әл-Фараби
III. Қорытынды бөлім.
Қорытынды
Шығыс және қазақ әдебиеті ежелден – ақ ... ... ... ... ... ... ... төл қазынасына айналып кеткен
шығармалардың өзі қаншама. Сондықтан да, бұл ... ... ... ... ... мен ... нышандары қосылды. Сондықтан да,
мәдениеті мен дәстүрі қазақ халқына ежелден ... ... ... ... ... ... әдебиеті. Әдебиетімізде осы халықтардың
қазынасынан келген үлестер де аз ... ... ... жеке ... мен ... қазақ
әдебиетінде жаңа туындылар жасауға да себеп ... ... ... бар ... ... ... ... туындылары сақталып, бізге жеткен.
60 – жырдардан бастап ... да ... ... ... бастыру,
зеріттеу жұмыстары жүйелі жүргізіліп екледі.
Махмұд Қашқари – тұңғыш тіл маманы. Тұңғыш түрк тілінің оқулығын
жасап шыққан. Жалпы түрк әлемінің тіл ... ... ... кеңейтіп,
өркенін өсітген ғұлама.
Жүсіп Баласағұнның басты мұраттарының ... ... ... ... түзіп, « кедейді – орташаға, орташаны – байға» (Құтты ... ... әл – ... ... ... ... әдебиеттер
1. «Дала даналары» Алматы 2001 ж.
2. «Қазақ даласының ... ... 1993 ... Ө. ... ... ... Шығыс жұлдыздары
5. А. Қыраубаева Шығыс қисса – дастаны
Жоспар
I. Кіріспе.
Шығыс ғұламалары: Аль – ... ... ... ... ... жүзлік
ғылым мен мәдениет тарихындағы орны
II. Негізгі бөлім.
Шығыс ғұламалары
а)Араб шежірелері және Аль - ... тіл ... ... бөлім.
Дүние таным дүлділі

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой пікірінің пайда болуы мен қалыптасуы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь