Қазақстан аумағындағы ежелгі түркі тайпаларының рухани мәдениеті (V-VIII ғ.ғ.)

КІРІСПЕ


І.ТАРАУ Ежелгі түркі тайпаларының әдебиеті мен жазба мәдениеті.


1.1. Ауыз әдебиеті.
1.2. Жазу мәдениеті


ІІ.ТАРАУ Ежелгі түркі тайпаларының әдет.ғұрыптары, заң жүйесі, діни наным.сенімдері.


2.1. Әдет.ғұрыптары, заң жүйесі.
2.2. Діни наным.сенімдері


ІІІ.ТАРАУ Ежелгі түркі тайпаларының тарихи, жағырапиялық түсініктері.


3.1. Тарихи түсініктері.
3.2. Жағрафиялық түсініктері.




ҚОРЫТЫНДЫ




ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда мемлекетімізде мәдени бағыттарды зерттеу қажеттілік тудырып отыр. Осыған орай мемлекетімізде біраз іс-шаралар атқарылып жатыр. Атап айтар болсақ мәдени мұра бағдарламасы бойынша зерттеулер жүргізіліп бірқатар мәдени құндылықтар өз шешімін тауып жатыр.
Сонау түркі заманының рухани мәдениетін зерттеу, олардың діни бағыттары қазіргі ұрпақтар сабақтастығында көрініс табуы ұмыт қалмай бүгінгі күнге жетуі аса күрделі мәселе. Адамзат баласының тәрбиелі болып қалыптасуына рухани құндылықтардың қажеттілігі сөзсіз. Сондықтан да жақсы ұрпақ тәрбиелеу үшін рухани қажеттіліктерді зерттеу өзекті мәселе болып отыр.
Ежелгі және Орта ғасырлық түркі тарихы - әлем тарихының құрамдас бөлігі, олардың тарихи – мәдени құндылықтарын әлем өркениетіне қосқан қомақты үлесі. Ежелгі орта ғасырлық Байырғы Түркілер қалдырған Орхон жазбаларын зерттеп, оған ғылыми сараптама жасауға соңғы жылдары Түркі халықтарының белсенділігі арта түсті. Оның себебі, бұрынғы Кеңестер Одағы тарап, жаңа түркі мемлекеттері өздерінің егемендігін жариялап, ежелгі тарихына көңіл бөле бастауына тікелей байланысты. Орхон мәтіндерін ғылым әлемі бір ғасырдан астам уақыт бойы зерттеп келеді. Демек оның ашылмаған құпиясы әлі көп. Мәтінді зерттеуші ғалымдар сол халықтың тума ұрпағы болғандықтан, түркі тілінің көп қабат мәнің, сырын, ауыспалы мағынасын меңгеріп үлгермеген. Осы кемшілік Орхон мәтіндерін зерттеуші жат жұрттық ғалымдардың бәріне тән. Сондықтан да бүгінге дейін байырғы түркі мәтіндерін оқып, аударып келген ғалымдар әрбір аттап басқан сайын аяғын кесе басып отырды. Бүгінгі таңда осы олқылықты жою үшін түркі текті, көшпелі өмірді бастан кешкен, сол ортада түркілік психологиямен тәрбиеленіп, байырғы түркі әлеміне жастайынан барып, сол әлеммен бірігіп кеткен сезім мен жүрек қажет.
Көне түріктер дәуірі немесе көне түріктер заманы деген ұғым тарихи-археологиялық әдебиеттерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму үрдісін білдіргенде VI—VIII ғасырларды қамтиды, яғни көне түрік мемлекеттері заманын көрсетеді. Көне түріктер дәуірінде тек қана ашина түріктердің (тугю) құдіретті қағанаттары ғана емес, сонымен бірге ұйғырлардың және енисейлік қырғыздардың мемлекеттері де өмір сүрді. Қазірті Тыва, Монғолия, Хакасия, Оңтүстік Алтай, Қазақстан және Орта Азия территорияларында жүргізілген археологиялық зерттеулер көне түріктер мемлекеттерінің құрамы ірі, әрі тұрақты этникалық топтардан тұрғандығын және жүздеген жылдар өмір сүргендігін көрсетіп отыр.
1. Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. А., 1995.
2. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. А., 1971.
3. Айдаров Г. Язык орхонского памятника Бильге – кагана. А., 1966.
4. Айдаров Г. Язык орхоских памятников древнетюрских писменности.
А-А.,1972.
5. Ақатаев С. Күн мен көлеңке. Ғылым-танымдық аңсар. А.,1990.
6. Асқаров А. Ұлы Тұранның ұлдары. А., 1998.
7. Аманжолов А. С. Түркі филологиясы жазу тарихы. А., 1996.
8. Бартольд В. В. Тюрки. А., 1998.
9. Бичурин Н. Я. Собрание сведений. Т. 1., СПб., 1992.
10.Байпаков К. М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. А., 1986.
11.Байпаков К. М., Подушкин А. Н. Памятники земледельческо- скотоводческой культуры Казахстана А., 1989.
12.Баскаков Н. А. Очерки истории функционального развития тюркских языков и их классификация. Ашхабад., 1988.
13.Басилов В. Н. Избраники духов. М.,1984.
14.Васильев Л. С. История религии Востока. М., 1983.
15.Гумилев Л. Н. Қиял патшалығын іздеу А., 1996.
16.Гумилев Л. Н. Көне түріктер А., 1994.
17.Ғабдулин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті А., 1996.
18.Есім Ғ. Шаманизм дегеніміз не? // Ақиқат. 1996.№2.
19.Жубанов Х. Исследования по казахскому языку. А., 1996.
20.Кумеков Б. Е. Государство кимаков ΙΧ-Χ в.в. по арабским источникам. А., 1972.
21.Кляшторный С. Г. Мифлогические сюжеты в дервнетюркских памятниках // Тюркологический сборник. М., 1981.
22.Қазақстанның тарихы туралы түркі деректемелері.
23.Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. А., 1991.
24.Қоңыратбаев Т. Әуелбек Қоңыратбаев – түркітанушы. А., 1996.
25.Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. А., 1987.
26.Қаржаубай С. Орхон мұралары. 1 кітап. Астана. 2003.
27.Қашқари. М. Түбі бір түркі тілі. А., 1993.
28.Мангижеев И. А. Бурятские шаманские и дошаманские термины. М., 1978.
29.Махаева А. Ш. Көне түріктердің рухани мәдениеті. А., 2002.
30.Марғұлан А. Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана А., 1979.
31.Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. А., 1964.
32.Малов С. Е. Енисейская письменность тюрков. М.-Л.,1952.
33.Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. М., 1951.


34.Насилов В. М. Язык орхоно-енисейских памятников. М., 1986.
35.Окладникова Е. А. Тропою Кугельдея. Л., 1990.
36.Стеблева И. В. Поэзия тюрков VI-VIII веков. М., 1965.
37.Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно- мифологической системы // Тюркологический сборник. М., 1972.
38.Стеблева И. В. Древнетюркская книга гаданий как произведение поэзии // История, культура, языки народов Востока. М., 1970.
39.Уәлиханов Ш. Қазақтардағы шамандық қалдығы // Қазақ бақсы-балгерлері. А., 1993.
40.Төлеубаев А. Т. Культ природы у казахов // Вестник КазГУ. Серия историческая. А., 1996.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ОРТА ҒАСЫРЛАР ... ... ... ... ... тайпаларының рухани мәдениеті
(V-VIII ғ.ғ.)
Ғылыми жетекшісі: т.ғ.к., доцент
Махаева А. Ш.
Орындаған: 4-курс студенті:
Ақбаев А. Ш.
Қорғауға жіберілді:
“_____”____________ 2007 ... ... ... ... Т. ... ... ... түркі тайпаларының әдебиеті мен жазба мәдениеті.
1.1. Ауыз әдебиеті.
1.2. Жазу мәдениеті
ІІ-ТАРАУ Ежелгі түркі тайпаларының әдет-ғұрыптары, заң жүйесі, ... ... заң ... Діни ... ... ... тайпаларының тарихи, жағырапиялық түсініктері.
3.1. Тарихи түсініктері.
3.2. Жағрафиялық ... ... ... ... ... ... мәдени бағыттарды
зерттеу қажеттілік тудырып отыр. Осыған орай мемлекетімізде біраз іс-
шаралар атқарылып ... Атап ... ... мәдени мұра бағдарламасы бойынша
зерттеулер жүргізіліп бірқатар мәдени құндылықтар өз шешімін тауып жатыр.
Сонау түркі заманының ... ... ... ... діни
бағыттары қазіргі ұрпақтар сабақтастығында көрініс табуы ұмыт ... ... ... аса ... ... ... баласының тәрбиелі болып
қалыптасуына рухани құндылықтардың қажеттілігі сөзсіз. Сондықтан да жақсы
ұрпақ тәрбиелеу үшін рухани ... ... ... ... ... және Орта ғасырлық ... ... - әлем ... ... олардың тарихи – мәдени ... ... ... ... үлесі. Ежелгі орта ғасырлық Байырғы
Түркілер қалдырған Орхон ... ... оған ... сараптама
жасауға соңғы жылдары Түркі халықтарының белсенділігі арта ... ... ... ... Одағы тарап, жаңа түркі мемлекеттері
өздерінің егемендігін жариялап, ежелгі ... ... бөле ... ... ... мәтіндерін ғылым әлемі бір ғасырдан астам
уақыт бойы зерттеп келеді. ... оның ... ... әлі көп.
Мәтінді зерттеуші ғалымдар сол халықтың тума ... ... ... көп қабат мәнің, ... ... ... ... Осы кемшілік Орхон ... ... жат ... ... тән. ... да ... дейін байырғы түркі
мәтіндерін оқып, аударып келген ... ... ... басқан сайын
аяғын кесе ... ... ... ... осы ... жою ... ... көшпелі өмірді бастан кешкен, сол ... ... ... ... түркі әлеміне жастайынан барып, сол
әлеммен бірігіп ... ... мен ... қажет.
Көне түріктер дәуірі ... көне ... ... ... ұғым тарихи-
археологиялық әдебиеттерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму
үрдісін ... ... ... ... яғни көне түрік
мемлекеттері заманын көрсетеді. Көне ... ... тек қана ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге
ұйғырлардың және ... ... ... де өмір ... Қазірті
Тыва, Монғолия, Хакасия, Оңтүстік Алтай, Қазақстан және Орта ... ... ... ... көне ... құрамы ірі, әрі тұрақты этникалық топтардан ... ... ... өмір ... көрсетіп отыр. Тарихи-археологиялық
мәліметтерге сүйене отырып, зерттеушілер көне түріктер дәуірінің ... ... ... ... және Орта азиялық түрік қағанаттары кұрамына енген тайпалардың
аймағы (Монғолия, Тыва, Алтай, ... ... және Орта ... ... қырғыздардың — хягастардың мемлекеті құрамындағы ... ... ... ал 840 жылдан X ғ. дейін
Монғолия, Тыва, Алтай жері);
3) Курыкан бірлестігіне кірген тайпалар аймағы ... ... ... ... ... ... кең ... және мәдени
байланыста болды. Шығысында ... ... ... ... ... ... алып жатқан бұл тайпалардың өзара байланысының маңызды
дерек көздеріне көне ... ... тас ... ... сондай-
ақ жерлеу ғұрыптары (әсіресе VII ғ. бастап атпен бірге жерлеу) жатқызылады.
Көне түріктер мәдениетінің ортақтығын руна жазба ескерткіштері және ... діни ... ... де ... пен ... ... жалғастырушы дәнекер рөлін атқара жүріп
көне түріктер тамыры терең, айшықты ... бар ... ... ... ... ... институттардың күрделі
түрлерін, елшілік жуйесін, шендер иерархиясын, соғыс ... ... ... ... сол ... ... ... елдердің идеологиясына қарсы
қоятын мұқият әзірленген дүниетанымы да болды.
Мақсаты мен міндеті. Жұмысты ... ... ... өз
ерекшеліктерімен көрініс тапқан түріктердің рухани мәдениетін зерттеу және
осы уақытқа ... ету. ... ... ... толық зерттелуін мақсат
етемін. Осындай мақсаттарды негізге ала отырып, келесі міндеттерді қойдым.
- тақырыптың мазмұның толық ашып көрсету;
- ... ... ... зерттеу;
- мәдениет пен рухани құндылықтың байланысын айқындау.
Тарихнамасы. Көне түріктердің ... ... — аса ... ... Бұл жөнінде зерттеушілер арасында бір-біріне қарама-қарсы ... ... ... аз ... ... ... жақтаушылар
көне түріктер ерекше діндар болмады, саудаға да ... емес еді, ... ... ... ... ... болды, қатаң даланың ... ... ... ... ... табиғатқа тәуелділікке
түскен көшпелілердің қоғамы — тарихы жоқ ... ... ... ... ... ... Азияда ұзақ жылдар бойы жүргізілген археологиялық және
палеографиялық зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... ... ... теріске шығарып, ғылыми дәйексіздігін
көрсетіп берді.
Төрткүл дүниенің ... ... ... ... 160 миллиондай
түрік тілдес халықтардың түп атасы — көне ... ... ... ... ... ол бабаларымыздың табиғат пен туған жерге ... ... пен ... ... ... ел ... ... талпынысын паш ететін ертедегі тарихымыздың жарқын беттері
болып табылады. Сондықтан да көне ... ... ... ... әрі ... ... заман талабынан туындап отырған
мәселе.
Бір кездері шығыстану ғылымында Азияны мекендеген ... ... ... ... дәуірінде туған, сол себепті ислам тұсында
өрістеген дейтін қисын үстем болған еді. Бұл ... ... ... бір ... болатын. Сол себепті дәйекті ғылыми ... ... ... ... мәдениетін тарихи-ғылыми негізде сөз еткен
үлкен түркология В. ... В. ... С. ... ... ... еді. Ол адам ... ... құрылған Э.Тайлор
антропологиясынан әлдеқайда жемістірек болды. Совет дәуірінде ... ... ... өсе ... ... ... А.Н.Самойлович, С.Г.Кляшторный, А.Н.Бернштам, А.Тафуров
еңбектері соның айғағы. Оның бір ... ... ... ... ежелгі
тарихы болса, екіншісі — Орта Азия халықтарының мәдениеті болып отыр.
Қазақ түркологтары ертедегі сақ, хүн, ... ... ... оғыз,
қыпшақ тайпаларының тарихына әлі де жете ... ... ... ... ... тектес халықтардың көне тарихын зерттеп білу ... ... ... ... ... ... «Древние тюрки» (1967), «Поиски
вымышленного царства» (1970) және «Хунны в ... (1974) ... ... Н.Я.Бичуриннің Алтайдағы туркі-монғол тайпаларының ... үш ... ... ... ... жаңалық болды. «Хунны в Китае»
деген кітапқа баға бере келіп, Л. П. Делюсиннің еңбегі ... мен ... аз ... ... ... ... ... сабақтастыра білген деген пікірі есімізде. С. П. Толстовтың
«Древний Хорезм» (1948) атты зерттеуі де ... ... биік ... ... ... және совет түркологиясында басқа да ғылыми жаңалықтар
жоқ емес. Ежелгі ... ... ... қатысты А.Бомбачи,
А.Ф.Табен, Дж. Клосон, И. Бенфинт, Т.Дерфер, Л. Базен зерттеулері ... ... да ... ... ескерткіштерінің тілі, образдары, көркемдік
ерекшеліктеріне қатысты еңбектер жазуда. Ендігі жерде ... ... да ... зерттелсе деймін. Ол жалпы шолу түрінде емес, Б. Көмековтың
қимақтар, С. Ақынжановтың қыпшақтар тарихына арналған еңбектерінің ... ... ... ... күш бізде бар.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... біршама
еңбектер жарыққа шығарды. Солардың ... Қ. ... ... көне ... ... ескерткіштері» (1985), Ғ. Айдаровтың ... ... ... ... (1986), Ә. ... пен М. Оразовтың
«Түркологияға кіріспе» (1985) ... ... мен оқу ... ... еді. Н. ... ... ... ежелгі дәуірі»
(1986), X. Сүйіншәлиевтің «VIII—XVIII ... ... ... ... оқулықтарында көне жазба мұраларымыз әдеби тұрғыдан талданып,
сараланады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... аса құнды болып табылатын мәліметтер алуға болады.
Ертеректе шыққан «Ертедегі әдебиет ... (1967) ... ... (1985), ... (1986), ... ... «Қорқыт ата кітабы» (1986), «Бабырнама» (1990) ... ... ... оқу орындарының студенттеріне арналған арнайы оқу
құралы жоқ болатын. Жоғарыда аталған еңбектер мен аудармалар осы іске ... ... ... ... жазу ... ... орай арнайы
зерттеу әдісін қолдандым. Яғни, жеке-жеке тараулар мен ... ... әр ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу
барысында тақырыптың негізін айқындадым.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс негізінен ... және алты ... үш ... ... ... ... ... тұрады. Бірінші тарау түркі тайпаларының әдебиеті мен жазба
мәдениетіне тоқталатын болса, екінші ... ... мен діни ... ... Үшінші тарауда, тарихи түсінігі және жағрафиялық
аймақтары қарастырылады.
І тарау. ... ... ... ... мен ... ... Ауыз әдебиеті.
Алтайдағы Түрік кағанаты кезеңінен қалған ... бірі — ... ... ... ... VI ... бұл жәдігерлерді Т. Спасский зерттеп, 1889 жылы орыс ғалымы Н. М.
Ядринцев Монғолия жерінен жаңа нұсқасын тауып, ... ... ... ... ... ... В. Томсен оқып, 1893 жылы неміс тіліне аударады.
Аударма 1895 жылы ... ... ... В. В. ... басқарған Россия
археологиялық экспедициясы 1894 жылы бұл жазба ескерткіштерді орыс ... 1894, 1897 ... ... ... ... ... дәл ... аударған ғалым С. Е. Малов болған еді. Ол ...... ... ... ... Солардың бастылары: Моңғолия
жерінен табылған Мотилан жылнамасы, Мойын ... ... ... ... ... Ихе Асхет, қырғыз жерінен табылған Талас (он жазу), Элетест,
Сириядан табылған Саума, Тарим, Илташ, ... ... ... Е. ... ... Шора ескерткішінің тілін ұйғыр жазуы депті. Ол ... ... ... ... ханы ... ... еді. Бір аты — Қаллиғ ... ... мерт ... Ол заманда қарлұқ, басимил, хұн, байырқу, тонтра,
шиғу, бүғу, киби тайпалары ұйғырға, татар, кеден ... ... ... ... еді. Мойын Шора жазуында қыпшақ тілінің де ізі бар. ... ... бус (су), ... ... ... ... ... сияқты
ортақ сездер. Күлшора Бесбалық соғысында Мотилан жағында болып, табғаш,
ұйғыр, қарлұқтарға қарсы соғысқан. «Шора»— монғол ... Е. ... ... ... Бесбалықты 756—757 жылдары Қытай елі салған дейді. Ол
Қытайдың қарамағына 734 жылы ... еді. Бұл ... ... әлі ... ... жөн. ... Түрік қағанатына тікелей қатысы бар жазбалар
Күлтегін, Мотиланның үлкен жазуы және Тоныкөк жылнамасы болып ... ... ... жеріндегі Кошо-Ңайдем өзені, ... ... ... ... ескерткіші Қошо-Ңайдем төбесінің кең
жазығына салынған. Н. Ядринцевтің керсетуінше, биіктігі 3 метр 45 см., ... 174 см., ... — 48 см. ... мәрмәр тасқа жазылған. ... ... ... екі жағынан 72 балбал тас орнатылған. Тас қораның сыртқы
босағасында екі арыстан, ішкі ... екі ... тас ... ... ... ... ... аң, адам суреттері, Күлтегіннің өзі және
зайыбының мүсіні бар.[33.132б]
Орхон жазуларының алфавитін Н. А. ... пен Н. Т. ... ... ... соңғы кездері көптетен зерттеушілер, солардың ішінде
В. А. Левшиң, С. Т. ... В. ... ... ... ... ... ойға оралды. Орхон жазбалары туралы Ә. Диваев зерттеулер жүргізген.
Бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... бұл жазбаларды зерттегенде, ғылыми талдау кіші емес, үлкен жазудан
басталғаны жөн. Өйткені, 716 жылғы ... ... ... ... ... қалғанына қарамастан, Могилан жылнамасында Түрік қағанатының соңғы
тарихы толығырақ баяндалған. Бұл жерде біз Қапаған хан қырғыны неден ... ... және ... ... ... ... ... күйде болған?
Могилан мен Күлтегін не себепті көшпелі түркі тайпаларымен көбірек жауласты
деген мәселелерге жаңаша түсінік беруге күш ... Біз ... ... ізде ... ... ... ... екі жазу Могиланның немересі
Иоллығ Тегіннің қолынан өткен.[21.216б]
Могилан ... (683— 734) ... ... ... Оны
Могиланның немересі Иоллығ Тегін орнатқан. Могилан Түрік ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштің салынған
мерзімі: «маймыл жылы, жетінші ай, жиырма жетінші күн» деп дәл көрсетілген.
Осы ... ... ... да ... Л. Н. Гумилев болса арғы-
бергі тарихи оқиғаларды ескере ... ... 732 жыл ... ... 720 жылға дейін, дәлірек айтар болсақ, 717—718 жылдары жазылған дейді.
Бұл пікірдін өзіндік негізі жоқ емес.
Жазу үш бөлімнен ... 1) ... ... ... қағанатының құрылуы,
630—680 жылдар арасында көк түріктердін, Қытай еліне құл болуы, ... ... ... 2) ... мен ... (685—731) жүргізген
соғыстары; 3) Күлтегіннің 731 жылы ... ... мерт ... оған
орнатылған жәдігер тарихы баяндалған.[4.43б]
Жазудың кіріспе бөлімінде Иоллығ ... ... ... ... ... Елтерес, Естеме жасаған еді, бірақ балалары ... ... ... ... еліне бағынып құл болды деп, әңгімені 630 жыл
оқиғасынан бастайды. ... ... ... ... Онда ... ... будун ергім, қағаным қаны» деп Көк тәңіріне дат ... ... ... пен ... ... ұстап көкке алып ұшыпты. Түрік сир
бодан өлмейді, ел болады дейтін сөздер бар. ... 690 жылы ... ... ... ... дәл емес. Өйткені 691 жылы Могилан сегізде,
Күлтегін бес жаста ... ... ... ... ... — Қапаған хан
болса керек. Иоллығ Тегін Қапаған қырғынын, 678 ... ... ... ... ... ... түсіп калуы орда ішінде болған
бүліншілікті бүркеу, Могилан бейнесін бір ... ... ... ... соғыстар да аз суреттелген. Оның есесіне ... ... ішкі ... мол баяндалған. Соның өзін де
Иоллығ ... ... ... ... Дұрысында ішкі бүліншіліктер
Могилан кезінде туған еді. Оған ең алдымен Могиланның қырғызбен жауласқаны
дәлел. Жазуда ... ... біз ... ... 27 ... ... 13 ... жеңдік, «елдігін әлсіреттік, қағандығын жойдық, тізесін
бүктірдік, басын еңкейттік», ... ... ... ... түргештерді
шаптық, «түргеш өз еліміз еді, білместігі үшін, бізге жаулығы үшін ... ... ... ... ... Сол жылы Күлтегін Іле бойындағы аздарды
да ... ... ... бек етіп сайлайды. Аздар қыпшақ еді, өздері
жаңылды, ... ... ... құл, күн ... ... ойды В. ... та
айтқан. Ертеңіне аздар мен түргештер бірлесіп қайта соғысты, бірақ, жеңілді
деп көрсетеді ... ... ... ... ... көшіріп, Кенту-
Тарбанға қудық деген. Сонда Могиланның басты жаулары қырғыз, түргеш, аздар
болып шығады. Ол ... ... ... ... ... күні ... сөз ... емес, түркі тайпаларына қолданылған. Осы негізде ... ... ... ... алалығы туады. Бірақ 716 жылдан соң
туған бүліншіліктер үшін Могилан өзін ... ... ... санайды.
Жазуда Могилан: «О, түрік боданы, өкін кінәлісің, қарулылар, найзалар
қайдан келді», ... ... ... ... ... шаптың, қаның судай
төгілді, сүйегің таудай болды». «Мен аз, аш елге ... ... ... ... ашыңды тоқ еттім». «Інім сендер үшін мерт болды» деп, оқиғаны ... 731 ... ... ... ... ... де ... ол соғыстардың
болған кезі мен жері айтылмаған. Іс ... ... мен ... ... қарсы үлкен соғыстар жүргізген емес. Жазаласа ол 732 жылы Бесбалықты
да Қытайға соғыссыз ... Оның ... ... қырғыз, қарлұқ, түргеш,
аз, байырқу, тонгра сияқты түркі тайпаларына қарсы жүргізген ... ... ... ... ғана 716 ... бұрын (701—703) болған.
Отыз жылға созылған ұйғыр соғысын да айтпайды.
Жазуда түркі тархандарының атына өкпе сөз көп ... ... ... ... ... Могилан мен Күлтегін емес, бодан айыпты
делінген. Расында, ... сир ... ... Могилан мен Күлтегін
болған. Өгүкен бос қалды ... ... ... сол ... ... ... ... Ұйғыр, қырғыз, түргеш, аз, тутық, ... ... ... ... еді. ... Күлтегіннің, ажалы 731 жылғы
жұттан болды деседі. Бұл жетімсіз түсінік. ... 731 ... ... ... ... тайпаларымен үздіксіз жауласып, елден айрылып
қалған еді. Сол жылдары Могиланның өзі де ... ... ... ... ... ... ... үй қалып, киік, қоян аулап күн көрген.[31.12б]
Осыған орай 716 жылғы Қапаған қырғыны неден болған дейтін ... ... ... жөн. Ол — көп ... созылған шадтар мен
тархандар арасындағы билік таласының бір көрінісі болған еді. ... ... сир ... деп ... ... ... сүйеніп, Қытай елінен зор
табыспен қайтқан Қапағанды жақтырмаған. 694 жылғы ... ... ... өзіне қаратқан.[22.216б] Ол көшпелілерге жаугершілік емес, ... ... ... ... Қытайдың үлкен саудасына жол бергісі келген
болуға тиіс. Ордаға келсе, Күлтегін ел бірлігін бүлдіріп ... ... ... осы ... ... туғызып, Күлтегін бір түнде Қапаған
тұқымдарын қырып жібертен, өлгендер бір ғана Қапаған емес, екі мың ... ... ... келеді.Біздің бұл жорамалымызды Күлтегін соғыстары
анықтайды. Ол ... ... ... ... ... ... бастылары
— қырғыз, түргеш, аз, тұтық, байырқу, қарлұқ, кенгерес, тонтра, елтабар, шу
тайпалары, түстікте ұйғырлар болған. Қапаған ... ... ... ... (көк ... ... еді. Бұл оқиғалар қағанаттың құлауына әкелген.
734 жылы Могиланды Мойынқұмда отырған анасы өз ауылына ... ... ... қымызға у қосып беріп өлтірген.Телес саясатын қолданған ... іске ... ... ... Тоныкөк: «Мен шадтардың ең ұлығына
ердім» десе, онысы Могилан (716—734) болатын. Орда ... ... ... ... ... отырғызған. Алалық осыдан басталған. Шад,
Тегін, Могилан телес сөзі, ...... ... Бұл ... ... ... жіберген.[17.10б]
Л. Н. Гумилев Күлтегіннің түркі тайпаларына жау болатын себебі ол
ашина еді, олар ... ... арғы ... ... деген ой айтады.
Мұны біз телес пен тархандар арасындағы тартыстың көрінісі дейміз.[16.29б]
Шадтар мен тархандардың билікке таласуы Мұған ... ... ... Төбе хан ... тұсында қағанат шығыстық, батыстық ... ... ... ... арасында сеператизм қызып, түріктер Кытайға
бағынады (630—680). Содан қағанат Қапаған хан тұсында ғана ... ... ... күш ... ... Ең қиын ...... жылдар арасы
болды. Сол дәуірден бастап батыс ұлыстар Естеме ... ... ... ... ... көбейіп, батыс тархандардан бірлік кетеді. ... ... ... соң он ... ... ... ... — Естеме баласы
Шығай, Түн Жабғу, Түрк ... ... хан, Бері шад, ... түртеш,
байырқу, шуми, нилихан, абруя ұлыстары болды. Бірақ Шығайды (611—618), оның
баласы Түн Жабғуды ... ... ... хан ... соң, Қара ... 631 жылы ... шады Мұха Вишуді, 634 жылы оның ... ... ... ... ... ... өлімі тағы бар. Қара Шориннің
титулы бірде Түн Жабғу, бірде Дату хан, ... Бұға хан, енді ... ... аты — ... ... езін Батыс тардұш десе, оның ұрпақтары өздерін ... ... ... деп, ... ... ... Нушиби, қыпшақ билері бізге
ешқандай әкім керек емес деп, Шато ... ... ... ... ... бары ... ... оған да жаулар табылған (Могилан).
VII ғасырдағы сыртқы жағдай бәрінен де ауыр ... 651 жылы ... ... ... Орта ... ... 633 жылы Сасанидтерте қарсы
кушандар, 640 жылы Баһрам ... бас ... ... Иран ... ... Түрік қағандарының бұл зор өзгерістермен ісі болмайды.
Бола қалса, онысы бір ... ... ... Шығай тұқымы Янти Саубүк
598 жылы Балхта Баһрам Шебинеден жеңіліс тапса, Бөрі шад 626 жылы ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтарын
жаулап алады.[15.146б] Өздері номадтық сатыда тұрып ... ... ... ... ... ... сабақ ала білмеуі кағанаттың ... ... ... үш ... ... ... хан ... шығарып
тастауы негізсіз болды. Сондықтан біз Могилан бағытын сынаған Кляшторный
ойларын шыншыл дейміз. Лившин ... ... ... ... ... ... Тегін Могилан, Орхон жазуларында бұл ... ... ... Ұйғыр затоворын 713 жылға жіберу шүбәлі.
Бұл оқиға 725—730 жылдар шамасында болса ... Ол ... хан ... ... ... ... Осы тұрғыдан кейінгі көптетен соғыстар
мерзіміне де анықтық енгізген жөн. Жазулардан Түрік ... 734 ... ... ... орын алмаған.
731 жылы ұйғыр соғысында өлген Күлтегін (685—731) оқиғасына арналған
жылнама. Жазу Білге қаған (Могилан) атынан әңгімеленген. Ол ... еді. ... В. ... Жазуда Могилан өзін «тәңірдей
тәңірден жаралған Білге ... деп ... ... оң жақтағы шадтар мен
апабектерге, сол жақтағы тархандар мен бұйрықбектерге, түстіктегі ұйғыр
пайтулеріне ... ... ... ... ол ... ... ... оң және сол деп бөлу «Оғызнама» аңызында да бар. «Монғол»
деген атауды 1206 жылғы құрылтайда ... хан ... рет ... ... ... ... сөздер монғол бектеріне, «тархан», ... ... ... тән ... ... ... Сыр, ... жағында
тұрған. Олар кейін өздерін жабыға (ябғу) деген. Жабығалар (Тараз, Тардұш,
Кенду, ... ... анық ... бектері болатын. Ұйғырлар да өздерін
тоғыз-оғыз деп атаған. «Тархан» сөзінің ...... ... болса да
ғажап емес. Түрік — ... ... ... да ... ... ... ел ... бейім. Бірақ алдыңғы сөзбен түбірлес. Могилан өзін шад деп
білгендіктен, ... ... ... Бұл ... ... ... ... көмектеседі. Қоғамдық тұрмыс жағынан ... ... ... ... Могилан номадтық салт ізінде
қалған. Сол ... ... ... еске ... Могилан бағыты заман
талабына сай болмады.
Жазуда ... ... ... ... — Шантуң жазыққа дейін жауладым,
Теңізге сәл жетпедім.
Түстікте — Тоғыз Ерсентке дейін жауладым,
Тибетке сәл жетпедім.
Батыста — Інжу ... ... ... ... жауладым.
Терістікте — Байырқу жеріне дейін жауладым,—
деген жерде ол шығыста Шато (Шантун), түстікте ... ... ... Інжу,
теріскейде Байырқу жерін алдым, бірақ түрік бектері табғаштардың тәтті сөз,
жалған сыйлығына алданып азды, менің айтқаныма құлақ ... ... ... ... біздің алғашқы қонысымыз Өгүкен иесіз қалды, біз әлі де сол
жерді ... ... ... ... сөз, асыл ... ... ... қырылдың.
Түркі халқы, жойылдың,—
деген жерде Күлтегін Орхон жері біздікі болып еді, сол ... ... ... ... бедерші алдырдым, олар менің сөзімді бұзған жоқ
деп, түрік бектеріне өкпе айтады. Онысы «Аштықта тоқтықты ... ... ... ... ... жолдардан да анық байқалады. Кіші жазудың
соңында: «Бұл жазуды жаздырған Иоллығ Тегін» дейтін ... бар. ... бен ... ... үлкен жауымыз болды дейді. Олар баяндүр
қыпшақтары ... да ... ... Бұл ... 750 жылдар шамасында Селенгі өзенінің
бойына ашина тайпасынан шыққан Тоныкөк ... ... ол ... мен
Қапағанға, одан соң Могиланға уәзір болған. Жазуда ол: «Білге Тоныкек, мен
өзім ... ... ... ... бодан (халқы) ол кезде табғаштарға кіріптар
еді. Түрік бодан, ханы болмай, табғаштардан ажырады, хандық құрды. Хандығын
тастап, табғашқа ... ... ... деп, ... ұлық ... ... ... қойғанын баян етеді. Ұлық шад деп отырғаны — Могилан. Оның аузына
Тоныкөк: ... бой ... ... ... сөз салған. Бұл тұста
Күлтегін окиғаны 716 жылдан ... Одан әрі ... ... ... ... ... ... жаулады, оның ақылшысы мен едім дей
отырып, ... 723 ... ... затоворына әкеп тірейді:[2.62б]
Шүғай құзында, Қарақұмда отырушы едік,
Киік жеп, қоян жеп ... ... ... тоқ ... жыртқыш құстай еді,
Біз жемтік едік.
Осылай отырған шақта оғыздардан елші келді.
Елші сөзі мынадай:
Тоғыз-оғыз халқына хан ... ... Күн ... ... Тонра Семді жіберді...
Табғаштар, түстіктен шабыңдар!
Қытандар, шығыстан шабыңдар!
Мен ... ... сир ... жерін жат баспасын!
Сол дүшпанды жояйық!— депті.
Осы сөзді естіп,
Түнде ұйкым келмеді,
Күндіз отырғым келмеді2,—
деген жерде ... суық ... ... соң, ... ... ... Бұл тұста Тоныкөк алғашқы екі жазудағы соғыстарды қайталайды. Жауды
түстіктен ... ... ... Сондағы айтары — «жұқаны бүктеу,
жіңішкені үзу». ... ... ... жау деп білген. Ертіс ... ... ... түргеш тайпалары тұрған, қырғыз Саянның теріскейінде
еді. Сол жолы Тоныкөк ... бойы қар ... Саян ... тік асып,
қырғыздарды бастық деген. Қайту жолында түргеш, байырқу, оноқ ... ... ... өліп, еліне оралады. Қайтарында Амур басындағы бір
шадқа кісі жұмсап, көмек ... Сол жолы ... ... ... туып,
қашқындарды оноқ әскерін жіберіп қайтарған. Жазуда ... ... ... ... Түнсу өзендерінен өткізе кудық дейтін жолдар бар. Одан әрі
Тоныкөк табғаштармен жиырма жеті рет, ... ... ал ... бес ... деп, ... ... келтірген. Мотилан жазуында бұлардың ... рет ... ... табғаш емес, қырғыз деп ... ... он үш рет ... бұл ... ... ... болған. Қалған он
төрт соғыс қырғыздардың пайдасына шешілген. Сол негізде кейін «Манас» жыры
туған. 678 ... ... ... ... ... ... оноқ, қимақ,
қарлұқ, түргеш тайпалары соған күш қосқан.[25.124б]
Сөзінің аяғында Тоныкөк: «Мен Елтерес, Білте қаған, Могилан, Қапаған
үшін күрестім»,— деп, ... сир ... ... ... Мен ... түрік сир боданы жасалмас еді деген жолдар да бар. Сонда ол ... ... ... ... адам ... ... Қапаған демек.
Түрік сир бодан (түрік елі) деген сөз ... екі ... жоқ. ... ол Елтерес кезінде қолданылған. Тоныкек Орхон жылнамасына ... ... ... тірі ... ол ... атын айта ... ... түрік халқының бірлігін жақтаған.[3.216б]
Орхон жазуларына бір ғана Күлтегін, Могилан және Тоныкөк эпиграфиясы
емес, ... ...... ... да ... ... сол жазулар қандай
диалектіде көрінеді дейтін мәселе бізде нақты зерттелмеген. Рас, ... ... ... ... ... тартып келеді. Солардың
қатарына В. Томсен, В. Радлов, П.Мелиоранский, В. Бартольд, С. Маловтардан
бастап И. А. ... Т. И. ... В. ... С. Б. Киселев, қазақ
ғалымдарынан Ә. Қайдаров, Қ.Өмірәлиев, Ғ. Айдаров, Ә. Құрышжанов, ... ... С. Е. ... ... ... ... ... диалектісіне
бейімдесе, В. А.Лившиң онда телес-манжур, қыпшақ диалектілерінің де
элементі бар ... ... ... Т. М. Тарипов өзінің «Кыпчакские языки
Урало-Поволжья» (1967) деген зерттеуінде ... ... ... ... телес диалектілеріне жіктей отырып, «аралас диалект» қисынын
жақтапты. Оның пікірінше Орхон жазулары ... ... ... ... ... Бұл пікірді қазақ ғалымы Ғ. ... та ... ... ... ... ... ... жүр. Орхон жазуларының «жоқ» емес, «йоқ»
болып көрінуі бар. «Аралас диалект» дегеннің өзі ... ... бір ... ... ... айту ... ... Енді бірде Т. М.
Тарипов лексика қуып, ... ... 39 ... ... ... ... ... түкси, арғу, суар, байырқу, ұйғыр, күшә (күшан), түрік, ош,
құтан, шиғылы, иасмылы сөздіктері деген. ... ... сез ... ... керек. Мұнысы «аралас диалект» емес, аралас лексика ... ... ... «кипчак» сөзі III ғасырдан бері бар дейді. Бүл атау ... жүр. ... ... ... қыпчак еллит йыл олурмыс» дейтін сөздер
кездеседі. Өзбек ғалымы Муталлибов болса, ескі қыпшақ тілі Азиядағы ... ... тілі ... ... Осы ... кейін қазақ тіліне негіз
болған.Бүл ... ... тілі мен ... тіл ... ... мәселені де
ескеру қажет. Мысалы, Сайфи, ... ... ... қай ... негізінде
жазылған дер едік. Оның бірі мамлюк, бірі дешті қыпшақ тілінде жазылған
ғой. Осы жазба тілі мен ... ... ... ... бастап
көптеген дастандар тіліне өткен болса, мұны ұйғыр тілі деу дұрыс па?
Жазуда хроника мен жылнама, жоқтау аралас. Тілінде таптық қоғамға ... бек, ... ... шад, бодан, құл, күн дейтін касталық сөздер
басым. Жазудың әдеби, тарихи, этнотрафиялық, тілдік мәні айрықша зор. ... ... ... ... ... ... ... назарын аударған және
соңғы 200 жыл ... оған ... ... ... рет ... ... ғ. орта кезінде Франңуз ... ... ... ... ... ... ішінен біздің тақырыбымыз үшін ... — Майя мен ... ... ... Бұл ... ... аса ... роль атқарады, өйткені оңда Қытайдың VI—VIII ғғ. ... ... ... ... ... онда ... кейінгі оқымыстылар қалдырып кеткен әртүрлі оқиғалардың уақ-
түйек көріністері алдымызда қойған ... ... ... ... ... ... Осынау аудармалар негізінде Сорбша
университетінің ... ... XVIII ғ. орта ... көп ... ... мен ... ... жазды.
Көшпелі мәселелерін шешу ісіне ... де ... ... ғылыми
дәстүрлі орыс мектебін атауға болады. Оның өкілдері — Н. Я. Бичурин, В. В.
Триторьев, Н. А. Аристов, Т. Е. ... К. А. ... С. ... М. И. ... және ... ... оқымыстылар. Орыс мектебі
оқымыстыларының Орта Азияға бауыр басып кеткені сондай, оның ... та ... ... ... дағдыланып кеткен. Соның арқасында біздің
ғалымдарымыз, бытыс европалықтар көзінен қалыс қалған көптеген ... ... ... ... ... ... ... өзгеше бір
аспектісін салған.[11.173б]
Орталалық Азия тарихы мен палеоэтнографиясын зерттеудің негізін
салушы Н. Я. ... ... ... ... ... осы ... дейін
бүкіл зерттеулердің тиянақты іргетасы болып келеді.[9.342б] Аудармада
қателіктер мен жаңсақтықтар өте сирек ... және ... ... ... В. Кюнердің текстологиялық жүмысы көрсет кеніңдей-ак, олар хикая желісін
мүлде бұрмаламайды екен, бұл автор Бичурин еңбегін текстердің ... ... ... ... ... ... ... отырып, В. В. Триторьев Шығыс Түркстанның
тарихи ... ... ... ... Грек-рим және арап-парсы
мәліметтерін қытай мәліметтерімен салыстыру ... ол ... ... осы ... ... ... ... шықты.[8.98б]
VI—VIII ғ.ғ. көшпелі түріктер, В. В. Бартольд ... ... ... тым өзгеше болған, фактілер мен даталарға өз еркінше
бейберекет карағандықтан да А. Н. ... ... мен ... онша ... ... жоқ.Түрік тілдес халықтардың ежелгі әдеби
ескерткіштерін ... ... ... т.б. ... ... ... ... мәселелер аз емес. Соның бірі — ежелті түрік әдебиеті
дәуірін айқындау.[8.56б]
Итальяндық ғалым А.Бомбачи түріктер ... ... ... ... ... ... ... ең көне кезеңі деп атайды, орыс ғалымы С.Е.
Малов көне түрік текстері дегеніміз V—XV ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... ... ежелгі түрік
дәуірі VI—IX ғ.ғ. қамтиды ... ... ... ... ... ... әрқалай пікірде.Тарихшы ғалымдардың да көне түріктер дәуірін аныктауда
ойлары тоғыспай жатқаны байқалады. Бұл жеке ... ... ... мәселе.
Дегенмен де оны бірлесе отырып шешу, бір ізге салу — ... ... ауыз ... кейіндері пайда болған жазба әдебиетке нәр беріп,
оның өмірге келуіне алғы шарттар әзірлеп ... ... ... ... ескі үлгілері аз кездеспейді. Бұл әдебиеттің халық өмірімен
тығыз байланысын аңғартады. "Ауыз әдебиетінің ... ... бір ... ... ... жоқ. ... ... өсіп-өркендеу тарихы, ұзақ
уақытқа созылған даму жолдары бар."[12.267б]
Кешпелілер тек материалдық мәдениетте ғана емес, сол ... ... де ... ... ... айтылатын болса да) өздерінің
отырықшы көршілерінен артта қалып көрген емес. ... ... ... ... жыры мен ... хикаяларын жасаған. Мұның екеуі де
мифологияға жақын, бірақ олар ақиқат ... ... ... ... ... ... тайпаларының мифологиялық ... ... ... ... пен ... тұсы ... "Фольклордың
кейбір элементтерін қайткенде де түріктер уақытына жатқызуға болады", — деп
жазады Л. Н. Гумилев. Зерттеуші ... ... ... ... негізі бар деп көрсетеді. Алтайлық батыр Сай-Солонтқа көмекке
келген Ирбис-бурканның өзі ... ... ... ... ... мен
жарықдүниеге өзім шықтым", — деуі көне түріктердің шығу тегі туралы аңызбен
сәйкес келетіндігіне назар ... Одан әрі: ... шығу теті ... олар тау ... ішіне айдап
кіргізіліп, одан шыға алмаған еді деп ... ... олар ... бір ... ... ... ... от жағады. Ал тау темір рудасы
болғандықтан, ол ериді де, ... ... ... сол ... ... жарық
дүниеге шығады. Мүндағы варианттар дәлме-дәл келеді. Түрік Ирбис-буркан
алтайлық ... ... ... да, оның ... ... сөйтіп
олар бірге ағайынгершілікпен өмір сүреді. Ба-тырлар жырының өзі ... ... дәл осы ... ... мәні бар. Ол ... ... түрктердің қалғандарымен бірігіп кеткендігін ... ... ой ... ... дәуірінен сыр шертетін сюжеттер алтайлық "Алын —
Манаш" (Алпамыс батыр туралы эпостың бір ... ... ... ... В.М. ... бүл ... ең көне ... деп есептейді.
Батыр Алып — Манашқа туыстары Қырғыз ханның сұлу қызын әпереді. Бұл әйелді
ұнататың батыр Ақ Қанның қызы Ерке ... ... ... ... Қан оны түтқынға алғанда, ақ қаздың қанатына үйіне жәрдем сұрап хат
жібереді. ... ... ... өгей ... ... үшін берілген сиқырлы
асты жеп қойып, Алып — манаш кейпін киіп, батырдың әйелін алу үшін ... ... ... ... ... батыр Ақ Қанның елін шауып, малын
алып, еліне келіп, той жасайды. Л. Н. Гумилев ... Ақ ... ... Алып — Манаштың өкіл әкесінің опасыздығын түрік ханзадалары
мен батырларының табғаштардың парасына сатылуымен ұқсастырады. ... ... ... калу ... ... Тегін мен Тоныкөктің бағдарламалық ой-
пікірімен үндесіп жатқандығын атап ... бұл ... ... ... кезінде туып, екінші түрік қағанаты тұсыңда өмір сүрген ... ... ... ... ... сақталып қалған болса керек деп
топшылайды.[29.8б]
Түрік ... ең биік ... ... ... ... оның ... туынды жасауында деп көрсетті. Мұндай жазбаларға
мифологаялық сюжеттер ғана емес, тарихи ... да ... ... ежелгі түрік тайпаларында ... ... ... ... Бұл ... ... эпосы, казақ жыраулары шығармаларымен өзара
салыстыра зерттеу нәтижесінде ... ... көне ... ... ... ... ойлай алушылық өнері ұрпақтан-ұрпаққа,
ғасырдан-ғасырға үздіксіз жалғасты деген тұжырым жасап отыр.[25.238б]
1.2. Жазба мәдениеті.
Орхон-Енисей жазу ескерткіштері табылған уақыт туркі ... ... ... ... ... сай ... Шығыс Түркі кұрамында өмір
сүрген тайпалар осы Орхон-Енисей жазуын ... осы жазу ... жазу ... ең көп ... жері — Орхон,
Енисей, Селенті және ... ... ... ... ... мен ... ... сай Орхон-Енисей және Талас жазуы делініп
екі топқа бөлінеді.
Енисей жазба мұралары. Олардың, бұлайша аталуы тас ... ... ... ... ... ... ... косымша кейіннен
Тува мен Хакасия, Краснояр өлкелерінен де осындай жазбалар табылған. Енисей
жазбаларының жалпы саны — 85 ... ... ... кішігірім жазбалармен
қатар-ірі текстер де ... ... ... ... жағынан
негізінен шағын болып келеді. Ең үлкені 10— 15 жолдан, ең кішісі 1—2 жолдан
ғана тұрады. Қолданылуы ... ... ... ескі ... жазуынан
алғашқы шығып, қалыптасып, тараған нұскасы. Бұл жазу ... ... ... ... ... ... тараған. Бұл тұжырымның шындыққа жанасымдылығы
жеке таңбалардын жазылу тәсілі мен жетілді-рілуінен де байкалады. ... ... ең көне ... ... ойпатынан табылған. Бұл
жазбалар түркі ... ... ... отырықшы болып, металл өңдеумен
айналысқаның, мәдениетті ел болғанын көрсетеді.[26.84б]
Орхон жазуы көне түркі жазба ... ... ... түркі тектес
халықтардың бәріне ортақ көне түркі әдеби тілінде ... Ол ... ... ... Орта Азия мен ... аймағы тұтастай Түркі қағандығының
қол астына қараған ... VI ғ. ... ... ... ... бас ... ... қағандығы сол ғасырдың аяқ шеніңде батысы ... ... ... ... ... ... алып жатқап ұлы империяға
айналды. Кейін келе Батыс Түркі және ... ... ... деп ... ... қағандыққа бөлініп кеткені белгілі. Солай бола тұра, V—VIII ғ.
жартастардың ... мен тас ... ... ... ... түбі
мен қабырғаларына ойылып жазылған көне түркі жазбаларының ... ...... ... ... ... ... бойынан табылған
есерткіштердің ішінде ... ... ... үш ... мұра ... Оның ... — 731 ж өлген хан інісі Күлтегінге, екіншісі — 735
жылы ... ... ... ал үшіншісі—Тоныкөкке арнап қойылған
ескерткіштер. Тоныкөк туралы профессор В. ... мен ... ... ... мағлұмат ала аламыз. ... ... ... деп ... ескерткішке ол — үш ханның ... ... ... құдасы болған адам. Қытай жазбаларында Тоныкөк ... жылы ... ... ... ... оның қосқан үлесі
туралы кытай және Тоныкөк жазбаларында толық ... Көне ... ... «руна» жазуы деп атайды. Оның себебі: Сібірде айдауда
жүрген швед ... ... пен ... ... Д. Т. ... ... өзі түсінбейтің жат жазуды өз елінің тілінде
«руна» жазуы деп атаған еді. Бұл сөз ... ... ... ... кетті.
Орхон ескерткіштері оқиғалар мерзімі, жазу стилі жағынан ескі түркі
жазуының соңғы — жаңа дәуірін танытады. Оның бер ... ... ... сірә
халық арасына кеңінен тараған болу керек. Күлтегін ескерткіштерінде мынадай
сөйлемдер кездеседі: «Түркі халқын жиып, ел еткендеріңді де ... ... ... де ... ... ... сөзімді айтар мәң- гілік
тасқа бастым, бұдан қарап біліңдер, түркінің қазіргі ... ... ... жазбалары осы жағдайлардың тамаша көрнісін берген. Бұл жерде
бұрын өз мемлекеті болған түркілердің кытайлардан жеңіліп, ... 50 ... ... ... ... кейбір княздар қытай титулдарын қабылдап, түркі
бектері болудан калғандығын айтады. Сонда жай халық: ... ... ... ... бар халық едім, енді менің мемлекетім қайда, ханым кайда?»—
дей отырып, қытайларға ... ... ... біз аристократтар мен
демократтар арасындағы күресті, ханның халық ... ... ... ... ... ... күш және әскери рух қаншалықты дәріптеліп
отырғанына қарамастан, одан ... жат ... ... ... ... ... ... кездесетін қатыгездік және
қатыгездіктен ләззат алу ... ... ... жоқ. ... ... ... — халыққа көрсеткен қызметім, келтірген пайдам деп
түсіндіреді.Ал әскери тұрмысқа келетін ... ... ... ... ... ... өмірде де ержүрек әрі ақылды болуы керек ... ... ... ... ... ел ... Күлтегін — өз
заманынын. даңқты батыры, Тоныкөк — әрі батыр, әрі ... ... ... ақыл ... ... ... ... мемлекет қамын ойлайтын басшы
түрінде ... ... өз ... Білге қаған кезінде әскер басы
болған, онын, батырлығы сол кездегі ерліктің дара үлгісі ретінде ... ... ... күні бүгінге дейін өз мәнін жоймаған ... ... мен өлең ... ... арнаулар мен жоқтаулар көбірек
кездеседі.Талас жазу ескерткіштері. Талас ... ... ... «Талас ескерткіштері» деп аталып жүр.Талас өзенінің ... ... ... 13 ... ... Таластан табылған
ескерткіштер көлемі әзірше өте шағын және сан ... да ... ... жылы ... руна жазуы бар асатаяқ та қызықтырары сөзсіз. Оның төрт
қырына да көне түркі алфавитімен ... Бұл ... ... ... ... да осында. Асатаяқ қазір Санкт-Петербургтегі мемлекеттік
Эрмитажда сақтаулы.[6.64б]
Орхон-Енисей ... ... ... ... ... Талдықорған өңірінен, Сарыарқадан және Алматы маңынан табылған.
Сонымен ... ... елі ... бір ... өмір ... ... жазуын, тілін, өзге де мәдениетін дамытқан. Ежелгі түркі мәдениетінің
орталықтары Енисей, Орхон, Талас өзендерінің бойы, ... ... ... ... ... ... ... болды.Ежелгі түркі туралы
Орхон, Енисей, ... ... ... ... да ... ... баршылық.Бұл материалдарды оқып білу әлі күнге ... ... ... ... ... ... әлі басы ашылмай келеді.
Оған мына жағдай да себеп болды: X ғасырда исламды уағыздаушылар (арабтар
мен түркілердің өздері) ... ... ... ... ... шығып,
бұрын жасалған түркі мәдениетің ислам ... ... етті — ... ... ұмыт болды, Бұл саясат кенес ... ... ... ... ... желеумен түркі мәдениеті қуғындалды. Ол
саясат тіпті қазір де ... ... ... шығатын «Молодая
твардия» журналының бетінде жамбылдық А. Хмелев Қазақстандағы тіл ... ... ... айтты: «Мектеп, техникум, жоғары оқу орындарында бұл
тілде (қазақ тілін) қалаңыз, қаламаңыз, зорлап ... деп ... ... орыс ... тұрғанда, маған қазақ тілінің не керегі бар?» деп қана
қоймай, жалған ... ... ... көшпелі халықта жазу-сызу
атымен болмаған» —деп бұл халықтарды кемсітеді. ... ... ... ... бәрі орыстардан алынған. Ендіше ондай тілді
үйренудің не мәнісі бар»,— деп ... өз ... VI ... Орхон-Енисей бойындағы қабырға
тасқа ескі түркі әріптерімен ойып ... орыс ... әлі ... жоқ еді. Орыс ... кириллицанын келіп туына әлі 300 ... бар еді. ... А. ... ... білсе «көшпенді халықта әріп деген
қайдан ... деп ауа ... еді. Ерте ... жазба ескерткіштерінің
тілін зерттегенде оның жазуының ерекшеліктері мен тарихын назардан сырт
қалдыруға болмайды.Сондықтан да ... ... тілі ... ... ... онда қолданылған алфавит жайында айта кеткен жөн.Орхон-
енисей алфавитінің шығу ... ... ... ... ... жатқан
талас пікірлер бар. Т. И. Спасский, М. А. Кастрен және Т. ... ... ... ... ... кұпия жазуларды ... ру ... ... алып қарады. Бұл пікірді Н. А. Аристов
пен Н. Т. Малинцкий де қостады.
Көне түркі жазуын оқуға ... жол ... Т. ... ... ... ... ... ұқсас қарады. Кейінірек
ондағы негізгі 38 таңбаның 23-і арамей алфавитінде кездесетің ... ... ... ... оның ... ... емес таңбалармен
толықтырылғанын ескертті. В. ... ... ... О. ... де орхон-
енисей жазуының II—III ғасырдағы ... ... ... ... екенін айтады. В. Радлов, В. Киселев және И. ... ... ... ... келген болуы керек деп топшыласа, С. Т.
Кляшторный ... Орта ... ... ... қолданған иран көршілерден
ауысуы ыктимал, әсіресе Дуньхуандық алфавиті ... ... ... ... ... айтады.[29.12б]
М.Мелиоранский орхон-енисей жазулары таңбалар негізінде пайда болды
деген пікірді ... ... көне ... ... орхон жазу үлгілерінің
негізі болуы мүмкін деген ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштеріндегі жүзден аса таңбаның тоқсанға ... ... ... 38 ... ... бір ... ... қарақалпақ,
қырғыз, түрікмен, башқұр секілді халықтар қолданған таңбалармен өте дәл
келетіндігі ... ... ... ... ... ... тасқа қашалып жазылған руникалық ескерткіштер ішіндегі ең
көлемдісі, көне ... ... ... ... ... аса ... ... табылады. Сыртқы пішіні пирамида секілді ... ... 3,15м, ... ... 0,41м. ... негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол ... 13 жол ... ... ... ... Түркологиялық әде-
биеттерде ескерткіштегі 40 жол жазу үлкен жазу деп, ал 13 жол жазу ... деп ... Кіші жазу ... ... кіріспесі. Күлтегін жырында түрік
халқының ата-бабалары туралы, елге ерен істерімен белгілі болған Елтеріс,
Қапаған, Білге қағандар және ... ... ... ... ... ... Жыр ... — Йолыт Тегін жырдың басты идеясы етіп халық
бірлігін алған. Ел ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа үлкен өнеге боларлық тарихи
жәдігерлік, өкінішке орай 1961 ж. ... жай ... күл ... болған. Бұл
күндері Күлтегін ескерткішінің тек орны ғана сақталған.[1.9б]
Білге қағанға қойылған тас ескерткіштің ұзындығы 3 м 45 см, ені 1 ... см және ... 72 см. Сырт ... ... нақышы жағынан да
мазмүны жағынан да Білге қаған жөне Күлтегін ескерткіштері ... ... ... ... ... ... екі ... жазылған. Біреуінің биіктігі 1 м 70 см, оған 1 — 36 ... ... 1 м 60 см, ... ... ... яғни 37—62 ... Жыр авторы Тоныкөктің өзі деген болжам бар. Бұл жырда түрік
халқының табғаштарға бағынышты ... ... ... бас біріктіріп жауға
қарсы тұруы, сол кезде қаған сайлауда, ... ... ... ақыл ... ... зор ... баяндалады. Мұнда да ел бірлігі, сол ... ... ... ... ақыл ... ... ... ел
басшыларының үлкен рөл атқаратындығы дәріптеледі.Ұзақ уақыт бойы еліміздің
жазба мәдениеті тарихы ... ... ... ... ... араб,
латын және кирилицаны ғана білетін секілді ұғым ... ... ... халықтардың жазба мөдениеті тарихы ерте замандардан ... ... ... бір емес бірнеше әліпбиді меңгеріп оны
өздерінің әкімшілік, ... діни және жеке басы ... үшін ... ... ... ... тілдері тарихындағы ең алғашқы жазу — сыртқы нұсқасына ... ... ... ... ... ... — Енисей жазуы" деп аталған
жазу. Бұдан өзге көне түрік тайпалары соғды, үйғыр, манихей, брахми, тохар
жазуларын да ... ... ... ... оның курсиві жоқ, жеке
таңбалар бір-бірімен байланыспай жазылады. Фонетикалық жағынан алғанда руна
жазуы түрік ... ... ... ... әрі ... дәл бере ... ... дыбыс бір немесе бірнеше таңба арқылы
беріледі, руна ... ... ... ... сипатқа ие.Руна
әліпбиінде, аймақтық және хронологиялық нұсқаларды алғанда, 40-тан ... бар. ...... ... қарай.
Руна жазуының таралу аймағы деп осы жазу үлтгісі бар ескерткіштердің
мәлім болған жерлерін атаймыз. Мұңдай аймақтар — ... ... ... ... Монғолиядағы Орхон, Онтан, Селента өзендерінің алқабы,
Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле ... ... ... бар ... ... ... — Еділ, Дон
өзендері бойы жөне Солтүстік Кавказдан да табылған. Алайда руна ... ... ... ірі ... табылмауынан сыры ашылмай, құпия
күйінде қалып келді.[33.94б]
Руникалық жазу ескерткіштерінің таралу ... ... ... сауаттылығы жайынан сөз қозғауға мүмкіндік береді. Зерттеушілер
руникалық ескерткіштердің графикалық қорларына шолу жасай отырып, ... ... ... ... ... орхон-енисейлік
түріктердің арасында сауаттылық кең жайылған және ешбір
"қанғыбас, ... ... ... жергілікті тұрғындар өздері
жазған, сондай-ақ руникалық эпигафиялар тек ақсүйектерге ғана ... ... ... арналған, тіпті күнделікті тұрмыстық бұйымдардың өзінде
жазудың ... ... ... ... ... және ... қоғамдық пікір өмір сүргеңдігін паш етеді деген тұжырымға келіп
отыр.[16.332б] Бұл ойды сол дәуірдегі ... ... да ... Мысалы, VI ғ. өмір сүрген византиялық тарихшы Менандр император Юс-
тиан ІІ-ге түрік елшілігін басқарып келген ... ... өз ... скиф ... жазылған жолдау хат тапсырғанын баяндаса, ал VII ғ.
басында тағы бір ... ... ... ... ... Маврикийге
түрік қағаны хат жазғанын айтып, одан өз еңбегінде үзінді келтіреді. Қытай
жылнамаларында ... ... ... және өзге де мал ... ... ағаш
тақтайларға жазып отыратындығы айтылады. ... ... ... ... ... де болғандығын б.з.д. 176 ж. ғұндардың билеушісі Модэнің
Қытай еліне хат жолдауы ... ... ... және ... ... ... тостағандағы жазу да көрсетіп отыр. Б.з.д. V ғ. жазылған сақ
дәуірінен қалған күміс тостағандағы ... мұра ... көп ... рас. Дегенмен, осы сақ жазуының негізінде, әрі оның көне ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей қорытынды жасайды:
Түрік тілдес тайпалар бұдан 2500 жыл бұрын әліпбиі бар
жазуды ... және ... ... ... ... арғы ата ... ... бойы, яғни б.з.б. V ғасырдан бастап б.з. X ғасырына дейін қолданған төл
жазуы.[7.43б]
Сөйтіп, көне ... ... ... бар жазу тек V ... ... ... жылдар бойы калыптастырылған болжам ... ... ... руна жазуын құлыптастарға, ... ... ... Д.А. және ... 1897 ж. ... ... бойынан Шығыс Түрік
қағанатының кағандары Елтеріске, Білге қаған кеңесші болған, ... ... ... ... табады.[3.181б]
Руна жазуы әліпбиінің сырын 1893 ж. дат ғалымы, Копенгаген
университетінің ... тіл ... ... профессоры Вильтельм
Томсен (1842—1927) айтқан еді. Осы ... ... ... ... ... В.В.Радлов (1837— 1918) Орхон ескерткіштері мазмүнын 1894
ж. орыс тілінде жариялайды, ал Томсеннің өзі жасаған аударма ... ... ж. ... шығады.Содан бері көне турік руна ескерткіштерін әр қырынан
зерттеу жұмысы үздіксіз жүргізіліп келеді.[29.8б]
Руна ... ... ғ.ғ. ... ... ... Шығыс
Түркістаннан XX ғ. бас ... ... ... ... Көне ... тіліндегі қолжазбалар мен жеке
басылымдардың неміс зерттеушілері А.Трюнведель мен А.Лекок тапқан ... ... ... ... ... ... ... Д.А.Клемец т.б. жинаған олжалар Петербургтағы азиаттық ... ... ... ... Лондонда, Британ музейінде, П.Пельо
жинастырған қолжазбалар Париж ұлттық ... ... ... парақтар Стоктольм этнографиялық музейі және ... ... ... ... басқарған экспедиция олжалары Киотода
сақтаулы тұр.
Шетелдерде сақтаулы тұрған бұл ... мен ... ... буддистік "Алтын жарық", "Дишаствустик", "Куаншиим Пусар" секілді
шығармалар, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Діни тақырыпқа арналғанына, кене
түріктер тіліне аударылған аталмыш қолжазбалардан сол кездегі мәдениет және
тарих ... ... ... ... ... ... болады.[29.8б]
ІІ тарау. Ежелгі түркі тайпаларының әдет- ғұрыптары, ... діни ... ... заң ... өз дүниетанымын мемлекеттік деңгейге дейін көтергендіктен
христиан дінін насихаттау түрік қағанаттарыңда болмашы ғана ... ... ... үнді жөне ... ... нәр ... аздаған адамдар ғана
қабылдады.
VII—VIII ғасырларда бүкіл Азия жаңа ... ... ... ... ислам, шығыста буддизм, солтүстікте несториандық христиан
діні мен манихейлік орын алды.Қалыптасқан саяси ахуалдарға орай діни наным-
сенімдерді идеологаялық құралға ... ... ... мемлекеттер
тарихында орын алғандығы байқалады. Мысалы, хазарлар Византия мен ... діни ... ... үшін IX ғ. ... иудей дінін
қабылдаған.[40.19б]
Хазарлардың билеушісі Бұлан қағанатты қайта нығайту ... ... ... ... ... ... ... алуға ұмтылады.
Себебі, ол иудей дініне ислам дініндегі арабтарға қарсы күресте үлкен
идеологиялық ... ... ... ... 731 жылы ... ... өзі ... қоластындағы солтүстік Дағыстанды мекендеген ... бір ... ... ... ... діні ... ... аса кең таралған жоқ, ал
Бұланның немересі Обадия билік ... ... ... ... ... ... дін ретіне жарияланды.[24.28б]
IX ғасырдың екінші жартысында хазарлар мұсылман ... және ... ... ала ... ... дінін кабылдаған.
Хазарларға қарсы, бұлғарлар Араб халифатымен одақ құрып, ... ... Орта ... жаулап алуы VII ғ. ортасында
басталған болатын. Арабтар 644—704 ж.ж. ... ... ... ... ... ... Мауераннахрға тереңнен енген еді. Араб жаулап
алуы қарсанында Орта Азия мен ... көп ... ... ... ... болды. Арабтардың Орта Азияны жаулап алуы бір ... ... ... ... ... ... ... араб
поместнигі Кутейба ибн Муслим(705—715) кезіңде жүзеге асты.Орта Азиядағы
саяси бытыраңқылық пен діни синкретизм VII— VIII ғ.ғ. ... ... ... ... өз ... ... өздерінің одақтастары етуге
өркеткенді. ... ... осы ... тәсілі басқа, яғни исламды
насихаттау болды. Халиф Хишам (724—743) Сұлуға ... ... ... оған осы ... ... жібереді. Түркеш ханы діні бірлік
халифке не үшін қажет болып отырғанын өзінің ... ... ... ... ... ... ... өткізді".Арабтардың өздерін
жаңа дінге тарта отырып, әскери және ... ... ... ... Сұлу ... ... ... қарсы күрес жүргізіп,
олардың ілгері жынжуын ... әрі ... ... "сүзеген" деген атқа
ие болды.
VIII ғ. екінші ... Орта Азия мен ... ... ... ... соның ішінде түрік тайпаларының да, арабтарға қарсы
күресіне толы болды.Исламның Орта Азияда ... IX ... ... ... Бұл ... ... әлемі Қытайдан Пнереней
түбегіне дейін созылып жатты.[10.231б]
Түріктер ... ... ... ... миссионерлік насихат,
экономикалық жәрдем беру, салықтан босату секілді т.б. бейбіт шаралар да
кеңінен қолданылды. Ислам да ... ... ... ... ... культі, мола басына шырақжағу, ... ... ... ... ... ... өз ... сіңіріп алды.
Мұсылман әлемінде түріктердің орны өз ... жеке ... ... болатын
мәселе. Дегенмен, зерттеушілер арасында түріктер исламды қалай қабылдаңды:
өз еркімен бе, әлде ... бе ... ... бар ... айта кеткен жөн. Қалай
дегенде де ислам ... ... ... зор ... ... ... жаулап алушылар ретінде мекен-жайларына келіп кірген
халықтарға қолайлы тіршілік ... ... ... түріктермен жолығыса жүріп, олардың өз айна-ласындағы
халықтармен ортақ тіл таба білетін ғажайып ... атап ... Олар ... жаңа елге ... ... ме, әлде ... есебіне ме, жалдамалы
немесе әскери тұтқын құл ретінде келе ме — ... ... ... ... ... жағдайда да олар басқа халықтардың өкілдеріне қарағанда іс-
әрекеттің барша саласында табыспен алға ... ... ... ... ғ. ... ... ... түріктер бойынан байқаған мына
бір жайттарын көне түріктерге де толы қолдануға болатын ... ... ... ... ... ... ... пен табыстың себебі ... өз ... ... ... жүргенде, басқа да түрік руларының
ішіндегі бір ру ғана болып саналады да, олар сонша қажы-қайрат танытып жүр
олардан ... ... ... Ал олар өз ... ... келіп
жетісімен — өз үйлерінен, ағайындары мен ... ... ... сайын,
олардың күш-жігері тасып қуаттанады. Түріктерде хандық құрып, шексіз ақыл
мен даналықтың иесі болған ... ... ... біреуі бар
екен: "Түрік шанақ ішіндегі ... ... ... өз ... ... ол
тіпті құнсыз нәрсе, бірақ ол теңіз шанағынан шықса болғаны, баға ... ... ... мен ... мойны мен құлағының әшекей көркі
болып шыға келеді".
Азияның тарихында өзінің өктем сөзін айта білген түріктерге ... ... ... ... ... аса қадір тұтқандығын
білдірсе керек. Себебі, тек ... ... бір ... ... ғана жат ... ... ие ... түріктердің әдет-ғүрыптары, киім кию, шаш қою,
жалпы сырт келбеті жайлы қытай ... ... ... да баян ... мәліметтерге қарағанда, түріктер ұзын шаш қойған, тері жөне жүннен киім
киген, жібектен де сәнді етіп шапан т.б. тіге ... ... ... ет
жеген.
Ежелгі түріктердің қасиеттері жайлы тұркітанушы З. Валиди: "Дүниеде
көп ғасырлар ғұмыр кешу ... ақыл мен ... ... ... Табиғатқа өте жақын тұрып, кең сахарада сүт, қымыз, ет ... ... ... ... ... әсер еткен. Осы жағдайдан
оларда әлсіз кісілерде болатын, көз бояушылық, кісі алдында ... ... ... ... ... ... қылықтар болмаған", — деп жазды. Етерде
ел ішінде түріктің өр мінезіне тән емес ... ... бола ... ... ... заң ... болған.[37.58б]
Қытай жылнамасы "Таншуда" көне түріктердің заң жүйесі жайлы былай
делінеді:"Олардың қылмыстық зандары бойынша:
Бүлік ... ... ... кісі ... ... ... өлім ... кесіледі.
Төбелесіп, біреуді майып қылғандар, алған жарақатына қарай ... ... ... беруге тиіс, қызы жоқ болса, әйелінің мүліктерін
береді.
Дене мүшелерінің бірін ... ... ... ... ... және ... ... ұрлағандар оның құнын он есе төлеуге тиіс".
Жалпы алғанда, көне ... ... ... жиі ... өтте ... сезілгенімен, ел ішінде ... ... ... жазалылар қай кезде де ондық сандардан аспаған", — деп жазады
ғұндар туралы "Монғолдың ... ... ... ... ... өте ... шығар алдында кедергі келтіргсндердің, елшілік тапсырманы
орындамағандардың, ел ... ... ... ... және ... басы ... — делінеді көне қырғыз заң жүйелері туралы
қытай жылнамаларында. Қырғыздарда, тіпті ұрының кесілген басын ... ... ... ... біткенше іліп қоятын болған, сөйтіп, әкесі баласының
мүлт кеткен, ... ... ... үшін ... жаза ... Мұңдай қатан
жаза көшпелілерде бала жаңылысып, жаза баспауы үшін оның ... ... өмір бойы ... ... өту ... орын ... аңғартса
керек.[14.27б]
Жастайынан тәртіпке үйретілген баланың ... ... ... ... ... Мінездері өр және табаңды болып келетін кене
түріктердің жауынгер болып қалыптасуына даланың ... ... да ... ... айбатты қасиетіне көңіл аударған орта ғасырлық
әр тілді ... ... ... ... ... меңгергендіктерін баса
көрсеткен. Араб жылнамашылары түріктердің бар ынта-жігері ... ... ... бұл өнер ... зор ... пен ... әрі ... басым түсетіндігін, түріктің он оқты әр
бағытқа атып үлгергенде, араб жауынгерінің бір ғана оқ ... ... ... ... ... ... жете меңгеруге
ұмтылысы қорғаныс қажеттілігінен де туындаған. Осы жағдайды З.Валиди сынды
білгір ғалым ... деп ... еді: ... ... тарапында
қытайлар һәм Иран халықтары тұрған. Олар көп уақыт түріктермен соғысып
ғүмыр кешкен һәм ... ... ... ... алым ... беріп
тұрған. Түрік жеріне шапқыншылық жасап кірсе де, еш пайда таба алмаған. Ұлы
түрік халқы һәм ... зор ... ... ... мен ... ... ... хикаяттар тараған. Сондықтан да олар түрік ... ... бата ... ... халиф елшілері келгенде түрік қағаны өз қолымен ... ... отыр екен ... ... керекті жебе, найза және басқа қару-
жарақты басынан аяғына дейін өз қолымен жасаған. ... да бұл ... ... ... тағы бір қасиеті, ... ... ... және ақыл ... екен.
Қытайлық тарихшылары "түріктер басшыларды сыйламайды" ... ... ... өр ... ... ... ... да
оңайға түспесе керек. Дегенмен де "Елхан" ... ... одан ... секілді ержүрек қолбасшылар, Тоныкөктей данатой кеңесшілер, Йолығ
тегіндей тарихшылар ел бірлігін келтіріп, біліктіліктерімен көзге түскен.
"Түріктер соғыста өлгенді даңқ ... ал ... ... ... ... ... да бір байлық деп білген түріктердің негізгі
қорегі ет пен қымыз ... ... ... ... та ... Қырғыздарда шарап ботқадан істелетіндігі, қырғыз ... ... ... ... ішетіндігі айтылады. Түріктердің ең жақсы шарабы
"манду" аталады деп керсеткен М.Қашқари түрікше бидайдан шарап жасау ... ... ... ... ... ... қолданылатын
ашытқы. Бұл ашытқы бірнеше дәрі-дәрмектің қосындысынан жасалады да, арпа
жармасынан екшеп алынған ұнға ... ... ... Сонан соң,
қамырды көмбеш-көмбеш етіп бөліп, кептіреді. Бидай мен ... ... оған ... ... ... ұнтақтап себеді. Содан соң
бидай мен ... ... таза ... құйылып, үш күн бүркелініп
тасталынады. Бұдан соң он күн ... ... ... ... ... соң су ... тазалап сүзіп ішеді". Қытайлықтардың ботқадан
жасалған немесе бидайдан жасалған ... ... осы ... ... емдік қасиеті бар уғүт арқылы әзірленген сусынға сәйкес ... көне ... ... да ... ... әзірлей
білтіндігі байқалады.Бір уақыт көңіл көтеріп, серуен құру аң аулау, ... ... ән салу көне ... де тән ... (VII ғ.) түрік қағанатының билеушісі — Шеху қағанның аңға
шыққан кезін керемет етіп ... Оның ... екі ... жуық ... ... ... ... мінген сәйгулектері мен асылған
қару-жарақтары көз тартарлық екендігін қызыға әңгімелеген.[32.57б]
Қытай деректерінде түріктер ... ... ... ... "ерлер төңте тітіп, ал әйелдер қосетек ... ойын ... ... ... үстінде ойын көрсету, ат спорты ойындары, қолға
үйретілген арыстан және ... өнер ... де ... ... ... үлкен құрметке бөленген. Сыбызғы, дабыл секілді музыкалық
аспаптарда ойнаған.
Ойын тойларда ... ... ... оның ... құда ... кісі
жіберетің болған, "ал қыздың ата-анасы мүндайда, сирек жағдайда болмаса,
көбіне ... ... ... ... жылқы, қой сыйға тартылған.
Ұйғырларда екі жақ ... ... ... ... ... ... болған. Бұл салт бойынша күйеу жігіт жағы табын жылқыны ... ... ... ... ... ... сұрайды. Күйеудің туыстары
жаңа құдалардың мінген атын үркітіп, құлатуға тырысқан. Кім ... ... ... ал ... ... ... таңдап мінуге мәжбүр болған.
Той киіз үйдің алдында, көк ... ... ... ... күні-түні
жиналмаған. Күйеу мен қалыңдық тойға келгендерді қымызбен ет беріп
сыйлаған.[21.47б]
Түріктерде ... ... ... ... да ... ... алғанмен оларға үйленуді сүймейді", — дейді ... ... ... ... дәстүрінде құрбандыққа жылқы, қой сою, мәйіт
жатқан үйді ... жеті рет ... ... тіле қан шығару, сөйтіп көз жасы
мен қанды қатар ағыза отырып, жоқтау айтылатын болған. Қытай ... ... және ... ... ... ... қоса ... күлін
жинап алып жерлеу ғұрпы жайлы, әрі мола басына жауларының санына ... ... ... тас ... қойылатыны айтылады. Әйтсе де, тас мүсіңдер
жазушы ғалымдар арасында әртүрлі пікірлер бар. А.Д.Трач тас ... мән ... ол ... ... ... ... ... әскери күш-қуатын көрсету үшін осылай істеген десе, Я.А.Шер секілді
ғалымдар, бұл өлген адамның өзі дейді. Аталған екі ... та ... ... ... Ибн-Фадлан (X ғ.) смыздар ... ... ... ... адам белгілерін жасап, "Бұлар оған ... ... ... ... деп ... Плано Карпини (XIII ғ.) түрік
тілдес халықтар тас ... ... ас ... дейді.[21.63б]
Белгілі зерттеуші Л.Р.Кызлашв балбал деген бар ол өлтірілген дұшпанға
арналып қойылған, тас мүсін болса, өлген адамның өзіне арналып ... сөзі ... ... ... ... ... Күлтегін,
Білге қаған жырларында, сондықтан да балбалдар тас ... мен ... ... білу ... деп ескертеді.Сонымен көне түріктердің балбал
тас қоюы дұшпан о ... ... ... етеді деген түсініктерімен
байланысты болса, ал тас мүсін өлген адамның рухына ... ... ... ... ... ... ... кеңпейілділік,
ет асату, шашу-шашу сонау ерте дәуірлердегі бабалардан қалған әдет-ғұрып
екендігін ... ... ... ... айналған Ибн Фадлан
жазбаларынан аңғару қиын емес.
Бір үйдің адамы екінші үйдің иесіне дәм татқызғысы келсе:Біздің ... ... ... ... дейді екен. Бұл олардың әдетінде
көршіге ... ... ... ... ниет ... ... басқа жаққа
жол жүрмек болып, отан түріктің үйіндегі түйе, жылқылар немесе ақша ... ол ... ... ... де ... сияқты түріктерге бейтаныс кісі
келіп: Мен сіздің қонағыңыз боламын. Қажетіне қарай түйе, ... ... ... ... ... да ... ... ол сұрағаңдарының бәрін де
береді.Ол дастарқанға ас әкелуді ... іші ... толы ... ... ... бойынша патшадан асату ... ... ... қол сұқпайды екен. Тамақты жеп болған соң, әркім тамақты өз үйіне
алып ... ... ... ... ... ... ... оған әйелдер көптеген теңгелер шашып, қошамет көрсетті.
Түріктердің зейін-зердеге ... ... ... ... еді: ... ... ... қадірлеп, қарсы алып,
ауқаттандырады, оның ... ... ... ең ... оның ... жағдай жасайды, ол жақтан сопы даналықтың бір түйірін әкелмек болып
уәде етеді".[16.243б]
Көне түріктерде мүсін жасау, қолданбалы өнер және бейнелеу ... ... ... ... ... ... тастан қашап
жасаған, олардың көркемдік деңгейі әркелкі. ... ... үшін ... ... 2,8 метрге дейінгі тастар тандалып алынып, бейнелер қашап ... ... ... ... мен ... ... бет ... ғана бейнелеп
берілген. Әйтсе де шектиен киіп, белдік қару-жарақ таққан ... ... ... ... да ... ... ... дәуіріндегі бейнелеу өнері
жайынан жартастағы суреттер, сарай ... мен діни ... ... салынған суреттер, сондай-ақ саздан,
ағаштан жасалған бұйымдардағы бейнелер мол мағлұматтар береді.Саз сылақтың
қалың ... ... ... және ... нақышта) Қостөбе сарай
кешеңдерінен байқалса, ағашты ... ... ... ... бөлмелерінен көрінеді.
Ортағасырлық еуразиялық көшпенділердің бейнелеу өнерінде атты
жауынгер бейнесі ... орын ... ... Қиыр ... ... ... ... басты сюжеті — осы атты жауынгер бейнесі.Жартастағы
бейнелердің ... ... — ту. Ту көне ... ... әскери бөлімдердің т.б. белгісі болған. Тулар да, жалаулар
да төртбұрышты болған. Жартаулар тудан көлемі жағынан ... ... ... ұшына түрік ... ... ... ... ... ... петрогрифтерінде көбірек бейнеленген.
Тулардың классикалық түрлері ... ... ... ағаш және т.б. ... оюлар бейнелей білген. Ою өнерінде жұқалап
ою арқылы өрнектеу және жылтырату тәсілдері ... ... ... және зооморфтық нышанда және ... ... және ... ... ... бейнелерін, сонымен бірге соғды
және түріктердің өз ... ... ... ... ... ... түріктердің киім-кешек, әшекейлерінен
байқауға болады. Түріктер ... ... ат ... ... ай ... ... ... төрізді т.б. өрнектермен керемет етіп
безендіріп, пайдаланған. Бұл бабаларымыздың әсемдікке ... ... ... ... керек.
2.2. Діни наным-сенімдері.
Түркіттердің қадым заманындағы діні туралы бізге жеткен негізгі
мәліметтер қытайдың "Вэйшу" және ... атты ... ... ... ... қарама-қайшы және тым шолақ болғандықтан да ... ... ... ... ... атап өтеді: 1) Күн шығыс
елін қастерлейтін болғаны үшін де (хан) ... ... ... 2) ... ... ... бірге ата-бабалар үңгіріне барып, құрбан шалады: 3)
Бесінші айдың ... он ... қара ... ... өзен ... ... ... құрбан шалады; 4) Дугиннің батыс жағында -500 ли жерде
биік бір тау бар, онын басына өсімдік те, ағаш та ... ол ... ... оны ... елдің қамқоршы әруағы деген сөз".[38.8б]
Бұдан 50 жыл кейін құрастырылған "Суйшу" (VII ғ. ... ... ... ... орнына овда: "Шайтандар мен
әруақтарды құрметтейді және сенеді"— деп айтылған.Осынау біріне-бірі ... екі ... ... ... болады және ... ... ... ... тұр ғой. Онда ... табыну , ата-
бабалар әруағына, көк тәңірісіне табыну, бұның ата-бабалар ... бір ... — ол ... ... халықтын игілігі және тауға
табыну . Қытай ... ... ... айту ... де ... анық ... "Ху" деген қытай сөзі балгер, сыйқыр, дуа
дегенді білдіреді. Тап осы арада ... ... ... — текстен оны ... сол ... ... табынған әруақтар дегеніміз олар ата-аналар
әруағы, әлде ... рухы оны да ... оңай ... Бұл ... осынау
жұмбақ текстерді талдауға арналады.[37.203б]
Негізгі мәселені біз былайша қоямыз: көне ... ... ... және ... сол діні ... ... әлде әртүрлі діни-нанымдар
араласқан қоспа ма, олай болса, қандай сенім-нанымдар.Түріктердің ертедегі
сенім-нанымдары жөнінен ... мен ... ... ... ... ... аулақпын. Түріктердің өзі әртүрлі тайпалардан тек V—VI ғғ. ... сол ... де ... өз ... ... сенім-нанымы, сол
уақыттың өзге де діни ... ... ... жетілген болатын.
Соғды диқаңдарының қыстақтарын аралап, ... ... ... кеткен
дәрісшілер жарық дүние ... ... ... салуды уағыздап,
жәдігейлер азаптап өлтірген Мани әулиенің атын марапаттап жүрді. Қытайда
тақыр ... ... ... ... ... қуған даналардың
наразылықтарына,жылтыр жібекке қара сиямен жазылып қойылған, певденің
үлгілі ... мен ел ... ... көз ... да
салмастан, император әйелге бұл пәнидің баянсыздығы мен ... ... ... ... жолы Жер орта ... Сары теңізге
дейін созылатын, осынау жолмен ... мен ... ... ... иіс майлармен жатады. Осынау жерлердің шынайы қожасы
— түріктер ... ... ... ... ... ... ... жүре берген. Ал, басқа жақта, ... ... де қызу ... ... ... ... ... да салмақты
дана пейіл Сібір жатты керіліп. Міне осы ... ... ... ... ... ... ... көз-қарасы да және оның даму
барысында жасаған өзгерістерін де ... қиын ... ... ... ... ... ... өздерінің діни
жүйелерін енгізеді, діни сенім-нанымның элементтері ұқсас ... ... ... әрқилы болады. Бірақ ол ... ... ... бекзаттар мен қара халық неге ... ... ... ... ... ... жалбарынған? Егер ханның
өзі жоғарғы дінбасы ... ... кім ... ... ... ... онай, өйткені бізге түріктер ... ... және ... — шығу тегі ... Түріктер құрамы аса күрделі ... ... "500 ... ... ... V ғ. Ордостан шығып,
Алтайдың түскей жоталарына, түрік халық ... ... ... ... Екі ... бөлшек ұласып бірігіп кетеді, бірақ алардың арасыңда
айырмашылық — ... ... ... ... арқылы —VII ғ. дейін
білтеленіп келеді, ақсүйектер арасында қызмет-мансатық ... ... ... ... ... шыққан жігітпен тұрмыс құруына тиым
салу —міне осының айғағы."Вэйшу" сөзі VI ғ. жатады, ол кезде ... ... анық ... сондықтанда бастаухат асылтектілер мен қара ха-лықтың
дінге нанымы арасындағы айырмашылықты атап өтеді, ... ол ... ... ... ... ... ... зауалды 630 ж. дейін
өктемдігін жүргізіп тұрған дәуірін көрсетеді. Сол ... де ... тек асыл ... ғана ... бар деп ... жөн ... біз бұл мәселемен кезі келгенде айналысамыз әлі.[11.117б]
Енді біз түрік халқының діни ... ... ... ... сол ... ... ... да берілген: "Биікте көк
тәңірі, төменде қара жер ... ... ... адам баласы
жаралған". Көк Тәңірі (Көк аспан)— ол көзге көрінетің аспанға қарама-қарсы
қойылатың заттық аспан емес. ... ... ... тек қана Көк Тәңірі
деп түсінген тәрізді. Аспанға ... шалу ... ... XIX ғ. аяқ кезіңде
кашендер арасында болғаны байқалған. Ол Тығыр Тайық деп аталған, бұл әдет
бойынша күллі қауым ... ... оның ... қойды құрбандыққа
шалады, қымыз, айран, сүт, сорпа судай ағылады. ... ... ... ... ... мен ... оған жіберілмейді. Сонда
олар "көк пен күнге"табынады.Әсіресе бұл әлгі "Вэйшу" ... ... ... ... ... екі ... айрықша атап өткен жөн: біріншіден —
бақсы бұл мейрамға жіберілмейтін болған және ...... ... ... ... ... ие ... Осынау екі жәйіттің екеуі де
маңызды.[30.184б] Басқаны жолатпауына қарағанда, бұл табыну өлілер әруағына
немесе ... ... ... басқа жүйедегі құдыретке
арналатын ... ... ... ... ... тап ... есінен танып, қол аяғы тартылып, талып қалатын көрінеді".
Тіпті "Аспан рухына" табынудың өзі біраз құбылыс өзгеріп кетсе де, XX
ғ. басына дейін ... Кек рухы ... ... ... атын алып, кейін
бақсылықтың ең жоғарғы рухы — ... ... ... ... ... ... ... кетті. Осыған байланысты жер құдыреті ... ... ... ... ... ... мен
сойондардың "Иерсуға" табынатынын айта кету керек.[28.86б]
Иерсу (біздің жер-суымыз) жер тостері қатарына жатады да, оны жер ... ... ... деп ... ... ... ... қожасы
Фаннида, ол — адамдардың өлген аузын арандай ашып күтіп жататын қангезер
жыншайтан. Оған ... ... қара ... шалады, Иер-суда рақымсыз
құдырет. Оған сүр немесе ... атты ... ... ... қастерлеудің мәнісі туралы мәселе Л. П. Потановтың еңбегі арқасында
анықталады, онда ... сол тау ... ... ... ... ... рулық табыну мен ... ... ... көрсетеді. Әр рудың өз ... ... ... Бұл ... өзендер мен келдердің
киелі ... ... ... сол таудың, өзен мен ... ... ... тұту яғни біз бұл ... табиғаттың рух бейнесін ... ... ... ... ісін ... Бұл анимистикалық дүниетанымның
ең бір жабайы түрі, ол — аниматизм деп ... ... ... ... ежелгі діндерінің басты белгілері міне осындай. Біздің
жоғарыда көргеніміздей негізгі табынатын құдыреті ... ... ... ... ... жат нәрсе еді. Бекзаттардың үңгірге барып, құрбандық
шалатын ата-бабаларының кімдер болғанын анықтау үшін, ... ... ... ... ... ... талдауымыз керек. "Суйшуде" Ашин
ордасынан шыққан тегі туралы тарихи анықтамамен бірге мифке ... ... ... ... далаға шығып, жужандарға тәуелді болып
бағынғанда яғни VI ғ. басына ... ... ... ... ... үңгірді сипаттап жазғанының өзі қызық, "Сеңгір ... бір ... сол ... ... ... ... Лите ... жатқан, көкорай
шалғыңды жазық бар. Үңгірдің төрт құбыласында түгелдей ... ... Бір ... ... тау ... ... үңгір деп аталған. Мұндай
ағаттыққа таң қалып кана қою аз шамасы біз мұнда бір ... екі ... ... ... ... ... және тарихи (түркіттердің бір
бөлігінің арғы аталарының Алтай тау алқаптарына қашып баруы) сюжеттер келіп
тоғысқан деп ... ... ... да ... ... ... ... Рашид-ад-Диннің, Хондемир
мен Әбілғазының шығармаларында толық күйінде келтіріледі және тау алқабы
Еркене күн — ... ... ... ... атқа ие ... Бәлкім, біз бұдан
ежелгі бір оқиғаның нышанын теріскей ... ... ... 93 ж. ... ... ... ... кет-кенің, олардың бір
бөлігінің Алтай өңірінде қоныстанып қалғанын көретіп ... ... ... ... ... ... сюжет — қаншық қасқырдың кайдан пайда
болғаны.
Ең алдымен теле тайпасының пайда болуы жөнінде тап ... ... атап өту ... Бұл аңыз бойынша хүн шаню қыздарының әкесі көк
тәңірісіне бағыштап қойған ...... ұл ... да, сол ... ... атасы болады. Бұл тайпаларда, Ашиннің ордасы сияқты,
Халха өңіріне Сары өзен ... ... ... ... ... де, телелер де шығу тегі жөнінен бір ғана ... ... ... атасы — бөріде осындай төтемшілік тұрғыдан қараудың шыққан көзі бір
екен деп ... ... ... бар. Дегенмен де ұйғырлар мен Ашиннің ордасы
нағыз ... ... деп ... айту ... ... ... қасқырға өзгеше қатынасы болды — деп жазыл-маған, бірақ біз ... ... көне ... ... аңға тотемдік тұрғыдан табыну іздерін
көреміз, ал сосын зерттеп отырған дәуірде ... ... тұту ... ... ... Хош, сонымен VII ғ. Алтайда екі діни ... ... ... ... ... мен ұлы шөлдің оңтүстік
аймағынан ... ... және ... ... көшпеділер әкеліп таратқан,
тотемдік сипаты бар, ата-бабалар аруағына ... ... ... ... анық айта ... ... аруағына табыну салтының, оның шыққан тегін
аяқтай түсуге жол ашатын ерекшеліктері бар. Тап осындай, уақ-түйегіне ... ... діни ... эхирит-булагаттар яғни Байқал өңірінің буряттары
арасында бар екені байқалған.
Байқал маңынын ...... ... (көп ... шынайы пікірі бойынша, әлемді 99 ... ... ... ... ... ... тұтады. Әрбір ру өз тәңірісіне табынады. Бірақ мұндаға
ең маңызды нәрсе, бурят "бақсысы" балгерлік ... ... ... ... медет сұрамайды, тәңірге мінәжат етіп, ... ... ... ... ... ... ата ... әруақ-демеуші
ретінде танылмайды, қайта құдыретті көк тәңірісі өкіл, қолдаушы деп
танылады. Осы ... ... ... да ... ... тағы ... біз бұл арада конвертенцияны емес, тенетикалық ... ...... ... тұқымы. Жоғарыда сипатталған дәстүрлер тамыры біздің заманымыз
басталатын кезеңде Vғ. Ашиннің ордасы шыққан этникалық ... ... ... ... ... олардың байланысы тым ерте кезеңдегі екені
күмәнсіз, өйткені буряттар Байқал маңына өткен
кезде Ашин ... сол ... ... ... біз бір ... ежелгі моңғолдық сәнбилік мәдениеттен шыққан екі параллел
сызықтық дейміз.[12.88б] ...... ... діни ... ... ... ... және орталықтанған қаған билігінің, түрік ... ... ... ... ... ... ... табынудың идеялық негізі — табиғат заттары мен құбылыстарын
жанды деп ... ... ... ... сана әр ... ... жаны ... пайымдайды. Дүниенің барлық объектілері адам секілді, оларға сезім мен
сана тән-мыс.[29.20б]
Тәңірге табыну алғашында дін ... ... ... ... идеялардың жиынтығы ретінде, табиғи құбылыстарға мінажат етумен
байланысты ... ... Жеке бір ... қана ... ... десек қателік
болады. Тәңірге сенудің терең тарихи тамырлары бар. Ол ... дін ... ... болған.[5.48]
Тәңірі бейнесі б.э.д. бірнеше ғасырлар бұрын пайда болған ... ең көне ... ... шығады. "Тәңірі" атауының шығу тегі
ғұндардың ... және ... ... тіпті шумерлік "дингир" сөздерімен
байланыстырыла қарастырылады. Бұл сөздердің бәрі бір ғана мағынаны — аспан,
мәңгі көк аспан дегенді ... ... ... ... ... ол — рух, бүкіл тіршіліктің иесі. "Тәңірі — ...... ... Ұлы Абай да ... ... ... ретінде
көп қолданған.Тәңірінің "жасаған" үғымына айналуы VII—VIII ғасырларда
Орталық ... ... ... ... ... ... ... Тәңірі
идеясы Түрік қағанатының билігін уағыздап, деріптеді.Қоршаған орта, табиғат
көшпелі ... ... ... көзі ... маңызды рөл
атқарды, бұған қоса олардың кәсіби қызметі, яғни ... ... ... ... ... ... мәні ... Тәңірі монотейстік дінге жақын болды. ... ... ... көк аспан сияқты Тәңіріні барынша күрделі
құдай-космос-Тәңірі-кайнат түсінігі алмастырады. Мұндай ... ... ... оның ... көрінетін бөлшектерін: күнді, айды, планетаны,
жұлдызды, адамды, табиғат құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді ... ... ... және ... ... ... көзқарастар
барынша күрделенген Тәңірі туралы ұғымға айнала-ды. Тәңірі әрі рух, ... әрі ... ... секілді бейнеге ие болады.
Көне түріктер дәуірінде "Тәңірі" сөзі бірнеше мағынада қолда-нылады:
1) аспан, дүние бөлігі ретінде; 2) ... ... 3) ... ... 4) әмір ... әмірші. Осы политейстік мәнде Тәңірі ... ... тау мен ... ... де болса керек. Казақтарда: "Көк
тәңірі", "Жер ... "Аң ... "Су ... "Құс тәңірі" деген ұғымдар
сақталған. барлық сөз тіркестерінде "тәңірі" сөзі "бұйырушы", ... ... ... ... түріктердің түсінігі бойынша жердегі өмірмен байланысы бар көк
аспанның негізгі ... ... күн мен ай ... ... құлыптас
ескерткіштерде "көк аспандағы күн мен айды жоғалттым" ... ... ... ... ... ... карап бағыт-бағдарды айқындаған.[21.121б]
"Көне түрік дінінде түрік Тәңірісі бейбітшілік Тәңірісі болатын, —
деп жазды ұлы ... Зия ... ... ... ... болып табылатын ил сөзі
"бейбітшілік" мағынасын беретін. "Елші, ... ... ... ... ... ... ... Мажарстанға дейін бейбітшілік
орнықтырған, бейбітшілік саясатынын бастамашылары еді.
Тоғыз қабат аспан әлемі ... ... ұзақ ... ... ... ... жөне де өзге ... түсінігіне әсер еткен болса ... ... ... ... да ... ... болған. Бірақ олардың
саны нақты қанша болғанын айту қиын. Әйтсе де осы бағытта арнайы зерттеулер
жарық көре бастағанын атап ... ... діни ... ... орын алған Бұт тәңірінің бейнесі
көне түріктер ... ... ... ... және қағандық (ер) мен
қатундық (әйел) бастаудың бірлігі ... ... ... ... ... ... ... пен Т.Е. Агелеуовтер.
Шумер-түрік мәдениетін салыстыра отырып, О.Сүлейменов тәңіршілдіктің
өзекті идеясының бірі — ... ... сену ... ... ... ... далада тізілген қорғандар басына қойылған тас әйелдер мүсіні
... ... ... ... ... ... ... жерлеудің бірден-бір белгісі осы тас мүсіндер деп көрсетеді.
Көне түріктер Жол тәңірі құт-берекеге жеткізеді деп ... Ала атты жол ... және Қара атты жол ... ... ... атты Жол ... тән қасиеттер мыналар: а) оның ала аты бар:
ө) ол ылғи қозғалыста болады; б) адам ... ... ... ... бар; г) ... ... ... жасауға
әзір.[37.217б]
Сонымен ежелгі түркілердің ұғымында Тәңірі аспандағы ер рөлінде
көрініп, Ұмай — ... ... ... Көне түріктердің Ұмай анаға
табынуы Күлтегін, Тоныкөк жырларында байқалады. ... ... ... анасы Ұмай анаға теңестіріледі.Көне түріктер үғымында Отан сөзі
қасиетті жер-су деп беріледі. Жер-су культіне байланысты ... ... ... ... ... ... ... — жер-су культінің басты мазмұны. Орхон-Енисей жазбаларында бұл
наным жер-суды ... ... ... ... ... ... ұрады деп
түсіндіріледі. Көне түріктер ... ... ... өзі өмір ... ... ... ... табынғандықтан өлген адамның денесін
өртеп, жер ананың қойнына күл мен көмірін ғана ... Егер адам ... ... ... ... ... жасап, көктемде жер көгеріп, шөп шығып,
жапырақтар жайқала бастаған ... ... ... Бұл әдет ... табиғаттың төрт кезеңіне толық табыну байқалады.[11.88б]
Көне түрік жазба ескерткіштерінде адамдарға ажал ... ... өлім ... ... ... ... Ол ... адамның жанын алып,
өмірін қысқартатын құдай бейнесі ретінде ұғынылған.
Өлген ададмды жерлеу ... дами келе өлік ... ... ... ... ұғымын туғызады. Кез келген құбылыстың "иесі",
"онгоны" кейіннен аруаққа айналады. Әрине, адамның бәрі ... ... ... Руға ... қамқор болған адамдар ғана аруаққа айналады.
Демек, аруақ деп жүргеніміз табиғаттағы жанды-жансыз нәрсенің иесі, ... өзі. ... ... өзі, жер, су және ... олардың рухтарының
барлығы аруақ болып табылады. Сонымен қатар адамдар Ұмай ... ... ... ... ... деп ... Кемпірқосақтың өзі Тәңірі мен
Ұмайдың қосақталған көрінісі. Өйткені кемпір сөзі кам (шаман) - пір ... ... мен ... ... арасында жүретін қоғамдағы ерекше
әлеуметтік топ ... ... ... көне ... қоғамдық өмірінде
маңызда рөл атқарған.Шаман атауы кене ... ... ... болған.
Бұған б.э.д. бірінші мың жылдықтың аяғына қарай ғүндарда шамандар болды деп
мәлімдейтін қытай деректері куә бола ... ... ... ... ... ... Қазігті заманғы оқымыстылар бұл сөзді шаман деп нық ... ... ... ғұн ... "Жер ... құрбандық шалатыны
турыла айтылады. Сондай-ақ ғүн ... ... ... ... ... ... баяндалады. Енді сөзіміз дәлелді болу үшін ... ... ... "Сюннулер өздері жүрген жолдың өне бойыңда,
сонымен бірге асуларда қой мен өгіздерді жерге ... ... ... өлім жіберілмеуін сұрауды өтінген".
Шаман ғұрыпының бұл көрінісі тыва ... ... күні ... ... ... ... басына дейін сақталған жол бойына
тастан үйме қылып, оба жасау дәстүрі ... Бұл ... мәні — ... ... ... ақ жол ... ... ниеті түзу
болу үшін өгіздер тірідей тас қаланған, яки ... ... ... "оба" деп аталған тас үймелерді жол бойына, ... ... көне ... де тән ... Бірақ көне түріктер мүндай жерлерде
жануарларды құрбандыққа шалды ма, жоқ па ... ... ... ... жас ... әйелдің билеушінің
сарайында қызмет еткені, теле және ұйғыр тайпаларында шамандар ... және ... ... ... ... ... ... қойды
көметіндігі айтылады.
Зерттеуші Ә. Қоңыратбаев шамандық көбіне тибет, ... ... тән ... ... одан әрі: "Шаман діні Түрік қағанаты ... туып ... жоқ ... ... ұмай ... ... ... жаңа нанынға айналады, оның басы бақсылар ... ...... ... ... түктілер болған еді. Бұл кулът Сыр бойында
VIII—IX ғасырларда орнығады", — деп жазады.[23.117б]
Шамандық ... ... ... ... ... Ә. Қоңыратбаев былай
деп жауап берген: "Рас, шаманизм буддизмнің бір мазхабы болған. Ол VI—VII
ғ.ғ. Үнді ... ... пен ... ... соң ... ... зерттеуші тағы бір ғалым Л.П.Потапов бұған қарсы ... ... ... ... дінінде үндістерге жануарларды союға, қан шығарып,
құрбандық ... тиым ... ... ... Үнді ... келді деген
дұрыс емес".Француз ғалымы М.Элиада (Шаманизм және оның жүзеге ... ... 1951) өз ... көне деуірде түріктерде шамандық дін
ретінде болды десе, екінші бір ... ... ... Ру ... ... ... діні. Париж, 1962) шамандықтың дін ретіндегі рөлін
теріске шығарады.Осы қарама-қайшы пікірлердің ішінде Л. П. Потаповтың көне
түріктерге ... ... онан соң ... өз арасында шамандар болды
деуі қисынды сияқты.Француз түркологы, әрі лингивисті Жан-Поль Ру ... ... ... ... ... ... Ғұлама
түрколог В.В. Бартольд "Түріктердің ... ... ... ... "кам" сөзі ешбір жерде кездеспейді", — деп жазды.VI—VIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... "кам" деп атайды
делінген.Шамандар мемлекет ... ... ғана ... ... ... ... ... атқаруға қатысады.[39.176б]
Араб тарихшысы Васаф-шах түрік қағандары пайғамбарлық етті немесе
алдын-ала оқиғаны жору касиеттеріне ие ... деп ... ... "Әр жыл ... ... ... ... құрбандық шалу үшін
Алтайдағы бабалар үңгіріне ертіп келеді, ал бесінші ... ... ... арнайы құрбандық беру үшін өзен ... ... ... Д. ... ... ... ... замандардан бастау
алатындығын айта келіп, қарапайым халық қана ... ... ... ... ... ... шексіз болғандығын жазады. М.Қашқари "кам" сөзіне былайша
түсіктеме береді: балгер, емші, шаман.VI ғ. ... ... ... ... ... ... араб ... ат-Табари (VIII
ғ.) хазар шамандарының жаугершілік кезінде нөсер жауын шақыра ... ... ... ... ыдыс ... ... Хазар шамандары абыздық
қызметпен қоса, сот ... де ... ... ... ... кек алу үшін ғана ... ауа ... реттеп отыру үшін де, мысалы,
құрғақшылық кезінде жауын-шашын шақыру, ал тым ... ... оны ... ... ... алып, Яда-сос, яғни дұға оқитын
болған.[27.184б]
Феофилакт Симокатта көне түріктер ... ... от, су, ... және ауа деп атап көрсетеді. Византиялық тарихшы келтірген хабардың
бәрін бүгіндері зерттеушілер растап отыр, тек ... ... ... ... ... алтайлықтардағы көне дәстүрлерде жел, ауа есу сияқты ... ... ... ... ... ... ... таңдайды және оларды
ерекше қасиеттерге баулитын да солар деген түсінік болған. Шаманның міндеті
рухтарға қызмет ету және ... ... ... ... ... ... болған. Шаман рухтармен байланысканда экстаз күйіне
түседі.Осы рухтардың көмегімен шаман тылсым күштерге ие ... ... ... ... жел, жаңбыр шақыру, емдеу т.б. ... ... ... міндетінің бірі өлгендердің рухын жер асты
әлеміне шығарып салу ... ... ... ... ... ... ... жазбаларында тәңірі сөзімен қоса балбал сөзі
кездеседі. Тас мүсіндердің ... сол, ... ... ... ыдыс
ұстатылған. Жалпы, түріктер қолында ыдысы бар тас мүсінге құдай секілді
кұлшылық еткен. Мұндай тастар көбіне ... ... ... ... дегеніміз табиғат сырын ұға алатын, баскалардан білімі
көп, сиқырға жетілген адамдар болған, өзі ... ... ... ... ... саналған.Шамандардың көне дәуірлердегі және жаңа замандағы
әлеуметтік рөлі мәселесіне ... ... ... ... ... медицина, музыка, филология ғылымдары өкілдері де баса ... Бұл жайт ... жеке ... көптеген қасиеттің, түрлі өнердің
астарласып жатқандғын, дәлірек айтсақ күрделі қоғамдық тұлға ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық тұлғасы атеистік
идеология әсерінен ұзақ уақыт зерттеуден тыс қалды.
Бурят ... Д. ... 1848 жылы ... ... ... нанымы немесе шамандық" деген еңбегін басшылыққа ала отырып, шаманизм
деген ұғымға зерттеушілердің басым көпшілігі үстірт ... ... ... "Осы ... ... ... болғанымен бұл еңбекті шамаңдық
туралы толық ... дей ... ... ... ... ... ... тіптен дұрыс шешімге келе алмаған, немесе ... ... ... ... Шоқанның 1862 жылы жазылған "Казақтардағы
шаманизм қалдығы" деген еңбегімен ... ... ... ... деп тұр ғой деп ұққан. Шоқан қазақтардағы шаманизм туралы күдігін ... ашық ... ... ... ... ұғымдардан санамыздың азат етілуі, ой
еркіндігі ғалымдарға шаманизм деген дін бар ма, бар ... оның ... ... ... ... мықтап ойлануды, бұрынғы кеңестік дәуірдегі
исламға дейінгі ... ... ... ... ... ... сын ... қарауды талап етіп отыр. Тарихта шаман деген не
құдай, не пайғамбар болған жоқ, — деп ... ... ... ... айтып жүрген казақ ғалымы Ғ.Есім.Шаманизмнің дін емес, жеке іс-
әрекет екенін кезінде айтқан ғалымдар болған.[18.49б]
Ғылымда әлі күнге ... ... ... ... ... ... ... шаманды адамдар коллективі мен құдіретті рухтар
арасын жалғастырушы ретінде түсіндіреді. Көне ... ... ... ... да осы ... ... түріктер өз үрпағын құтқарып қалған бөріні қастерлеу ниетімен
Тәңірінің қасиетті символын білдіретін "көк" сөзін ... ... ... көне ... ... ... ... түріктердің қасқырдан таралғаны туралы ... ... ... ... арғы ... Линь ... ... Тек бір он жасар бала аман калады. Дүшпандар бала
жас болғандықтан өлтіруге аяп, аяқ-қолын шауып, көлге лақтырып ... ... оны ... қаншық тауып алып, аяп кетіп, ет беріп асырай бастайды
және ... ... ... ... ... ... тайпаларының тарихи,
жағырапиялық түсініктері.
3.1. Тарихи түсініктері.
Әрбір халықтың тарихы өзінің ... бағы ... ... ... күллі дәуір тарихшыларының халықтың щыққанын
анықтайтын датаны (олардың пікірі ... ... ... ... ... ... Римнін негізі алынған датаны шартты түрде ала
салған, араптардың датасы ... ...... Меккеден Мәдинаға
қашқан кезі, орыс шежірелері 862 ж. таңдап алып, орыс тарихының "баста-луын
соған бейімдеген, француз ... ... ... ... ... ... ... үлгісімен,оны 843 ж.— Ұлы Карльдың
империяны бөлген кезіне ... т.б. ... үшін ... дата 545 ... ... жаңа ... бұрқ ... Шығыс Вэй империясының
билеушісі Тао-Хуань жужан ханы ... және ... ханы ... ... Вэй ... ... ... бәсекеші-бақталасы Юйвынь
Тайды қатты тықсырады; алайда одақтастар шешуші жеңіске жете алмайды. Батыс
Вэй императоры Вэньди Ань Нопаньто деген ... ... ... ... ... ... ... жібереді.
Түркіттерге 545ж. келген елші қуанышпен қарсы алынады. "Ордадағылар:
бүгін бізге ұлы мемлекеттен елші келді, ... ... ... де
өрлейді — деп бірін бірі құттықтай бастайды". Осынау елеусіз фактінің өзі
жужандар үстемдігі ... ауыр ... ... ... ... ... соғыстан олардың тайсалмайтыны айқын көрінеді.
Халқының көңіл күйіне бейімделген Бумын өз ...... ... ... ... Батыс Вэй астанасы Чаньанға жауап ретінде көп тарту
таралғымен елшілер аттандырады, сөйтіп өз мырзасының жауымен одақ ... ... ... ара ... ... ... келіссөз аса құпия
жағдайда жүргізілгенге ұқсайды. Осынау елшілер түркіт мемлекетінің ... және оның ... ... империясының одақтасы ретінде, 550 ж.
бастап, Бэй-Ңи әулеті бекіп алған Солтүстік-Шығыс Қытайға қарсы ... ... ... ... ... ... ... береді. Алайда әлемдік
саясатқа араласқан Бумын, өзі кіріптар болып отырған ... ... әлі де ... ... анық ... ... сол ... де әрі
одақтас, әрі бағынышты рөлін адал орындауға бел байлайды.[32.128б]
Батыс теле рулары жужан құлдығынан зар иледі. Ақырында ... ... олар ... шығып, жужандардың жүрегінен дәл соғу үшін ... ... ... ... өте ... ... ... нашар жүргізілгені сондай, оны жоспарлы ... ... ... ашуызасының еркінен тыс бұрқ етіп көрінуі деп болжаған дұрыс
тәрізді. Тарих тіпті көтеріліс көсемдерінің аттарын да сақтамаған. ... ... ... ... Тоби ... ... ... көк сауыт
киіп, қарағай найзаларын ұстаған жайау атты ... ... сап ... шыға ... Телелер соққы бір бүйірден беріледі деп
ойламаған және өздерінен өмірде ... ... ... ... ... ... келген. Сол себепті де олар дереу ... ... ал анау ... ... осы ... ... рет онша адал емес екенін көрсетеді. Ұлан ... ... екі ... ... ... ұғым. Егер қарауында 50 мың киіз үй боданым болсын
десен — онда ... ... ... ... ... ... да өз ... да айрыласың. Телелер тек бір-ақ нәрсеге —
жужандардың көзін құртуға ынтызар болатын, ал ... ... ... ... мұны жақсы білген. Мүндай іңкәр тілек өз ... де бар, ... ... ... ... Өз ... хан ... сол себепті де ... да ... ала ... ... екі ... ... ... Түрік қағанаты жасалып еді. Оның
негізгі ұйтқысы кешегі ... ... ... ... әсіресе Өтүкен
тауын мекендетен ашина, теле рулары болатын. Ашиналар 439 жылы ... ... ... ... еді. Олар ... ашин ... ... дәуірінде сауытты атты әскер жасақтаған ашина тайпалары 550—560
жылдары ұзын найза, өткір қылыш жүзімен Еділ мен Қытай ... ... ... ақ ... ... тоғыз рет көтеретін болған. Оның мәнісі, олар
бір ғана ашина ... кем ... ... ... ... ... Алғашқы
хандары — Ильхан (Елхан). Содан Бомын хан мен оның інісі Естеме шығып, бірі
Ордосты, бірі ... ... ... ... ... құрамына енген алғашқы
тайпаларды Л.Н.Гумилев көк ... ... ... ... ... ... батыс және шығыс болып жіктеле ... ... ... ... оның баласы Мұған болып еді. Мұған 572 жылы өлген. Оның
тұсында биліктің үлкеннен басталуы ... заң ... Ұлыс ... ... ... аң ... белгіленген[16.124б].
Түрік қағанатының басты жауы — Қытай. Өйткені, Қытайда ... ... мал ... ... ... көшпелі түркі тайпалары ондай құрылысқа көне
бермейді. Олар өздерінің еркіндігі мен ... ... ... ... ... ... бар. Түрік қағанатын «варварлық» құрылыс
деушілер де бар. Қағанаттың басты ... ел ... ... емес, ірі-
ірі құлдық империялардан сақтану болса, бұл сыңаржақты, жетімсіз ұғым. Рас,
түркі тайпаларынын қағандары да ... жоқ ... ... ... ... Бұл қайшылық олардың түбіне жетті. Әскери демократия
кейін әскери ... ... ... ... Оны Мұған хан
реформасы дәлелдейді.Түрік қағанатындағы қоғамдық құрылыс туралы ... ... А. Н. ... ... түркі тайпалары феодализмге бейімделе
бастады десе, Л. Н. ... ... ... құрылыстың ең, соңғы
сатысында тұрған әскери демократия болғанын айтады. Бұл сатыда ... ... ... — жазу ... ... рухы дамып, эпостық
жырлар пайда болады, ... ... ... ... басшылардың билігі
күшейеді. Автордың пікірінше VI ғасырда жұбайлы неке, одан соң монотамия
туған. Бұл ... хүн ... бар еді. ... ... ... жайында ғана болуы мүмкін. Түркі тайпаларында шын мәніндегі құлдық
қоғам да, ... де ... ... ... ... ... ... жүрген.
Оларға бағынған тайпалар ел бодан атанған, ал жеке рулар бірде ... оноқ ... ... ... ... ... — ұйғыр, үш оғыз —
түргеш. Оларға бірде бағынып, бірде ... ... ... ... ... ... қай, ... түргеш, дулу, қарлұқ, нушиби, әсіресе ұйғырлар
болатын. ... ... ... да ... Түрік қағанатына қараған еді. Бұл
тайпалардың өзіндік бірлестіктері Хазар, Хорезм тұсында XIII ... ... ... Н. ... ... Шато, Алашань, Тянь-Шань тауларын мекендеген
тайпалар ішіндегі азшылық еді, олар ... ... ... жасай
алмады. Өздері осы күнгі өзбек ішіндегі «түрік» дейтін ру болса керек ... ... ... ... ... ... Көк ... басынан-ақ Алтайдағы
түркі тайпаларының ұйтқысы болды.[16.189б] Оған «тютю» сөзі ғана емес,
Ильхан, ... ... сөз ... да ... Көк түріктер жасаған
империяның бір шегі Соғда, Хорезм, Дахлания. Афрасиаб өз қыздарын «хатун»
десе, бұл атауды көк ... де ... ... ... манжур
тайпалары сәнби, жужан, хұн, көк түріктер құрамында болған. ... ... ... ... хан ... ... еді. ... өзінде де
оларда түркі тілінін әсері басым. ... ... ... ... диалектісіне
жатқызған. Бір кездері монғолдар өздерін Могилан ... ... ... монғол тайпаларынын, тотемдік, мифологиялық, космологиялық ұғымдары,
шамандық ... ... ... ортақ ұқсас болып келген. ... ... ... ... хан ... ... оның ... түркі тайпалары енген.Ол ... ... ... үстем
болғандығын М. Қашқари, одан соң В. Бартольд келтіретін қырғыз, қыпшақ,
ұйғыр, оғыз, тухси, ягма, ... ... ... ... ... ... байырқу, татар деген атаулардың өзі де анықтайды. Әрине, ... ... күн ... ... анықтаулар енгізіп, толықтырып
отыру керек.[8.34б]
VIII ғасырда Орта Азия үшін ... зор ... ... ... ... 712 жылы араб басқыншыларына жол ашты. Орта Азияда ... ... ... ... пен ... күшейеді. Мұның өзі
феодализмге жол салады. Отырарлық ... ... ... әл-
Хорезми, бұхарлық Ибн-Синалар араб ... ... Оған ... ... әдеби жазбалар да туа бастайды. Бұл мәдени арна XII ... ... ... ... жаңа ... ... еді. Көк түріктер,
үйғыр мемлекеті, оғыз-кыпшақ дәуірі, қарахандар кезеңінен жеткен ... ... ... ... «Қорқыт ата кітабы», Қашқари лүғаттары
жазу-сызудың түрлі салада туғанын көрсетеді. Осының бәрі ... ... ... жыр, ... ... тудырады.
Бұл жазбаларды сөз еткенде кейбір ... ... ... жер ... ... ... оларды өздеріне меншіктеп алғысы келеді.
Олар көне жазбалардың барлық түрік тайпаларына ортақ ... ... Бұл ... Орхон жазулары Алтайдағы түрік тілдің, проготипі
болды деген В. Бартольд сөзі өзінің, күшін әлі де жоймағанын атап ... ... қай ... туса да, олар ... ... Орта ... түрік
тайпаларына ортақ еді. Осы ... ... ... ... ... ... ... жемісті болмақ.[33.51б]
Алғашқы түркі жазуларының негізінде XIII—XIV ғасырларда шағатай ... Ф. ... ... бұл ... тілі ... Жетісу
тайпаларынын тілі болатын. Оны өзбек ғалымы Абутолибов жақсы ... ... ... ... ... бір ... ... еді. Жазуға түскен диалект — оғыз, ұйғыр, ... ... тілі ... ... Хорезм, Соғда жазбаларында да болған.[9.243б]
Аудармасы: «Заман әдеті — оқ, ... ... да ... ... бар. ... тау ... көздеп атар болса, таулар басы да ... ... ... ... ... өте көп. Оның күрылысы да осы ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ диалектісіне
жатқызады. Ондағы түрлі диалектілер мен сөздікті осы Қашқари еңбегі арқылы
жіктеуге болса ... Сол ... ... кездесетін барлық түркі
атауларының түптегін ... да көп ... ... ... жылы ... 588 жылы Шығыс және Батыс қағанат болып бөлінген,
630—680 жылдары Қытай еліне құл болған, одан сон Құтлық ... ... ... ... ... тарихын В. Радлов, В. Бартольд, С.
Малов, Л. Гумилевтар жақсы зерттеген. Екінші қағанатты ... ... ... ... оның інісі Күлтегіннің, аты шулы Тоныкөктің қызметі орасан
зор. 716 жылы Күлтегін Қапаған хан тұқымдарын қырып, мұның аяғы ... ... ... жері үшін ... тұқымы Қара Шориннің тарихи
қызметі елеулі болды. Оны ... ... ... дейміз. Қара Шоринді Бату
хан деп те атайды. Бірақ өзі Шығыс қағанатты басамын деп, қытай ... ... ... ... ... ... ... Батыс Түрік
қағанат Иран елімен көп жылдар Византия жағында соғыстар жүргізеді. Түркі
тайпалары Ғират түбінде жеңіліс ... Бұл ... ... ... бар. ... ... образы осы орайда жырланған. Батыс қағанат VI
ғасырдағы Маздақ қимылына төтелей көмек көрсеткен еді.[23.38б]
Түрік қағанаты ... ... ... ... ... ... ... тайпаларына кең тараған. Соның бір айғағы Н. Улагашев жырлайтын «Сой-
Солонт», «Алып Манаш». Осы ... ... ... ... де ... және Орта Азия ... үшін мәні аса ... Жағырапиялық түсініктері.
Өз тарихын білмейінше және оған белгілі бір ... ... ... ... ... ... жерінен табылған VIII ғ.
жататын үш эпигафия — ... ... ... ... бай ... ие
шығармалар қатарына жатқызылады. Сондықтан да көне түріктердің тари-хи
танымы жайлы сөз қозғауға ... ... ... өмір ... ... ... бері қарай есептеп келді, бірақ олар дүние
онша көне емес деп ойлады.[16.340б]
Күлтегін ... ... шолу ... ... ... көк ... төменде қара жер жаралғанда сол екеуінің арасынан адам ... Адам ... ... ... ... ... ... мен Истеми
қаған салтанатты отырды".Сонымен дүниенің ... ... ... ... VI ғасырдан бастау алады деп көрсетілген.Түріктердің пайда болуы қытай
деректерінде өзгеше беріледі. Онда түріктер бөрі ... ... ... ... және қытай жылнамаларындағы түріктердің
шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... Әйтсе де тарихи танымы мол тасбітіктердің кейбірі бізге жетпеуі
немесе ағашқа жазылып ... ... ... ... ... деген
пікірлердің жаны бар секідді.[33.13б]
Түріктік екі ... ... әрі ... әрі тарихшы Йоллығ-тегін
тарихи материалдарды іріктеп пайдаланған. Ол — өз заманының жаршысы. Йоллығ-
тегін де, Тоныкөк те ... ... ... ресми идеологаясына қызмет
еткен.Бұл идеологияның негізіне тұтас түрік елін қайткенде де ... ... ... ... ... ... ... төл мәдениетін,
дүниетанымын, әдет-ғұрпын Қытай ... ... ... ... ... қалу жолын іздестірді. Осы ізгі жолды, бағытты бектер мен
қалың бұқараға ... үшін ... ... ... ... жырлары
жазылды. Л.Г.Гумилевтің түсіндіруінше, көне түріктер сөз қуатын, сөз күшін
ұғынатын, әрі қоғамдық пікір өмір ... ... ... ... ... Сондықтан үш жазудың үшеуі де түрік қоғамының қалың бұқарасына үндеу
іспетті рөл атқарды.
Иоллығ-тегін халыққа елдігін сақтап қалудың нақты ... ... ... қол ... кірсең, түрік халқы, жоқ боласың, ал Өтүкен
жерінде елдігіңді сақтап отыра ... ... ел ... тоқ ... ... ... оған еліктегіш өз халқының мінез-
құлқын сынға ... ... ... текстері консервативтік мүддені алтға
тосады: кез келген әдет-ғұрыптың, саяси, әлеуметтік немесе діни өзгерістің
бәрін зиянды деп ... ... VIІІ ғ. ... ... түріктерге және
олардың көршілеріне Қытайдың экономикалық және ... ... ... ... ... күмісті, дақылды, жібекті соншама шексіз
беріп ... ... ... сөзі тәтті, бұйымы асыл еді. Олар ... ... ... беріп, жырақтағы халықты өзіне сонша жақындатар еді. ... ... ... ... ... ... еді", — ... Білге қаған.
Оны Тоныкөк те қуаттайды: "Бағынғаның үшін басқаға, Тәңірі сені ... ... ... ... ... жойылды. Түрік — сір халқы ... ... ... ... жазбаларында асқан шынайылық ... деп ... ... бар. ... ... ... қадір тұтқан
көне туріктерде болмағанды болды деп ... жазу бір шеті ... ... ... саналса, екіншіден, әлі бұл тарихи оқиғаларды ұмыта
қоймаған көзі тірі тайпаластардын, ... ... кері ... әрі осы ... ... ... ... түсіруі хақ. "Өлі разы
бол-май, тірі ... деп ... ... үшін ... ... ... ұшырау болып саналар еді.[2.49б] Сондыктан да көне ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардың шынайылығына
аса зор мән бергені өзінен-өзі түсінікті болса ... ... ... ... ... және ... оқиғаларға үлкен көңіл
бөлінеді. Өлген кейіпкердің ерліктерін баяндау көбіне таза тарихилықтан
гөрі эпикалық нақшта беріледі: ... ... бес мың ... ... ... жауға жалғыз ұмтылды. Оңтұтықы қарулы басшыларымен қолға
түсірді. ... ... ... Ол ... ... ... жеке ... ерлігі қысқа, нұсқа, әрі
қарапайым тұрғыда ... ... де осы ... оқиғалардың саяси және
экономикалық негіздермен байланысы жоқ емес. Бәрі де ... ... ... ... мына ... ... ... ағамыз құрған
халықтың, аты, даңқы өшпесін деп, Түрік халқы үшін, ... ... ... Інім ... бірге, екі шадпен бірге өліп-тіріліп
жерді ұлғайттым. Халықты көтермек боп көп қолмен он екі ... ... ... ... ... ... сәті ... өлімші
халықты тірілттім. Жалаңаш халыкты тонды, кедей халыкты бай ... ... көп ... Тату елге жақсылық қылдым".
Тоныкөк болса өзінің "қызыл қанын төгіп, қара терін ... ... ... ... ... ... нәтижесінде неге қол жеткізгенін
мына жолдармен түсіндіреді: "Бүкіл түрік халқына қарулы жау келтірмедім,
атты ... ... ... түсіну философиясында екі бағыт байқалады. Бірі
Қытайдан тәлім-тәрбие алған Тоныкөктің бағыты — ... ... ... ... Тоныкөк Тәңіріге сенеді, бірақ
жердегі түріктердің жетістіктеріне тек мен ... деп ... ... ... Тәңірі ісі деп ұынады. Бұл жерде екі автордың
өскен ортасы, алған тәлім-төрбиесі, ойлау ... ... бар ... ... ... ... ... жасау әдісі арқылы кейіпкердің
өмір сүрген дәуірі жайлы баян болады. ... ... ... ... ... қарастырылады және саяси контекске сәйкестеле
әңгімеленеді. Мысалы, Тоныкөк өмірі саяси оқиғалар ... ... ... ... ... ірі ... ... жеткілікті
әзірлігі болмағандықтан басылып тасталады, содан ... ... өзі ... түріктерді женіске бастайды.Білге қаған мен Күлтегін әрекеттері де
осылай тарихи синтез жасау ... сол ... ... ... ... ... кезендерімен, өзгерістерімен байланыста алынып
жырланады.Тарихты хронологиясыз баяндау ... ... ... ... ... ... жүйесі олардың ... ... ... ... ... 24 ... ... болмағанымен, күн мен түнді айырып, бөлек санаған.Түндер ерекше
жағдайда, мысалы, түнде болған маңызды ... ... ... ... алынбаған.Қытайдың Чу әулеті жылнамасында түріктердің жыл ... ... ... көгерген шөптің шығуы бойынша есептейді және ... ... ... — деп жазылған."Жас от" деп көне түріктер ... ... ... Осы жас от ... мал ... ... малшылар
"бірінші, екінші, үшінші жас от" деп мал ... ... ... ... әлі ... ... осылай жас айырады, мысалы, "оған үш жасыл" деген
секілді.[30.39б]
Адам баласы жасы ... ... кез ... ... ... ... ... желеңмен өлшеуге келмейді. Көктем көне түріктерде жыл
басы болып есептелгендіктен адамның неше жыл ... ... жыл ... қарсы алғанымен өлшенейтін болған."Мен, Төп-апа, 15 ... ... ... ... ... 67-де, ... тас керең
болды", — деген енисей ескерткіштеріндегі жазу немесе "Күлтегіндегі": ... жеті ... ... Он ... Ұмай текті шешемнің бағына
інім Күлтегін ер атанды" — деген жолдар көне ... ... ... ... ... ... бола ... "Алтынкөл I және II
ескерткіштері тексінде: "Апам мені он ай бойы ... Мен ұл ... Мен ... ... ...... түріктердің есептеу жүйесіне шақканда он ай, яғни жаңа ... ... тууы ... ... тоғыз айға сәйкес келетін болған. Мұнда ешқандай
қателік жоқ. ... ... ... көне түріктердің жүктілікті
айдың тууына қарап айқындағанын ... ... он екі ... мүшел деп атаған. Мүшелдегі жылдар 12 түрлі хайуанның: тышқан,
сиыр, барыс, қоян, ұлу, ... ... қой, ... ... ит, ... ... ... шығуы мен дамуын арнайы зерттеген француз
ғалымы Э.Шаванн (1865—1918) өзінің ... он екі ... ... атты ... ... ... ойлап тапқан түріктер деп қорытынды
жасаған.Күлтегін ескерткішінде: "Кой жылы ... ... жылы осы ... ... жазу бар. "Қырғыздар жылды он екі ... ...... ... ... ... көне ... есебін өте жақсы білген.Халық күнтізбесін зерттеуші ғалым М.Искаков
Орхон түркілерінің мүшелінде он жыл ... он саны ... өте көп ... мешін мен ұлудың мүшелге ... ... ... пен ... ... көне түріктердің түсінік-танымдары Ұлы
далаға бейімделе өмір сүру дәстүрлерімен тығыз байланысты. Өзі мекен ... ... ... ... ... көне түріктер үшін тіршілік
кепілі ... ... да ... ... ... орын ... В.В.Бартольд түріктердің жер-суды атауы айқын да анық,
қарапайым да түсінікті екендігін баса көрсеткен. ... ... көне ... ... ... ... Шантун, Ертіс секілді кейбір жер-
су атаулары бүгінгі ұрпаққа өзгеріссіз жетіп отыр.Қазақ түркітанушы ғалымы
Ә.Қоңыратбаев "Күлтегін" және ... ... 39 ... ... анықтаған.[24.51б]Бірақ олардың бәрін бүгінгі күнгі
атауларымен теңестіріп шығу ... ... ... ... жоқ. С. ... ... (Күлтегін ескерткішінде) сөзін халық атауы десе,
[21.163б] А. С. Аманжолов бұл жағырапиялық атау, қазіргі ... мен ... бір ... аты, VIII ғ. ... ... ... қазіргі Орталық
Қазақстанның дархан даласы — Сарыарқаны мегзейді деп дәлелдеген.[7.82-84б]
Түріктердің жағырапиялық танымдары олардың жаулап алған аудандарынан
да кең ... Көне ... ... төрт бағытын бідіретін ілгері —
күншығыс, кейін — күнбатыс, түн ортасы—солтүстік, күн ... ... ... нақты елді мекендер, қала, жер-су атаулары болған.Түріктер
өздерінің шығыс жағындағы қазіргі ... ... ...... деп ... ... "Ілгері Шантун жазығына дейін соғыстын"
деген жолдар бар.Батыстағы елдер мен ... ... ... ... ... Азияны — Соғдақ, Сырдария өзенін — ... ... ... ... ... асуын білген.Бұхара, Тоғу балық (Тоғу ... ... ... ... ... ... екі ірі мемлекетті білді: Табғаш және
Тибет. Қазіргі Хангай тауы — Өтүкен, Үлкен Хинган тауы — ... ... тауы — ... ... тауы — ... йыш деп ... ... табиғат құбылыстарын, қоршаған орта сырың терең танып,
оны қалт жібермей бақылау арқыны өздерінің ... ... ... жырында жыл мезгілдерінен жаз, қыс маусымдары, ал ... ... ... ... ... көне ... ... қалпында, қозғалысты тірі кейіпте түсінген, жер-суды Отан деп ... ... ... ... ... жер ... ән
шырқайды",— деуін олардың Отанға, туған жерге деген сүйіспеншілігі, құрметі
деп түсінген жөн.
Қорытынды
Әлем мәдениеті мен ... ... ... кіріп ой
тастаған еурапалық Освальд Шпенглер (1880-1936) ... ... ... алмасуы деп тұжырымдай келіп, әлем мәдениетің тарихи
тұрғыдан 8 топқа ... ... ... ... ... ... ... еурапалық және Америка континентіндегі Майя
мәдениті.Ал белгілі тарихшы мідениттанушы Арнольд ... ... ... 13 ... ... қараған. Бұл ойшылардың қаламына «Түркі
мәдениеті» деген сөз ... ... ... Н.Я. ... ... қақында жақ ашпайды.Олай болса әлем ... ... үлес ... ... ... ... мақсаты өзін басқаға ... әрі ... Өзін ... ... ... ... мен ... тарихында алғы шепке
шығады. Шығыс пен ... ... ... ... ... ... ... дәнекер болып, халықтар ... ... ... ... ... ... енбек сіңірген түркілер, әлем
өркенитінен тыс қала ... ... ... ... ... ... ... батысқа
ұқсамайтын қоғамдық ерекшілігін, шаруашылығын, мәдени – рухани құпиясын
түсінбеген, әрі ... ... ... ... ... ... ... «Антропологиялық сөздік» атты энциклопедияда: «Номад
дегеніміз шаруашылықтың бәрі де бір ... ... ... – жайы жоқ ... деп анықтама жасаған. Түсінікті
етіп ... ... Ал сол ... ... біздер күні
бүгіне дейін еурапалықтардың «номад» деп атаған ... ата – ... ... ... жүз қайталап «біз номадпыз» деумен XXI
ғасырға аяқ ... ... ... ... орыс ... ... ұғымындағы түсінікке тойтарыс беру үшін ... ... ... ... ... ...... мұраларын ғылыми
талдаудан қайталап өткізіп, олардыңматериалдық және рухани ... ... ... ... әрі ... ... ... еттім. Жүргізген зерттеулермен талдаулар байырғы түркілердің
мүсін ... ... басы ... іш – ... ... ... ... жалғасумен Көк Түркілерге ... ... ... ... ... рим мүсінінен бір бір кем
еместігін ... Көк ... ... буын жазуынан бас алған
әліпбиін жетілдіре, дамыта, ... ... ... ... ... ... ... Көк түркілердің заманында
классикалық ... ... паш ... және оның маңызы. ... ... ... біркелкі
зерттелмеген. Еуропа мен Таяу Шығыстағы оқиғалар мен қоғамдық формациялар
алмасуынын жүйелілігі көпке түсінікті ... ... ... XIX ғ. соңғы
кезінде баяндалып, Үндістан мен ... XX ғ. бас ... ... болса,
Еуропа даласының ұланғайыр жері зерттеушісін алі күтіп ... Бұл ... Азия ... ... екі халық, өз атын шығарып үлгермеген басқа
халықтар құрылып барып, құрып кеткен ... ... ... ... ... кезеңге жатады.
Олардын өндірістік тәсілі — көшпелі шаруашылықты шынында ... ... ... ... түрі болғанымен, солардын бәрі бір-
бірін тек қайталай береді деп ... ... ... еді. Хұндар мен
түріктердін тағдыр-талайы қандай әрқилы болса, ... ... түрі ... де, саясаты мен әлем тарихынан алатын орны да әрқилы болған.
Әлем тарихынын аясынан алып қарасақ, көне ... ... мен ... ол ... мемлекеттің тарихы: түріктер неліктен пайда болып, ... де өз ... ... ... ... халыктарға атын беріп,
неге құрып кетті?:— деген сауалға ... ... ... тек ... ... ... ... талдау арқылы шешу жолында талай-талай
талпыныстар жасалса да, одан ешбір нәтиже шықпады. Адамзат тарихынан алатын
орнынын ... зор ... ... көне ... саны аз болған сол
себепті де Кытай мен Иранға қоныстас көрші болуы олардын ... ... тұра ... ... ... ... ... және саяси тарихы
бірге беріліп, байланысып кеткен, сондықтан да ... ... ... ... біз ... әрқайсысынын тарихын назардан тыс қалдырмауымыз
керек. Экономикалық коньюнктуранын өзгеруі де, онын ... ... ... алу ... өсіп, не кеміп отыруына және Иран үкіметінің
бөгет ... ... ... ... да одан кем роль ... ғ. аяқ ... ... қағанатынын шекарасы батыста Византиямен,
түстікте Персиямен, ... ... ал ... ... тұйықталған
десек, осы бір елдер тарихынын қысыл-таяң жәйттері, біз сөз етіп ... ... ... мемлекстінің тағдырымен байланысты болғаны өзінен-өзі
түсінікті. Түрік мемлекетінің ... ... ... ... ... ... кезен болды, өйткені сол кезге дейін Ортатеңіз мәдениеті
мен қиыршығыс мәдениеті, ... ... бар ... ... де, ... еді. ... далалар мен заңғар таулар Шығыс пен ... ... ... Міне ... ... ұшыраған
түріктер тек арадағы дәнекер рөлін атқарып қана ... ... ... ... де ... оны ... Иран, Византия, Үндістан мәдениетіне
қарсы қоюға болады деп есептеген. Осынау ... дала ... ... мен ... тамырлары бартұтын, бірак біз
онымен отырықшы халыктар мәдениетіне ... ... ... ... Мұның себебі, әлбетте түріктердін ... да ... ... ... ... емес, олардын материалдық мәдениеті ... ... ағаш пен ... ... тері нашар сақталатынында, міне сондықтанда
батыс ... ... ... ... ... (Виолле ле-Дюк) деген ... ... ... ... ... ... Монголия мен Орта Ааияда жүргізіліп ... ... бұл ... ... шығарып келеді, енді көп
ұзамай-ақ, көне түріктердін, көркем өнері жөнінде әңгіме ... ... ... әлі. ... ... ... мәдениетінен гөрі,
түріктердің қоғамдық тірлігі мен ... ... ... қайран қалдырады: ел,елшілік-таспиқтық жүйесі, шендер ... ... ... ... сол ... ... ... идеологиялық
жүйелеріне қарсы қоятын, мұқият әзірленген дүниетанымнын болғандығы таң
қалдырады.
Жоғарыда ... ... ... көне ... түскен жол — құрып бітудің жолы болатын, өйткені даланын ... оның ... ... ... ... ... алуға
келмейтін қайшылықтар еді. Сын — сынақ ... жүз ... ... ... қолдап-қостамай қойған, міне бұл 604 ... ... және ... ... ... ... 630 және 659 ж.
оның дербестігін жоюға (бірақ ол 679 ж. ... ... ал, 745 ... ... ... әкеліп соқты. Әрине, бұл сол халықты құраған
адамдардын бәрі ... ... ... ... сөз ... Олардың бір
бөлігі даладағы өкіметті билеп ... ... ... қытай әскерлерінің арасына барып бой паналады. 756ж. ... Таң ... ... ... ... шықты.
Түріктердің қалғаны өзге көтерілісшілерімен бірге оған ... ... ... ... етіліп, қырып салынды. Бұл халықтың да, сол ... ... ... ... да) шын мәніндегі ақыры, ... ... ... аты ... ... ол ... ... жартысына
тарады. Араптар Согдиананың теріскейінен әрі карай жатқан қалын жауынгер
көшпелілерді түріктер деп атап ... де, олар ... атты шын ... ... ... оның әуелті иелері жер бетінен құрып кеткеннен
кейін, дала ... үшін ... пен ... ... ... Жүре келе бұл ... тағы бір ... тіл ұясының атауына
айналды. Сөйтіп VI—VII ғғ. ұлы ... ... ... ... ... ... болып кетті. Олардың кейбіреулері мәселен ки, түрікмендер,
османдар, ... ... ... мотойтектілерден еместі.
Ен таза тіл — тек қана бір тілді біліп, парсылармен араласпайтын, ... ... ... қарым-қатынас жасамайтын адамдардың тілі. Екі тіл
білетін және шаһар халықтарымен ... ... ... ... бар. ... ... арғу тайпалары дәл сондай екі ... ... ... араласып, шаһар халықтары мен қарым-
қатынас жасайтын хотан, тұбұт халықтары мен ... ... ... ... ... ... кейінірек келген. Олардың тілдері туралы
кезегі келгенде арнайы жазамын. ... ... ... ... елі ... ұлы мүхит бөліп түрғандықтан, олардьщ ... ... және ... ... түрікшені жақсы біледі. Бізге жазған
хаттарын түркі жазуымен жазады. Сол сияқты арамызды ұлы ... мен ... ... ... ... бен ... халықтарының тілдері де бізге
беймәлім. Түбүт пен ... жеке ... мен ... бар. ... де
түрікше сөйлей алмайды.
Ұйғырлардың тілдері таза түрікше. Олардын өзара сөйлесетін тағы ... бар. ... төрт ... ... ... ... Кітап пен
хат-хабарларын сол жазумен жазады. Бұл жазуды мұсылман дініне кірмеген
ұйғырлар мен ... ... ... жоғарыда шаһар халықтары хақында ғана айтып өттім. Сахара, қыр
халықтарынан шыққан жомүлдардың ... өз ... жеке тіл. Олар ... ... Қай, ... ... басмыл тайпаларының да өз тілдері бар.
Олар түркі тілдерін әлімсақтан біледі. Қырқыз, ... ... ... ... ... ... тек ... тілімен ғана сөйлейді. Иәмәк пен башқұрт
тілдері оларға жақын. Рим өлкесінің жанындағы бұлғар, суар, ... ... соңы ... ... бір ... ең ... оғыз тілі. Анығы тохси мен яғма тілдері. Іле, Ертіс,
Еділ, Ямар ... ... ... шаһарларына дейін жасайтын
халықтардың тілдері де сондай ... Ең ауыр тіл ... ... халыктардың тілдері.Баласағұндықтар соғда және түркі тілдерінде
сөйлеседі. Тараз, Байза шаһарларының халықтарының ... де дәл ... ... ... ... ... ... Арғу шаһарларындағы
халықтардың тілдерінде шұбарлық бар. Қашқарда қазақша ... ... ... ... ... ... ... сөйлеседі.
Түркілер өздерінің «екі йылтыз» (екі тамыр-екі ... ... ... ... ... дауысты дыбыстар ... ... ... ... ... ... Сол дәуірде байырғы түркі әліпбиіндей жетілген әліпбиді
басқа ... ... ... еді. Түркілердің бұл табысы ұлы
мәдениеттің бір ... ... ... ... өз ... Орхон мұралары өзіне дейінгі іш – оғуз (скиф), сақ, хунну
оғуздар жасап қалдырған ... ... ... ... мәдениеті» атты, адамзат мәдениетінің киелі де ... ... ... ... ... ... жалғасын табады.
Пайдаланған ... мен ... ... Айдаров Ғ. Күлтегін ескерткіші. А., 1995.
2. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., ... М. Көне ... ... ... А., ... ... Г. Язык ... памятника Бильге – кагана. А., 1966.
4. Айдаров Г. Язык орхоских памятников древнетюрских ... ... С. Күн мен ... ... ... ... Асқаров А. Ұлы ... ... А., ... ... А. С. ... ... жазу ... А., 1996.
8. Бартольд В. В. Тюрки. А., 1998.
9. Бичурин Н. Я. ... ... Т. 1., СПб., ... К. М. ... ... ... Южного Казахстана и
Семиречья. А., 1986.
11.Байпаков К. М., ... А. Н. ... ... ... ... А., ... Н. А. ... истории функционального развития тюркских языков
и их классификация. Ашхабад., 1988.
13.Басилов В. Н. ... ... ... Л. С. ... ... Востока. М., 1983.
15.Гумилев Л. Н. Қиял ... ... А., ... Л. Н. Көне ... А., ... М. ... халқының ауыз әдебиеті А., 1996.
18.Есім Ғ. Шаманизм дегеніміз не? // Ақиқат. 1996.№2.
19.Жубанов Х. Исследования по ... ... А., ... Б. Е. ... ... ΙΧ-Χ в.в. по ... источникам.
А., 1972.
21.Кляшторный С. Г. Мифлогические сюжеты в ... ... ... ... М., ... ... туралы түркі деректемелері.
23.Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. Көне мәдениет жазбалары. А., 1991.
24.Қоңыратбаев Т. Әуелбек Қоңыратбаев – түркітанушы. А., ... Ә. ... ... және ... А., ... С. ... ... 1 кітап. Астана. 2003.
27.Қашқари. М. Түбі бір түркі тілі. А., 1993.
28.Мангижеев И. А. Бурятские шаманские и ... ... М., ... А. Ш. Көне ... рухани мәдениеті. А., 2002.
30.Марғұлан А. Х. ... ... ... ... 1979.
31.Марғұлан Ә. Ежелгі жыр аңыздар. А., 1964.
32.Малов С. Е. Енисейская письменность тюрков. М.-Л.,1952.
33.Малов С. Е. ... ... ... М., ... В. М. Язык орхоно-енисейских памятников. М., 1986.
35.Окладникова Е. А. ... ... Л., ... И. В. Поэзия тюрков VI-VIII веков. М., ... И. В. К ... ... религиозно-
мифологической системы // Тюркологический сборник. М., 1972.
38.Стеблева И. В. Древнетюркская книга гаданий как ... ... ... ... ... ... Востока. М., 1970.
39.Уәлиханов Ш. ... ... ... // Қазақ бақсы-балгерлері.
А., 1993.
40.Төлеубаев А. Т. Культ природы у казахов // ... ... ... А., 1996.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы аймағындағы Қазақстанның саясаты19 бет
VI – VIII Қазақ Хандығы20 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
VIII Тақырып. Үкіметтің ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық негіздері22 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь