Қабдоловтың аудармалары және аударма туралы ой-пікірлері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3


І ТАРАУ
З. Қабдоловтың аудармалары мен және аударма туралы ой.пікірлері ... 8

II ТАРАУ
З.Қабдоловтың проза жанрын аударудағы көркемдік ерекшеліктер
А) В. Добровольскийдің “Сұр шинельді үш жігіт” повесі ... ... ... ...15
Б) В.Закруткиннің “Судағы станица” романы ... ... ... ... ... ... ... ..21

III ТАРАУ
А.М. Горькийдің «Күн перзенттері» пьесасын аударудағы З. Қабдоловтың шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31

IV. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51

V. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Аударматану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – сапалы көркем аударма жасау десек, ол ең алдымен аудармашылардың еңбегі арқылы жүзеге асатыны белгілі. Ал мұндай жекелеген тәржімандарға авторлық тұрғыдан баға беріп, аудармаларына ғылыми түрде сараптама жасап дәлелдеуіміз қоғамымызда кенже орнаған мәдени-әдеби коммуникациялық байланыстарды одан әрі тереңдетері сөзсіз. Осы тұрғыда жазушы, ғалым, ұстаз –
З. Қабдоловтың аудармашылық шеберлігі бүгінгі таңда өз дәрежесінде сөз етілмегендігінде еді.
Аударматану ғылымының теориясы мен практикасында жанрлық тұрғыда драмалық шығармаларды аудару үрдісінде жүйелілік, ұлттық тілдік-әдебиетімізде бірізділікте көрініс таппауы өзекті мәселелердің біріне айналып отыр.
Шынында, драматургиялық шығармаларды аудару үшін, жалпы тілді білумен қатар, театр өнеріне таныс, оны сүйетін адамдардың қатысуы керек болса, азғана аудармашыларымыздың ішіндегі тәуірлері проза саласында көлемді романдар аудару ісіне араласып, драматургияға онша көңіл бөлмей жүргендігінде. Бұл ретте З. Қабдолов қалам тартқан проза, драматургия саласындағы аударма тақырыптар (М. Горькийдің «Күн перзенттері» пьесасы) қазіргі уақыт тынысында өзекті болып табылады.
Бүгінгі күнде аударма саласының тек қана әдеби шығармашылықпен ғана емес, лингвистика, психология, салыстырмалы әдебиеттану және т.б. сынды ғылымның іргелі салаларымен тығыз байланыстағы пән екенін ескере отырып, оны жан-жақты зерттеу қолға алына бастағандықтан, аударматанудың жалпыдан – жалқыға, яғни салалануына нақты мысалдарға сүйене отырып жанрлық тұрғыдан қарастыру – бүгінде қазақ аударматануындағы пісіп-жетілген өзекті мәселелердің бірі деп айтуға болады.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін қалыптастыру ұлттық әдебиеттің өсуіне және оның өзіндік дәстүрлі сипатын жасауға мүмкіндігін тудырды. З.Қабдолов тәржімалаған аударма еңбектерді тілдік-стильдік тұрғысынан саралап-сараптап талқылау өзектілігі ғылыми тұрғыдан баяндалады.
В.А.Закруткин, В.А.Добровольский, Н.В.Гоголь, А.М.Горькийдің сынды орыс классиктерінің шығармалары қазақ тіліне З.Қабдолов аудармасында қандай дәрежеде жеткен? Түпнұсқадағы әрбір сөздердің, сөз тіркестерінің, сөйлемдердің мәні, мағынасы аударма нұсқада өз орнында тұр ма? Аудармада түпнұсқаның стильдік желісі сақталған ба, жоқ па?,– деген нақты сауалдарға жауап іздеу қазіргі кезде терең зерттеуді қажет ететін басты мәселелердің бірі болып саналады.
1. Қабдолов Зейнолла Қабдолұлы: Библиографиялық көрсеткіш /Құраст. Ә.Қ. Нарымбетов. – Алматы: Қазақ университеті. 2002 ж,–136 б.
2. Қабдолов Зейнолла Қабдолұлы: Библиографиялық көрсеткіш /Құраст. Ә.Қ. Нарымбетов. – Алматы: Қазақ университеті. 2007 ж,–72б.
3. Дәуренбекова Л.Н. 1960-1980 жылдардағы түпнұсқа мен көркем аударма мәтіндерінің сәйкестігі. Автореферат. Астана. 2008 ж, –24 б.
4. Дәуренбекова Л.Н. 1960-1980 жылдардағы түпнұсқа мен көркем аударма мәтіндерінің сәйкестігі. Автореферат. Астана. 2007 ж, –12-13 б.
5. Жүсіп Қ. Қазақтың Қабдоловы. //Арыс. Алматы: 2005 ж.
6. Қаратаев М. Ізденіс іздері. – А, 1984 – 79б.
7. Тарақов Ә. Аударма әлемі. Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243 б.
8. Добровольский В.А. Трое в серых шинелях. Повесть. М.: Гослитиздат. 1949.
9. Добровольский В.А. Сұр шинельді үш жігіт. Повесть.//ҚМКӘБ. Алматы., 1950 ж. – 231б.
10. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. // Ғылым баспасы. Алматы., 1977ж, – 712 б.
11. Закруткин В.А. Плавучая станица. Роман. Москва: Советский писатель. –1952. – 355 с.
12. Закруткин В.А. Судағы станица. Роман.Алматы: ҚМКӘБ. – 1952. – 356 б.
13. Фразеологический словарь русского языка. Москва, «Русский язык». 1986. Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. – Алматы. 2009.– 92 б.
14. Қазақша-орысша фразеологиялық сөздік. Мектеп. Алма-Ата. 1988. –224с
15. Орыс мақал-мәтелдері.– Алматы: Көшпенділер, 2003.– 160 б.
16. Горький М. Собрание Сочинении. Т.6. // ГИХЛ. М., 1950.
17. Горький М. Собрание сочинении. Т.23. // ГИХЛ. М., 1953.
18. Горький М. Пьесалар. // Өнер. А., 1982.
19. Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі. //Аударма баспасы. Астана: 2008 ж,-328
20. Серғалиев М.С. Русско-казахский, казахско-русский словарь, орысша-қазақша, қазақша-орысша сөздік. //Сөздік-словарь., Алматы: 2004 ж. – 680 с.
21. Талжанов С. Көркем аударма туралы. – Алматы.,1962
22. Горький М. Собрание сочинении. Т.15. // ГИХЛ. М., 1951.
23. Горький М. Пьесалар. // Өнер. А., 1982.
24. Тарақов Ә. Аударма әлемі. Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243 б.
25. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Алматы., 2007ж.
26. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. 5.т. //Санат. Алматы: 2006,– 440б.
27. Ахметов З. Дарындылық пен парасаттылық // ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы.–1997.–№14.–81-84 б.
28. Жүнісов С. Сөнбейтін оттар. // Жетісу. – 1967. – 5 июль; ҚазМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 1997. – №14. – 64-66 б.

29. Жүсіп Қ. Қазақтың Қабдоловы. //Арыс. Алматы: 2005 ж.
30.Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: 2008ж. – 226 б.
31.Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. – А., 1987.
32.Саденова А.Е. Диалог, оның мазмұндық түрлері. // ҚазҰУ хабаршысы. Фил. Сериясы № 3 (102). 2007 ж. 124 б. З. Қабдолов. Әдебиет теориясының негіздері. Мектеп: Алматы. – 1970. – 378 бет.
        
        л
р
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Аударматану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – сапалы көркем ... ... ол ең ... ... ... арқылы жүзеге асатыны
белгілі. Ал мұндай жекелеген тәржімандарға авторлық ... баға ... ... ... ... ... дәлелдеуіміз қоғамымызда кенже
орнаған мәдени-әдеби ... ... одан әрі ... Осы ... ... ... ...
З. Қабдоловтың аудармашылық шеберлігі бүгінгі таңда өз дәрежесінде сөз
етілмегендігінде еді.
Аударматану ... ... мен ... ... ... шығармаларды аудару үрдісінде ... ... ... бірізділікте көрініс таппауы өзекті ... ... ... ... ... аудару үшін, жалпы тілді білумен
қатар, ... ... ... оны сүйетін адамдардың қатысуы керек болса,
азғана аудармашыларымыздың ішіндегі ... ... ... ... аудару ісіне ... ... онша ... ... Бұл ... З. ... ... тартқан проза, драматургия
саласындағы аударма тақырыптар (М. Горькийдің «Күн перзенттері» пьесасы)
қазіргі уақыт ... ... ... ... ... ... саласының тек қана әдеби шығармашылықпен ғана
емес, лингвистика, психология, ... ... және т.б. ... ... ... тығыз байланыстағы пән екенін ескере отырып,
оны жан-жақты зерттеу қолға алына бастағандықтан, аударматанудың жалпыдан –
жалқыға, яғни ... ... ... ... отырып жанрлық тұрғыдан
қарастыру – бүгінде ... ... ... өзекті
мәселелердің бірі деп айтуға болады.
Аударма мәдениеттілігінің жоғары деңгейін қалыптастыру ұлттық әдебиеттің
өсуіне және оның ... ... ... ... ... ... тәржімалаған аударма еңбектерді тілдік-стильдік тұрғысынан
саралап-сараптап талқылау өзектілігі ғылыми ... ... ... ... А.М.Горькийдің сынды орыс
классиктерінің шығармалары қазақ ... ... ... ... ... ... ... сөздердің, сөз тіркестерінің,
сөйлемдердің мәні, мағынасы аударма нұсқада өз ... тұр ма? ... ... желісі сақталған ба, жоқ па?,– деген нақты сауалдарға
жауап ... ... ... ... зерттеуді қажет ететін басты мәселелердің
бірі болып ... ... ... ... ... оны ... нысанаға айналдыру
ХХ ғасырдың еншісіне тиді. Аударматанудың өз ... ... ... ... орнығуы да осы кезеңге сәйкес, тәржіма ісін тарихи-мәдени, әдеби,
психологиялық тұрғыдан зерттеу де осы ... ... ... ... ... ... жекелеген авторлық тәржімандардың айналысуы нәтижесінде
туған шығармаларды лингвистика ... да, ... мен ... ... ... ... да талдап, жүйелеп пікір
қорыту да күн тәртібінде тұрған басты мәселелердің бірі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
З.Қабдоловтың шығармашылық ... сыни ... ... үлесі қазіргі заман талабымен зерттеліп жүр. ... ... ... ... ... ... Қ.Жүсіптің
«Қазақтың Қабдоловы» атты жинақта және де «Зейнолла Қабдолов тағылымы» атты
әр жылдардағы мақалалар мен ... ... ... ... ... де, ... лингвистика, аударматану мен әдеби
компаративистиканың өзекті мәселелері пәні ... өз ... ... тың ... ... ... ... жанрлардан жасаған аударма еңбектері,
атап айтар болсақ – В.А. ... ... ... романы, В.А.
Добровольскийдің «Сұр шинельді үш ... ... ... ... ... «Күн ... пьесаларын және т.б. тілдік-
стильдік әдіс-тәсілдерін, көркемдік ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... зерттелініп талданады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... – З. ... ... ... ... В.А.Добровольскийдің «Сұр
шинельді үш жігіт» повесін, В.А. Закруткиннің «Судағы станица» романын,
А.М.Горькийдің «Күн ... ... ... З. ... ... (лексикалық, грамматикалық, стилистика-лық трансформация
негізінде) анықтау. Драмалық аудармада сюжеттер мен образдардың, ... ... ... сөз ... сөз-сөйлем құрылыстарының,
ұлттық колориттер мен реалий сөздердің, терминдердің, ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу.
Осындай мақсаттарға жету үшін мынадай міндеттерді шешу көзделеді:
– салыстырмалы аударма ғылымының даму бағытын саралау;
– аударманың ... ... ... мен ... мәні мен ... осы кезеңдегі басқа да елдермен қазақ әдеби байланыстарын қалыптастыру
мен ... ... ... мәні мен ... ... ... аударматану ғылымының қалыптасуы мен өркендеуін, зерттелуін
қарастыру және ... ... ... бір дербес саласы екендігін
көрсету;
– аударма мәтінінің түпнұсқамен сәйкестік ... ... ... негізінде пайымдау;
– З.Қабдоловтың драмалық, ... ... өз ... ... ... ... аударма саласында ашып көрсету.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. З. ... ... ... ... қатар аударматану ғылымының сыншысы ретінде танылуы. З. Қабдолов
тәржімаларындағы көркемдік ерекшеліктердің типологияда көрініс тауып
айқындалуы.
– З.Қабдолов аударманың ең қиын түрі – ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет З.Қабдоловтың тәржімашылық еңбегінен ... ... ... көзқарастар айқындалды;
– лингвистика мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелеріне қатысты
ой-тұжырымдар мен аударма барысында ұлттық ... ... ... ... З.Қабдоловтай тәржіманның тәржімаларынан аударматану мен салыстырмалы
әдебиеттану ғылымына алғаш рет ... ... ... ... т.б.) ... ... бірі болып танылуы;
– аударма теориясы мен тәжірибесіне ... ... тың ... жасауы;
– тәржіманның тәржімалауы бойынша проза, драматургия жанрларындағы
диалогтардың түр-түрге бөлініп түпнұсқамен салыстырылып ... ... ... ... ... ... ... аударма барысында ұлттық реалийлердің берілу үлгісі көрсетілді;
– тұрақты сөз ... ... ... табуы;
– аударма тақырыбын толық ашу үшін параллельді салыстырып нақты дәйекпен
гуманистік сипатта қарастырылуы;
– аударма ... – бір ұлт пен ... ... ... ... ... болғандықтан ұлттар арасындағы ... мен ... ... ... әдіс тәсілдері. Магистрлік диссертацияны жазу барысында алға
қойылған мақсаттар мен міндеттерді басшылыққа ала отырып, ... ... мен ... ... ... ... ... аудармашының
тілдік-стильдік ерекшелігін ашып көрсету оймен 1) Лексикалық трансформация:
конкретизация, генерализация, реалий сөздер, тұрақты сөз ... ... ... бояудағы сөздер, диалект. 2)
Грамматикалық ... ... орыс ... конструкциялары,
қосу, алып тастау, толықтыру. 3) Стильдік трансформация: тілдік ерекшелігі,
ерекшеліктен ауытқу ... және т.б. ... ... ... ... ... ... концепциялар.
З.Қабдолов тәржімаларының түпнұсқасы мен аударма ... ... мен ... ... ... ... үдерістерімен
қатар алынып, зерттелу нәтижесінде, мынадай жаңа, нақтылы, ... қол ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі аудармаларында лексикалық, грамматикалық,
стилистикалық трансформация әдістері жиі қолданылған;
– З.Қабдолов әдеби аудармада түпнұсқа ... ... ... назарда ұстаған;
– З.Қабдолов аудармада түпнұсқадағы еркін сөз ... ... ... беру ... жиі ... ... түпнұсқадағы кейбір сөздерді, сөз тіркестерін, ... ойды ... ... ... жиі қолданады;
– З.Қабдолов түпнұсқаны қазақшалау барысында көркемдеу тәсілдерін жиі
қолдана отырып, өз шығармашылығынан тың ... ... ... ... ... ... ... ерекшелікті білдіретін реалии сөздерді
және термин, ... ... ... ... ... ... З.Қабдоловтай тәржіманның аудармашы ғана емес аударма тарихы мен
теориясына қатысты өзіндік келелі пікір айтқан зерттеуші, ... ... ... нысаны ретінде З. Қабдоловтың аудармалары және
аударма туралы ... ... ... ... З. Қабдолов аударған
Н.В. Гогольдің (51 таңдамалы хаты) эпистолярлық туындылары, А.М. Горькийдің
төрт перделі “Күн перзенттері” пьесасы, В. ... ... ... ... повесі, В.А. Закруткиннің «Судағы станица» романы және одан басқа
да көркем ... ... ... ... ... және олардың
түпнұсқалары пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми-әдістемелік негізі: Диплом жжұмысында аударма
теориясы мен тәжірибесіне және аударматану мен ... ... ... ... З. ... ... құнды тәржімаларының:
А.С.Пушкиннің “Балықшы мен балық” туралы ... ... ... ... ... ... Л.Кассильдің “Қымбатты
балаларым”, ... ... ... үш ... ... ... станица” романын, М.Горькийдің “Күн перзенттері”
төрт ... ... ... ... қалған есіл ер” алты суретті
пьесасын, ... ... ... ... лашығы” сегіз көріністен,
эпилогтан тұратын үш ... ... (Осы ... ... бойынша Александра
Бруштейн жазған 3 перделі ... ... ... атты роман бойынша
жазылған 4 перделі, 7 суретті пьесасын, Ян Отченашек пен ... ... ... ... ... құрылған 3 перделі пьесасын, Азат
Шагиняннің ... ... ... ... ... ... ... бейнелейтін пьесасын, Михаил Шатровтың 2 бөлімнен ... ... ... А.Н. ... “Ұшынған ақша” атты бес перделі
комедиясын, ... ... ... ... т.б. ... ... ... басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан,
қорытынды және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Тірек ... ... ... ... мағына т.б.
Жұмыстың мазмұны: Кіріспеде жұмыстың өзектілігі, зерттеу ... ... мен ... ... жаңалығы, жұмыстың теориялық,
әдістемелік, тәжірибелік маңыздылығы, зерттеу әдіс-тәсілдері ... ... ... ... үш ... қамтиды. Мұнда аудармашының өзіндік
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... барысы
жүйеленіп, нақтыланады.
Жұмыста қолданылған дерек көздері: Ғылыми еңбектер, сөздіктер, жазба
әдебиеті.
Жұмыстың көлемі: 55 ... ... ... ... ТАРАУ
З.ҚАБДОЛОВТЫҢ АУДАРМАЛАРЫ
ЖӘНЕ АУДАРМА ТУРАЛЫ ОЙ-ПІКІРЛЕРІ
Қазақстанның халық жазушысы, ... және ... ... ... ... ... ... докторы, Қазақ және Қырғыз Республикаларының ... ... ... ... Республикасы мемлекеттік сыйлығының
иегері, профессор Қабдолов Зейнолла Қабдолұлы 1927 жылғы 12 желтоқсанда
Атырау ... ... ... ... ... Қызылқоға ауданындағы
Қаракөл, Акқөл, Орлыкөл атырабында, мұнайлы Ембі ... қара ... ... ... өткізді.
Ұлы Отан соғысы басталысымен Қабдол майданға аттанды да, Зейнолла орта
мектептен кейін екі жыл /1943-1945/ әкесінің ізін ... ... ... Бұл ... ... ... өмірге, еңбекке алғаш етене ... ... Ембі ... мен ... ... ... ... арқау, өзекті тақырып болу себебі де, мүмкін, осыған
байланысты шығар.
1945 жыддың жазында З.Қабдолов инженер болмақ мақсатпен ... ... ... Алайда оны бала күннен баурап алған сөз өнері
көркем әдебиет ... ... ... ... ... профессор М.Әуезовтің лекцияларын өз бетімен ... ... ... аяғына карай ұлы жазушының кеңесімен біржола университетке ... ... ... ... 1950 жылы ... ... ... да, осынау әйгілі білім ордасының өзінде ұстаздық қызметке
қалдырылады.[1;72]
Жоғарғы басшы ... ... ... ... ... жыл
жауапты жұмыстар атқарды: «Жұлдыз» журналының жауапты хатшысы, одан кейін
бас ... ... ... ... ... ... сектор
меңгерушісі /1957-1959/, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы және
Қазақстан Жазушылар Одағы ... ... ... ... ... ... жүрсе де, ғылыми-педагогтік ісінен қол үзген
жоқ. З.Қабдолов туған әдебиетіміздің тарихы мен ... аса ... ... ... ... филология ғылымдарының кандидаты /1961/
және докторы /1970/ дәрежелеріне диссертациялар қорғады. [2; 14-15].
Зейнолла Қабдоловтың әдеби ... ... ... ... ... студенттік жылдарға ұласады.
Алғаш ол өлең де жазған. Жас қаламгердің әр алуан ... ... ... оның ... ... ... ... беттерінде жиі жарияланып тұрды, тандаулылары әр ... ... ... қызы», «Туған ел» сияқты лирикалық өлеңдері әнге
айналып, қалың ... ... ... ... ... де ерте ... Университеттің
үшінші курсында жазған «Абайдың лирикасы» атты ... жас ... ... ... ... ... алып, автор СССР Жоғарғы білім
министрлігінің ... ... ... жылы ... дарынды жас әдебиетші ретінде СССР Жазушылар
Одағының мүшелігіне қабылданды.
Елуінші жылдардың алғашқы жартысында З.Қабдолов ... сын ... мен ... ұнамды кейіпкер, көркем әңгіме т.б. тақырыптарға/
бірсыпыра мақалалар жазады. Орта мектептің 9 және ... ... ... ... ... ... ... Кеңес энциклопедиясында
көне дәуірден осы кезге дейінгі қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... жариялады. А.Пушкин мен Н.Гогольдің «Күн перзенттері»,
Н.Хикметтің «Елеусіз ... есіл ер» ... ... ... ... ... ... З.Қабдоловтың аудармасымен қойылды.
Зейнолла Қабдоловтың шығармашылық жолына көз ... оның ... ... ... ... ... шындығы, басты кейіпкер біздің
замандас бейнесі екенін көреміз.
З.Қабдоловтың есімін оқушы қауымға кең таратқан ... ... ... ... Повестің қаһармандары негізінен жастар, университет
шәкірттері. Тайман, ... ... ... Арынғазы... Осылар арқылы ... ... ... ... ... ... ... еңбегі мен тұрмысы да ұтымды қамтылған. Әсіресе, Тайманның
ата-анасы, Дәурен мен Айжан ... ... ... ... секілді әке
бейнесі қазақ прозасында бұрын-соңды көрінбеген тың ... ... атап ... ... ... ... тіл автордың жазу мәнерін, машығын өзінен
басқа ешбір ... ... ... ... ... ... ... адамдардың арақатынасына шуақты шырай беретін жып-жылы ... ... өн ... желі тартып отырған сұлу ... ... ... ... ... дара сипатын анық танытты. Повесть 1958
жылы орыс тілінде ... ... одақ ... ... ... ... жылы ... журналында /№7-11/ жарияланған «Жалын» романы кейін
қазақша /1970,1974,1983/, орысша /1971,1976, 1982/ және вьетнам тілінде
/1980/ жеке ... ... ... Бұл ... ... шынында да «Жалынға»
айналуы іспетті еді. Мұнда бірінші кітаптағы ... ... ... ... ... ... ... кәсіпшілігінің басшысы, Қабен жас
ғалым, диссертация қорғамақ. Бірақ ... ... ... ... композициясы жаңа, нұсқалы, қызық. Шығарма әдеттегідей
экспозициядан емес, тура кульминациядан ... ... ... ... табы ... санаулы сәтті шығармалар қатарында Бүкілодақтық
жүлде /1972/ алған бұл роман ... ... ... ... ... толы ой мен ... адамдары туралы туынды; қарт жұмысшы Сардардан жас
мұнайшы ... яки ... ... ... мирас боп ауысқан ерлік
эстафетасы туралы толғау.
З.Қабдоловтың «Менің ... ... ұлы ... ... Әуезовтің
әдеби бейнесі үздік шеберлікпен сомдалды. «Менің Әуезовім» романы үшін оған
Қазақстан Республикасының 1998 жылғы Мемлекеттік сыйлығы берілді.
З. Қабдоловтың «Адам» /1964/, ... /1975/ атты ... ... мен қазақтың М. Әуезов атындағы академиялық және облыстық
театрлардың сахналарына ... ... от» ... ... де өзіміздің отандастар, өзімізбен тағдыр-тіршілігі бір
замандастар.
Өзіміздің төл ... ... ... ... ... көркем стилі, өзгеше суреткерлік болмыс-бітімі бар көркем сөздің
хас шебері Зейнолла Қабдоловтың екі ... ... ... ... том ... /Алматы, 1983, Пекин, 1985/ талай үйдің ... ... ... ... ... ... жүз ... арнап
жазып, бастырып шығарған тамаша туындысы «Менің Әуезовім» атты роман-эссесі
қосылып, академик-жазушының әдеби шығармашылығы байыған үстіне байи ... ... ... ... аса ... еңбек етті.
Туған әдебиетіміздің әр алуан келелі ... ... ... ... проблемалық мақалаларын өз алдына алғанда, жазушы
шеберлігі мен әдеби ... ... ... ... сыры» /1964/, «Жебе»
/1977/, «Мұхтар Әуезов және оның әсемдік әлемі» /1986/, «Сөз ... ... 1992/ ... ... өмір мен ... ... ... талдап-
толғайтын «Арна» /1988/, «Көзқарас» /1996/ ... ... ... ... Қазақстандағы жоғары оқу орындарына арналған ... ... /1970/ атты ... оқулығы көпшілік оқырманның
қолынан түспейтін орасан қажет кітаптарға айналды. Ол қазақ әдебиеттану
ғылымы мен ... ірі ... ... ... ... Қабдолов әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде
табан аудармастан жарты ғасырдан аса ассистент ... аға ... ... /1962-1972/, профессор /1972-1975/, кафедра меңгерушісі
болып /1975 жылдан 2000 жылға дейін/ үздіксіз қызмет етті. Мыңдаған ... мен ... ... мен философтар, жүздеген ғылым
кандидаттары мен докторларын тәрбиелеп шығарды.
Қазіргі қазақ ақындары мен ... ... ... ... және мемлекет қайраткерлері З.Қабдоловтың шәкірттері.
Зейнолла Қабдолов – көпқырлы талант: жазушы, ... ... Үш ... ... үш ... да ... ... атқарды: Қазақстан
Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, ... ... ... ... ... Академиясының толық мүшесі, Қазақ университеті ғылыми
кеңесінің мүшесі, Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... және өнер ... ... филология
ғылымдарының докторы дәрежесін беру жөніндегі диссертациялық кеңес ... ... ... ... ... ... докторлық диссертация
қорғайтын мамандандырылған кеңестің төрағасы т.б.
З.Қабдолов аса нәтижелі, жемісті ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесінің құрмет Грамотасымен,
«Халықтар достығы», «Құрмет Белгісі», ... ... ... ... ... пен СССР ... Одағы сыйлығының және
Ғылым академиясының Шоқан Уәлиханов ... ... ... жылы ұзақ жылдар бойы өзі ұстаздық еткен филология факультетінің
бір дәрісханасына Зейнолла Қабдоловтың есімі берілді.
Қай халықтың да жазба әдебиеті ... ... ... ... ... сөз өнерінің тағдыр талабына араласып, оның тарихи ... ... ... ізденісіне орай, әсіресе өз заманының сұранысы,
келелі мәселелері бойынша қалам тербеп ... ... бәрі ... ... ... үн қосу, ыстық суығына ортақтас болу міндетінен
шығып жатыр [4,78].
Әдебиет майданындағы әрбір күрескердің қолындағы жалғыз қару – ... қару ... дәл ... ғана ... етуі ... Суреткер қаламынан
сан-алуан шығармалар туады. Және де үздіксіз өмірге ... ... ... ... туралы іштен тынып, үнсіз қалмай, әдебиет ағымындағы дұрыс-
бұрыс бағыттарға өз ... ... ... өзі де ... ... бар ... ... тартуды қаламгерлік борыш есептеген
көркемсөз қайраткерлері бар.
Орыс әдебиеті алтын ғасырының ... А.С. ... Л.Н. ... ... Ф.М. ... Н.А. ... А.П. ... т.б. мәдени-рухани
орта тынысына қоян-қолтық қалай ... дем ... ... ... Бұл ... күні ... ... жалғасып келеді. Батыс Еуропа
әлеміндегі және басқа елдерде таралған бұл сабақтастық қазақ әдебиетінде ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтан немесе өз
бастауын ... көш ... ... бұл сөз ... ... А.Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, Ж. Аймауытұлы, С.Сейфуллин, М.Әуезов,
І.Жансүгіров, ... ... ... ... ... ... ілгері дами түсуде. Бұлардың көпшілігі дәріс беру, оқулықтар
жазу, ғылыми ... ... ... ... аударма жұмысымен шұғылдану
секілді әр кезеңдерде жан-жақты еңбек еткендер. Кейінгі толқын ұрпақтары да
сол көштің ізімен келеді.
Аталған сөз ... ... ... ... ... ... ой қорытып,
аударманың өте-мөте қонымды ғылыми дәлелденген түрлерін жасау, бір сөзбен
айтқанда аударма ... мен ... көп ... ... Мұхтар
Әуезовті ерекше атар едім.
“Асылы жер бетінде университет секілді қастерлі орын ... Сол ... ... ... ойлы “жанары өмірден жыр, жаннан
сыр іздеген, әр қадамы мағыналы мақсаттарға апара жатқандай, әр сөзі ... ... ... ... ... ... ... ірі
тұлға, асыл азамат бар.
Ол – ұлы Мұхтар Әуезовтың шәкірті, ұстаздық сияқты “өз уақытыңды ... ... ... ... ... ... арнаған, Ұлттық Ғылым
академиясының академигі, Қазақстан мен Қырғызстан ғылымдарына еңбегі сіңген
қайраткер, филология ... ... ... ... ... Мемлекеттік Ұлттық университетінің кезінде ұлы Әуезовке ұя болған
қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... ”.
Зейолла Қабдолов – көп қырлы кісі: ғалым, ұстаз, жазушы, әрі аудармашы.
Мұның өзі тап-таза, адал еңбек ... атақ пен даңқ ... тек ... ... жеткен академик З.Қабдоловтың өресі биік, өрісі кең екенін
аңғартады. Ол ... ... ... ... ... ғылым мен өнер
жолындағы жандардың, шын мәніндегі қамқоршы әрі ақылшы ... бұл ... ... ... ірі ... адамдық берік қасиеттердің
шынайы сипатын, ұлтының еңбек сүйгіш, ... өсу ... ... ... ... өмір ... ... шығармаларынан
жан тазалығын аңғаруға болады.
Ал енді Әбу Сәрсенбаевтың ... ... ... ... ... үйренген
ұстамды шәкірт” қазір әдебиеттану ... ... ... ... қаламгерлік – жазушылық нар жүгін көтеріп, зерттеушілікті қатар
ұстанып келе жатқандардың бірі және ... ... ... ... шаңырағында өскен, мұнайлы Ембінің тұңғышы Доссор
қалашығында орта мектепті тамамдаған өршіл жас 1945 жылы ... ... ... ... Сол жылы ... ... ... факультетіне ауысады. Университет қабырғасында бес жыл ... соң, ... ... кафедрасында ұстазымен бірге қызмет атқарады.
Бұл күнге дейін үздіксіз ұстаздық етіп келе ұстаздық етіп келеді.
1950-1961 жылдары ... ... ... ... мен ... бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының басқармасы-ның
хатшысы қызметтерін ... Ол ... ... ... мен
теориясының аса күрделі мәселелерінен филология ғылымдарының канди-даты
[1961 ж.] және ... ... ... ... ... ... ... қырлы әдебиетші” атаған Зейнолла Қабдолов
жазушы ... ... жанр ... ... ... дейін самғаған
суреткер (Бұл ретте “Өмір ұшқыны” повесін /1955/, “Жалын” романын /1963/,
“Біз жанбасақ” /1974/ т.б ... ... ... ақын ... ... ... мұрат” поэмалары, “Еділ” т.б өлеңдері) біршама танылды.
Ғалым ретінде дүниежүзілік әдебиетпен өнер құпияларын бір басына ... ... ... ... ... /1970/, ... /1964/,
“Жанр сыры” /1964/, “Сыр” /1964/, “Жебе” /1977/, “Әуезовтың әсемдік әлемі”
/1986/, “Арна” /1988/, “Көзқарас” /1996/ ... ... ... ... көп ... қаламгердің әлі де жұртқа ... ... ... ... талдауын, тиісті сынын, тиесілі ба-
ғасын күтіп жатқан мол мұрасы – аударма туындылары.
Аударма өнерінің көркем сөз ... ... ... оның ... шеберлігіне, жазушылық дүниетанымына берері мол.
Бір халықты екінші бір халық аударма арқылы таниды. Аударманың қыры мен
сыры көп күрделі әдеби ... ... да, ... ... ... ... ауыр жүкті көтеріп, “ар ісінің азабын” ауырсынбай алып
жүрген аудармашылардың бірі – белгілі ... ... ... ... ... ... азамат-тардың ұстазы
– халық жазушысы, академик З.Қабдоловтың суреткерлік ізденісі мен сөз ... ... ... – қаламгердің баршамызға белгілі қос қанаты.
Қайсысының шоқтығы биік деп сөз ... ... жоқ. ... ... тең. ... ... қос ... тел ұстап, қатар сермейтіні сияқты,
З.Қабдолов үшін көркем шығарма мен әдебиет туралы ... егіз ... ... бірі жоқ [6, ... ... айтсақ, З.Қабдоловтың болмыс бітіміндегі ... бір қыры – ... ... – өз ... сөз ... Жазушы туралы еңбектерде қысқаша ғана тоқтап өтеді.
“Тоқтаусыз тоқыраусыз жүріп ... мен өнер ... ... ... академик З.Қабдоловтың ғалым, ұстаз жазушы секілді “үш салиқалы
азаматтық ... біз ... ... ... ... ... ... – өз дәстүрін қалыптастырған шебер аудармашы. Ол орыс
халқының ұлы ақыны А.С. ... ... мен ... ... ... Гогольдің (51 таңдамалы хаты) эпистолярлық туынды-ларын, Л. Кассильдің
“Қымбатты балаларым”, В. Добровольскийдің “Сұр шинельді үш жігіт” повесін,
В.Закруткиннің ... ... ... М. ... ... ... ... пьесасын, Н. Хикметтің “Елеусіз қалған есіл ер” алты ... ... ... ... ағайдың лашығы” сегіз көріністен,
эпилогтан тұратын үш перделі пьесасын (Осы аттас роман ... ... ... 3 ... ... ... ... атты роман бойынша
жазылған 4 перделі, 7 ... ... Ян ... пен ... ... ... лирикалық комедияға құрылған 3 перделі пьесасын, ... ... ... ... ... ... екінші жартысындағы
уақытты бейнелейтін пьесасын, Михаил Шатровтың 2 бөлімнен тұратын “Ар
диктатурасы” пьесасын, А.Н. ... ... ... атты бес ... Ш. Айтматовтың “Қызыл алма” әңгімесін, т.б. көптеген құнды
шығармаларды қазақ тіліне ... тек қана ... ... ... қана қойған жоқ, сонымен
біре “биік өнер” туралы әр ... өз ... ... ... аударма
әдебиетінің хал-ахуалына мән берген, осы мәселелерді ... ... ... ... ... Сыншы аудармашылар шеберлігін саралап, жетістіктер
мен кемшіліктері туралы ой толғаған.
Аударма жайлы ... ... бар ... ... ... әдіс-тәсіл-
дерінің кейбір жолдарын ұсынған.
Аудармашының сын-талдаулары – 1977 жылы “Жазушы” бапасынан жарық
көрген, әдеби ... мен ... ... ... атты ... ... аударма жөніндегі “Биік өнер” мақала-сында орын алған.
Және аудармашының 1964 жылдың 22 шілдесінде “Коммунистік еңбек” ... ... ... ... ... “Бағалы байқау” мақаласын
айтуға болады.
Көркем аударманың қоғам өміріндегі ... ... ... ... ... мен ... дамыту ролі жайында,
“Елеусіз қалған есіл ер” атты ... сөз ... ... төл ... мұқият қарайтын және
аудармашыға да ... ... қоя ... ... “Как я работал над романами “Абай” и ... ... ... ... ... ... Қабдоловқа тапсырыпты. Мақаланың
сапалы аударылғаны сондай, ұлы жазушы оқып шығып, қаламның ұшын тигізбестен
“Жұлдыз” журналына сол күйінде ұсынған ... ... аса ... қиын ... яғни биік ... үлкен біліммен, мол
дайындықпен кіріседі. Себебі, аударманың ... жүгі ... Оның аға ... ... жолы бар ... сол ... ... шықпай, керісінше
тек алға қарай дамытып, өрісін кеңейту борышын аудармашы жете ... ... ... ... қазақтың көркем-сұлу да құнарлы тілімен
дүниеге келген аудармалары – ... ... тың ... ... ... ... терең зерттегенде, тұнып тұрған дария ... ... қол ... ... ... жанрын аударудағы көркемдік ерекшеліктер. А) В.
Добровольскийдің “Сұр ... үш ... ... ... осы ... ... ... қажетті талабын есте
ұстаған жөн. ... ... – Ә.Т.) ... ... авторының
стиліне өз стилін байланыстырмайды. Сонымен бірге бұл аудармашы ... ... тіл, ... ... айрықша мұқият болып, зер салады. Ол
аудармаға сол шығарманың бар ... ... алып ... ... ... ... ... кейіпкерлердің дәуірімен ортасымен
терең танысып алады...». Үлкен тәжірибеден туындаған бұл тұжырым қашанда
аудармашы қаперінде жүруі ... ... ... ... ... ... ... аса құнды
табысы ретінде Владимир Анатольевич Добровольскийдің “Сұр ... үш ... ... ... айтуға болады. Түпнұсқасы – “Трое в ... атты ... мен ... ... В.А. ... ... жалғап
тұрған творчестволық байланыс жібі бар. Өз әңгімесінде В. Добровольскийдің
повесін аударғаны үшін, шеберлікпен аударылған балама аударманың ... ... ... ... алыстан арнайы іздеп келіп, ризашылық
білдіргенін айтқан болатын. Осыдан ... ... З. ... “Өмір ұшқыны”
повесін “Искра жизни” деген атпен орыс ... ... Бұл ... М. ... ... ... ... 1958 жылғы 8
қазандағы “Искра ... сын және ... ... ... ... 1958 жылы ... жарық көрген.
В.А. Добровольскийдің бұл атақты повесін З.Қабдолов аударманың балама
тәсілімен аударған. ...... в ... ... атты ... үш ... басылып шыққан 1949-1950-1951 жылдары, жалпы көлемі – 232 бет.
Ал, ... ... – 1950 жылы ... ... ... ... – 231 бет болып жарияланады. Тәржіман, түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... ... болсақ, түпнұсқада:
По университетским аудиториям ходил стекольщик. Сдвигая в сторону
некрашеные столы, он ... ... ... ... факультета
доцент Гольдберг открывал сверкающий золотом зубов рот и ... ... ... ... ... ... на ... он говорил:
– А все-таки теплей стало. Не правда ли? [8;3]
Аударма:
Университет ... ... жүр. ... ... ... ... ... терезе көздеріне әйнек салып ... ... ... ... ... Гольдберг алтын тісті ... ... ... ... ... ... шығарады. Көз алдындағы
Черкашиннің бас-аяғын бір ... алды ... ... ... ... ... а? ... емес пе? – деді декан
[9;3].
Осы мысалдағы сұраулы сөйлемдерді орнымен ... «– А ... ... Не ... ли?» ... сөйлемді «– Әйткенмен, жылына түсті-ау
деймін, а? Солай емес пе?» деп экспрессивті ... ... ... ... «Сверкающим золотом зубов рот»–«алтын тісті аузын жалтырата
ашып», «старательно пускал струйку ... ... ... ... деген тіркестердің жалпы мағынасын сақтаған. Мұнда «старательно»
деген сөздің аудармасын сөзбе-сөз алсақ – «ынтамен, тырысып» /7,967/ ... сөзі ... ... және т.б. ... ... ... сөзбе-сөздікке салынып, әріп қуаламай, өз шығармашылығына,
стиліне сала ... осы ... ... ... ... дәл
тауып отырған. Аударуға қиындық туғызатын тіркестерді ... ... ... ... сызылта шығартып отырып, өзі де түпнұсқадан мәдениетті
түрде ... ... ... ... ... десеңізші!
«Сұр шинелді үш жігіт» повесіндегі кейбір ... ... ... ... ... тән сөздерді, термин сөздерді аудару барысында
сілтеме арқылы беріп отырған. Оған мысалы, түпнұсқа:
В палате тускло горело электричество. Чемезов медленно ... ... ... ... глазами поглядел куда-то поверх Виктора и ... На ... в ... ... ... ... букет оранжевых
георгин. Краснощекая сестра нежно оправила ... ... ... ... поглядел на цветы и заметил безразлично: [8;38].
Аударма:
Палаткадағы электр шамы ... ғана ... ... тұр. ... қашып сұрғылт тартқан, жүдеулеу беті ақырын Викторға ... ... оның ... аса, ... ... ... да, науқас ауыр күрсініп
алды. Тумбочка үстіндегі, мөлдірдей таза шыны банкеде қызғылт-сары ... гүлі ... ... ... сестра, гүл жапырақтарын ақырын ғана
жазып, жөндей бастап еді, Чемезов шашын тықырлатып ... ауыр ... ... ... ... ... да, ... түрде бір рет міңгір етті:
[9;40].
Осы үзіндідегі «георгин» гүлін – ... үшін ... ірі ... ... ... ... тәсілін қолдана отырып, ... ... ... Бұл ... ... реалии сөздерді аударғанда
қолданылатын тәсілдердің бірі ... ... ... реалии сөздерді аудару әдіс-тәсілдерінің түрлері бар.
Олар:
1. Калька жасау арқылы
2. Жартылай калькалау арқылы
3. ... ... ... ... ... беру ... аудару және т.б.
Сол сияқты, З.Қабдолов «Сұр шинелді үш жігіт повесін» қазақшаға аудару
барысында кейбір ... ... жат, ... яки термин сөздердің
баламаларын да сілтемемен сілтеп отырған. Оған мысал келтірсек, түпнұсқада:
Саша объяснял Деревянко:
– А ... я ... ... ... ... ... Я его заменил
новым. [8;199].
Аударма:
Саша Деревянкоға өз ... ... ... ... ... жай нәрсе. Подшипникті* білесіз бе? Мен ... ... ... ... үзіндідегі екі адамның қатысуымен жасалатын диалогтағы «подшипник»
сөзінің қазақша аудармасын – «машина валының сақыйнасы», – деп ... ... ... ... ... көрсетіп отырған. Бұл дұрыс қадам. Және
де шеберлік!
Шет тілдерден енген осындай сөздерді төл тілімізге тәржімалау кезінде
әжептәуір ... ... ... болса, сол сөздерге мүлде қазақша
баламалары, эквиваленттері, тіпті, осылардың мағыналық ... ... ... ...... аударып, болмаса сілтеме
арқылы сол сөздердің мағыналарын түсіндіре кетіп, ... ... ... жеткізу жалпы қай халыққа да тән ортақ құндылықтардың бірі. Осындай
тәсілдерге сала отырып, тәржіма жасағанда біз ұлттық қорымызды жаңа ... ... ... «Сұр ... үш жігіт» повесіндегі В.А. Добровольский
бейнелеген кейіпкерлерді ... ... ... ... салыстыра отырып көз жүгіртейік:
Түпнұсқа:
Черкашин не уходил. У него был воинственный вид: серая армейская
шинель и ...... пояс со ... ... ...... ... пальца от бровей. Он еще никак не мог отделаться от привычки
козырять старшим по званию. Перед деканом стоял выпрямившись, руки по ... ... из ... ... разрешения. Гольдберг отвечал
преувеличенно удивленно.
– О, пожалуйста! [8;4].
Аударма:
Бірақ ... ... кете ... Оның сырт түрі тым ... ... ... әскери сұр шинель. Шинельдің сыртынан жұлдызды жалпақ
белбеу буынған: басындағы артиллериялық фуражкасы да устав ... ... елі ... тұр. Ол ... ... ... ... қолын шекесіне
апарып сәлем беретін мінезінен әлі арылмаған. Деканның алдында да екі ... ... ... тік тұрады. Кабинеттен шығарда кетуге ұлықсат
сұрайды; Гольдберг бұған таңырқап:
– О, ұлықсат, ұлықсат! – деп ... ... ... ... образ жасау тәсіліне келгенде, көркем
шығармада З.Қабдоловтың алдына жан салмайтын ... оның ... ... ... ... ... да сондай сонылықты
байқаймыз. Ол – ол ма, ... вид» ... ... түрі тым ... ... ... шинель»–«әскери сұр шинель», «широкий пояс со
звездой»–«жұлдызды жалпақ белбеу», «Артиллерийская фуражка – по ... ... от ... ... ... да ... қасынан екі-ақ елі жоғары тұр» деп ... ... ... ... ... ... жеткізген. Тыныс
белгілеріне назар аудара отырып, ырғақты сақтағандығы көрініп тұр.
Әсіресе, әскери терминдерді де калька ... ... ... ... ... – по ... четыре пальца от бровей». Осы тіркеске
«басындағы», ... тұр» ... сөз қосу ... әдісі
пайдаланылған. «артиллериялық» деген терминді транслитерация (орыс
алфавитінің ... ... ... ... ... ... формасын беру)
әдісімен аударған. «устав» сөзінің қазақша баламы «жарғы» /7,1063/ ... ... ... бұл сөз ... ... Сол себептен «уставты»
сол қалпында калькалау әдісімен қалдырған. Сол сияқты ... сөзі ... ... еніп кеткен реалии сөз. «Қасынан ... елі ... ... тіркеске қараңызшы!? Қазақ, саусақты қатар қойып бір елі ... ... екен деп ... ... ... от ... тіркесіне дәл балама болып
тұр.
Түпнұсқа:
Когда-то давно, в сорок первом, в ... ... или в ... третьем,
где в землянке или блиндаже он ... себе это ... эти огни ... аудиторию, голос профессора. [8;11].
Аударма:
Сонау алыс бір кездерде, қырық бірінші, қырық екінші, яки ... ... дәл осы ... ... бір ... ... ... отырып, дәл
мына күз аспанын, күңгірт кеш қойнында жанған мынау ... ... ... ... еске ... ... ойланып қалатын.
[9;12].
Осындағы әскери терминді білдіретін неологизм сөз – ... ... ... сол ... қалдырған. Оның негізгі ... 1978 жылы ... ССР ... ... Тіл Білімі Институты
шығарған орысша-қазақша сөздікте ... ...... ... үшін ... орын», – деп көрсеткен./8,62/. Мұндай термин сөздерде
ұлттық бояу, ... ... ... ... ұйытар әсер бола бермейді.
Сол себепті басқа тілге аударылғанда өзінің табиғи ... ... ... ... ... алған. Түпнұсқадағы «небо» сөзіне
«күз» деп нақтылай конкретизация тәсілін қолдана ... ... қай ... ... ... «эти огни в сумерках» тіркесін
«кеш қойнында жанған мынау оттарды» деп ... ... ... ... ... ... асып түспесе кем соқпайды.
Біз, З.Қабдоловты өзіне ұнаған шығармаларды ғана аударатын ... ... ... ... ... ... бар оқиғаларды, тарихи-танымдық мәні
бар көркем шығармаларды аударғандығын В.А. Добровольскийдің «Сұр ... ... ... ... ... ... байқаймыз:
Түпнұсқа:
– Простите, какие условия? – спрашивал Гольдберг. – Мы в ... ... ... сами себе лабораторию строили. И мороз был. И холод. И
работали. ... Ғафу ... ... ... айтасыз? – деп сұрайды Гольдберг. – Біз
қырық бірінші жылы, Қазақстанда өз лабораториямызды салып алған болатынбыз.
Қызыл ... аяз да ... ... суық та ... ... да ... ... үзіндіден сол уақыттағы көп нәрсені аңғаруға болады... 1941 жылы
қазақ халқының жерінде, лаборатория ... және т.б. да ... ... ... ... диалогынан байқаймыз.
Енді аудармасын талдайтын болсақ, «Простите» сөзін қазақшаға сыпайылап
«Ғафу етіңіз» деп экспрессивті ... ... ал, ... «спрашивал Гольдберг» деген төлеу сөзді «деп сұрайды Гольдберг», – деп
тәржімалап автор стилін сақтай білген.
Түпнұсқадағы екі жай ... ... бір ... етіп шеберлік
танытқан. «мороз» деген сөзді «аяз» деп қана тәржімаламай, өз ойынан «қызыл
шұнақ аяз» деп ... ... ... ... Мұндағы, шұнақ
(шыңылтыр, шытырлақ) аяз, шұнақ қаққан (қызыл шұнақ) аяз – ... ... бет ... ... қатты суық мағынасында қолданылады.
[10;568]. Түпнұсқаны біршама кеңейте ... ... ... ... ... әдістерін қолданған. Сол сияқты, «холод» сөзін «суық»
деп жалаң тіркеске айналдырмай, «үскірік» деген ... ... бәрі ... ... аудармашы З.Қабдоловтың көркемдеу ерекшеліктері,
әдіс-тәсілдері болып табылады.
Қысқасы, көркем аударманы ажарлап қана қоймай, оны мазмұн жағынан ... ... да ... құлпыртады. Әрқашан «тілге жеңіл, жүрекке жылы
тигізудің» тәсілдерін қолданады.
Түпнұсқа:
Ему просто неудобно перед Черкашиным за свое ... ... ... ... алдында қол қусырып қарап отыруға ұялғаннан,
амалсыз жүрген адам тәрізді... [9;3].
Осы сөйлемдегі «за свое ... ... ... жай ... ... ... «қол қусырып қарап отыруға» деген тұрақты
сөз тіркесімен берген[10;410]. ... сөз ... бере ... ойды ары
қарай дамытып, қосымша өз шығармашылығынан сөз де қосқан. «Неудобно» ... ... ... ... ... ... адам тәрізді...» деп
түпнұсқаны кеңейте отырып алған. Демек, сөзбе-сөз қолданбай контекстегі
негізгі ... ... ... ... ... ... ... бұзылып
тұрған жоқ, қайта көркейе түскен.
Түпнұсқадағы мағынаға нұқсан келмесе, кей-кейде ойды ары ... ... ... ... ... да тәржіманың сапалы шығуына
бірден-бір себеп.
Аудармаға өз жанынан сөздер қосу осы екен деп, ... ... ... ... ... ... аудармаға аудармашы өз ... ой қоса ... де ... Олай ... ... ... тілін шұбарлап, автордың стилінен ауытқып, түпнұсқа стилі бір
жақта, өзінің ойы ... ... ... ... ... Демек, түпнұсқаның өзі
сұранып тұрған жерлеріне ғана логикалық дамыту тұрғысынан өз тарапынан ... дәл сол ... ... ... ... ... дөп тауып қолдану
да, аударма теориясы мен тәжірибесінде, аударматану ғылымында шеберліктің
белгісі.
Мұнымен айтпағымыз ... ...... ... ... ... емес,
қайта керісінше, мақтау болып табылмақ. Мақтай ... ... ... ... ... біз ... ... қарастыра, салыстыра отырып, осындай
шеберліктің куәсі болып отырмыз.
Демек, негізсіз мақтау емес, дәлел-дәйек келтіріп айтылған пікір.
Сөзбен сурет салған суреткер, көркем сөз ... ... қыры ... іші мен ... ... зерттеген сөз өнерінің психологі немесе ... мен ... ... ... көркем сөз хирургінің, яғни З.Қабдоловтың
аудармашылық шеберлігі осы жерде!
Аудармашы З. ... ... ... аудару барысында,
түпнұсқалардан өз шығармаларына ұқсастық іздеген. “Сұр ... үш ... мен ... ... повесінің мазмұндық-идеялық желісінде бір-бірімен
үндесіп жатқан сарын лебі бар. Екі ... да ... ... ... ... жол ... жарқын коммунизм идеялары жолындағы
күресі, бас кейіпкерлердің тамаша образы сомдалған.
Аударма 1950 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем ... ... ... ... “Судағы станица” романы.
З.Қабдолов жасаған аударма ... түрі мен тегі ... әр ... ... ең көлемдісі – Виталий Александрович Закруткиннің “Судағы
станица” романының аудармасы. Романның түпнұсқасы “Плавучая станица” деп
аталады. ... – 320 бет. Бұл ... 1952 жылы ... ... көркем
әдебиет баспасынан қазақша нұсқасы алты тарауда 353 бет ... ... В.А. ... бұл ... үшін ССРО ... ... ... 1950 жылы үшінші дәрежелі Сталиндік сыйлық берілген. ... ... ... ... бұл ... балықшы-шаруалардың еңбегі
арқылы “қарапайым, адамдардың тұрмыс-тіршілігінен өмір ұшқынын көрсетеді”.
Романдағы қаламгер болмыс-стилін ... ... ... жеткізе білген.
Аудармашы шын өмірдің шыншыл бейнесін ... ... ... ... бойлап, зерделі тақырыпты ашуда; зейінді ой түйінін ... ... ... ... ... ... пен суреткерлік
талант танытқан.
Түпнұсқа:
Негреющее, чуть повитое морозной дымкой зимнее солнце тускло светило
над белыми холмами. ... ... ... ... морозы затянули снег
ледяной пленкой, и вся степь сияла ровной ... ... ... ... ... шалған шыңылтыр күні ақ үрпек төбешіктердің
үстін көмескі жылтыратып тұр.
Аз ғана жылылықтан ... ... аяз қар ... қабыршақтандыра
қатырды да, бүкіл дала сарқайрақтанып, жалтырап жатты [12;3].
Бұл үзіндіде В.А. Закруткиннің өзіндік ... тән ... ... ... ... аудармашы З.Қабдолов автордың
стиліне сала отырып, балама тәсілмен өз ... ... ... ... ... кері ... ... арқылы болмаса, сөзбе-сөз
салыстырсақ, аударма образды, бейнелі және пішінді шыққан: «негреющее ... чуть ...... ...... ...... зимнее
– қыстың, солнце – күні, тускло – көмескі, светило – жылтыратып тұр, над –
үстін, ... – ақ ... ...... бір ... ... ... мағынасына қарай трансформация
тәсілдерімен семантикаларын оңды ... ... ... ... мін жоқ. Бұл жағынан келгенде З.Қабдолов сөз өнерінің ... ... ... – аз ғана ... соңғы», «жестокие морозы
– қытымыр аяз», «затянули снег ... ... – қар ... ... да», «вся ... ... ... холодной желтизной – бүкіл дала
сарқайрақтанып, жалтырап жатты» деп аударады. Мұндағы ... ... ... ... ретінде «сарқайрақтанып» деген бір-ақ сөзбен
ұтымды берген. Одан кейін «жестоки» ... ... ... – «қытымыр» сөзін
алған. «Қытымыр» сөзі әдетте адамға байланысты, адамды ... ... ... сөз болса, әдеби шығармаларда көркемдік
ерекшеліктерге байланысты синоним ретінде мінездеу, ... ... ... тұр. Егер де ... ... балама ретінде «қатты,
қатал, қатігез» деген ... ... ... ... ... ... ... шықпайды, бірақ аудармашы З.Қабдолов сол синонимдік
қатардағы сөздердің өзіне керек жерін ғана таңдап ... өз ... ... ... қойған да, көркем аударма ... жарқ ... ... ... ... Мұндай көркем тілмен жеткізуге келгенде, ... ... ... ... ... және ... ... қолдана білген.
В.А. Закруткиннің бұл романындағы әр беттің ... ... ... ... ... ... түсіндірмесін аударып
отырған. Мысалы:
Мұндағы, «Пихрой – казаки называли царскую рыболовную охрану» [11;12],
деген авторлық сілтемені – «Патшаның ... ... [12;12] деп, ... ... ... ... ... сілтемені «қоға» деп
сілтемесіз, көркем аудармаға төл туындыдай ендіріп жіберген. Сол ...... ... – «Вентерь – балық аулайтын құрал» [12;18],
«Бежное крыло – длинное подвижное крыло невода, ... ... ... ... как ... ... («пятное») крыло при ... ... ... ... – аудың өзен бетінде қалатын ұзын жылжымалы қанаты»
[12;66], – деп ... ... ... бұл аталмыш романда кездесетін кейбір сілтемемен
берілген қысқарған сөздердің де қазақша ұғымын ізбе-із аударма тәсіліне
сала ... ...... ... ... ... ... и океанографии. [11;347]
ВНИРО – теңіз-балық шаруашылығы мен океанографияның бүкіл ... ... ... қатар, аудармашы З. Қабдоловтың өзі де, ... ... ... ... тілдік ерекшеліктерге тән; қазақ ұғымында ... ... ... ... неологизм сөздерді қазақшаға сілтемелермен
беріп отырған. Мысалы:
Бамбук – қамыстың бір түрі. ... – су ... ... ... – ұзын сабы бар ... ілмек. [12;66]
Линолеум – Палубаның үстіне жыйналған қаққа, ласқа т.б. төселген қалың
клеенка. [12;80].
Фарватер – кеме жүзе алатын арна. [12;90]
Паузек – жүк ... ... – екі ... не екі шлюздің ... өзен ... ... ... ...... учаскені – аумақ деп алса
дұрысырақ болар ма еді ...... үй. ...... ... ... красностоп, сопақша пухляк, балауыз шампанчик, қызыл
желудевый, қара-көк сильняк – жүзімнің түрлері. [12;298].
Скопа – сулы жерде балықпен ... құс. ...... ... ...... ... ұзын, жіңішке жыртқыш балық. [12;113]
Блузка – белбеусіз, желбегей киетін шағын сырт көйлек. [12;129]
Карп – сазанның бір түрі.[12;147].
Уровен – зат ... ... ... ... ...... оқшауланып, өз бетімен тұнжырап жүретін адам. [12;77]
Бакен – ... ... ... ... ... жүретін белгі, мұны
көпірік деп те атайды. [12;26].
Фразеологизмдер халықтың ... ... ... ... ... бері келе ... ... сөз тіркестер ана тіліміздің асыл
қазынасына айналып, оны ... ... ... ... ... ... халыққа тән ұлттық, тарихи ерекшеліктерді екінші бір тіл
оқырманына өзгеріссіз, түсінікті етіп ... – өте ... ... ... ... ... ... тапқан фразеологизмдерге салыстырмалы
талдау жасап өту зерттеу жұмысымыздың басты міндеттерінің ... ... Я.И. ... А.В. Федоров, Н.В. Комиссаров, С. Влахов,
С. Флорин және т.б. ғалымдар фразеологизмдерді аудару ... ... ... Олардың пікірлеріне сүйене ... ... пен ... ... тілге аударылудың келесі жолдарын көрсетеді:
Фразеологизмдерді аударма тілінде кездескен эквивалентін беру арқылы
аудару;
Аударма тіліндегі вариантын (аналогын) беру ... ... ... ... ... ... ... варианты
болмағандықтан фразеологиялық емес тілдік құралдардың көмегімен аудару.
Алайда, әр тұрақты сөз тіркесінің өзіне тән ... ... ... ... ... түрлі амалдар мен тәсілдерді
пайдаланамыз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... аудару тәсілдерін келесі топтарға бөлеміз:
1. Фразеологиялық тіркеспен аудару. Бұл ... ... ... ... ... эквивалент жатады.
2. Фразеологиялық емес аудармаға лексикалық бірлікпен ... ... ... жатады.[13;59]
В.А. Закруткиннің «Судағы станица» романында қолданыс тапқан келесідей
фразеологизмдерді келтіруге болады:
– Пожалел волк кобылу... – ... ... ... ... ... ... екен ... – деп бажырайды Пимен. [12;222]
Талдауға кіріспес бұрын, фразеологияға яғни тұрақты тіркеске сипаттама
бере кетейік.Кемінде екі ... ... ... құрамы мен құрылымы
тұрақты, даяр қалпында қолданылатын тілдік единица әдетте, фразеологиялық
оралым деп ... ... ... тән ... белгілер
мыналар:
- оның даяр қалпында жұмсалу белгісі;
- ол қанша сөзден тұрса да бір ғана мағына береді;
- ... ... ... ... ... ... мағынасы тіркескен сөздердің мағынасынан
бөлек;
- фразеологиялық оралым бір бүтін единица ретінде жұмсалады. [13;95].
«Қойды қасқыр алған екен ендеше...», – деп жағымсыз кейіпкер ... яғни ... ... рұқсат етілмеген, қаскерлікке қарата
теңеу ретінде ашулана айтқан фразалық тіркесті, аудармашы З.Қабдолов сөзбе-
сөз, ... ... ... ... оның ... ... ... беру
арқылы аударманың келесі түрі – ауыспалы сөз тіркестері арқылы аударған.
Мұндағы «кобыли» сөзін ... ... ... ... бір түрі ... яки ... ... litotes – қарапайым, қораш) тәсілін
қолданған. Бұлар да суреткердің тілі мен ... ... бояу ... ... ... ... өрнектер төгеді, сөйтіп, көркем
шығарманың оқырманға әсерін арттыра түседі.
Мысалы, түпнұсқада:
Густо покраснев, ... ... ... [11;14]
Аудармада:
Василий қып-қызыл боп кетіп, қолын сілтеді: [12;14]
З.Қабдоловтың қолданған тіркесі – ... боп ... ... ... боп ... Сол ... ... қызару» тіркесінің
мағыналық синонимдік эквивалентін алып, жартылай эквивалент ... ... да ... Ну, как, согрелись? – спросил, когда разрумянившийся Зубов вскочил
в сани. [11;4].
– Қалай ... ба? – деп ... қарт екі беті ... ... секіріп мінген Зубовтан. [12;4].
Бұл үзіндідегі «разрумянившийся» деген бір ғана жеке сөзді аудармашы
З. ... ... ... «екі беті ... ... – деп яғни,
фразеологиялық тіркеспен сәтті аударады. Және де «екі ... – деп ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов
фразеологиялық аударманың бір түрі – толық эквивалентті немесе абсолютті
аударма тәсілін ... ... ... ... но она, ... не сказав, вышла в сени. [11;14].
...бірақ үй иесі әйел жұмған аузын ашпастан сенекке шығып ... В.А. ... ... ... не ... ... ... З.Қабдолов, мұнда да фразеологиялық оралыммен – «жұмған аузын
ашпастан», – деп береді. ... «но она» ... ... ... үй ... деген қосу (добавление), ... ... ... Ал, ... сөзін, калькалау арқылы «сенек» деп ... ... да ... ... на ... не ... [11;4].
– Әлі аузынан ана сүті кеппепті ғой. ... ... сөз ... ... ... ... ... З.Қабдолов, сол фразеологиялық оралыммен
қазақша ұғымын ... ... ... орыс тіліне дәлме-дәл балама
болатын қазақ ұғымындағы «ана сүті аузынан арылмаған» ... жас ... ... ... аудармашы З.Қабдолов, фразеологиялық
аударманың түрі – ... ... ... ... өз ... шебер
қолданады.
Идиомалық аударманың түрлерінде кездесетін аударманың бір түрі –
эквивалентті аударма болса, ол ... ... ... ... абсолютті
ә) жартылай эквивалентті
б) синонимдік эквивалентті және т.б түрлерге жіктеледі де, ... ... ... фразеологиялық оралымдарды аудару
тәсілдерінің түрі ретінде қарастырылып, ... ... ... ... ... ... ... тапқандығын зерттеуге тырысады.
Егер орыс фразеологизмі өз мағынасы, мазмұны, образдылығы лексикалық
құрамы бойынша ... ... ... ... ... бұл ... ... эквивалент болады. Олардың араларына теңдік белгісі қойылады. Бұған
дәлел, мысалы жоғарыда келтірген: «Молоко на губах не ... = Ана ... ... ... ... арылмаған». [15;33].
Сол сияқты тағы да мысал:
– Ты не прикидывайся дурачком и не строй из себя ...... ... ... ... Сен ахмақтық іспен айналыспа және сүттен ақ, судан таза ... – деп ... ... қатал сөйледі. [12;222]
Орыс тіліндегі «не строй из себя ... ... ... ... ақ, ... таза ... қой» – деп, ... З.Қабдолов қазақша
тұрақты тіркеспен, яғни фразеологиялық оралыммен алмастыра ... ... ... ... ж мы ... ... заниматься и вставлять рыбакам палки в
колеса? [11;79]
Аударма:
Ал, енді бізге осы кеңсешілдік не ... ... ... таяқпен тіреп неғыламыз? [11;80].
Мұндағы орыс тіліндегі «Вставлять палки в колеса» [14;222] ... ... ... ... ... ... ... орынды қолданған. Қазақшадағы «Көлігінің дөңгелегін таяқпен
тіреу» фразеологилық ... ...... кедергі келтіру,
біреуге қасақана тиісу». Олай ... ... ... ... ... оңды ... деп айтуға әбден болады.
Фразеологиялық бірліктерді құрайтын тұрақты сөз тіркестер болады.
Мысалы:
– Весна на подходе, Кириллыч. Скоро ... лед на ... ... ... де таянды Кириллыч, кешікпей өзеннің сеңі де түсе ... ... ... лед» [14;78] деген фразеологиялық бірлікті
(единицаны) құрайтын тұрақты тіркесін тәржімашы ... ... ... бірлікті құрауға көмектесетін тіркес ретінде «сеңі де ... деп «сең ... мұз ... [14;78] ... ... тіркесте
көрінетін фразеологиялық бірліктердің баламаларын қолданады.
Орыс ... В.А. ... ... ... кейіпкерлер
диалогында кездесетін тоқсан ауыз сөздің тоқ етерін айтатын ... ... де бар. ... ... қазақша баламасын жатық етіп, шебер
жеткізген.
Әр халықтың ауыз әдебиетінде мақал-мәтелдер шағын ... ... жанр ... ... ... ... өзін жасаушы халықпен
бірге жасайды, яғни оларды белгілі бір халықтың өмірде ... ... ... түйіні деуге болады. [13;14]
Мақал-мәтелдердің өміршеңдігі – ... ... мен ... аз ... көп ... ... оңай есте ... адам тұрмысындағы алуан түрлі құбылыстарды, қарым-
қатынастарды, ... ... ... ... ойды ажарлайды, әрі
анықтайды.
Мақал-мәтелдер халықтың өзі ... ... ... ... ... ... сипаттайтын құралы болып келеді. Онда ортақ ой,
жалпы ереже, қағида айтылады; формасы жағынан тілге жеңіл, құлаққа ... ... ... ... ... ... ... – өлеңмен
жасалады.[13;14]
Мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз ... ... ... ... де, ... әдебиетінде де азды-көпті сөз болған. ... сөз ... ... да бұл ... ... ... ... өткен емес. Осылардың бәрінің пікірлерін ... ...... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестерінің бір тілден екінші ... ... жоқ. ... ... ... қарай, бірнеше жікке бөлуге
болады.
«Біріншісі – екі тілде де бар идиомалар. Мұндайларды аударудың керегі
жоқ, тек ана ... ... ... ... ... қоя білу керек. Олар
кейде мазмұны жағынан да, формасы жағынан да дәл ... ... ... ... сыты и овцы ... да тоқ, қой да ... «что посеешь, то
пожнешь»–«не ексең, соны орарсың» деген сияқты. Кейде форма жағына ... де, ... ... сол ... толық баламасы бола алатындары
бар. «Тише воды, ниже травы»–«бетегеден биік, ... ... «из ... ... ... етеді», «на нет и суда нет»–«жоққа жүйрік
жетпейді» деген сияқтылар. Мұндайлардың бәрі соншалық ... ... ... ... ... нұсқасына жарасымды түрде кірігіп тұра
қалады.[10;197]
Екіншісі – қазақ тілінде ондай ... ... жоқ ... ... мен ... дәл ... ... еркін аударуға тура келеді. Бірақ
аударғанда мақал мен мәтелдің барлық ерекшеліктері сақталуға тиіс. ... ... ... әсерлілігі толық беріліп, оқушыға бірден ой
салатындай болуға тиіс. «Кто не ... тот не ... ... ... ... меньше, да лучше»–«аз болса да саз болсын», «лучше поздно,
чем никогда»–«ештен кеш жақсы», ... за гуж – не ... что ... ... ... қалсаң, егілме» деген тәрізді. Бұл аудармаларда жалпы
түрі де, ішкі ырғағы мен үндестілігі де, бүкіл ... да дәл ... да ... көбі қазақтың өз мақалы сияқты болып, тұрмысқа еніп
кеткен. Аударманың көздейтін мақсаты да сол.
Үшіншісі – ... аңыз ... ... ... тарап кеткен
ұғымдар»[10;198].
З.Қабдолов өз аудармаларында аталған ... ... ... Ал,
тәжірибелік тұрғыдан алғанда мақал-мәтелдер негізгі ұйқастармен, ... ішкі ... ... ... Енді ... В.А.
Закруткиннің «Судағы станица» романын аудару барысында осы ... ... ... ... ... кестені сақтаудағы
тәжірибесіне тоқталайық.
Мақал-мәтелдерді аудару барысында, оның ... ... ... да, ... тәсілін де ұштастыру қиын болып ... ... ... ... ... ... важно:
– Силком можно бы и не ... а ... ... ... то чего ж... ... как ... – благородное дело, а ... ... ... қарт ... ... ... ... Ешкімді күштеп көндірмесек те болар, ал егер өз еркімен сүранатындар
болса, несі бар... «Тәуекел түбі – желқайық, мінерсің де ... ... ал, ... ... да ... ... ... бір емес, екі ... ... ... Бұл В.А.
Закруткиннің стиліне тән ерекшелік.
1. Риск – благородное дело.
Тәуекел түбі – ... ... де ... ... дороже денег.
Өнеге ақшадан да қымбат.
Мақал-мәтелдерді, нақыл сөздерді ана тілімізге ... ... ... бірі – ішкі ... ... Ішкі ... ... мақалға
саз береді, құлаққа жағымды үн тудырады. Жалпы ішкі ... ... ғана ... прозалық аудармаға да өте қажет элемент.
Мысалдағы бірінші мақалды «Тәуекел – игілікті іс» десе де ... ... ... ... ... сөзбе-сөздікке салынып, жұтаң
тіркеспен аудармайды. ... ... ... ... сөз ... ... «благородное дело» дегенді «игілікті іс» деуден гөрі, жас балықшы
шаруашыларға ... ... ... де ... деп ... тереңдете,
формасын да өзгерте, айтылатын ойды тиянақтап, көркемдеп жеткізген. Сонымен
қатар мақал-мәтелдерді аударуда музыкалық саздылық, әуенді үндестік ... ... ... ... ... ... буын мен ... бірінші буын өзара бір-біріне ұйқас болып тұр. Сонымен қатар
«мінерсің» және «өтерсің» сөздері де ... ... ... ... Сол ... «е» дыбысын қайталайтын ассонанс та бар. ... ... ... ... ... ... нақылдық
бітімін нықтайды».
Сонымен қатар екінші мақалдағы ... ... ... ... ... ... ... да қымбат» десек ұйқасты да, ырғақты да,
мазмұнды да бұзамыз. Және мақал емес, ... ... ... ... Ал, ... ... саздылығымен қоса наздылығын, ырғағын,
мазмұнын, көркемдігін, қысқалығын сақтап, ... ... ... сөзіне
балама ретінде ұштастырған. Нәтижесінде «Өнеге ақшадан да қымбат» деген
өзгеше айшықпен мақал ... да шыға ... да ... На ... и ... ...... он Зубову. [11;206].
Аударма:
– Жолы болар жігіттің жеңгесі алдынан шығар! – деп дауыстады ... . ... «На ... и ... ... ... ... мақалдың негізгі
баламасы – «Жолы болғыш аңшының аңы алдынан шығар» [15;406]. Ал, ... ... ... ... ... ... мақалдың орысша баламасын,
«Удачливому джигиту счастье само идет ... деп ... жүр. ... ... аңшының аңы алдынан шықса, кейінгісінде жігіттің ... ... ... де, ... ... беретін түпкі ойы бір мақсатта.
Іздегенге сұраған демекші, екі мақалдың да ... жоқ ... ... ... Олай ... бұл екі мақал бірінің орнына бірі қолданыла
беретін синонимдер деп қарастыруға да ... ... ... шығарманың
өзіндік стильдік желісін сақтап, қолданылу аясына қарай икемдеп, қазақ
тілінде мақалдың синонимдік ... ... деп ... Бұл
аудармашы З.Қабдоловтың сөздік қорының мол, кеңдігі екендігін дәлелдейтін
тәсілдердің бірден-бір жолы.
Тағы да ... Как бы у вас там ... ... не ...... – Вы хоть ... побольше возьмите с собой. Вы ж знаете Егора – ... по ... ... Бір пәле ... ... еді, – деп ... қыз, – ең болмаса
бірнеше кісі ерте кетіңізші. Сіз Егорды білесіз ғой, ... ... ... емес пе, оған ... ... ағып жатса да бәрібір.
[12;312].
Осы мысалдағы «ему море по ... ... ... ... ... ... ағып ... да бәрібір» деп қазақшалаған. Ал, мұның, негізгі
қазақ ұғымындағы ...... суы ... ... оған бәрі ... «Топан су тобығынан келмейді» [15;359]. Қарап отырсақ, ... ... ... жәй ... ... ... Бірақ, аудармашы
З.Қабдолов оның есесіне, келесі бір мақал-мәтелге айналған – ... ... ... ... ... өз ... ... әсірелеп, айшықтап, ажарлап, мазмұнын тереңдете шығарманы тіпті,
көркемдей түскен.
Тағы мысал:
Василий внимательно посмотрел на Тосю.
– Ладно, Тосенька, – ... он, – ... ... – в лес не ... ... назар сала қарады.
– Жарайды Тосенька, – деді ол, – ... ... ... ... ... «волков бояться – в лес не ходит» деген ... ... ... ... ... деп ... Ал, жалпы біз «Қасқырдан
қорыққан тоғайға бармас, ... ... егін ... [15;91] ... Ендеше, З.Қабдолов қазақшаға дұрыс эквивалентін қолданған.
Тағы да мысал, түпнұсқа:
– Знаешь, Кириллыч, кто ... ... тому глаз вон. ... ... ... ескіні еске алғанның көзі шықсын. [11;323].
Бұл диалогтегі кейіпкер, председатель Кузьма ... ... ... ... ана тілімізге сол күйінде мақалмен толық
эквивалентін, баламасын шебер ... «Кто ... ... тому ... ... мақалды, «Ескіні еске алғанның көзі шықсын» деп тәржімалайды.
Яғни мұнда «е» дыбыстары ... ... ... ... ... да мысал:
– Гуртом, говорят, даже батьку побить можно...
Аударма:
– Көп болсаң, көкең де қорқар, деген емес пе!...
Орысша нұсқадағы ... ... даже ... побить можно...» деген
мәтелді, «Көп болсаң, көкең де қорқар» деп, ... ... ... ... етіп ... ... «көп» және «көкең» деген
негізгі ... ... «к» ... мен «ө» ... өзара
қатар келіп үндесуі, «болсаң» деген сөздегі «о» және «а» ... ... ... «о» мен «а» дыбыстарымен үндесуі және де ... ... ... ... ... оқушыға бірден ой салатындай көркем
де шебер шыққан. Жалпы, қазақ ... ... таба ... ... ... жеңіл, түсінуге оңай.
Мақал-мәтелдерді нақыл сөздерді аударғанда, баламаларды орнын тауып
қолдана білу, әр қилы ... ... ... асқан
ұқыптылықты талап етеді. Яғни, түпнұсқадағы ...... ... ... ана ... де ... ... сөйлем болсын деп әурелену
аудармашының олақтығынан туады. Аударатын шығарманың әрі мен ... өз ... ... де көркем етіп сөйлету үшін кей-кейде ... сөз қосу да ... ... «Күн ... пьесасын аударудағы
З. Қабдоловтың шеберлігі.
(лексикалық, грамматикалық, стилистикалық трансформация негізінде)
Аударма ғылымның барлық саласында ... ... Ол ... біз ... қол ... ... ... саласына келетін болсақ, бұл жағынан табысы-мыз зор.
Орыс ... ... ТМД ... мен бүкіл әлем ... ... ... ... көп ... бері үзбей аударылып
келеді.
Міне осындай екі халықтың ... ... ... ... ... бірі
– орыс халқының “қағаз бетіне сөзбен сурет салатын нағыз ... 1-331/, ... ... М.Горькийдің “Дети солнца” атты
пьесасы. Пьесаны қазақ ... ... ... “Күн перзенттері” деген
атпен аударды. Қазақша нұсқасы “Қазақ әдебиеті” газетінде (1968 жыл. ... ... және ... “Күннен туғандар” пьесасының бір көрінісі”
деген ... ... рет ... ... ... ... сахнадағы тамаша
қойылымы жайлы да сөз етіледі.
Жеке кітап болып ... ... ... 1982 жылы ... (ауд. З.Қабдолов, Ғ.Оспанов) жарыққа шықты.
Аудармашы З.Қабдолов драмалық шығармаларды аударуға үлкен мән ... ... ... мына ... ... болады:
.... Асылы, өскен, өркен жайған драматургияда аударма-пьесалардың орны
ерекше: сахна өнерін ұлттық шағын шеңберден интернационалдық кең ... ... ... ... ... жетілдіреді, актерлердің
шеберлігін шыңдайды. Шын мәніндегі шынайы сахна өнері қайраңын балдыр басып
тұрып қалған тымық қара су ... ... ... өніп ... ... ... жұлқына тулап кеп құйып жататын тарам-тарам ... бар тірі ... ағыс ... де ... ... дәлелдей түседі... [21;5].
Аудармашы М.Горькийдің аударған адам ... да ... ... ... ... ... көрсеткен.
.... Біріншіден, М.Горький шығармасы жолында публицистикаға толы. Оның
әр ... асау ... ... ... ... тулап, арнасынан аса
шалқып жатса, әр сөзі ойнап, жанып, жалын ... ... ... ... Сөз,
сөйлем тіркестері ұзақ-ұзақ; бірақ бұл ұзақтық шұбалаңдық емес, автордың
толғамының молдығы, тынысының кеңдігі, ойының тереңдігі болып ... ... жай оның ... ... ... Екіншіден, М.Горький
шығармаларында ой, қиял, арман, сыр мен сезім мол, ... ... ... ... ... Дәл осы жай оның өнер ... белгілейді [21;332].
Міне осы екі ерекшеліктің байыбына барып, өз мүмкіндігін өлшеп, ойланып-
толғанған адам М.Горькийді аударсын ... ... ... – “Күн перзенттерін” аударуда осы жайды З.Қабдолов
қатты ескерген.
“Күн перзенттері” М.Горькийдің әйгілі драмалық шығармаларының бірі.
Аудармашы ... ... ... ... ... ... әрекет)
– әдебиеттің үшінші тегі, шындықты айрықша тәсілдермен синтез қалпына
келтіріп, шиеленіскен ... ... ... ... қатысатын
адамдардың сөзі мен ісі арқылы көрерменнің көз алдында қолма-қол көрсететін
күрделі жанр ... ең қиын ... ... [17;344].
Демек, драмадағы ең басты, ең шешуші, ең негізгі нәрсе – тіл. Пьесаның
күші де, әлсіздігі де тілде. Міне, ... ... ... ... ... ... бұл аударма ісін абыроймен атқарып ... деп ... бұл ... ... мен ... ... оқып шығып, мұқият
салыстырған талдаулар нәтижесінде келдік.
Ең ... ... ... бұл ... таңдады? “Күн
перзенттерін” аудару мәнісі неде?” деген сұрақтар төңірегінде ой қозғайық.
Жоғарыда көрсетілгендей, аудармашы көркем аударма туралы ... ... ... ... ... ... тіліне аудару
қажеттілігіне мән берген. “Қандай шығарманы аударған жөн” деген мәселеге
ерекше тоқталады.
Ендеше, аудармашының ... ... ... ... ... шығарманы саралай отырып, дарасы мен ... ... баса ... ... ... Себебі, З.Қабдолов аударатын
шығарманың рухани әсеріне, астарындағы ой тереңдігіне, жоғары ... ... зер ... ... сол дәуір әдебиетіндегі шығарманың көтерген ... ...... ... ... қарап, қазақ әдебие-тіне
жаңа бағыттағы өнер үлгісін ендірген. Және оны өз ... ... ... т.б. жалғастырған.
“Күн перзенттері” пьесасының қазақша нұсқасының ... ... ... сөз ... ... ... шығарманың жазылу тарихына,
тақырыптық астарына үңілгеніміз жөн болар.
Автордың өзі “сәтсіз ... деп ... бұл ... сол ... ... талантты туынды, оның рухани әлемі – ... ... ... ... ... да ... ... (З.Қабдолов).
“Күн перзенттері” пьесасының түпнұсқасы алғаш рет “Сборник товарищества
“Знание” за 1905 год” деген жинақта (7-кітап, Спб.1905); ал жеке ... ... ... көрген.
Пьеса 1905 жылдың қаңтар-ақпан айларында Петропавлск бекінісінің
Трубецк бас тионында №39-шы камерада ... 1905 жылы 12-ші ... ... ... ... іс” ... болатын.
М. Горькийдің архивінде сақталған пьеса қолжазбасының бірінші бетінде
мынадай жазу бар: “1905 жылдың 16 қаңтар – 20 ... ... ... жазылған. Бірінші дәптер А.Пешков”.
Қамауда бола тұра, жазушы шығармашылықпен шұғылдануға Петропавлск
бекінісінің комендантынан рұқсат ... 5 ... күні ... ... ... ... береді. Пьесаны бітірген соң, ол К.П. Пятницскийге
беріп ... ... 14 ... ... ... өзі ... ... айында
пьесаны түбегейлі өзгертіп, сахнаға қоюға ұсынады. Алғаш рет Петербургте
1905 жылдың 12 қазанында В.Ф. ... ... ... ... ... Москвалық көркем театрда қойылған. Осы жолда талай кедергілер
болған [21;55-556].
Ал енді “Күн ... ... ... ... ... 1900 жылы жалпы өнер саласында көптеген жаңа ... ... Жаңа ... өтіп ... орыс ... болмыс-бітіміндегі
жаңашыл дүниетанымын бейнелейтін поэтикалық мағынасы зор, терең мағыналы
көркем образдардың бірі – күн ... адам ... ... ... тауып келе жатқан бұл символ ... ... ... пен ... ... ... ретінде ХІХ
ғасыр аяғы мен ХХ ғасырдың басында қайтадан әдеби шығармаларда ... ... ... – жер ... тіршіліктің қуатты көзі. Ғалым
К.Тимирязевтің “сәулелі энергия” ұғымынан ... адам ...... ... ... да ... шығады.
Автордың мына пікірі шығарма негізін түсіндіргендей: “Если б ... ... ... ... ... ... ... душу испарениями того болота, где мы кисием, если б в ... хоть ... ... ойы анық ... ... ... табиғи сау бастауы
бұзылған. Оған тіршілік етіп отырған ... ... ... емес ... әсер ... дейді.
Автордың “буржуазиялық қоғамның лебі шарпылмаған ... паң ... ... қандағы күн сәулесі жөніндегі ойын “Күн перзенттері”
пьесасының ... ... ... ... ... ... Әйтсе
де күрделі жоспарда адамның жоғарғы дәрежесіне оның шынайы өмірдегі ақиқат
бейнесінің жалпы сәйкессіздігінің қайғы-лы түсінігі берілген. ... ... ... ...... бастау ретінде – халық
стихиясынан ... ...... ... болып, мәні әрқалай ғұмыр бойы
мазалап жүретін. ...Бұл сезікті сезім қиын ... ... ... ... перзенттері” пьесасында қарастыруға тырыстым. Егер ерік пен
ақыл ажыраса, индивидум өмірінің азапты драмасы болады. Ал ... ... ...... Ол үшін зиялы қауым – халық санасы, халық – ... Сана мен ерік ... ... ... ... болады.
Пьеса кейіпкері химик – ғалым Потрасов адамға деген ... ... ...мы ... дети ... ... ... ... рожденые
солнцем, мы победим темный страх смерти!Мы дети солнца! Это оно в нашей
крови, это оно ... ... ... мысли, освещая мрак, наших
недоумений... [23;267].
Міне, автор мен аудармашы арасындағы егіз ... ... ... ... ... ... ... сөздің шебері З.Қабдолов орыс халқының дара дарынды сөз зергері
М.Горькийдің суреткерлік шеберлігін барынша терең түсініп, тұңғиықтан ... ... ... ұлттық ерекшелігін сол қалпында айнаға ... ... оның ... ... ... өз ... өмірлік тіршілік
қабілетін терең білген жазушы әрбір кейіпкерін ерекше, ... ... ... қас ... Бұл ... шеберлікке қол жеткізу үшін
М.Горький – көп еңбек сіңірген, үлкен ... ... ... ... ... ішіндегі бірегей дарын иесі.
М. Горькийдің “Күн перзенттері” пьесасының қазақ тіліне ... осы ... ауыр ... ... оның ... ... ... қиындығын елемей, қазақ әдебиеті жағасына жеткізуге табанды
еңбек еткен З.Қабдолов ағамыздың аудармашылық шеберлігін сөз етуден ... ... оның ... ... жазу өнеріндегі талантына
тоқталайық.
Тәржіма талант тілейді, аударма өнеріндегі шеберлік – тек талантты
тәржімашы қаламына тән ... Ал ... ... оның ... ... ... де ... зерттеулерді қажет ететін ... ... ... жинақтауы – осы мұхитқа құяр ондаған өзендердің бірі.
Осы бір маңызды шарт ... ... бір ... аударуға дайындығы
тұсында қажеттілікке айналады.
Аудармашы тәжірибе жинақтау ісін екі бағытта: бірінші – өз ... ... ... – өзге ... ... ... Енді ... сапасынан сөз ететін болсақ, қазақша ... ... ... ғылыми дәлелденген түрі”, яғни шығар-маның
мазмұнын да, формасын да толығырақ беретін ... дәл, ... ... ... ... пьесаның лексикасын, синтаксисін, негізгі ойды, эмо-циялық
және образдық көріктерді ... ... ... мазмұны мен
формасының бүкіл нәр-қуатын толық беруге талаптанған. Және осындай ... ... ... сөз ... әрі ... ... ... көркем аудармада түпнұсқаның мазмұнымен қатар бүкіл стилін ... ... ... деген принципін” ұстанған.
....Аудармашының ешқашан адастырмайтын темірқазық жұлдыздай айнымас
бағдары – автордың стилі [23;149]. ... ... өз ... ... өзіне тән көрік келбетін дәл жеткізе білген. Мыса-лы:
Түпнұсқа: Вагин (раздраженно). Черт их побери! Не идти же ... ... За что? За ... от них, за ... к их ... ... За то, что вы сыты и ... одеты ... Ненависть –
слепа, но вы ярки, вас она ... (40 сөз), ... ... ... ... ішкі психологиясын білдіретін,
оның ішкі сезімінің болмысын, адамның ішіне симай жарып шыққан, буырқанған
сезімді ішке ... ... ... ... ... ... ... шебер
сомдап, айтылатын идиомалық тіркесті – «Черт их ... ... ... ... – деп ... ... ... көрінісін
сақтай білген.
Аударма: Вагин (ыза боп). Сайтан алсын соларды! Немене, кері ... пе ... ... Не үшін? Оларға жат болып кеткендерің үшін, олардың адам айтқысыз
ауыр тұрмысына назар аудармағандарың үшін! Тамақтарың тоқ, ... ... ... ...... ... ... – жылтырақсыңдар, сендерді
көреді ол!.. (44 сөз), ... ... мен ... ... ... ... көз ... стилін, интонациялық үн ырғағын сақтау тұрғысынан келетін ... ... ... ... Өйткені автордың зор тынысы, ой ... ... ... дәлдігіне аса мұқият назар аударған. Автордың өзі
сияқты әр ойға қажетінше ... ... ... ... ... ... әр алуан қырлары мен сырлары болады: адамның ішкі
сырлары (монолог) шертіледі, ... ... ... ... толғаныстар мен психологиялық тебіреністер ашылады. ... ... ... ... ... ой ... ... Кейде асқақ пафоспен, кейде ұғымды афоризмдермен беріліп отырады.
Міне, осылар ... ... ... өз ... өз сырымен, өз
бояуымен, өз үнімен жеткен. Мысалы:
Түпнұсқа: Лиза ... ... Вы ... Откройте глаза;
то, чем живете вы, ваши мысли, ваши чувства, они – как ... в ... ... и ... ... ... Вас мало, вы незамет-ны на земле...
[22;266].
Аударма: Лиза (тебіреніп, дірілдеп). ... ... де! ... ... ... түнек басқан тымырсық ормандағы тырбық
жауқазын секілді... Азсыңдар сендер, сұмдыққа толы жер ... ... ... ... ... ... ... [23;267].
Көркем аударманың сырын тек сөзден ғана іздеу жеткіліксіз. Оның
көркемдік-эстетикалық ... ең ... ... және қисындық
тұтастығында, тек өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Автордың стилін бұзбай
аударған, әрі ... ... етіп ... ... ... мәні – осында.
Бұл ретте, З.Қабдоловтың сөзден ... ... ... ... сөз
теоретигі, сөзінің қыры мен сырын, іші мен сыртын терең ... ... ... ... ... еті мен ... жіліктеп бөлген көркем сөз
хирургі екенін білеміз.
Шеберлікке ұмтылған аудармашы ... ... ... ... да сөз ... ... жасау да – көркем аударма
қажеттіліктерінің ... ... ... аударма туралы айтылған пікір дұрыстығы, әдеби сынның
әділеттілігі де үлкен рөл ... ... ... желіс, жалпы адамзат-тық
мәңгілік маңызды ... ... да өз ... мен ... таба ... ... мәтіннен мына жердің салыстырмалы үлгісін алайық.
Түпнұсқа: Потрасов. Ну, да. Все – ... ...... И ... ... ... в мире ... глубоких загадок бытия, тратить энергию
своего мозга на ... их – вот ... ... ... вот ... источник счастья и животворной радости! Только в области
разума человек свободен, только тогда он – ... ... ... и, ... ... он честен и добр. Добро создано разумом, без сознания – ... ... ... ... рас. Бәрі – ... төңірек түгел – тіршілік
және төңірегіміз түгел – құпия. Мұншалық ... ... ... ... ... ... өмір ... бастағы мидың күллі
қуатын сол жұмбақтарды шешуге жұмсау – ... ... ... деген
сол, адамға керек бақыт пен қуаныштың қайнар көзі де сол ... ... тек ақыл ... ... тек ақылды адам ғана – азат ... ... адам ғана – ақ ... ... ... бәрі ... туған, сана
жоқ жерде жақсылық та жоқ! ... тән ... ғана ... ... да ... сақтау үшін, әдейі
түгел келтірдік.
Көріп отырғанымыздай, бұл үзіндінің аудармасында жекелеген ... ... ... ... түпнұсқадан ұзақ; екіншіден, “своего мозга –
“бастағы мидың”, “на ... их” – со ... ... деп аударған.
Бұл жерде аудармашы мүмкін түпнұсқа мәтінін нақтылап бергісі келген шығар.
Себебі, “драма тілі тұжырымды, ... ... ... ,“Он ... и добр” –
“Ақ, адал, мейірбан” деп түпнұсқадағы “честен” ... ... екі ... ... деп ... ... бұл ... жан бар, сезім бар.
Кәдімгідей лүпілдеген тыныс бар. Егер түпнұсқаның бір ... ... ... ... ... ... серейтіп, мұздай сірестіріп қойса не
болар еді? ... 5-ші ... Олай ... жеке ... ... ... ... жалпы сөздер тіркесінің әдеби әрлігіне,
жандылығына, тірі қимыл-қозғалысына мән берген жөн.
Түпнұсқадағы адам ... мәні мен ... ... ... тірегі,
негізгі өмір иесі – ... ... ... дүниетанымдық ой-
пікірлері, пендешілік пиғылдар мен эгоистік дерттер аудармада сол шынайы
таза бейнесінде ... ... “әр ... ... ... өткір, көздеген
жерге дір етіп тиердей дәл, көкейге саулап құйылардай таза, ... ... ... ... ... болып берілген”. Мысал ретінде мына бір
үзіндіні ... ... ... ... – трудна, человек часто устает жить...
Жизнь груба, да? На чем ... ... ... – редко, но когда оно
истинно красиво, оно согревает мне ... как ... ... ... ... Нужно, чтобы все люди понимали и любили красоту, тогда
они построят на ней ... они ... ... свои ... как красивые и
безобразные... и тогда – то жизнь будет прекрасна! [22;261].
Аударма: Елена. Дмитрий Сергеевич! Өмір – ... өмір сүру ... ... Өмір – ... ... емес пе? Адам жаны немен тыныстайды
сонда? Әдемі ...... ... шын ... нәрсе бар ғой... бұлтты ... ... күн ... Менің жанымды сол ғана жылытады... Адам
атаулы осы әдемілікті түгел түсініп, түгел сүйе ... ғой, ... ... ... ... ... өз әрекетінің әдемілігін әрсіздігінен ажырата
алар ... Өмір де ... ... еді ... ... ұзақ ... сөйлем дегеніміз көркем ойдың, өмірді суреттеудің
ерекше бір ... ... ... емес пе?
Тағы да мына сөйлемге қараңыз.
Түпнұсқа: ...Голубушка моя... вы подумайте: живешь, живешь, так ... ... ...... ... ...... солнце – и ничего
не видишь сразу-то, только ... ... ... Өзіңіз ойлап көріңізші: тіршілікте қыбырлап жүресің,
жүресің, бір түрлі ұйқылы-ояу дегендей... Кенет, біреу ... ... ашып кеп ... – таң атқан, күн шыққан, ... ... ... көп ... бірден көре алмайсың! [23;272].
Қазақша нұсқасы әрлі шыққан ... ... ... ... әр ... бірі ... ... тау арнасы секілді. Оларды ажыратып, бөліп,
түпнұсқадағыдай жинақылау обал сияқты. ... ... ... бұзылып
тұрған жоқ. Керісінше гүлденіп, құлпырып кеткендей.
Енді осы ойдың жалғасын ... ....И так ... всей ... ... ... чистой
вздохнешь... Точно заутрения на пасху...
Аударма: ... Енді бірде кеудеңді кере тыныстайсың, көкірегіңе соншалық
бір мол қуаныш ... ... ... ... ... ... ... тұрғандайсың..
Аударма көркем шыққан, бірақ “заутрения” деген сөзді “намаздан” басқа
сөзбен алмастырса болмас па ...... ... діні ... таң сәріде шіркеуде
оқылатын намаз). ... ... ... ... ... ... көзге оқшау көрінетін сияқты. Сондықтан қимылдық мағынасында алса,
менің ойымша, тамаша болар еді. Мысалы, .... ... бір ... ... ... ... ... ... десе, христиан дінінің ибадаты
айтылғаны білінеді.
Бұл аудармаға сын айтқаным, қазақ ... ... ... тән ибадат үлгісі болып қалыптасқан ғой. Сондықтан ол сөзді
“пасха мейрамына” апарып қоссақ, біртүрлі естілетіндей.
Аудармашы қазақша мәтіннің сөз ... ... деп, ... ... ... әр ... синонимдерін шебер қолданған.
Түпнұсқа: ... Но вы извините ... Я должны идти....
Аударма: ....Жә кешіріңіз... ... ... ... ... ... Вы ... ... Федровна... Вам нервы растроила.
Сіз ғафу етіңіз, Лизавета Федровна...
Мазаларыңызды алдым.
Және де, Сударыня – извените! ... Ханым, ғафу!
.... Извените меня... ... ... ... өз ... ... ... ... санасуы керек.
З.Қабдоловтың драма жанрының қыр-сырын, терең білімі, драмалық шығарма
жазудағы тәжірибесі және көркем суреткерлік ... ... ... ... ... толыққанды жетік игеруіне әбден себебін
тигізген шығар.
Аударма нұсқасының аударылу әдіс-тәсіліне түсінікті дәрежеде берілуіне,
сахналық сөйлеу ... ... ... ... атқаратын
қызметіне, сөзге негізделген қимыл-әрекетке ... ... ... ... мән беру т.б. ... талаптарға сай З.Қабдоловтың
үлкен ізденіс шебер ұтқырлық көрсеткенін байқадық.
Аудармашы әр ... ... ... ... ... дәл ... ... көшіріп қазақша балама үлгілерінен берген.Мысалы бала
тәрбиелеуші әйел Антоновнаның ... ... ... ... Ишь, ... сюда пришел...
2. Мало себе место то-комнатах...
3. А теперь напустишь угару... Дай хоть дверь отварю...
4. Ну ты, чего тут ... ... ... ... ты ... Иди, иди! ... ... Да ты – пригрази.... Я, мол, тебе дам!
8. Надо – ... ... ... жену то...
10. Кто же это дверь не заперь? [22;235-241].
Аударма:
1. Антоновна. Қап, мына ... Енді ... ... бе?
2. Өз бөлмелеріңнен орын жетпеді ме?
3. Енді мұнда бықсытам десейші... Ең ... ... ашып ... Әй, сен ... күйбеңдеп жүрсің мұнда? Кет.
5. Бар, бар! Кейін жасарсың....
6. (бажылдап) Сен бе, сен бір күні ... ... ... Сен оны ... ... де ... ... көрсет.
9. Байқа, бәйбішеңнен айырылып қап жүрме!..
10. Кім ашып қойған мына есікті? [23;236-242].
“Стиль дегеніміз мазмұн мен тілдің белгілі бір ... ... ... оның ... ... ... бір ... ақырында, ол – ой мен
сезімді бейнелеудің белгілі бір мәнері, ... ... ал ... ... ... ... ... үздіксіз үн беріп тұратын
қылдың бұралуына байланысты”,– дейді Ф. ... ... ... ... ... ... ... кейін түпнұсқаның яғни,
пьесаның стилін мұқият қадағалап отыруы керек.
Ирджи Левый өзінің “Искусство перевода” ... ... ... деп
жазады “Пьесаларды аудару” атты ... ... деп ... ... ауыз екі сөйлеу стилінің өңделген үлгісі беріледі. Драмалық
шығармаларда функционалдық ... бір ... ... ... ауызекі
сөйлеуге көтерілген әр тап ... ... ... оның ... ... ... да әр ... кейіпкерлерінің өзіндік сөйлеу стилі ... ... ... өз ... болады ма, болса ол қандай? Деген сұрақ-тар бұл
күнге дейін ... ... ... ... – тарихи категория, оның дамуы тіл дамуы мен сахналық
сөйлеу мәдениетінің дамуына тәуелді.
Мәселен мына бір үзіндіден пьесаның ... ... ... ... ... Не ... ... госпада! Или – нет! -- пусть ... но в ... на пути ... ... ... Ты ... свою ... “К
солнцу!”, источнику жизни!
Аударма: Потрасов. Дауыл қажет ... ... ... – жоқ! – ... ... бола берсін, бірақ алда, кеменің жолында жайнап күн шығып
тұрсын! Сен ... ... ... көзіне – “Күнге сапар!” деп атағайсың!
Аудармашы кейбір текстерді өте ... ... ... .... но ... ... вам. -- ... бір ... ... тура келді....
... Сан-сапоге ... ибо счасьтя – превратно ... Сударыня! -- ... Етік-
кетік... Бақыт құбылмалы ғой, қайтейін ханым!
.... На ... ... ... – ... ... төсін құшақтап...
.... Вот беда человеку не иметь на языке красных слов! -- ... ... ... ... адам қор ... екен-ау!
... раз ее с отдушника сняли, – повесилась. – ... бір жолы жұрт ... ажал ... ... алды – ... асып ... Чорт ... [22;,251]. – ... Қап, сайтан алғыр-ай.... [23;256].
Міне, бұл аударма тіркестері бүтіндей пьесаның қаншалықты жанды ... ... ... ... ... ... ... емес пе.
Аудармашы таланты мен талғамы осында!
Пьеса тақырыбы шеберлікпен игерілген. Ал көркем ... ... ... ... ... ... әсерімізден білуге болады.
Түпнұсқадағы мазмұн мен бусанған тыныс дәл жеткізілген.
Түпнұсқа: Вагин (оскорблен). Я не заслужилиронии. Я не хочу ... к ... ... а оно ... ... я ... ... ... но мной руководили чувства товарища... и любовь... Я поддался
порыву, ... ... в душе моей ... ... мне ... ... ... для вас, Елена Николаевна... И между такими людьми, ... – все ... быть ... и ... [22;278]
Аударма:
Вагин (зәбірленіп). Мені мысқылдағандай ештеңе жоқ. Мен Павелға
дұшпандық ... кісі ... ... боп ... ... ... Көп
болса, дүмшелік, дөрекілік, дөкірлік жасаған шығармын, мейлі... Бірақ мен
жолдас болғандықтан, жақсы көргендіктен істедім... ... сөзі ... ... ... ... бір ... жасағым келді, ... Біз ... ... ... бәрі де айқын әрі түсінікті
болуға тиіс... . [23;279]
Осы ... ... ... ... ой ... шыға ... ... береді. Бірінші сөйлемге назар аударар болсақ аудармашы түпнұсқа
мәтінінің тыныс белгілеріне қарай ойына-ой етіп, сөйлеміне ... ... ... көп ... берген. Мұндағы «а оно зарождалось...» деген
сөздің тікелей аудармасын табу қиындық ... ... ... ... жағдайларда мәнмәтіндегі шартты қолданылыстағы тілдік бірліктер
аудармашыны жүйелі түрдегі сәйкестіктерді қолданудан және ... ... ... ... бұл бірліктердің мағынасын шамамен нақты
беруден бас ... ... ... ... ... ... деп ... қайдан білейін» деп аударады. «Пускай я сделал ... ... ... ... «Көп ... деп, лексика-семантикалық
трансформация тәсілімен өз шығармашылығынан сөз ... ... ... дөкірлік» тірскестерін «глупо, бестактно, ... ... жай ... ... ... ... «Пускай я сделал» дегенді «жасаған шығармын, мейлі» деп ойды
тиянақтайды.
Жалпы, айтар ойды сөйлем ... ... ... ... орыс ... құрылысы мен сөздердің орналасу тәртібі қазақ тілімен сәйкес келе
бермейтіні белгілі. Қазақ тілінде бастауыш сөздің басында ... ... ... ... орыс ... ... ... айтатын ой баяндалып келіп
сөйлемнің басында немесе ортасында келеді де, ... ... ... З. ... ... барлығын жадында ұстап аударып, алдыменен
орысша ойлап алып, содан соң қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... түрлерімен,
оның ішінде: генерализация (жалпылама беру), конкретизация (нақтылау, яғни
жалпыны жалқыға), логикалық дамыту, ... ... ... ... ... ... ... қайта өзгерту (целеснообразный),
антонимдік тәсілдерімен беру арқылы мұның ішіндегі қай-қайсысын ... ... ... ... ... ... драмалық шығармаларды қазақ тіліне аударуда елеулі ... ... ... Оның ... ... орыс ... қазақшалаған аударма үлгілерінен айрықша ... ... ... ... өкілдерінің озық туындыларын қазақ тіліне
аударып, ұлттық ... ... ... ... әсерін тигізді.
З.Қабдолов тәржімалаған шығармаларда түпнұсқаның мәнерлі болуын, тілдік
нақышын ... ... ... жол ... шебер жеткізе алды.
Драматургия саласының өсу жолында, қазақ ... ... ... ... ... бұл ... өнегелік мәні үлкен.
Драмалық шығармаларды аудару – қиын өнер. Бір ... ... ... ... аса жауапкершілікпен қараған жөн. З. Қабдоловтай сөз
зергерінің күрделі жанрдағы ... ... ... ... ... аударматану ғылымының теориясы мен практикасына маңызы
зор екендігін айтамыз.
«Пьеса – ... ...... ең қиын ... . Қиын ... бар. ... мен лирикада автор кейіпкерлерінің әрекеттерін, олардың
жан-дүниесіндегі құбылыстарды, жүректегі сезімдерін өз ... ... ... Ал ... ... мұндай мүмкіншіліктер жоқ және
кейіпкерлердің іс-әрекетіне де, шығарманың көлеміне де қатаң шек ... ... ... бар ... ... көз алдымызда дәл ... ... боп ... керек. Сол оқиғалар сипатынан кейіпкерлердің өткен
өмірін де, келешегін де білеміз.
Драмалық шығармаларды аударуда драматургияның қатаң ... ... ... ... сөз ... ... ... образдық
мазмұнына қайшы кеп қалмай, түпнұсқадағы қалпына дәл үйлесуі ... ... ... мен ... ... ... ... отыратын ағынға сәйкес болуы керек. Егер сол ... ... жері ... төмендесе, баяулайтын тұсы
көтерілсе, образға, сөз жоқ, нұқсан келеді. Түпнұсқадағы образдың ... ... не ... ... ... ... шығарманы аударудың
қиынырақ болатын себебі осындай ерекшеліктеріне байланысты.[25;3]
Міне, драматургияның осындай қатаң шарты аудармашыдан зор ... ... ... тіліндегі «Эх вы... махровая!» деген диалогтарда жиі кездесетін
ауызекі айтылатын сөздерге тән ... бар. Осы ойды ... ... ... и ... Эх вы... ... ... , «Құрметіңізге құлдық!
Эх, түкті кәпір-ай, алдап ұра ... ... ... ... ... сияқты емес, «махровая» сөзін «түкті
кәпір-ай!» тіркесімен аударғаны ... ... ... ... ... бірін-бірі бұлай деп ... ... ... ... ұрынбай «алдап ұра бердіңіз-ау»
тіркестерімен мағынасын сақтап, сезім арқылы сол ... ... ... ...... ... ... болмасын диалогтан құралады. Драманың
өзі тартыстан тұратын болса, сол ... ... ... ... ... ... шығарманың композициялық шарықтау шегіне
коммуникативтік диалогтар ... ... ... ... бір ... – сол сөзді сөйлеп тұрған
кісінің мінезі тұрады, оның ... ... ... ... жазушы, ғалым, аудармашы – З.Қабдоловтың ... ... өз ... өз ... да ... есте ... байқаймыз.
Түпнұсқа: Протасов идет, подавленный и бледный. В нем есть что-то
детское, беспомощное и ... в ... ... ... ... ... ... Ты что, Павел? Что с тобой?
Протасов. Она – раскислилась, – понимаешь? Да, ... ... был ... ... я все ... во ... (Смотрит на
жену и как бы не видит ее. Проходит к столу, садится, ... ... ... из ... ... книжку, быстро чертит
карандашом и погружается в это). Вагин молча жмет руку Елены и уходит.
Елена ... ... ... ... ... ты ... ... (сквозь зубы). Подожди... Почему она раскислилась?
Аударма: Протасов келе жатады, салы суға кеткендей, өңі ... ... оқыс ... ... ... әрі ... ... Даусы баяу, кәдімгі кінәлі кісі секілді.
Немене, Павел? Не болды?
Протасов. Анау құрғыр ашып ... Иә, ашып ... ... тап-
тұйнақтай жасалып жатыр еді... Бәрін ескергем... (Әйеліне қарайды, бірақ
көрмейтін секілді. Стол жанына отырады, ... ... бар. ... ... алып, әлденені тез-тез сызады, бар ойы соған ауады. ... ... ... ... да, ... кетеді).
Елена (ақырын). Павел... (Даусын көтеріңкіреп.) Сүйікті Павел... Қатты
өкіндің бе? А?
Протасов (тістеніп) Тұра ... ... ашып ... ... ... ... «Она – раскислилась» деген тіркесті «Анау құрғыр ашып
кетті» деп ... ... ... сілтеу есімдігінен жасалған тіркестен гөрі,
қолындағы темір ыдыстағы затқа ... ... ... ... ... ... ... сияқты синонимдік сөз баламаларымен алмастырса әлдеқандай болар
еді. Және де «ашып кетті» демей-ақ «ашып ... ... ... ... ... ... ... сөздермен алсақ қонымдырақ болар еді.
Сол сияқты «понимаешь» деген түпнұсқадағы ... ... сөз ... ... ... ... ... ғылымындағы қағидаларға
байланысты алып тастау, сөз қосу, түсіп қалу ... т.б. ... ... аударманың еркін, сөзбе-сөз, жолма-жол, балама
(адекватный) тәсілдерінде кездесетін құбылыс. Десек те, келесі аудармашылар
ескерер ... ... ... ... ... ... пьесаны тәржімалауда З. Қабдолов кейіпкерлер сөзінің қазақша
баламасын түпнұсқаға дөп келтіріп, сазын, ... ... әсем ... ... оның ... жоғары көркемдік сапасын танытады.
Драматургия шығармаларды аудару үшін, жалпы тілді білумен қатар, театр
өнеріне таныс, оны сүйетін ... ... ... белгілердің бірі.
Аудармада көбінесе қиын соқтыратын бұл – диалогтар ... ... ... ... ... ... бұзып алу – аудармашыға үлкен мін
тағады» [25;13].
Диалогты зерттеушілер тұлғасына, ... ... әр ... ... ... мазмұны және сипаты ... ... ... ... классификациясы, критериі әр түрлі болады.[24;142]
Г. Имангалиева диалогтың түрлерін тақырыптық сипатына ... ... ... ... ... және модальдық
(модальный) деп топтастырады.
Хабарламалық диалог өз ішінде мына түрлерге бөлінеді: әңгімелесу, сұрау-
жауап алу, хабарлау, ... ... ... ... талқылау, өтініш диалогтарына
бөлінеді.
Модальдық диалогына қоштау диалогы жатады.
Ал, енді зерттеу ... осы ... ... ... ... «Күн ... ... мен З.Қабдолов тәржімалаған аудармасын жеке-жеке салыстырып
қарастыру да ... ... ... ... ... по ... Ах, Елена Николаевна! Вы дома
Елена (сухо). Вас это удивляет?
Мелания. Нет, ... же? ... ... ... но ... чем ... вам руку...
Мелания. Что-о?
Елена. Я должна спросит вас... будемте говорить правдиво и просто! ... ... ... ... ... ... келе жатып). Аһ, Елена Николаевна! Үйде ме
едіңіз?
Елена (салқын). ... ... ... Жоқ, ... ... ... сізге қол беруден бұрын...
Мелания. Немене-е?
Елена. Мынаны сұрағым келеді.Қане, адалын, анығын айтайық та!... ... ... ... ... деп ... ... сөзі әр өңірде әрқалай. Осыны аудармашы З.Қабдолов, жалпы
қазаққа ортақ ... ... ... ... еді. ... ... ... болып табылады.
1) Әңгімелесу диалогының хабарлаушылық бағыты жоғары болады. Диалогқа
қатысушылардың ... ... ... бір ... ... ... ... болуы мүмкін. Бұл – әңгімелесу диалогы
жай ерікті түрдегі әр түрлі тақырыптағы пікірлесу /35,124/. ... ... ... орыс ... қазақ тіліне З.Қабдолов
қалай аударып бергенін байқап көрейік:
«Будемте говорить правдиво и ... ... ... ... адалын, анығын айтайық та!» деп аударып, ... бере ... ... ... ашып ... М.Горький
шығармасын нәрлендіріп, әрі әрлеп жібереді. Одан ... мына ... «Вы ... ... ... Бұл ... салқын, сабырлы
түрде Меланияның пікірін білу үшін ашумен емес, салмақты түрде ой ... ... ... ... дауыс тонын, екпінін түсіре айтып көп нүктемен
берілгенді, «Сіз біздің қызметші ... ... деп ... ... ... сөзін сіреспе аударудан бойын аулақ сап «қызметші
әйел» деп ... ... ... ... ... ақпарды бере
отырып аударады. «Предлагали» сөзін «неғыл деп ... деп ... ... ... ... ... ... әңгімелесу стиліне қарай
шебер аударған.
Әңгімелесу жай, тыныш түрде болады, репликаның ... шек ... ... ... ... ... толық болады. Екі
сөйлеушілер лидер рөлін кезекпен ... ... ... ... ... бар ма ... анықтау.
Міне, бұл хабарламалық диалогтың бір түрі – әңгімелесу диалогына
жататын осындай ... ... өз ... ... ... ... аша білген.
2) Сұрау-жауап алу диалогы. Тілдің қатысымдық, хабарлау қызметі
түрліше ... ... ... ... рөлін сол бір ... ... ... ... ... ... бастапқы
сөйлеуші екінші әңгімелесушіге сұрақ қояды да, одан жауап ... ... ... ниеттері сәйкес келуі
мүмкін, бірақ қарама-қарсы бағытта болуы мүмкін, мұндай жағдайда
пікірлесу шиеленісті ... ... ... алу ... құрылымдық жағынан толық емес болады, диалогтың ... ... ... ... жағдаятқа сүйенеді./35,125/
Бірінші сөйлеушінің сөзі сұраулы болуы барлық диалогқа тән. Диалогқа
қатысушылардың біреуі белсенді ... ... баяу ... ... ... ... ... тақырыбы бір бағытқа ... ... ... қызмет етеді. Оған мысал келтіретін
болсақ.
Түпнұсқа: Протасов. Что ты кричишь, Лена, а? Ага! ... с ... ... ... ... У нее ... ... юбки: они за все
задевают, все опрокидывают, бют... Я побуду с ... ... ... ... мне ... А Дмитрий – не пришел?
Елена. Он на террасе..
Протасов. И Лиза там?
Елена. Лиза у ... Ты как ... не в ... ... ... устала...
Протасов. Как подвигается твой портрет?
Елена. Ты спрашиваешь об этом каждый день...
Протасов. Разве? А, вот Дмитрий... и сердитый! Отчего?
Вагин. ... ... я ... ваш ... вот в это время, на закате...
[17;254].
Аударма: Протасов.Сенікі не айғай, Лена, а? Фимамен, соғысып жүрсің
бе?.. Мұның өзі бір ... ... ... ... юбкасы бөгде мүлде:
шұбатылып, жағалай жайпап, құлатып, сындырып жүргені... Сенімен ... дәл он ... қана ... бар! Шай ... маған... Дмитрий
келмеді ме?
Елена. Ол террасада...
Протасов. Лиза да сонда ма?
Елена. Лиза бөлмесінде...
Протасов. Өзің... жабырқаумысың, немене?
Елена. Аздап шаршаған шығармын...
Протасов. ... ... ... ... ... ... ғой ... Солай ма? А, міне Дмитрий... Ашулы ғой өзі! Неге ... Жай ... Бір күні ... ... ... ... күн ... шақта... [18;255].
Мұнда бірінші сөйлемді көшіре салғандай «Сенікі не айғай, Лена, а?» ... ... дәл ... Ал, екінші бір «Ага!» деген авторлық
ремарканы ұмытып кеткен. «Война с ... ... көп ... бітетін
сөйлемшені «Фимамен, соғысып жүрсің ... деп ... ... ... ... ... ... тіркесін «қызық
бикеш» деп, «это, знаешь» сөздерінің ... ... ... өзі бір» ... ... ... тілден енген термин, реали сөздерді автор транслитерация тәсілімен
жеткізіп отырған. ... ... ... сол ... қалдырған. Бұл ұлттық
сөздік қорымызды байытуға көп ... ... ... ... ... ... мына сөйлемге қараңыз: «У нее какие-то особенные ... за все ... все ... бьют...». Осы сөйлемдегі «юбка»
сөзінің қазақша баламасын «белдемше» болмаса «көйлек» деп неге ... ... ... ... ... сол ... ... контекстегі
(мәнмәтін) ырғақты бұзып алмайын деп транслитерация тәсілін ... ... деп өз ... сөз ... ... ... конкретизация
әдісімен берсе, «бөгде, ... деп екі ...... ... ... Және де «все ... все опрокидывают, бьют» сөздерінің
баламаларына «шұбатылып, жағалай жайпап, құлатып, ... ... ... «-ып, -іп» ... арқылы жасалынған бірыңғай сөз
тіркестерімен қазақша ұғымын береді. Сол сияқты, ... ... ... ... ... «Портретің қалай, жылжи ма?»,
«Ашулы ғой өзі!», «Бір күні келіп бақшаңызды ... ... ... ... ... ... ... тіркестер өз орнымен айтылып іркіс-
тіркіссіз, сіресіп ... жоқ. ... ... ... сол ... бұл да ... сөздерге жатады. Мұндай сөздер белгілі бір дәрежеде
қазақшаға сіңісіп кеткен ... ... ... ... ... сол ... қалдырып кету ұлттық тілдік қорымызды арттыра
түсетіні сөзсіз.
3) Хабарлау ... Бұл ... ... ... ... ... жеткізеді. Бұл диалог қатысымдық ... ... ... өз алдына хабарлаушы адамдары болады. Диалогқа
қатысушының қатысымдық мақсаты – нақты бір ... ... ... Бұл ... ... ... ... қайта-руында көрінеді.
Екінші қатысушы диалогта белсенді қызмет атқарады. Диалогтың ең
үлкен қарапайым түрі, қатынасу ... ... ... ... ... Репликалар толымды сөйлем,
сондай-ақ, ықшамды құрылымда келуі ... ... ... ... «Күн ... ... кездеседі ме, кездессе
оны З.Қабдолов қазақ тіліне қалай тәржімалағандығын қарас-тырайық.
Түпнұсқа: Миша (бежит к террасе и с ... ... к ... ... Вы знаете: Чепурной...
Вагин (грозя кулаком). Молчать, вы!...
Миша. ...повесился!
Лиза (вырывается из рук ... и ... ... ... ... ... Да, да... на ... у речки... А я думал, вы не знаете...
(Уходит). [17;301].
Аударма: Миша ... ... кеп, ... ... ... ... Мырзалар! Естідіңдер ме: мал дәрігері Чепурной...
Вагин (жұдырығын түйіп). Қысқартыңыз, сіз!..
Миша. ... асылып өліпті!
Лиза (Еленаның қолынан жұлқынып босанады да, ... анық ... ... тоғыз шамасында ма?..
Миша. Иә, иә... шілік арасында, өзен жағасында... Мен ... ... қой деп ем... ... ... диалогта: мал дәрігері Чепурнойдың асылып өлгендігін
Назар Авдеевичтің ұлы – ... ... сөзі ... ... Демек, Миша
«Мырзалар!» деп қаратпа сөз арқылы кейіпкер-лердің назарын тегіс ... да, ... ... ... Вагиннің жұдырығын түйіп «қысқартыңыз,
сіз!» деп ұрса сөйлеп ескерту жасағанына қарамастан қаралы хабарды ... ... ... ... ... ... З.Қабдолов
тәржімасын оқи отырып, М.Горькийдің ... ... ... тіліне толыққанды жеткендігін көреміз.
Мұндағы «Господа!» сөзін «Мырзалар!» деп ... «Вы ... ... ... ... ... ... «Вы знаете »
тіркесін лексика-грамматикалық тәсілмен және ... ме:» ... ... ... ... сөзінің баламасы «білу» болса,
автор сөзбе-сөз ... ... ... семантикасын қолданып,
«Естідіңдер ме: ...» деп көптік ... ... ... көп нүктемен
аяқталған хабарлы- сұраулы ... ... ... ... ... ... «асылып өліпті» деп екі сөзбен,
«на раките» тіркесін «шілік ... «у ... ... ... конкретизация тәсілін қолданғанын көреміз.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... сөйлемдерді: «вырывается из рук Елены ... ... ... ... да ... ... жұлқынып
босанады да, асықпай, анық сөйлеп» деп ... халі ... ... ... кей жерлеріне өз тарапынан сөз қосқан. Демек, ... сөз ... ... аудармашы сахналық көрініске,
қимылға ... ... ... ... диалог. Прагматикалық диалогта сөйлеу ... ... ... ... ... диалогтың мақса-ты
болып екінші ... ... бір ... ... ету ... диалогының бір түрі – егес ... ... ... аударған М.Горькийдің «Күн ... ... ... түрі ... ме, жоқ па? Кездесетін болса қандай жағдайда
көрінетіндігіне мысал ... ... ... ...... а не ты! Что такое ты?
(Возвращается, взволнован). Что ... она, в ... ... ... Черт
возьми! Меня не пустила ... ... Или ... Вы ... ... Фима). Я кричу, как зарезанный... а вы изволите любоваться
своей ... ... ... нет, я ножи ... Бросьте ножи! Идите к Егору...
Фима (решительно). Я туда не пойду-с...
Протасов. Почему? Там барыня...
Фима. Все ... ... Там ... ... Ага! ... вот барыня – пошла с!
(звонок).
Фима. Звонк-с!
Протасов. Да-с! Отоприте-с! (Фима убегает. ... ... ей). ... ... как змея... Да телефон... черт! [17;277].
Аударма: Протасов. Мұндайда ... ... сен ... ... сен!
(Қайтып келеді, ашулы). Ол кім сонша... бұл арада? Әже, сайтан ... ... ... Әйтпесе әже! Қырылып қалдыңдар ма? ... ... ... Мен ... бауыздалып жатқандай бажылдап жүрмін...
Сіз немене сонша... ... ... ... жоқ, пышақ тазаладым...
Протасов. Таста пышақты! Егорға бар...
Фима ... ... ... ... ... де ... ... Кете берсін-с!..
Протасов. Неге деймін?
Фима. Оның үйіне оба келді-с...
Протасов (кекетіп). Аһа! Оба ... ... ... ... ... ... ... (Фима жүгіре жөнеледі. Протасов ізінше).
С-с-с-с! Ысылдайды да ... ... ... Жә ... ... екі ... бірнеше қатысушылардың сөйлесулерімен жүзеге асады.
Егес диалогында әр сөйлесуші ... ... ... болады. Екі сөйлесушінің біреуінің пікіріне екіншісінің пікірі
дұрыс келмеуінен талас туады, сөйлесушілер бір ... бір ... ... ... Сондықтан әр сөйлеуші өз ойының ... ... ол үшін ... ... ... ... ... жағын іздеуге
кіріседі.
Міне, аудармашы З.Қабдолов кейіпкер, үй иесі, профессор ... ... ...... тапсырма бергенде, ол оған қарсы уәж айтады
да, жұмсаған жағына бармайды. Осы екі ... ... біз ... ... ... пікірлерін аңға-рамыз.
Тәржімашы З.Қабдолов егесу диалогының аудармасын ... ... екі ... ... оқып ... ... ... амалсыз
езуімізге күлкі үйіріледі. Бұл М.Горькийдің тілдік-стилін ашып көрсету
деген сөз. ... ... ... сөздерінің «с» деген кекесін туғызатын
аллитерацияны, яғни, дауыссыз дыбысты ... соза ... ... ащы ... ... ... әдебиеттің үшінші тегі – драмада,
оның ішінде комедияға тән категория болса, комедияның астарында ... ... ... құбылыс. Осындай әдіс-тәсілдерді қолдана отырып,
аудармашы ... М. ... ... ашып ... ... ... ... шығармасының астарлы мағыналарын, мағыналық
бірліктерді, макро-микро мағыналарының құрылымдарын қазақ ... ... ... тасқа таңба басқандай талассыз тағылымы мынаны үйретті: жер
бетін ... ... мен ... ... ... ... қалмай
өзге жұрттардың мәдениеті мен өнерінен нәр алып, үлгі тұтуды мұрат еткен.
Сөйтіп, олардың арасындағы рухани ... ... ... ... ... даму бір-бірін байыту бағытында өрістеген. Өзіңде барды өзгеге ... ... ... ...... ... орныққан өркен жайып
тамырын тереңге жіберген өмір құбылысы.[27;22]
Аударма не үшін ... ұлы ... ... ... бұл ... мынадай пікір
айтқан: аударма көбінесе түпнұсқаны оқырмандарға және ... ... ... ... ең ... бір ... әдеби тіліндегі
шығармалары екінші бір ... ... ... ... ... ... идеялардың өзіндік ауыз түйістігі, содан келіп әдебиеттің
көрнекті және ақыл-ой ... ... ... ... айтарымыз аударма өнері – бір халықпен екінші халықты ... ... ... ... ... байланыстырса, сол өнердің иелері ... қос ... ... ... ... ... көпірі ретінде үлкен
қызмет атқарады.
Ұлы дүниелерді басқа халық танып білмей, ол ұлы бола ... ... ең ... ... сол шығарманың авторы яғни жазушылар мен
ақындар. Оның осы жазушының ... оның ... ... ғалымдықты
қатар алып жүрген қазақ қаламгерлерінің ішінде творчестволық тұтастыққа қол
жеткізген асыл азаматтардың бірі – ... ... ... Оған ... ... ... ... ұлттың, әр халықтың, өз ұлысы бар.
“Затында тірі кісі сапарда жол үстінде”, – дейді суреткер ғалым. ...... өнер мен ... ... ... алдына қойылған
мақсат пен міндетті толық жүзеге асыру – ғұламаның осы сөздерінен бастау
алған бағалы ... ... ... ... ... аудармашы, белгілі сыншы,
парасатты ұстаз бейнесінде қазақ халқына кең танылған З.Қабдолов ... ... ... ... ...... кеңдік тереңдік
өлшемінің асқан үлгісіндей.
Тәуелсіз еліміздің шет елдермен ... ... ... көкжиегі де көбейе түседі. Жаңа елмен, жаңа қоғаммен, ... ... ... жаңа ... ... ... ... қолданылу аясы да ұлғая береді. ... ... ... ... ... ... жаңа ... мәдени құндылықтар
қосады. Еліміздің елдігін, егемендігін жер жиһанға жеткізудің тиімді
құралы.[28;33].
Тұтастай ... ... ... ... биік ... ... Аударма сәтті жасалынған. Әртүрлі орысша нұсқаларды
қарастыру, пьеса тарихына байланысты ... ... оның ... тұрғыдан келгендігін аңғартады. Қазақтың шұрайлы, оралымды тілін
З.Қабдолов еркін игерген. Шағын диалогтар, түпнұсқаның ... қара ... ... қазақшада қонымды берілген. Ол аудармашының ... ... ... арқасында келген олжа – ... ... ... ... ... өзге ... ... мазмұнын жете түсініп, қазақ
халқының шұрайлы тіл қорына, мәдениетіне байыпты ... мен ... ... ... мен ... сыр мен ... иелеріне (өнер адамдарына) уақыт өлшем
де мөлшер де бола алмайды. Олар мезгіл межелерінен аттап ... ... ... ... бақи ... береді. Аудармашы Зейнолла Қабдолов –
көркем аударманың қалыптасқан дәстүріне небір тамаша, ... ... ... ... ... ... шеберлік мектебіне өз
үлесін қосқан жан. Оның аудармалары – өскелең әдеби тіліміздің ең ... ... ... алға сүйрейтін озық дәрежеде.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қабдолов ... ... ... ... ... ...... Қазақ университеті. 2002 ж,–136 б.
2. Қабдолов Зейнолла Қабдолұлы: ... ... ... ... – Алматы: Қазақ университеті. 2007 ж,–72б.
3. Дәуренбекова Л.Н. 1960-1980 жылдардағы түпнұсқа мен көркем ... ... ... ... 2008 ж, –24 ... ... Л.Н. ... жылдардағы түпнұсқа мен көркем аударма
мәтіндерінің сәйкестігі. Автореферат. Астана. 2007 ж, –12-13 ... ... Қ. ... ... ... ... 2005 ... Қаратаев М. Ізденіс іздері. – А, 1984 – 79б.
7. Тарақов Ә. Аударма әлемі. Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243 ... ... В.А. Трое в ... ... ... М.: ... ... Добровольский В.А. Сұр шинельді үш жігіт. Повесть.//ҚМКӘБ. Алматы., 1950
ж. – 231б.
10. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. // ... ... 1977ж, – 712 ... Закруткин В.А. Плавучая станица. Роман. Москва: Советский писатель.
–1952. – 355 с.
12. Закруткин В.А. Судағы станица. Роман.Алматы: ... – 1952. – 356 ... ... словарь русского языка. Москва, «Русский язык». 1986.
Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері. – ... 92 ... ... фразеологиялық сөздік. Мектеп. Алма-Ата. 1988. –224с
15. Орыс ... ... ... 2003.– 160 ... ... М. ... Сочинении. Т.6. // ГИХЛ. М., 1950.
17. Горький М. Собрание сочинении. Т.23. // ГИХЛ. М., ... ... М. ... // ... А., ... Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі. //Аударма баспасы. Астана: 2008
ж,-328
20. Серғалиев М.С. Русско-казахский, казахско-русский словарь, орысша-
қазақша, қазақша-орысша сөздік. //Сөздік-словарь., ... 2004 ж. – ... ... С. Көркем аударма туралы. – Алматы.,1962
22. Горький М. ... ... Т.15. // ... М., 1951.
23. Горький М. Пьесалар. // Өнер. А., 1982.
24. Тарақов Ә. ... ... ... ... университеті, 2007. – 243 б.
25. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың
өзекті мәселелері. Алматы., 2007ж.
26. Қабдолов З. ... ... 5.т. ... ... 2006,– ... Ахметов З. Дарындылық пен парасаттылық // ҚазМУ хабаршысы. Филология
сериясы.–1997.–№14.–81-84 б.
28. Жүнісов С. Сөнбейтін оттар. // Жетісу. – 1967. – 5 ... ... ... сериясы. – 1997. – №14. – 64-66 ... ... Қ. ... ... ... Алматы: 2005 ж.
30.Аударматану мен әдеби компаративистиканың өзекті мәселелері.
Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: 2008ж. –
226 б.
31.Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. – А., ... А.Е. ... оның ... түрлері. // ҚазҰУ хабаршысы. Фил.
Сериясы № 3 (102). 2007 ж. 124 б. З. ... ... ... ... Алматы. – 1970. – 378 бет.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
......................................3
І ТАРАУ
З. Қабдоловтың аудармалары мен және ... ... ... ... проза жанрын аударудағы көркемдік ерекшеліктер
А) В. Добровольскийдің “Сұр шинельді үш жігіт” повесі……………15
Б) В.Закруткиннің “Судағы станица” романы…………………………21
III ТАРАУ
А.М. ... «Күн ... ... аударудағы
З. Қабдоловтың шеберлігі……………………………………………………31
IV. Қорытынды……………………………………………………………….51
V. Пайдаланылған әдебиеттер………………………………………………53

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь