ХХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістер

Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертация ХХ ғ. екінші жартысынан бастап бүгінгі күнге дейінгі Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістер туралы және Қазақстанда өмір сүрген діндер мен конфессиялардың тарихын зерттеуге арналады. Зерттеу жұмысындағы мәселелердің көпшілігі Кеңестік кезеңдегі және тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның дін саясаты мен оның тарихын зерттеуден туындады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі жарияланғаннан соң, отандық тарих ғылымында үлкен серпіліс өріс алды. Кеңес үкіметі тараған соң, ғылыми зерттеу бағыттарындағы кеңестік методология да өз күшін жойды және соның негізінде ғасырлар бойы қалыптасқан қазақ халқының тарихын зерттеуде жаңаша бағыттар пайда болды. Кеңес үкіметі тұсында өз тұжырымдарын ашық ұсына алмаған отандық тарихшылар, ендігі кезекте, зерттеудің методологиялық бағыттарының жаңа түрлерімен жұмыс жасай отырып, өз зерттеу жұмыстарының объективтілігін арттыруға әрекеттенді.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан бастап, отандық тарихшылар Қазақстанның саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени тарихымен қатар, Қазақстанда өмір сүріп жатқан діндер мен түрлі ұлттық конфессиялар тарихын зерттеуге де баса назар аударды. Өйткені, қазіргі таңда діни фактор еліміздің қоғамдық өмірінің көптеген салаларына ықпал етіп, осының негізінде ел аумағындағы діни ұйымдар қызметінің белсенді қайта жандану үдерісі жүруде. Қоғамда Қазақстандағы діндерді зерттеуге, соның ішінде олардың тарихын тануға деген қызығушылық күшейіп отыр. Отан тарихы пен мәдениетінің осы бір саласын зерттеуге тарихшылар мен филологтар, этнографтар мен әлеуметтанушылар, философтар мен өнертанушылар секілді ғылымның түрлі бағыттарының өкілдері ат салысуда. Қазіргі қоғамдағы ел дамуында руханияттың маңыздылығын пайымдаған зерттеушілер алдынан уақыт өткен сайын жаңа міндеттер туындап отыр. Бұл міндеттерді шешудің бір парасына мемлекетіміздің аумағындағы жекелеген діндердің тарихын жан-жақты сараптауға кіретіні сөзсіз.
Бүгінде тарих ғылымы тәуелсіздік алған жиырма жыл ішінде, кеңестік биліктің аяқ асты етіп, дөрекі бұрмалаған, сондай-ақ назардан тыс қалған проблемаларға баса назар аударуда. Осындай күрделі мәселелерге объективті, кешенді, толыққанды бағасы берілуде. Бұл мемлекеттік түрлі бағдарламалар аясында іргелі зерттеу жұмыстарының қарқынды жүргізілуі нәтижесінде іске асырылып келеді. Ол қоғамдық өмірдің саяси, әлеуметтік, мәдени саласын сондай-ақ, рухани-діни саласын қамтып отыр. Дегенмен қазіргі уақытта Кеңес мемлекетінің құрамында болған қазақ халқының рухани - діни өмірі толық және жан-жақты зерттелінді деген теориялық-ғылыми тұжырым жасауға әлі де болса ертерек дер едік.
1 Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл.–Алматы:Атамұра, 2003. – Б .75-76 б.
2 Айталы А. Ұлттық жаңарудың алғышарттары // Тіл және қоғам. 2004, № 1. 32-33 б.б.
3 Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі. – Алматы: Жазушы, 1998. - 319 б.
4 Қозыбаев М. Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты.–Алматы: Жазушы, 1992. – 219 б.
5 Каипова Б. История политической цензуры в Казахстане (1929 -1956)
Автореф... к.и.н. – Астана, 2002.- 30 с.
6 Капаева А. Культура и политика (Государственная политика в культуры в Казахстане во второй половине 1940-1991-гг.). – Алматы: Атамұра, 2004, 327 б.
7 Тасмагамбетов Л.С. Политика Советской власти в Казахстане в отношении ислама в 1917-1940 гг. Дисс.канд.ист.наук. – Алматы, 1998.
8 Султангалиева А.К. Ислам в Казахстане: история, этничность и общество. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 1998.
9 Кыдыралина Ж.У. Этнос и религия в Казахстане: история и судьбы. Астана: Елорда, 2007.
10 Нұртазина Н.Д. Исламға қарсы шабуыл. Кеңес өкіметінің Қазақстанда
жүргізген дінге қарсы саясаты (ХХ ғасырдың 20-40 жылдары). – Алматы, 2008.
11 Мұхтарова Г. Д. Ислам в Советском Казахстане. – Актобе, 2007.
12 Мусагулова А.Б. Қазақстандағы идеологиялық цензура тарихы
(1956-1991 жж.) канд.дисс және авторефераты. Алматы, 2010.
13 Сарсенов А.С. Қазақстан ауыл-селосындағы интеллектуалдық әлеуеттің қалыптасуы мен этномәдени дамуының тарихи тәжірибесі ( 1946-1991жж.) Канд.дисс.авторефераты. Алматы, 2010.
14 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. – Алматы: Атамұра,1993.–128 б
15 Базанова Ф.Н. Формирование и развитие структуры населения Казахской ССР (национальный аспект). – Алма-Ата, 1987. – 77 б.
16 Косиченко А.Г.Курганская В.Д., Нысанбаев А.Н., Бегалиев Н.К.
Взаимодействие религий в Республике Казахстан.- Алматы: Центр гуманитарных исследований, Издательство «Искандер», 2006. 46 б.
17 Платунов Н.И. Переселенческая политика Советского государства и ее
осуществление в СССР (1917-июнь 1941 гг.). – Томск, 1976. – .216 б.
18 Әбдірахманов Ж. Мемлекет тұтастығына дәстүрлі емес діни ұйымдардың кері Әсері. Алматы, 2008.
19 Қазақстандағы діндер. Қазақстандағы конфессиялық жағдай.//namys.kz
20 Тасмагамбетов А.С История конфессии Казахстана в конце XYIII-начале XX вв.: распространение, организационное развитие и миссионерство (по материалам ислама и православия) Автореферат дисс.д.и.н. Уральск, 2009.
21 Сарым А. «Дәстүрлі емес діни ағымдар – қауіпсіздікке төнген қатер» //
«Литер» газеті 2010.
22 Бейсембиев К.Б. Очерки истории общественно-политической и
философской мысли Казахстана. А., 1976;
23 Балтанова Г.Р. Ислам в СССР: анализ зарубежных концепций. Казань, 1991.
24 Лупарев Г.П. Отделения церкви от государства: советские и постсоветские религии.// Мысль. 1995, №11.
25 Султангалиева А. Ислам в Казахстане.// Восток. 1994,
26 Штиккер. Русская православная церковь в советское время (1917-1991) М. 1995. С 336-337.
27 Мусагулова А. 1956-1964 жж. цензураның дінге қарсы саясаты // Отандық және әлемдік тарихтың маңызды мәселелерін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдау атты Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары (25 - 26 мамыр, 2006 ж.). – Алматы: Қазақ университеті, 2006. -200 – 209 б.
28 Мусагулова А. Кеңестік цензураның рухани саладағы қиянаты (1956-1964 жж.) // әл- Фараби ат. Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2008. № 2 (49) 123-130 б.
29 Мусагулова А. Тарихи, діни ескерткіштер қалай жойылды // «Қазақ
тарихы».- 2008 ж.- № 4 - 35-38 бб.
30 Аширов Н. Исмаилов Х. СССР-дегі ислам мен мұсылмандар жағдайын
антисоветтік бұрмалауға сын. Алматы. Қазақстан. 1984. 62 б.
31 Маслов Н. И. Тоталитарная система власти и идеология сталинизма // Наше отечество: опыт политической истории. М. 1991. 246 с.
32 Абдиханова А. Этноконфессиональные отношения в Казахстане: историография проблемы // Вестник КазНУ им.Аль-Фараби. №3 (42), 2006 г. С.15-18
33 Барменко А.И. Свобода совести в СССР. М., 1973;
34 Луначарский.А.В. Об атеизме и религии. М, 1972.
35 Клочков В.В. Религия, государство, право. М., 1978
36 Розенбаум.Ю.А. Советское государство и церковь. М, Наука, 1985.
37 Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становление и развитие. Лениздат, 1983.
38 Персиц И.М. Особенности процесса секулиризации в республиках
Советского Востока. М., 1983;
39 Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их
осуществление в Казахстане. А., 1972
40 Шулембаев К.Ш. Образ жизни. Религия Атеизм.А., 1983;
41 Сегизбаев О.А. Традиции свободомыслия и атеизм в духовной культуре казахского народа. А., 1973
42 Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. (ЖОО-ға студенттеріне арналған оқу құралы). А, Мектеп, 1968, 6-бет.
43 Балақбаев.З. Дін және мораль. А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
44 Кураев.А. Православие и право. Церковь в советском государстве.
М, 1997, 64 стр
45 Вопросы истории Компартии Казахстана. Вып.7.С.300-301.
46 Блюм А.В. Советская цензура в эпоху тотального террора 1929-1953. СП-б. Академический проект, 2000. С.9
47 Одинцов М.И. Русская провославная церковь в ХХ веке: история,
взаимотношение с государством и обществом. М. 2002. С.162.
48 Қуандық Е.С. Қазақстан тарихы. Кеңес және тәуелсіз Қазақстан тарихы. Алматы Дәуір 17.б.
49 М. Шоқай. Таңдамалы. Алматы Қайнар 199 Т.252 б.
50 Стабильность и безопасность Казахстана на стыке веков. Религиозный
экстремизм – угроза стабильности страны. Астана: Елорда 2000 г. С.193
51 Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми зерттеу жүйесі Республикалық
ғылыми-практикалық конференция материалдары) Ислам және Қазақстан мәдениеті. Алматы 2003.
52 Ленин В.И. Шығармалар толық жинағы. 10 б. Б. 71-72
53 Ленин В.И. Дін туралы. Алматы, 1995. 71б.
54 Айдарәлиев С. Кеңес өкіметі атеист қана емес, «молда» да болды! Астана, 2012.
55 Қозыбаев М. Алдажұманов Қ. С. Әбілқожин Ж.Б. Қазақстанды күшпен
коллективтендіру: қорлық пен зорлық. Алматы, 1992. 20 б.
56 Айталы А. Діндер қақтығысы һәм әлемнің болашағы «Ақтөбе» газеті. 2011
57 Жамалов Қ. Дін – қоғам өмірінің негізгі арқауы. // Ақиқат 2010
58 Абдиханова А. Конфессии Южного Казахстана в конце ХIХ - 80-х годах ХХ века: исторический анализ. Автореф. к.и.н. Уральск, 2010.
59 Досжан А. «Қазақстандағы ислам». // Мәдени-танымдық журнал, №2.
Астана, 2010
60 Жарқымбеков Ж. Қазақстандағы діни ұйымдар құқығын жүзеге асыру. Алматы, 2009.
61 Жарқымбеков Ж. Дін туралы заңнама діни бірлестіктер іс-әрекетін
реттейді «Ана тілі» Республикалық газеті 25-Шілде, 2012
62 Қазақстандағы діни-этикалық ағартушылық: Өткені мен бүгіні // Айқын № 7. 08.09.11.
63 Әділет департаментінің діни істер бөлімі. Рухани келісім күні // Ақтөбе газеті, № 56 17.10.2008 ж
64 Дәркенов Қ. Қазақстандағы тұрақтылықтың негізі – толеранттық А. 2011
65 //Деловой Мир. Специальный выпуск. 2005, №5. (41) с.31.
66 Назарбаев Н. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел
жаңару жолында. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. //Ақиқат. 2005, №3. 5 б.
67 Межнациональная стабильность в Казахстане. /Деловой Мир. 2005, №5. (41) с.10.
68 Мұртаза Бұлұтай. Қазақстандағы дін және мемлекет қатынастары, «Дала мен Қала» газеті, Алматы 2005. 5-б.
69 Ғабдуллин. Н. Дін – қоғамның ажырамас бөлігі. // Солтүстік Қазақстан
газеті №126 (21186) Сейсенбі, 18 қазан 2011 ж.
70 Қайрат Лама ШӘРІП: Ислам — бірлік, бейбітшілік және қайырымдылық діні «Егемен Қазақстан» газеті 16.08.11
71 Байтенова Н. Бейсенов Б. Қазақстандағы конфессиялар // «Егемен
Қазақстан» 2011.
72 Қайырбекұлы А. Дін – татулық діңгегі. // Астана ақшамы 9 (3) 2009 ж
73 Нуриден Р.Ш. Конфессияаралық келісім және Қазақстан. // Егемен
Қазақстан. 02.12.2009
74 Көлбай Ж. Қазақстанның дінаралық татулықты сақтау саясаты әлемде
мойындалып келеді. // Заң газеті 2009 ж.
75 Онлашева Ж. Қазақстандағы діндер // Заң газеті 2008
76 Бұлұтай М. Қазақстандағы конфессиялар. // Ана тілі газеті 01.06.2011ж
77 Әбішева М.М. Мәдениеттер мен діндердің халықаралық орталығы.
Қазақстандағы діндер. // abai.kz
78 Сәдуақасов А. Қазақстан – этноконфессиялық келісім мекені: //qogam.kz
79 Қыдырәлі Д. // «Егемен Қазақстан» газеті 27 маусым 2009 жыл
80 Смағұлов Е. Конфессияаралық келісімнің қазақстандық тәжірибесі
81 Қазақстандағы конфессиялар // Егемен Қазақстан, 27-қазан 2009., 2 б.
82 Нұрманбетова Ж.Н., Камарова Р.И., Сандыбаева У.М., Сайлаубек қызы А., Толғамбаева Д.Т., Шаповал Ю.В. Жастар және дәстүрлі емес діни
ұйымдар. Астана, 2009.
83 Назарбаев Н. Ынтымағы жарасқан елдің ырысы мол. // «Егемен Қазақстан» газеті 2005 ж.
84 ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. //Ақиқат. 2007, №3. 9 б.
85 Назарбаев Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. //Астана ақшамы, 20.12.2001 ж
86 Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Дінаралық келісім кепілі // «Егемен Қазақстан» Республикалық газеті 21.05.2010ж.
87 Дарханбаев Ж. Құрманалиева А. Қазақстандағы діни ахуал: дін және
мемлекет қатынастары. Алматы 2011 ж
88 Телебаев Г.Т. Ценностные ориентации казахстанцев в религиозной сфере// Глобализация и диалог конфессий в странах Центральной Азии:
Материалы международной научно-практической конференции - Алматы: Институт Философии и Политологии МОН РК, 2002.- 277 б.
89 Курганская В.Д., Дунаев В.Ю., Косиченко А.Г., Подопригора Р.А.,
Садовская Е.Ю., Чупрынина И.Ю. Влияние религиозных организаций на
молодежь в Казахстане (Научно-исследовательский отчет). – Алматы:
Центр гуманитарных исследований, 2003, с.30.
90 Артемьев А.И. Содержание и сущность основных религиозных конфессии и деноминаций как объект государственной политики в современном Казахстане. Ел Орда 2004.
91 Нысанбаев А.Н., Хамидов А.А., Косиченко А.Г., Колчигин С.Ю.,
Бисембаев Ф.К., Сыроежкин К.Л., Артемьев А.И. Религия в политике и
культуре современного Казахстана. – Астана: Ел Орда, 2004. c.159
92 Байтенова Н.Ж. Қазақстандағы діндер. Алматы 2008. 4-б.
93 Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру - мемлекеттік саясаттың басты мақсаты. Астана 2008. 31-б.
94 Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Ислам және заман. Алматы 2003. 142-б.
95 Д.Кенжетаев, Н.Асқаров, Ә.Сайлыбаев, Ө.Тұяқбаев. Дінтану. Астана 2010.
96 Т.Сыздықов. «Егемен Қазақстан» газеті, Алматы 2011. 4-б.
97 Н.Ә.Назарбаев. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. Астана 2007. 66-б.
98 Алтаев А.Ш. Социальное развитие рабочих Казахстана (1970-1990).
Алматы: Ғылым, 1995 - 230с.
99 Султангалиева Г.С. Западный Казахстан в системе этнокультурных
контактов (XVIII – нач XX вв): автореф. ... докт. историч. наук. – Алма-Ата, 2004. – С. 24
100 Мұхтарова Г.Р. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы ислам дінінің ықпалы (XIX ғ. 2-ші жартысы): тар. ғылым. кан. ...автореф. – Алматы., 1994. – 25 б
101 Шауенов Е. Проблемы межнационального согласия в условиях многосоставного казахстанского общества. //Евразийского сообщество. 2000. №4. (32), с.144.
102 Очерки истории Коммунистической партии Казахстана. - Алма-Ата:
Казахстан, 1984. - С. 344.
103 Бұлұтай М.Ж. Дін және ұлт. – Алматы, 2006. – 57 б.
104 Бұлұтай М.Ж. Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы, 2000.
105 Косиченко А.Г., Нысанбаев А.Н., Кенесарин Д.А., Мельник Е.В. Ислам и христианство: возможности духовной консолидации народов Казахстана. – Алматы, 2001.– 195 с.
106 Ахметов К.А. Кеңес өкіметінің 20-30-шы жылдардағы дінге байланысты саясаты жөнінде // Ғ. Мүсірепов мұрасы: халықар. ғыл.- практ. конф. матер.- Петропавловск, 2002
107 Мұқтар Ә. Азаттық таңы жолында. – Алматы, 2001.- 253 с.
108 Кыдыралина Ж.У. Этнос и религия в Казахстане: история и судьбы.-
Астана: Елорда, 2007. – 224 с.
109 Қазақстандағы діни ұйымдар. ҚР Әділет министрлігі ДІК ресми
мәліметтері бойынша. Астана 2009 ж.
110 Президент Н. Назарбаевтың Әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының ІІ съезінде сөйлеген сөзі. Астана 2006. // namys.kz
111 Марлан Жиембай Әлемдік және дәстүрлі діндердің IV съезі // «Егемен Қазақстан» № 4. 02.06. 2012
112 Президент Н. Назарбаевтың Әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының IV съезінде сөйлеген сөзі. Астана, 2012 жылғы 30-31 мамыр. // akorda.kz
113 Президент Н. Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы: бір халық – бір ел - бір тағдыр» атты тақырыппен өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының XX сессиясында сөйлеген сөзі. 24.04.2013 // akorda.kz
114 Президент Н. Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясының XIX сессиясы қатысушыларының ел азаматтарына үндеуі.27.04.2012ж. // akorda.kz
115 Президент Н.Ә. Назарбаевтың Дүниежүзі қазақтарының IV құрылтайында сөйлеген сөзі.25.05.2011ж. // akorda.kz
116 Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 14.12.2012ж. // akorda.kz
117 Президент Қазақстан халқы Ассамблеясының XVII сессиясында сөйлеген сөзі.18.04.2011ж. // akorda.kz
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. ... ХХ ғ. ... ... ... күнге дейінгі Қазақстандағы этноконфессиялық
үдерістер ... және ... өмір ... ... мен ... зерттеуге арналады. Зерттеу жұмысындағы мәселелердің көпшілігі
Кеңестік кезеңдегі және ... ... ... дін ... оның ... зерттеуден туындады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі
жарияланғаннан соң, отандық тарих ғылымында үлкен серпіліс өріс ... ... ... соң, ... ... ... ... методология да
өз күшін жойды және соның ... ... бойы ... қазақ
халқының тарихын зерттеуде жаңаша бағыттар пайда болды. ... ... өз ... ашық ... ... ... ... ендігі
кезекте, зерттеудің методологиялық бағыттарының жаңа түрлерімен жұмыс жасай
отырып, өз зерттеу жұмыстарының ... ... ... ... алғаннан бастап, отандық тарихшылар Қазақстанның
саяси, экономикалық, ... және ... ... ... ... сүріп жатқан діндер мен түрлі ұлттық конфессиялар тарихын зерттеуге де
баса назар аударды. Өйткені, қазіргі таңда діни фактор ... ... ... ... ... ... осының негізінде ел аумағындағы
діни ұйымдар қызметінің белсенді қайта жандану үдерісі жүруде. ... ... ... ... ... олардың тарихын тануға деген
қызығушылық күшейіп отыр. Отан тарихы пен ... осы бір ... ... мен ... ... мен ... мен ... секілді ғылымның түрлі бағыттарының өкілдері
ат салысуда. ... ... ел ... ... маңыздылығын
пайымдаған зерттеушілер алдынан уақыт өткен сайын жаңа міндеттер туындап
отыр. Бұл ... ... бір ... ... ... ... тарихын жан-жақты сараптауға кіретіні сөзсіз.
Бүгінде тарих ғылымы тәуелсіздік ... ... жыл ... ... аяқ асты ... дөрекі бұрмалаған, сондай-ақ назардан тыс ... баса ... ... ... ... ... объективті,
кешенді, толыққанды бағасы берілуде. Бұл мемлекеттік түрлі ... ... ... ... ... ... ... іске
асырылып келеді. Ол қоғамдық өмірдің саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... Дегенмен қазіргі уақытта Кеңес
мемлекетінің құрамында болған қазақ халқының рухани - діни ... ... ... ... ... теориялық-ғылыми тұжырым жасауға әлі де
болса ... дер ... ... ... орын ... күрделі саяси-экономикалық
жаңарулар мен өзгерулер ағымында мемлекеттік биліктің ... көзі ... ... ... ... мен діни көзқарастары да бір ... ал енді бір ... әр ... ... ... дамып, бүгінгі
көптеген этникалық топтар мен түрлі діндерді ұстанатын зайырлы ... ... ... ... ... ал ... ... болмайды.
Халықтың тұтастығы мен дін және мемлекеттің ... ... ... ... бар. ... этникалық топтар мен діни ... ... ... өтпелі кезеңдегі дін атаулының мемлекеттің
ішкі тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамсыздандырудағы рөлі, ... ... ... ... ... ... ... қатынастардағы
салмағы және еліміздің болашағы мен баяндылығына ... ... өте ... ... ... соң ... және дінаралық ... ... ... Қазақстанда қоғамдағы жасампаздық ... ... және ... ... ететін этностар мен діндердің
өзара әрекеттесуінің тұрақты моделі қалыптасты. Президент ... атап ... ... этносаралық және дінаралық келісімнің
моделі – ол әр ... ... ... ... ... әлемдік
процессіне Қазақстанның қосқан шынайы ... ... ... бері еліміздегі дінаралық қатынас саласында мемлекеттік сарабдал
саясат жүргізіліп келеді. Ал, мемлекеттің осы ... ... ... тархышалардың еншісінде.
Ғылым уақыт пен кеңістік алға тартқан міндеттердің, ... ... ... Оның ... ... математика, физика
тәрізді салалары еңбек өнімділігін арттырумен ұлттың байлығын еселесе,
қоғамдық-гуманитарлық ... ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты – ұлт ғұмырын ұзартуға қызмет етеді. Бұл ... ... ... жүгі мейлінше жауапты. Артта қалған жылдарда
ұлттың тапқаны мен ... бары мен ... ... мен ... ... ғылымы ұлттың санасын ашады, мінезін ... ... ... Тоталитарлық тәртіп үстемдік құрған
кезеңде Қазақстан тарихы ғылымы бұл міндеттердің бірде біреуін толық атқара
алмады. ... енді ғана туып ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеумен тәуелсіз қазақ ... ... ... ... ... серпін беретін тетіктер
мен алғышарттарды жазбай тануға, оларды іске қосуға, нығайтуға қол жетеді.
Қысқасы, жас ... ... ... ... тұр, ... мемлекеттік саясатқа берік байланды. Осынау ... ... ... таяу арада ажырамайтынын жақсы түсінген Қазақстан басшылығы
білім мен ғылымды сапалы жаңа биікке көтеруге ұмтылуда.
70 жылға созылған кеңестік ... ... ... де КСРО ... мен олардың институттарына орасан зор материалдық және рухани ... ... ... ... ... ... ... ертелі-кеш
бәрібір саяси, әлеуметтік-экономикалық құлдырауға да ұрынатыны ... ... ... ... ... ... ... жаңа
қоғамдық сана, идеология мен әлеуметтік құндылықтар ... ... ... ... ... ... ие болды. Бұл жөнінде Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев дін мен ... ... ... баға бере келе былай деп атап көрсеткен ... ... үшін дін - ... ... мен ... ... еске салудың
зияны жоқ. Әр ... ... ... ... ... ұлттық
тұтастық идеясы дағдарысқа ұшыраған шақта, ... ... және ... ... ... рухани идеяға ұйытқы болып дін шығады. Көп
жағдайда сенімнің ... ... ... ... ... тағдырына
араша түсіп отырады. Алайда кейбір жағдайларда, мемлекет рөлі баяу ... ... ... ... ... ... бел алуы сайқымазақтық
сипат алып қана қоймайды, ... ... ... ... ... бар.
Мұның өзі жеке адамдар мен халыққа ғана қауіп төндіріп ... ... ... үшін де ... [1, ... жұмыстың ғылыми зерттелу деңгейі. Ұлы Отан ... ... ... жуық ... ішіндегі Қазақстанда өмір сүрген ... ... және ... діни ахуалы мен ... ... ... еңбектер біршама баршылық.
Кеңес дәуіріндегі этноконфессиялық үдерістері тақырыбының тарихнамасы
бастауын кеңес дәуірі кезінен алады. Қоғамдық ғылымдар ... ... ... ... көптеген еңбектер жарияланды. Мәселенің
тарихнамасы жиналған тәжрибеден қорытынды жасау үшін жинақтап, ... оның ... ... анықтаудың негізгі міндеттерін
көрсетуді қажет етеді.
Діндер мен ... ... ... ... қарсы сипаттағы
әдебиеттерді жариялауға ... ... ... үкіметі билігі тұсында,
әсіресе, шамамен 1926-1959 ... ... ... ... атеистік
бағыттағы үгіт-насихаттық сипаттағы еңбектер жарық көрген. Бұл тек ... ... ... ... ғана. Аталмыш еңбектердің көлемі
шағын болғанмен, ішкі ... ... ... ... ... зияндығын дәріптеген шығармаларға толы болған. Тіпті, 90-жылдарға
дейінгі аралықта жарық көрген зерттеу еңбектерінің өзінде дінге ... ... баға ... ... ... тұрғысынан шыға алмаған. Мұның барлығы,
яғни КСРО мен Қазақ КСР-індегі діндер мен ... ... ... ... ... ... жұмыстарының бәрі оларды жоққа шығарумен
айналысты. Ал ... ... соң, ... өмір ... ... мен
конфессиялар тарихы туралы тың зерттеу жұмыстары жүргізіле бастады.
Жалпы алғанда, дін, рухани мәдениет ... ... ... бірқатар ғылымдармен тығыз байланысты болғандықтан, аталмыш мәселені
осы ғылымдар түйісінде қарастырудың маңызы зор екендігін байқаймыз.
Олардың қатарына философиялық зерттеулерді де ... ... ... ... ... ондағы жұмысшы табының, колхозшы шаруаның,
интеллигенцияның саны мен құрамы, өсу ... ... ... ... Б. ... А. ... В.И. ... Ц.Р.
Розенбергтің монографияларында ... ... Жаңа ... ... оқуды өнімді еңбекпен, ғылыми-
техникалық прогреспен ұштастырудағы білімнің орны мен маңызын ... ... ... ... ... Ж. Әбділдин, Р.А. Клещева,
С.Н. Соскин, А. Тұрғұмбаев сынды ... ... ... ... ... А. Айталы, Р. Әбсаттаров, Ә. Нысанбаев, Н. Жанділдин,
Ж. Молдабеков сүбелі үлес қосты.
Әрине, маркстік-лениндік ... ... ... тұрған жылдарда
жазылған зерттеулер мен ... ... ... ... зерттеулер
арасындағы айырмашылық жер мен көктей екені түсінікті жайт.
Ал бүгінгі философиялық ғылыми пайым ... мен ... ... ... ... А.Айталы мырзаның зерттеуінен үзінді келтірсек әбден көз
жеткізуге болады. «Социализм, - ... ... - ... ... болмысына,
дәлірек айтсақ, ұлтсыздануына, дінін ұмыттыруға үлкен әсер ... ... ... жылдардағы аштық, ... ... жер ... ... ... немістер,
поляктар, шешендер, ингуштер, т.б.) ... тың және ... ...... ... сан ... республикадағы алатын орнын
төмендетті. Ұлттардың араласуы, ұлттық ... ... ... ... тиым ... ұлттық мектептердің азаюы, қазақ тілінің аясының тарылуы
қазақ халқын төлтума қасиеттерінен айыра ... ... ... ... деп атайтын интеллигенцияның көпшілігі ұлттық
мәдениеттің, тілдің жақтаушысы бола алмады. ... ... ... ... ... ... арасында молырақ сақталған.
Сонымен, қазақ халқының бір ...... және ... ... ... ... танымы тар, рухы төмен, ұлттық психологиясы
тегін танитын сана-сезімнен аспайды. Оларды қазақ мәдениетінің ... айту ... ... ұлт ... ... ... ... тарихи
тағдырларын КОКП идеологиясының шеңберінде зерттегендер А. Ержанов, Н.
Киікбаев, ... ... ... құру мен ... ... ... үлес ... Р.Әбсаттаров, Ж.Әбділдин, М.Қозыбаев, Ә.Нысанбаев,
С.Борбасов А.Айталы, ... ... ... ... ... ... Бұлар зерттеу тақырыбы тарихнамасының бесінші
тобын құрайтын еңбек жазды. Кеңестік жылдарда ... ... ... гүлденгенін әрі жақындағанын ... бой ... ... да ... ... ... ... Тәуелсіздіктің арқасында ғана ұлт мәселесі, ұлтаралық ... даму ауыр ... ... ... ... ... туды.
Тарихшылардың ішінде мәселені батыл көтерген М. Қозыбаев еді, 1992 ... ... ... ... ... ... ... алға тартып, отаршылдық пен ... ... ... ... бір екенін ашық айта алды. «Сонымен ... - ... ... - оның басына дінінен, тілінен айрылу қатері туды... Өз
еліңде ... ... ... ... ... ... ... сөгілді,
жаңа өркениет арада емес, ... да ... ... ... ... күмән тудырды. Кеңестік орталық, большевизм жүргізген геноцид-
этноцид отаршылықтың шыңы болды»
Академик М. Қозыбаев «Тарих зердесі» атты ... ... ... бере ... ... өзі ... болған замана туралы жазғанды
қадағалап отырды, большевизм рухы тарихшылар әулетін де, ғылымды да ... ... өз ... ... да ... - ... тұжырым
жасайды [3]. 1992 жылы алғашқылардың бірі болып жазған «Ақтаңдақтар
ақиқаты» деген ... ... М. ... ... ... ... ... қызметіне тоқтала келе, жартылай шындықтың жалғасуына сол
кездегі саяси биліктің ықпалы өте ... ... ... жазады [4].
Республика материалдары негізінде жазған – тарих ғылымдарының докторы
А. Қапаеваның, тарих ғылымдарының кандидаты Б. Каипованың ... ... атап ... болады.
Кеңестік Қазақстанның саяси цензура органдарының қалыптасуы ... ... ... ... Б. ... ... ... цензурасының тарихы» (1929-1956 жж.) деген зерттеу еңбегінде, ... ... КСРО - дағы ... ... ажырамас бөлігі болғанын, сол
кезеңдегі цензураның барлық басылым өнімдеріне, әдебиетке, өнер мен ғылымға
жасаған науқандық ... ... ... ... ашып
көрсетеді. 1930-1956 жылдар аралығындағы ... ... ... бір адамның қолына яғни әміршіл-әкімшіл ... ... ... сөз ... Бұл ... ... біз мақсат етіп қойған
мәселелер қарастырылмаған, өйткені біздің зерттеу ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан ХХІ ғасырдың басына дейінгі жылдарды қамтиды.
Тәуелсіздік тұсында Ұлы Отан ... ... ... ... ... 50-80 ... ... ұлттық
шығармашылық интеллигенцияның тағдырын, жалпы мәдениет ... ... ... ... А.Т. ... «1940-1991 ж.ж. Саясат
және мәдениет» атты монографиясында [6] жан-жақты зерттейді. Автор өзіндік
ерекшеліктерге толы ... ... ... ... ... мүмкіндігінше жүйелі, обьективті, сыни тұрғыдан ... ... ... ... қиын ... ... арқылы сипатталған. Сондай-ақ, автор өз монографиясында әдебиет
пен өнердегі, ... мен ... ... ... пен ... саяси қуғын-
сүргін мен өктемдік ақиқаты боямасыз ... ... ұлт ... көп ... ... Автор ғылыми этиканы ыждахаттылықпен
сақтаған.
Қазақстанда аталмыш мәселе төңірегінде алғашқы тарихи ... ... ... ... ғана ... ... көреміз. Тәуелсіздік
жылдары аталмыш мәселе төңірегінде зерттеу ... ... ... дар ... ... ерекше атауға болады /3/. Зерттеуші, Кеңес үкіметінің
дінді жоққа ... ... ... ... саясатының теориялық
негіздері талданып, Кеңес үкіметінің Қазақстанда Исламға қарасты жүргізген
саясаты, оның мазмұны, сипаты және ерекшеліктері баяндалған. ... ... ... бөлу ... және бұл ... ... ислам
дінінің жағдайына тигізген әсері қамтылған. [7].
А.К.Сұлтанғалиева Қазақстандағы кеңестік биліктің алғашқы он жылында
қоғамның діни ... мен ... пен дін ... ... ... және ... ... қаланғандығы туралы тұжырымнан
шыға отырып, алғашқы жылдары ... ... ашық ... ... бірақ алғаш жарық көрген шартты нұсқаулардың мемлекетті
діннен бөліп қарастырғанын құжаттар мен мысалдар ... ашып ... ... дінге қарсы күрес барысында діни мейрамдар орнына
кеңестік ... ... ... ... мен ... ... ... туралы тың мәліметтер ... ... Ж. ... дін ... кең ... ... тоталитаризм мен дін мәселесінің сәйкессіздігін ашып көрсете
отырып, дінге қарсы күштеу саясатының айқын көріністерін ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-40 жылдарындағы Кеңес өкіметінің
Қазақстанда жүргізілген ... ... ... ашып ... ... ... қарсы күресін Кеңес өкіметі жүргізген «мәдени
революцияның» ... ... ... ... ... ... Н.
Нұртазина дінге қарсы саясаттың бастапқы кезіндегі ретінде ... ... мен ... ... ... ымырашылдық кезеңін
ерекше атап көрсетіп, соным мәнін ашып талдаған [10].
Г. Мұхтарова дін мәселесін жалпы кеңестік діндер ... ... ... ислам дінінің 1917-1991 жылдар аралығындағы кеңестік қазақ қоғамындағы
конфессиялық үдерістерге кең ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы діни ұйымдар үлгісі зерттеле
отырып, мемлекеттің дін ... ... ... ... оның ... ... ... КОКП-ның теориясы мен тәжірибесіне
талдау жасалынып, исламға қатысты саясатты жүргізуде үкіметтің ... ... және ... ... ... қоғамындағы қоғамдық-
саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени ... ... ... ... көрсетілген [11].
Зерттеуші пайымдаулары бойынша, КСРО көлемінде дінді мемлекеттік реттеу
– әлемдік тәжірибеде алғашқы емес, ... осы ... ... асырудағы
әдістерімен, көлемімен, қиратушылық зардаптарымен және идеологиялық
жанамалығымен ол ... ... ... ... автор кеңес өкіметінің дінге қатысты күштеу механизмінің
жұмысы туралы: «Мұсылман әлеміне қатысты, мемлекеттің саясаттың мақсаты
ислам идеологиясын жою ... ... ... ... діни ... мен дін
иелеріне қарсы күрес ашық түрде оларды басып жаншуды бұйырды. Дінге ... ... ... ... ... мемлекеттік күштеудің барлық
механизмдері осы күреске тартылды» - деп ашық көрсетіп жазды.
Жоғарыда аталған еңбектерді талдау ... ... дін ... атеистік бағытта болғанына қарамастан, ... ... ... жоя ... ... жасырын түрде болса да өмір сүргендігін
анық көрсетеді.
Кеңестік дін саясатының, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... отырып тарихи білімдердің
кеңеюі мен жаңа деректер тобының ғылыми айналымға енуі нәтижесінде ... ... дін ... ... ... ... қайта
қарастыруды қолға алғандығын, мәселеге қатысты жаңа ... ... ... дін ... ... мәселесі өте тың, тарихи
тұрғыдан да тарихнамалық ... да ... ... толыққанды, жан-
жақты зерттеуді қажет ететіндігі белгілі.
ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... діндер мен конфессиялар тарихын, олардың таралуын және осы уақыт
аралығында ... ... ... діндер мен конфессияларға жасалған қысым
туралы А. Мусагулованың Қазақстандағы идеологиялық цензура тарихы ... жж.) атты ... ... нақты көрсетілген. Автор осы мәселелер
жөнінде мұрағат қорларында деректер негізінде және ... ... тың ... ұсынған. Автордың бұл еңбегі біздің тақырыбымыз
аясында жазылған ең құнды дүниелердің бірі. Сонымен қатар, ... өз ... ... ... ... ... өмір ... діндерді мүлде жойып, оларға табынушыларды қудалап, оларды атеистік
біліммен тәрбиелеген. Атеистік білімді мектептен бастап, ... ... ... ... ... ... ... арқылы көрсеткен
[12].
Диссертациялық жұмыстың дерек қорлары: Тақырыпты зерттеу барысы бізді
көбінесе мұрағат құжаттарын мұқият ... және оны ... ... ... ... Мұрағатта қалған құжаттардың көпшілігі біз зерттеп
отырған кезеңнің шынайы оқиғаларды айғақтайтын ... ... ... ... ... жайты бар. Осындай деректердің тапшылығына
қарамастан зерттеу, уақыт талабына сай ... үшін ... ... ... ... шынайы бет – пердесін ашуға көмектесетін тәсілдер
арқылы, деректердің мол қоры ... ... ... ... ретінде еліміздегі ірі мұрағат орталықтарының материалдары,
ғылыми ... ... мен ... жеке ... ... ... ... одақ және республика басшылығында жауапты
қызметте болған адамдардың ... ... ... мен
пленумдарда сөйлеген сөздері пайдаланылды.
Көркем әдебиеттер, жеке авторлардың ... ... ... және т.б. осы ... ... ... пайдаланылды. Зерттеу
жұмысында пайдаланылған деректердің бір тобын сол кездегі мерзімді баспасөз
материалдары құрайды.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ғылыми
кітапханасының сирек кітаптар қоры ... ... ... ... Оның ішінде оқиғаларға қатысушы әдебиетшілердің естеліктері мен
күнделіктері, жазушылар мен ... ... ... ... әдебиеттегі қайраткерлердің естеліктері жұмыс барысында үлкен рөл
атқарды. Түрлі дәрежедегі зиялы қауым туралы ... ... ... ашып ... жаңа ... ... ... айғақтар мол
пайдаланылды. Әдебиетшілер мен мәдениет қайраткерлерінің төл шығармалары
маңызды дереккөздерінің қызметін атқарды.
ҚР ... ... ... ... ... ... ... дерек ретінде пайдаланылып, молынан қолданысқа түсті.
Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасынан, әл-Фараби ... ... ... қорынан тақырыпқа байланысты ғылыми
зерттеулер, мерзімдік ... ... ... ... көзі ... ... атап ... болсақ, «Ақиқат», «Жұлдыз», «Простор»,
«Социалистік Қазақстан», «Қазақ әдебиеті», ҚазҰУ хабаршысы ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік кезеңдегі атеистік үгіт-насихатқа байланысты және ХХІ ғасыр
басындағы Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістерге ... ... ... ... ... ... ... Олардың
қатарында Намыс, Муфтият т.б. интернет және ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар, тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанда өмір сүрген діндер
мен конфессиялар, ... саны мен ... ... туралы газет
беттерінде жарияланған еңбектер зерттеу жұмысына қатысты деректердің бір
бөлігін ... ... ... де ... ... мен ХХІ ғасыр
басындағы Қазақстанның діни жағдайы туралы ақпараттар жарияланып отырды.
Мемлекетіміздегі ... ... ... ... ... ... «Заң газеті», «Қоғам» газеттерінің беттерінде жиі жарияланып
тұрды. Зерттеу ... жазу ... осы ... газеттер кеңінен
қолданылды.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Көптеген дерек көздері мен қазіргі қолда бар
теориялық ... ... ...... ... ... мен XXІ
ғ. басы аралығында, Қазақстандағы ... ... ... өмір ... келе жатқан әлемдік діндер және конфессиялардың
тарихын зерттеу.
Зерттеу жұмысының міндеттері: ... ... ... ... шешу жоспарланады:
- ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, тәуелсіздік алғанға ... діни ... ... ХХ ... ... ... ... өмір сүрген діндер мен
конфессияларды, олардың тарихы мен Қазақстан ... ... ... ... ... дін саласында жүргізген саясаты мен ... ... ... ... көрсете отырып, олардың
кемшіліктеріне баға беру;
- ХХ ... ... ... ... ХХІ ... ... ... этноконфессиялық үдерістерді айқындау;
- Тәуелсіз Қазақстанның діни саясаты мен дін туралы заңдарына талдау
жүргізе отырып, зайырлы ... ... ... ... ... және ХХІ ... басындағы Қазақстанда өмір
сүрген діндер мен конфессияларды және оларға қатысты ... діни ... ... Қазақстанда өткізілген әлемдік және дәстүрлік діндер съездері туралы
зерттеулер жүргізіп, олардың ... ... ... ... көрсету;
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. ... ... ... ... тарихилық, нақтылық және логикалық бірізділік
қағидалары болды. Зерттеу ... ... ... ... байыпталуы және саясатты адамдар мен институттардың өмір ... ... ... ... күш ... ғылыми - тарихи тұрғыдан социум
аясында түсіндіру ... ... Бұл ... ... ала ... ... ... жүйеліліктің, қызметтің, институттану
мен феноменологияланудың жалпы ғылыми қырларынан келу әдісі пайдаланылды.
Тарихи - хронологиялық әдіс ... ... ... ... ... мен заңға сыйымдылығын нақтылауға мүмкіндік берді.
Салыстырмалы – тарихи тәсілді пайдалану мемлекеттік бақылау жүйесі ... ... ... ... ... ... ... көмектесті.
Жоғарыда көрсетілген тәсілдердің жұмыс барысында кең қолданылуы
зерттеуде алға қойған мақсаттардың сәтті шешілуін ... ... және ... ... ... ғылыми және тарихи талдаудың
жиынтығы ретіндегі ... ... ... ... ... үшін
идеологияны адами тұрғыдан зерттеу, ... ... ... ... Жалпы
алғанда автор тарихи ғылымның және тарихи жүйелілік тәсілдерін қолдана
отырып зерттелуге тиісті ... ... ... ... ... хронологиялық шегі ХХ ғасырдың екінші жартысынан
бастап, бүгінгі күнге дейінгі уақыт ... ... яғни ... ... ... ... мен ... тарихы мен
олардың өмір сүруіне кеңестік кезеңдегі және тәуелсіздік ... ... ... Зерттеудің уақыт шеңберін осылайша алудың
себебі, Қазақстандағы кеңестік және тәуелсіздік кезеңдегі этноконфессиялық
үдерістердің жүру бағытын ... ... ... тарихын зерттеу еді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... басты ғылыми
жаңалығы – осы хронология аралығындағы ... ... ... ... ... ...... баспасөз құралдары мен
мұрағаттық қорлардағы құжаттарға негізделіп жазылған материалдар ғылыми
айналымға енгізіліп отыр. Зерттеу ... ... ... төмендегі
мәселелерді жатқызуға болады:
- Кеңес өкіметі тұсында өмір ... ... мен ... ... ... мен ... ... анықталды;
- Кеңес өкіметінің дінге қарсы саясаты, оның ішінде кеңестік ... ... ... ... зор ... мәнге ие болғандығы көрсетілді;
- Тәуелсіздік алған тұстағы ... ... ... ... ... олардың ұйымдары мен бірлестіктері және саны мен ... ... ... ... негізінде, ХХІ ғасырдың басында
Қазақстандағы діндер мен конфессиялардың қызметі мен әрекеттері белгілі ... ... ... ... ... ХХІ ... басындағы Қазақстанның діни саясаты нақты деректер мен
құжаттары негізінде көрсетілді;
- Қазақстанда ұйымдастырылған әлемдік және ... ... ... мен ... ... ... қорғауға ұсынылатын тұжырымдары. ... ... ... ... ... 1950-1991 жж. аралығындағы Қазақстанда өмір сүрген діндер мен
конфессиялар және ... ... ... ... атеистік саясаты
көрсетіледі;
- халықтың діни-наным сеніміне қарсы қолданған Кеңес өкіметінің ... ... баға ... ... ... ... ... күнге дейінгі Қазақстандағы
діндер мен конфессиялардың қызметі ұсынылады;
- Қазақстан Республикасының дін ... ... ... ... ... қоғам құру жолындағы ... және ... ... ... өмір сүруі мемлекеттің бақылауында ... ... ... әлемдік және дәстүрлі діндер съездерінің
мемлекеттік, діни, саяси және тарихи маңызы анықталады;
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... ... ... – кеңестік кезеңнің 50-90-шы жылдарындағы Қазақстандағы
діндер мен конфессиялардың және мемлекеттің дін ... ... ... ... ретінде оның теориялық және методологиялық негізін жасауға
мүмкіндік беретін ғылыми ... ... ... ... мен ... ... діндер мен конфессиялар тарихы мен кеңестік дін саясатын
тануға, оның бұрын ... ... ... ... ... мән беретін
көпшілік оқырмандарға септігін тигізеді. Қазақстан тарихын танып-білгісі
келген ізденушілерге, тарихшы ... ... ... қорытындылары
мен нәтижелері Қазақстан тарихы курсының сабақтарында да, арнаулы курстар
мен кеңестер өткізу ... да ... ... мен ... аймағындағы
партия саясатын талдау барысында да пайдалана алады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертацияның ... ... ... ғылыми мақалалар түрінде жарық ... ... ... конференцияларда баяндалды. Зерттеу тақырыбының мазмұнына сәйкес
төрт ғылыми ... ... және ... ... ... және аттестаттау
комитеті тізіміне енген журналдарда ... ... ... ... ... әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің ... және ... ... ... ... ... және ... ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
әр бөлім төрт тараушадан және ... мен ... ... тұрады.
1 ХХ ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭТНОКОНФЕССИЯЛЫҚ
ҮДЕРІСТЕР
1.1 ХХ ғ. екінші жартысында Қазақстандағы діндер мен конфессиялар және
олардың ... ... ... ... орналасуы жағынан, ежелден
түрлі ұлттар мен халықтардың, мәдениеттер мен өркениеттердің түйісуіне өте
қолайлы болған. Осы ... біз, ... ... мен ... Қазақстанда өмір сүрген этностар тарихына тоқталуымыз керек. ... ... ... ... ... ... ... болады және
олар сонымен бірге белгілі бір конфессиялық бағытты ұстанады.
ХХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан халықтарының этникалық құрамы
әр ... ... ... осы ... 30-40 ... КСРО-ның әр аймағынан
Қазақстанға күштеп қоныс аударылған ... ... ... этникалық құрамын күрт өзгертіп, тіпті жергілікті қазақ
халқының пайыздық көрсеткішін ... ... өзге ... ... ... ... ... да өз
жалғасын тауып, Қазақстан өзге этнос өкілдерінің тұрақты мекеніне ... ... ... ... ... ... ... халықтар
тағдырында ауыр із қалдырды. Автономиялары жойылып, ата мекендерінен алыс
жерлерге ... ... жаңа ... ... қиынға соқты. Орналасқан
жерлерінде көшірілгендердің саяси құқықтық жағдайы өте ауыр болды. ... ... ... ... ... ... қалыпты өмір
сүруіне шек қойды.
Күштеп қоныс аударудың кезінде ХХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... ... ... ... ... кешті. Ол ауыл-
селолық жерлерді де қамтымай қалмады. Ең алдымен көзге ... ... ... тұрғындарының сандық ұлғаюы еді.
Соның нәтижесінде, Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда ... ... ... ... қатарында, біздер көпұлтты Қазақстан
ауыл-селосында тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарының көпұлтты құрамын тұтастай алғанда ... ... ... ... ... олар әр ... ... өкілдері
болса да, тату өмір сүрген. Дегенмен тілі, діні, менталитеті сан ... ... өмір ... олардың рухани дүниесін, салт-
дәстүрін әрлендірмей тұрмайды. Өйткені, жоғарыда аталғандай, әр ... ... және діні ... ... ... ... қай ... да оңтайлы бейімделе алады, басқа ұлт өкілдерінің ... ... ... ... ... ... Сондықтан да
Қазақстандағы ұлтаралық қатынастарға негізінен алғанда ынтымақтастық тән
еді. Ұлттарға ... ... ... туралы мұны айта
алмаймыз.
Төрт ғасыр бойы ... ... ... алу саясатымен дүниеге келген
Кеңестік империя тілі, діні, өмір салты, даму деңгейі әр қилы ... ... ... табиғи-ырғақты дамуына қажетті жағдайды
қалыптастыра алмады, халықтарды ... ... ... олардың
ұлттық тілімен мәдениетін дамытуға жағдай туғыза бермеді.
ХХ ғасырдың екінші жартысында, КСРО құрамындағы ... ... ... ... ... ... Барлық мәселе, Қазақ КСР-
інде өмір сүріп жатқан ... ... ... ... ... мен ... қауымдастықтың қай тобына жататындығында емес,
тілінде, ұстанатын мәдени-рухани ... және ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімін анықтаған
коммунистік басшылық теориялық, бағдарламалық қағидаттарында ұлт ... мән ... іс ... орыс ... ... басымдық
беріп, одақтас республикалардың, соның ішінде Қазақстанның да этномәдени
табиғатына және ұлттардың ұстанатын діндері мен ... ... еш ... ... ... жүргізген ұлт саясатындағы әділетсіздік ... ... ... ... ... байырғы ... ... ана ... ... ... ... ... және қазақтың ата-
баба діні Исламға мейлінше шектеу қойды. Мұның барлығын тарих жоққа шығара
алмайды. Демек, тоталитарлық дәуірдің тарихы мен ... ... ... ... ... ... ... мен үйлесімді сақтау
тетіктерін жетілдіре түсуге мүмкіндік молаяды. Шынайы демократия бар жерде
ғана ... ... ... ... ... ... бір ... тоғысып,
әркімнің және баршаның интеллектуалдық әлеуеті ортақ ... ... ... ... дәлелдеді, оның алғашқы сабақтарын біздің ел
бастан кешуде [13. 4 ... ... ... ... ... Ресей империясы құрамында
болған кезде де қазақтың діни ... ... қою ... ... отырған. Мысалы, Қазақстан Ресей империясының қол астына толық
өтіп біткеннен кейін, Ресей империясының шекарасы ресми белгіленіп, ... ... соң, ... ... ... уақытша ислам дінін тарату
саясатынан бас тартып, ХІХ ғасырдың соңынан бастап ... ... ... ... сол ... ... ... (христиандандыру) саясатын ашық
жүргізе бастаған болатын. Бірнеше ғасырдан бері Ислам дінін ұстанып келе
жатқан қазақ халқын христиан ... ... [14. 36 ... кезекте, ХХ ғасырдағы Қазақстан территориясындағы дін және
конфессияаралық қатынастардың тарихына ... ... ХХ ғ. ... ... ... ата дініміз Ислам діні өмір сүріп, бұл
дінді Қазақстан халықтарының ішінде қазақ ... ... ... ... ұйғыр, дүнген ұлттарының диаспоралары ұстанған. Олар қоғамда Ислам
дінінің Қасиетті кітабы болған Құранға негізделген ... ... ... ... уездерде, болыстар мен ауылдарда мешіттер салынып,
онда ауыл молдалары жұмыс ... олар ... ... ... ... ... ... жерінде христиан дінінің православ бағыты да өмір
сүріп, қалаларда орыс [15. 43 б.] ... ... ... ... ХХ ... ... аумағында өмір сүрген діни конфессиялар немесе діни
ұйымдар арасында конфессиялық қатынастардың ара-жігі жақсы ... ... ... ... ... ... ... үкіметі орнап, билік большевиктердің қолына өтіп, кеңестік-
коммунистік жүйе орнаған соң, ... ... дағы ... мен ... ... басқаша болды. Мемлекетте кеңестік жүйе орнап, Кеңес
халқы бір ғана, яғни ... ... ... ... ... ... таратып, мешіттер мен шіркеулер және басқа да сиынатын
орындар жабылды. Оларға ... ... ... ... мемлекетте
өзге идеологиялық күштер мен Кеңестік Коммунистік партияға қарсы келер
ұйымдарды болдырмау еді [16. 46 ... ... ... ... ... ... ешқандай өзге идеологиялық күштің өмір сүруіне жол берген жоқ.
Себебі, кез-келген дін идеологиялық күш бола ... еді. Ел ... ... мен ... тек ... бір уақытта ғана жұмыс істей
алды. Ұлттық мерекелермен ... діни ... ... ... өткізілмеді.
Кей жерлерде, тіпті қайтыс болған адамның басында ... оқу мен ... де ... ... ... ... ... бағытта
тәрбиеленді. Мектептер мен арнаулы және жоғары оқу ... дін ... және ... мен құдайлар туралы сабақтар ... ... ... дін де құдай да болмаған деп, ... ... ... ... К. ... Ф. Энгельс В.И.Ленин
сынды тұлғалардың еңбектері мен саясаты дәріптеліп келді. Бір ... бұл ... ... ... ... [17. 54 б.] идеологияның
«құдайы» ретінде сіңдіріліп, Кеңес ... ... ... Бұл ... ХХ ... ... жартысында да өз жалғасын
тауып, күшейе түсті.
ХХ ғасырдың 30-40 жылдары және одан ... ... ... жер ... ... мен ... жоғарыда атап өткеніміздей,
өздерімен бірге өз діндерін де қоса ... ... ... ... дінінің тармақтары болып саналатын ... ... ... ... мен басқа да конфессия түрлері ... [18. 3 ... ... ХХ ... 50-60 ... ... ... сүріп жатқан діндер мен конфессиялардың саны мен олардың ұстану аясына
және коммунистердің оларға деген ... ... ... ... Осы
уақытта, Христиан дінінің Православие бағытының Қазақстан территориясындағы
шіркеулік өмір ережесі туралы ... ... ... 1945 жылы Қасиетті
Синодтың қаулысымен Алматыда митрополит ... ... ... ... және ... епархия құрылды. Бұл
оқиға Кеңестік Қазақстандағы христиан дінінің жасаған ірі қадамдарының бірі
болды.
ХХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан ... ... ... ... өмір ... Солардың ішінде ең көбі Ислам мен Христиан ... ... ... ... ... көп ... олардың бірнеше
бағыттары мен тармақтары да өмір ... ... ... бағыты болып, ХХ ғ. екінші жартысында
Қазақстанда оған табынатындар саны айтарлықтай болды. 1956 ж. ... ... ... (ОПШ) 55 ... ... 1999 ж. ... ... 212 приход пен 8 монастырь қызмет етті. Бұл
мәліметтерге қарай ... ... ... ... ... ... ... істегенін көреміз [19. 6 б.].
Еліміздегі православие тарихында бұл кезеңде старообрядтар тарихының да
өзіндік орны бар. Бұл діни ағым ... ... ... ... ... ... кіріп, дамыған болатын. Старообрядтардың Қазақстандағы
басты таралу ... Орал ... ... ... ... Орал ... көне ... негізінен, поптық бағытта өрбіді. Сонымен
қатар, еліміздің солтүстік - ... ... ... емес бағыттағы көне
дәстүр ілімі белең алды.
Аталмыш кезеңде еліміздің жекелеген аймақтарында ресми билік өкілдері
тарапынан старообрядтар арасында ... ... ... ... ... ... ... бұл іс-шаралар нәтижесіз болып, ол тек қағаз
жүзінде қалды. Бұны старообрядтар ... ... ... ... ... ... пайдаланып отырды [20. 8 б.].
Сонымен қатар, ХХ ғ. ... ... ... ... Христиан
дінінің католиктік бағытын ... да ... ... ... 1930-1950 жж. Қазақстан территориясы жаппай жер аударулар мен
депортациялар мекеніне айналды. Шет жерлер мен ... ... ... ... неміс, поляк, латыштар сияқты өзге ... ... ... ... адам саны ұлғайды.
Католиктік храмдарды салуға ресми рұқсат тек ХХ ғ. 70-жылдары ғана
берілді. 1978 ж. в ... ... ... ... ... 1979 ... ... Астана) католиктердің бірінші діни бірлестіктері
тіркелді.
Католик қауымының шынайы жаңғыруы Қазақстан тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... ... бағытының таралуы туралы мұндай
мәліметтерге сүйене отырып, біз оның ... ... ... ... ... салыстырғанда аз болғандығын байқаймыз.
Христиан дінінің бір тармағы болып саналатын Протестантизм өкілдерінің
қазақ жеріне жаппай қоныстануы бұл ... яғни ХХ ғ. ... ... өріс алған болатын. Протестанттық бағыттың Қазақстанға келуі ХХ ғ. 30-
40 ж.ж. сталиндік репрессиямен және ... жер ... ... Қазақстанға осындай жер аударылғандардың құрамында ... ... ... ... ж. ... жарамсыз халықтар мен конфессияларға қатысты
саясаттың әлсіреуімен байланысты, ... ... ... ... ... мен ... ... бастайды. Ұзақ уақыттар бойы ... ... ... ... ... ... ... шіркеуінің
қауымы Ақмолада (Астана) 1955 ж. тіркелді.
Еліміздегі дәстүрлі емес ... ... ... ... ... түрде
екі кезеңге бөледі.
Бірінші кезең ХХ ғ. 30-50 жылдары. Осы кездері Қазақстан территориясына
дін ұстанушылар ... ... ... ... ... күн ... ... түрлі бағыттары және өзге
конфессиялар өкілдері болды. Осы ... ... ... ... ... ... ... түрлі қуғындарына қарамастан, олар өз дін
сенімдерін жоғалтпады.
Екінші кезең 1980 жылдардың соңынан қазіргі кезге ... ... ... ... ... ... ... олардың кейбіреулерін
ұстану (мәселен, оккультизм) сәнге де айналған кездер болды. Осы ... ... ең көп ... ... Алматы, Астана, Қарағанды секілді
үлкен қалалар болды.
80-жылдардың соңы мен ... ... ... «Кришна санасы
қоғамы», «Виссарион шіркеуі», «Трансценденталді ... ... ... ... ... туралы белсенді түрде ... ... ... ... ... ... мен ... кеңінен танымал бола бастады [19. 8 б.].
ХХ ... ... ... ... ... дініне қарсы
шектеулердің көлемі айтарлықтай өсті. Ал, ... ... яғни ... ... ... елімізде дінді терістеу ахуалы үстемдік
құрылып, жалпыға ортақ атеизм дәуірі басталған еді. Соның негізінде, ... ... ... тұсында би, имам, ... ... ... ... ... ... құқықтардан айырылды. 1926 жылдан бастап,
ресми құжаттарда мұсылмандықтың "антикеңестік сипаты" жөніндегі тезис пайда
болды. Ал 1927 ... ... ... ... ... қана ... тіпті
"исламмен күрес шаралары" да қолға алына бастаған болатын. Бұл мәліметтерге
қарасақ, Кеңес мемлекетінің Исламға деген ... ... ... ... Ал, ... уақытқа, яғни ХХ ғ. екінші жартысына келіп,
бұл саясат үдей түсті. ... өзге ... ... Исламды жою амалын
жасады. Осының кесірінен өзге де дін өкілдері ... ... ... де ... ... ұшырап, көптеген мешіттер
жабылды немесе қиратылды. Молдалар мен имамдар бұрын сайлаудан шеттетілсе,
енді мемлекеттен қуыла ... ... ... айыптар таға отырып, ату
жазасына дейін жіберіп отырған [21. 4 б.].
ХХ ғасырдың 50 жылдардың соңы мен 60-жылдардың ... ... ... саясаты одан сайын күшейе ... Атап ... 1958 ... ... КОКП ... ... Президиумының қаулысымен «Әулие жерлер деп
аталатын орындарға баруды тоқтату шаралары туралы» шешім қабылданып дінге
сенушілердің «қасиетті ... ... ... ... ... ... ... ол жерлерді жаппай жабу орын ала бастайды.
Қазақстанда тіркелген 26 ... ... 1959 жылы 13-і ... ... Қызылорда облысындағы Арыстанбай әулие, Қожан қожа, Адам ата т.б
мазарларға бару тоқтатылды. Сонымен қатар, ... ... Оқшы ата ... ана ... ... еңбекшілер депутаттарының шешімімен
республикалық дәрежедегі мәдениет және тарихи орындар қатарына енгізіліп,
оған діни ... орны ... ... тыйым салынды. Ал, Оңтүстік
Қазақстан облысындағы 1958 жылғы тізім бойынша 16 «қасиетті ... ... 14-і ... 1964 жылы ... ... Олардың кейбіреулерін
трактормен талқандап, кірпіштерін бастықсымақтар шошқа қора ... ... ... барлығы кеңестік биліктің діни сенімге деген соқырлығы мен
адами құндылықтарға деген ... ... ... берді.
Қазақ КСР КП Орталық Комитетінің үгіт-насихат бөлімінің нұсқаушысы Ж.
Үстеміровтың берген ... ... 1958 жылы ... айт ... 60 мың
адам қатысқаны және бұл мерекеде 10 мыңнан ... ... ... ... ... ... қарай отырып, Қазақстанда Кеңес
үкіметінің қатал саясатына қарамастан, халықтың өз дінінен қол ... Айта ... ... ХХ ... 50-60 ... Ислам дінін
ұстанушы молдалар мен имамдар коммунистік идеология мен ... ... ... үшін жан ... ... ... және ... сүрген [12. 7 б.].
Екінші дүниежүзілік соғыста мемлекет позициясына өзгеріс ... ... боп ... Орта Азия мен ... діни ... ... жылы ... тіркелген мешітімен қосқанда, 25 қауымдастық болған.
Бұдан басқа 60 тіркелмеген қауымдастық және 500 ... ... ... 5 ... ... 50-60 жылдарындағы Қазақстандағы діндер мен конфессиялардың
саны және олардың ұйымдары туралы ... ... ... 1956 ... ... ... 60 православие шіркеуі, 26 мешіт, 2 синагога, 1
лютеран үйі тіркелген. Оларда 40 ... 30 имам ... 1958 ... Украинамен Беларуссиядан тағы да 20 священник, 1960 жылы Қытайдан
22 молда ... ... ... ... ... ... 1962 жылы
республика бойынша барлығы 25 мешіт қана болды. Оның ... ... ... - ... ... бес ... ... қалғандарында
бірден, мешіттер тек ... ... ... мен ... ... ... ... бір ғана Түркістанда 200 мешіт, ... ... ... 1960 жылы ... бір ғана ... ... ... «жұма
намазға» 260-300 ғана діндарлар қатысып тұрған. 1958 жылы Республикадағы
мешіттерде 32 мың мұсылман тіркелсе, 1960 жылы ... саны 40 ... ... жылы ... ... діни ұйымдар саны 565 болса, 1972 жылы
504-ке азайған, ал тіркеусіз жұмыс жасаған ... 761 ... 25-сі ... ... оның 12-сі мұсылман, 2- католик, 2- старобрядтық, 2-
пятидесяттық, 1- адвентистік 7 күн, 1-истинно ... ... ... ... ... саны керісінше артып 1969 жылы - 83 болса, ... - 482 ... 60 ... діни ... ... туралы түскен. 39
тіркеусіз жұмыс жасап жүрген дін иелеріне 6.520 сом айыппұл ... ... дін ... ... ... үшін ... ... 16 адамға қарсы
қылмыстық іс қозғалған.
1973 жылы ... ... ... ұйымының саны 27-ге азайған
(олардың саны 1969 жылы 51-ге жеткен), ал тіркелген 26 ... 153 ... ... ... Уәкілдік діншілдіктің ең көп тараған және ... ... келе ... ... ... ... екенін және ескертіп, жер-
жерлерде осы рәсімге қатысқан коммунистерді жеке тізімдеп отырған.
Алайда, осы 1973 жылдан бастап ... ... ... мен ... мәселесі де көтеріле бастады. Мешіттердің есеп-шотындағы игерілмеген
қаражатты жаңа мешіттерді салуға жұмсау керектігі мәселе ... ... ... ... ... мешіттерді жөндеп мұражайлар етіп қайтадан
реттеу қарастырылған. Мысалы, Әулие Қарахан ата мазарының орнында ... ... ... ... ... Түркістанда Қожа
Ахмет Яссауи кесенесі тарихи мұражай болып құрылды. Осы ... ... ... 23 ... орын ... оның ... Маңғышлақ пен
Гурьев облысында орналасты.
1975 жылы тағы да 22 ұйым тіркеліп, жалпы ... он ... ... саны 46-ға ... 4-6 ... ... ... «Халыққа
атеистік білім берудің өзекті мәселелері» атты ғылыми ... ... оған ... мен ... ... ... қатысқан.
Конференцияда қызу талқыға түскен мәселе Кеңес өкіметінде өмір сүріп жатқан
ірі конфессия Евангелия христиан баптистерінің (ЕХБ) ... ... 80-ші ... ... ... ... мен ... мемлекет
тарапынан қысым азая бастады. Керісінше, мемлекет тарапынан бірқатар діндер
мен конфессиялардың өкілдеріне ... дін ... ... беріле
бастады [12. 9-10 б. б.].
КСРО-дағы діншілдер тәртібінде жаңа бетбұрысты кезең 1987-1988 жылдар
аралығында болды, бұл ... ұлы ... – Русь ... ... 1000
жылдығы тойланды.
Русь христиан дінінің 1000 жылдығын ... ... ... ... тамыз айында өтті. Мерейтой салтанатына ресейлік иерархтар,
Қазақстан ... ... ... және ... қазақстандық діншілдер
қатысты [19. 9 б.].
Республика көлемінде 1988 жылы 659 діни бірлестіктер мен 16 конфессия
тіркелді. Әсіресе діни ... мүше ... ұлт ... саны ... ... ... ... ететін діндарлардың 30 пайызы месхет-
түріктері, ал Алматы облысы бойынша барлық діндарлардың жартысынан ... ... ... ... шықты. Барлық мұсылмандардың 40 пайызы
ұйғыр, өзбек, ... ... ... ... өкілдері болды [12. 10 б.]. 1989
жылы республикада ресми тіркелген 59 мешіт болды [21. 10 б]
Билік діни ... ... ... баяу ... алайда
олардың саны тез арада өсіп отырды. Кеңес үкіметінің ыдырауына ... 109 ... ... ... ... еді, ... ... екі есе көп көрсеткіш. ХХ ғ. 90-ж. ... ... ... бұл осы діни ... ... ... өзге де ұлттардың Ресей, Германия секілді тарихи отандарына көшуі
себеп болды.
Қазақстандағы жаңа діни ... ... ... ... ... он жыл ішінде діни өмір көптеген жаңа діни ... ... бола ... байқалады. Елдегі дәстүрлі ислам және христиан
діндерімен бәсекелестікке түскен ... жаңа ... шет ... ... елімізде көптеп тарап кетті. Олардың өздерін ерекше
көрсеткен кезі ХХ ғ. 90 ж., ... жаңа діни ... келе ... ... ... ... ... қызметінің арқасында
ориенталисттік бағыттағы (кришнаиттер, бахаи қауымы, «Трансцендентальная
медитация», т.б.) ілімдер мен ... ... ... Куәгерлері», «Саентология» және басқаларының әсерлері байқала
бастады.
Бұл кеңестік коммунисттік ... ... ... ... вакуум мен
Қазақстандағы дәстүрлі діндердің қызметінің әлсіздігінен еді. Жаңа ... ... әр ... өз ... ... ... мен жаппай
дінге тарту науқанын бастап кетті.
1990 ж. басында Батыста кең таралған бірақ қазақ жерінде бұрын болмаған
протестанттық шіркеулердің саны күрт ... ... ... ... өз діни ... (ең ... харизматтық, пресвитериандық,
методисттік, евангельдік) арттарынан ерушілер санын көбейтті. Олардың
арасында танымалдары: ... ... ... және т.б.), «Жаңа
өмір», «Агапе», «Живая лоза» және басқалары ... ішкі ... ... ... ... соңы мен
90-жылдардың басында Қазақстанда ... бері өмір ... келе ... ... ... еркін өмір сүре бастады. Дәстүрлі діндерге
Қазақстанда суниттік исламның ханафи мазхабы мен православие ... ... ... ... үшін католицизм, протестантизмнің кейбір бағыттары
(мысалы ... және ... ... дін ... саналды. Осылайша
негіздеу олардың ұзақ тарихи уақыттарда ... ... ... ... ... бірге қарастыру, сәйкесінше ұлттық тарих пен мәдениетпен (ислам ... ... ... және т.б.; ...... ... ... – поляктар, немістер, ...... ...... және т.б.) ... ... дінді ұстанушылық отбасында ұрпақтан ... дін ... ... пен ... ... ... қаралады.
Дәстүрлі емес діни ұйымдардың классификациясы туралы айтсақ, дәстүрлі
емес діни ... діни ... ... бір ... ... ... ... табынушылық ғұрыптары
жетілдірілмегендіктен белгілі бір ... ... ... ... ... арасында
шекара жойылып кеткен [19. 11 б.].
Жалпылама айтқанда, ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, тәуелсіздік
жылдарына ... ... ... өзге ... ... ... аударылу
салдарынан діндер мен конфессиялардың бірлестіктері мен ұйымдары ... ... ... ... ... ... саясаты салдарынан діни
ұйымдар мен бірлестіктер саны қысқара бастады. Бұл үдеріс 60-70 ... діни ... мен ... саны ... азайып кетті, олардың
арасында тіпті жойылып кеткендері де болды. Сонымен қатар, қазақ даласында
бірнеше ғасырдан бері өмір ... келе ... ... ... діндеріне
де саяси қысым көрсетіліп, оларға қатысты ұйымдар да азайды.
1.2 Кеңес үкіметінің дін саясаты және коммунистік идеологияның
діндер мен конфессияларға ... ... КСРО ... ... ... ... ... ең
алдымен өткен дәуірдің адам санасындағы сарқыншақтарын біржола жоюға күш
жұмсау қажет деп тауып, осы бағытта мемлекет ... ... ... ... Дін адам ... ... жағынан да мәдениет жағынан да
өрістетпей, мәңгілік мешеулік ... ... ... қате ... ... Сол кезде осындай саясатпен қаруланған коммунистер ... ... ... ... ... ... арқа сүйемеске
амалдары болмады, өйткені олардың алға ... ... ... қияли,
жүзеге асуы екіталай сандырақ болатын. Сондықтан коммунизм ... ... осы ... ... ... ... ретінде қолданбастан басқа
шарасы қалмаған.
Кеңес ... өз ... ... және діни сенім бостандығын
салтанатты түрде ... ... ... ... ... ... саясат
та жүргізді, ол дінге қарсы күресте ... ... ... ... ... мен ... барлық нормалары ашықтан-ашық аяққа басылды.
КСРО-ның құрамындағы Қазақ КСР-інде әрекет ... ... діни ... ... және өзге де ... мемлекеттің қырағы көзінің
бақылауына алынды. Мұрағат деректерін талдау барысында анықталғандай діни
ұйымдар ... ... ... ... ... арқылы олардың қызметін өз
мүдделерін сай бұрмалауға ұмтылған фактілер де болғандығы белгілі болып
отыр. Адамдардың ... ... ... ... ... ... насихаттау партиялық жұмыстың маңызды салаларының біріне
айналды. 1950 ... ... ... дінге қарсы күрес коммунизм үшін
капиталистік дүниені ... ... ... ... ... ... тигізетін ықпалына қарсы күрестің маңызды салаларының
бірі болып табылады дей келіп, адам санасындағы діни ... жою ... ... ... ең ... міндеттерінің бірі деп
есептеліп, бұл ... зор ... және ... міндет жүктелді.
Жүргізіліп отырған ғылыми-атеистік тәрбие өз дәрежесінде емес деген баға
беріліп, 1959 жылы 12 ... ... КП ... ... Комитеті және
облыстық партия комитеттері «Республикада ғылыми-атеистік үгітті одан әрі
жүргізуді күшейту шаралары туралы» атты [12. 26 б.] ... ... ... одан әрі ... ... ... ... партия, кеңес және
комсомол ұйымдары халық арасындағы дінге қарсы насихатты түбірімен жақсарту
жөнінде қажетті және ... ... ... Олар ... шаралардан
құралды:
Халықты кеңінен қатыстыра отырып, ана тілінде дін ... ... ... дәрістер оқу, баяндамалар жасау;
Дінге қарсы насихатта осы ... ... мен ... ... ... сүйеніп, оларды кеңінен пайдалану. Сондай-ақ, кеңестік жасанды
жер серіктері мен тік ұшақтары туралы ... ... мен ... ... ... ... кең тараған көркем шығармаларды,
фельетондарды, мақалдар мен мәтелдерді ... ... ... ... үгіт ... плакаттарды, диапозитивтерді,
арнаулы ғылыми фильмдерді, саяси және ғылыми білімдер тарату қоғамының
барлық аудандық ... ... ... ... химиялық
реактивтерді және сол сияқтыларды пайдалана отырып, дінге қарсы сұрақ және
жауап кештерін үнемі ұйымдастыру;
Клубтарды, мәдениет ... ... оқу ... ... ... атеистік насихатқа кеңінен пайдалана отырып, олардың
жұмысын жақсарту;
Атеистік стендтер, көрмелер ұйымдастырып, ... ... ... ... ... ... мен ... көрсету арқылы
дәрістер, тақырыптық кештер үнемі өткізіп тұру;
Еңбекшілерге атеистік тәрбие беру ісін одан әрі ... ... ... ... ... атеистік насихатқа партия, кеңес және
комсомол ... ... ... ... ... ... ... биологтарды, физиктерді, агрономдарды дәрігерлерді
және ауыл шаруашылығы мамандарының көптеген отрядтарының кеңінен таратуды
талап етеді. ... ... ... ... насихатқа белсене қатысқан
қарттарды, сондай-ақ діннен қол үзген адамдарды кеңінен тартқан ... КП ... ... дінге қарсы насихатты жаппай өрістетудің
маңызды шарттарының бірі насихатшылармен ... ... ... ... деп ... ... ұйымдары бұл күндері олардың
құрамын қайта қарап, олардың идеялық теориялық [31. 116 б.] дәрежесін және
медициналық шеберлігін ... ... ... ... ... оны ... ... мақсат үшін, ең алдымен қалалық және аудандық ... ... ... ... ... істейтін семинарларын құрып,
олардың жұмысын қадағалау;
Қазақстан КП Орталық Комитеті бастауыш партия ұйымдарының даярлығы ... ... ауыл ... ... мен дәрігерлерден атеист-насихатшыларды іріктеп, ... ... ... ... ... ... ... оқуға даярлап,
жұмыс орнында сондай-ақ дінге сенушілердің тұрған жерінде дінге қарсы жеке
әңгімелер ... үшін ... ... ... ... және ... ... тарату қоғамының
бөлімшелері таяу күндердің ішінде қалалар мен жұмысшы поселкелерінде
атеистер үйін ... ... ... қарап, шешкені және олардың
жұмыс істеуі үшін партия, кеңес, комсомол және ... ... ... ... ... мамандарының таңдаулы күштерін
қатыстыру;
Мектептердегі ғылыми-атеистік жұмыстың жағдайына ерекше көңіл бөлген
жөн. Көптеген мектептер мен оқу ... ... ... ... ... ... ... орындайды, оқушылар арасындағы
атеистік тәрбиенің бетімен кетушілігіне ... ... ... ... ... және ... ... жергілікті жерлерде істің жағдайын
мұқият тексеріп, мектептер мен оқу ... ... ... жақсарту жөнінде практикалық шаралар қолдану;
Аталған шараларды жүзеге асыру үшін жұмыс ең алдымен ... ашық және ... ... ... мен ... барлық түрлерін тізімге алудан басталды [23. 56 б.].
Халықты діннен ажырату мақсатында еңбекшілерге атеистік тәрбие беру ісі
одан әрі ... оның ... ... ... ... насихатқа партия
және комсомол белсенділерінің таңдаулы күштерін, мектеп мұғалімдерін, ... ... ... физиктерді, агрономдарды және ауыл
шаруашылығы мамандарының көптеген тобын кеңінен қатыстыру міндеттелді ... ... ... 1960 ... ... ... облысында атеистік тақырыпқа 4775
дәріс оқылса, 1958 жылы ... ... ... – 579 ... ... – 872 ... ... Ақтөбе облысы бойынша 700 дәріс, Оңтүстік
Қазақстан облысында 1534 дәріс оқылып, 112 ... ... ... ... ... атеистік көрме ашылып, 474 атеистік фильм ... 1958 жылы ... ... 20 мың дәріс оқылып, республика
газеттерінің ... 100 ... ... ... ... 600 ... жылы ... 10 қоғамдық жұмыстан босатылған қызметкерлер
штаты ашылып (үшеуі Қаз КСР Министрлер Кеңесінде және ... ... ... мен діни қоғамдардың Кеңес өкіметі заңдары мен өкімет
қарарларын орындауын қатал бақылауға алып қадағалайтын ... ... ... ... ... ... қарсы үлкен идеологиялық майдан ашылғандығын
көрсетеді. Рухани жұтаңдыққа ... бұл ... ... ... ... басынан кешіріп, оған қарсылық көрсете алмай, шарасыздық
танытқан кезді басынан өткізген жайы болды. [28. 6 ... ... ... ... ... сенушілердің саны жылдан
жылға кеміп ... ... ... ... ... ... 1961 жылы 16 наурызда КСРО министрлер ... ... ... за ... ... законодательства о культах»
деп аталатын қаулысынан кейін дінбасыларының ... ... ... ... діни мейрам күндері өзінің жұмысын жандандыра ... мен ... ... айт, ... айт, ... және сол сияқты діни
мейрам күндері баратын ... ... ... ... ... мешітке
барған адамдар санын тізімге ала бастаған [102. 87 б.].
Дінге қарсы жұмысты МҚК, сот, және прокуратура, Бас Басқарма ... ... Дін ... ... ... ... және оның ... облыста
дін істері жөніндегі уәкілдігі жүргізді. Бұл мекемелер ... ... яғни діни ... ... ... ... ... ұйымдарға діни ғұрыптар туралы заңды қолдану
мәселелері жөнінде түсінік беруге, діни ғұрыптар туралы заңды ... ... ... ... шақыруға, әкімшілік және қылмыстық жауапқа тарту
мәселесін қоюға құқылы болды.
Хрущевтік «жылымық» жылдары мешіттердің ... ... ... кеткен молдалар ел кезіп, кетуге мәжбүр болған. ... ... ... діни ... ... ... халықтың артта қалған
бөлігін, әсіресе үй ... ... ... ... өмір ... ... атпен тізімдеп, қызметіне қатаң
бақылау жүргізе бастаған.
Дін қызметкерлерінің жұмысы ... ... деп ... Қаз ... ... 200-1 бабымен айыпқа тартылған, ... ... де ... кең ... жылы 2 ... № 91 КОКП ... «Тұрғындардың атеистік
тәрбиесін күшейту жөнінде» қаулысы ... ... ... алынып, құпия
түрде мешітке барып жүрген мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... жеке тізімделіп, қатал
партиялық жазалауға ұшырай бастады. Осындай жағдай ... ... ... орын алып, олардың отбасы мүшелерімен құпия түрле
мешітке барып ... ... ... саясаттың осындай астамшылдығы мен партияның қаталдығына
қарамастан, Республиканың әр ... ... айт, ... ... ... жасырын өткізіліп отырғандығы айқындалды. Мұндай факторларды
партия қызметкерлері мен ... ... ... өз ... және ... олардың өздері де осы аталған мерекелердің қатысушысына
болған [100. 72 ... ... ... ... ... ... ... ұстауға,
балаларды сүндеттеуге, діни жолмен неке қиюға, мешітте жаназа ... ... тиым ... Бұл ... ... ... мол ақша
жинау үшін жасалады және осы жағдайлар орын алмау үшін көптеген атеистік
бағыттағы дәрістер ... ... ... ... ... конференциялар
өтіп, үгіт-насихат бұрыштарын ұйымдастыру қызу қолға алынды. Халықтың
санасындағы бір ғана сезім – ... ғана ... ... ал ... ... ... ... болып саналды. Сондықтан да, халықты
тура жолға салудың бір ақ ... «Дін ... ... ... ... ... ... идеологияны насихаттау қажет болды [27. 205-206
б.б.].
Дінге қарсы істелген шаралардың бірі 1965 жылдан бастап ... ... ... оқу ... ... ... ... тәртіпті күшейту
мақсатында 1958-1959 жылы ... ... ... ... ... енді жеке пән ... жүргізіліп, міндетті емтихан
тапсырумен жоғары оқу орнына 24 ... ... орта ... ... 16 ... жүктемемен бекітілді. Осы пән бірінші болып ... ... ... өнер ... ... ... республика бойынша дайындықтан өткен мамандар шақырылды.
1965 жылы желтоқсан айында жаңа мемлекеттік ... ... Дін ... Уәкілдік енді Дін істері жөніндегі Кеңес ... ... ... ... ... бұл орган КОКП Орталық Комитетінің
идеологиялық бөлімімен, КСРО ... ... ... күрес
бөлімімен тығыз байланыста жұмыс жасады [37. 65 ... ... ... 1965 жылы ... бұл ... ... атқарған қызметі мен жұмысына әр түрлі бағалар берді. Ресей
тарихшысы М. И. ... бұл ... ... ... оберпрокурорлық
мекемесінің жандануы [47. 210 б.] десе Г. Штриккер «Кеңес діни ұйымдардың
қызметін бақылаушы ... ... – деді [26. 109 б.]. ... ... Поспеловский «бұл мекеме дінге сенушілердің құқығын аяққа басып әрбір
ізін аңдушы орган болды» - деп [12. 36 б.] баға ... Ал ... ... ... газеті (Ислам әлемінің хабаршысы): Кеңес ... ... ... ... ... оқшаулау мақсатында
мұсылмандар төңірегінде темір дуал орнатылды», ... ... ... басталды деп жазды. Осы құрылған Кеңестің негізгі
қызметі мен тарихтағы орны жөніндегі ... ... ... жылдары
ғана ашылған мұрағат құжаттары ғана белгілі бола бастады.
Жаңа ... Дін ... ... ... ... ... уәкілі сайланып, олардың атқаратын жұмыс ауқымы да кеңейді.
1965 жылғы 5 қаңтарда № 13 Қазақ КСР ... ... ... Шымкент
облысының Түркістан ауданы тұрғындарының арасындағы атеистік ... ... ... ... ... қаулысы қабылданып, оны орындау
барысында Түркістан жерінде «бай-феодалдық және ... ... ... ... ... отыр ... баға ... 1965 жылғы ораза айт намазына
1964 ... ... мың ... көп ... ... ... ... коммунистердің де қатысқаны, жаназаның ... ... ... ... ... оған шара ... [106. 27 ... жылы 19 қарашада КСРО Министрлер кеңесі жанындағы Дін ... ... ... ... кейбір облыстарында діни ұйымдарды тіркеу
мен культтар ... ... ... атты ... ... ... 1967 жылдың желтоқсан айында республикадағы дін ... ... ... арыз ... тексеруге КСРО дін істері жөніндегі Кеңестің
инспекторлары Г.П. Шиловский мен Р. Маршаев келеді.
1969 жылдың 2 маусымында Қазақ КСР ... ... ... нанымдар
туралы заңды қадағалаудың қанағаттанарлықсыз ... ... ... оның ... ... ... қайта қолға алынып, Дін
істері жөніндегі Кеңестің және оның жергілікті бөлімдері: Алматы, ... ... ... ... Семей, Шымкент облыстары
жергілікті атқару ... ... ... ... ... туралы, сонымен қатар діни ұйымдардың заңға қайшы қызметін
анықтау ... ... ... бойынша тізімге алынған 513 діни
ұйымның 403-і тіркеусіз жұмыс жатқандығы, әрбір діни ... ... ... әрбір дін қызметкерінің «қоғамға қарсы» жұмысын бақылау
керектігін жазады [35. 157-158 ... ... ... ... ... ... отырып,
мұсылмандардың бес парызының бірі қажылыққа баруды да ... ... жыл ... ... ... мен ... арасынан қажылыққа бару
ұсыныстары түсіп отырған. Алайда, олардың көпшілігі ... ... ... ... ақша ... ... желеумен қуғынға ұшырады. 60 жылдардың
соңы мен 70 ... ... ... ... ... білдіргендер саны тым
көбейді. Мемлекет қажыға барушыларға бір ... тек 1-2 орын ғана ... жылы 12 ... ... КСР ... ... «Қазақ КСР-нің
қалалары мен өзге де тұрғындары бар жерлерде мәйітті жерлеуді ұйымдастыру
қызметін ... ... ... ... ... мен ... жаназа
шығаруға тиым салына бастады. Бірақ, деректерге қарағанда, бұл рәсім
биліктің қысымына ... ... ... ... 17 ... Қаз КСР Министрлер Кеңесінің «Тарих және
мәдениет ескерткіштерін ... ... ... ... ... жаңа ... ... Осы қаулының негізінде бір
ғана Қызылорда облысындағы 14 «қасиетті орын», енді ... ... ... ... ... дәреже деңгейіне көтерілді. Ал діни
ұйымдар осы шараға белсене ... ... ... және ... қорғау қорына ақша аудара бастаған. Осы жылы тіркеудегі
мешіттер қорға 4.000 сом ... 1972 жылы – 25.360 сом, 1973 – ... орыс ... 72.414 сом ... ... шілдесінен бастап Дін істері ... ... ... болып Қ.Бегімов сайланды.
1978 жылы 16 маусымда Орталық комитеттің № Б - 54 «аса ... ... ... ... ... ... жетілдіру» атты
қаулысы қабылданып, барлық бастауыш партия органдарының атеистік жұмысы
туралы есебі ... ... ... ... ... діни ... ... 12 оқушы, Қарағанды қаласында 172 оқушы, ... ... ... шіркеулер мен мешіттерге барып жүргендігі анықталған [29. 35-38
б.б.].
Республиканың ... ... ... ... мен ведомстволары
және өзге де ұйымдары КП ... ... «О ... ... ... ... ... «исламский фактор» во
враждебных Советскому Союзу целях», «Об усилении атеистического ... «О ... по ... изоляции реакционной части мусульманского
духовенства» атты қаулыларын орындау барысында ... ... ... ... ... ... ... Орал қаласында Орал
қаласында республикалық ... ... онда осы ... ... ... комитетінің хатшылығында жұмыс барысын қадағалау мақсатында
Жамбыл облысының, Алматы қаласының, Павлодар облысының және басқа да ... ... ... ... ... КСР ... ... Хатшылығының 1981 жылғы
«Республика халқына атеистік тәрбие беруді одан әрі күшейту туралы» ... ... ... ... ... ... комитеттеріне,
республикалық кәсіподақ комитетіне, ЛКЖО орталық комитетіне, министрліктер
мен водомстволарға, ... ... ... ... қоғамына
Орталық партия комитетінің қаулысын міндетті түрде орындауды тапсырды.
Оларға үгіт-насихаттың ... ... ... ... ... ... кеңестік өмір салтын еңбекшілер тұрмысына ... ... ... ... ... [40. 118-119 ... іс шаралардың ауқымы да кең болды. Кез келген қалада, ... ... оқу ... ... діни ... ... ... анықтап, КОКП XХVI съезі мен Қазақстан Компартиясының XV съезінің
талаптарына сай ғылыми-атеистік насихатты ... ... ... ... 1982 жылғы 1 қаңтарға дейін барлық ... ... ... ... ... ... кеңестер құру тапсырылды. Үгітші
атеистердің, ғылыми атеистік халық ... ... ... ... көзделді. Лекторлар құрамын ... ... ... мен оқытушыларынан, әдебиет және ... ... ... 1982 жылы ... КСР ... Философия
және құқықтану институтында ғылыми ... ... құру ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарында
этика, эстетика, ғылыми коммунизм кафедраларын, ал ... мен ... ... ... атеизм кафедраларын ашу жоспарланды [42. 6 б.].
Қазақ, орыс, ұйғыр және неміс тілдерінде атеистік кітаптар шығаруға
конкурстар ... ... ... ... түсіру, спектакль қой
жұмыстары жолға қойылды.
Дінге қарсы ... іс ... ... ... министрліктер мен
мекемелер Орталық партия ... ... есеп ... ... ... ... бірінен бірі асып түскен ақпараттарға толы ... ... ... ... ... министрлігі осы қаулыны
орындау барысында 1982 жылға атеистік тақырыпқа 19 пьеса ... ... ... ... ... ... басты бағыт бағдары ислам дініне қарсы
бағытталды. КОКП Орталық партия ... 1981 ... 25 ... факторын Кеңестер Одағына жаулық пиғылда пайдалану мақсатына қарсы
тұру шаралары ... ... ... Қазақстанда ең көп шоғырланған
жердегі Ислам дініне сенушілердің іс-әрекеті ерекше бақылауға алынды [41.
110 ... ... ... КОКП ... ... 1983 ... 5 сәуірдегі
«Мұсылман діндарларының реакциялық бөлігінің идеологиясы бойынша бөлу
шаралары туралы» ... ... ... Жер ... енді ... іздестіру басталды.
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті хатшылығының, 1981 ... КОКП ... ... «Атеистік тәрбиені күшейту туралы»
қаулыларын орындау үшін Қазақ КСР Жоғарғы Соты 1983 жылы діни ... ... ... үшін 5 ... ... ... ... басшылары, министрліктер Ислам дініне ... ... ... туралы Орталық партия комитетіне ақпаратты қарша
боратып отырды. 1983 жылғы ... ... ... ... ... Ислам дініне сенушілерге қарсы жұмысты жүргізу үшін
16 облыстық партия ... 3750 ... ... ... министрлігі 1983 жылы республика мұражайларының атеистік тақырыпқа
200 ... ... 75 ... ... ... ... театрларының
20 спектакль қойып, оны 80 мың көрерменнің ... ... [30. ... КСР ... қоғамы басқармасы, шетелдік идеологиялық
орталықтардың әртүрлі дінді ... ... ... ... ... ... барысында республикада 278 лекциялар циклін жүргізіп,
260 кинолекторий, 24 ғылыми ... ... ... ... жұмысын
ұйымдастырған.
1984 жылы республика бойынша оқырмандарға берілген ... және ... ... саны 9 ... ... жетті. Бұл 1982 жылмен
салыстырғанда 230 мың ... көп ... ... ... ... мазмұндағы спектакльдер қойылды. Республика баспаханаларынан 1982-
1984 жылдары 29 атаулы 392 мың дана көпшілікке арналған атеистік әдебиеттер
басып шығарылды.
Ал ... ... ... ... ... ашылса да, атеистік жұмыс дұрыс жолға қойылмағаны, әсіресе
ислам дініне қарсы жұмысты жандандыру қажеттілігі айтылған.
Атеистік ... ... ... теледидары мен радиосы да қалыспады.
Апта сайын екі рет эфирден ... ... ... деген
рубрикасы үзбей көрсетіліп тұрды. Онда Орталық партия комитетінің ... ... ... мен республикалық «Білім» қоғамының лекторлары
діни тақырыптарға әңгімелер өткізді. ... ... ... «Наш ... характер», «Образ жизни-советский», «Казахстан
день за днем» т.б. кеңестік өмір салты туралы болды. ... екі рет ... ... ... хабары көрсетіліп тұрды. Онда «Ураза и ее
последствия», «Атеизм и ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарда хабарлар берілді
[37. 102 б.].
1981-82 оқу ... ... ... 82 халықтық ғылыми атеизм
университеттері болса, 1985 жылы оның саны 152 жетті.
1982 жылы республикада алғаш рет ... ... ... ... ... төрағаларына арнап тамыз айында 90 адам қатынасқан
семинар – ... ... Онда ... заңнамаларындағы діни культ
жөнінде» деген тақырыпта баяндама жасалды [30. 50 ... КСР ... ... 1981 жылы 22 ... ... күшейту туралы» КОКП Хатшылығы мен Қазақстан Компартиясы Орталық
комитетінің 1981 жылы 30 маусымдағы «Республикада атеистік ... ... ... ... жөнінде» қаулыларын орындау барысында діни наным-
сенім туралы заңдылықтардың сақталуын қадағалауды жүзеге ... осы ... ... ... ... ... КСРО Бас
прокуратурасына хабарлап есеп беріп ... Діни ... ... қайшы
келетін әрекеттерінің алдын алу мақсатымен республика прокуратурасы 1984
жылы Павлодар облысында екі ... 1985 жылы ... ... ... сақталуы жөнінде діни ұйымдардың ... ... Бұл ... ... ... ... арқылы халыққа
жеткізіліп отырды. Республиканың прокуратура қызметкерлері 1984 жылы ... ... 8 айы ... ... ... 905 рет ... ... оқып, әңгімелер өткізген. Сондай-ақ, жаңа социалистік мазмұндағы
салттар енгізіліп, үйлену ... ... ... ... ... ... Армиясы қатарына шығарып салу дәстүрге айналды [12. 134
б.].
Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің 1981 жылы 30 ... ... ... одан әрі ... ... ... атты
қаулысын орындау барысында Жоғары және арнаулы орта ... ... оқу ... даярлайтын болашақ мамандарға атеистік тәрбие
беруді жетілдіру жолында көптеген жұмыстар жүргізді ... ... ... берген 1984 жылғы 15 ақпандағы хабарламасында ... осы ... ... ... әзірленгендігі сөз болады.
1983 жылы желтоқсанда министрлік коллегиясының Жамбыл қаласының екі ... ... ... ... ... ... пәндерді оқыту барысында
берілетін коммунистік көзқарастарын ... ... ... осы жылы ... ... ... қаласының жоғары оқу орындарында
студенттерге коммунистік және атеистік ... беру ... ... 1981-1983 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық, Орал және
Өскемен педагогикалық институттарында ... ... ... және ... ... ашылды. 54 жоғары оқу орындарында атеистік тәрбие беретін
кеңес ашылып жұмыс істеді. ... курс ... оқу ... бастап
республиканың барлық оқу орындарында 24-40 сағаттық жүктемемен, ал орта
арнаулы оқу орындарында 12-ден 60 ... ... ... оқытыла бастады.
Студенттер арасындағы атеистік тәрбие сабақтан тыс жағдайда кеңінен
жүргізілді. Кітапханаларда, ... ... ... ... ... әңгімелер өткізілді. Атеистік ... ... ... ... конкурстар, викторина ойындары өткізіліп
тұрды. Кентау тау-кен, Қостанай ... және ... ... ... ... ... ... үздігі
деген атпен ең жақсы ... ... ... ... ... ... факультеттерінде оқыған 609 тыңдаушы болды [12.
136 б.].
Мәдениет министрлігі өзінің 1983 ... 30 ... ... ... ... ... жолдаған хабарламасында өз саласында
атеистік тәрбиеге ерекше назар ... ... Осы жылы ... ... ... ... 20 ... қойылып, оған 83 мың адам
көрермен болғанын жазған. Мәдениет ошақтары дінге ... ... ... ... ... әр ... формаларды пайдаланды. Олар «Атеист»
клубын ашып ... ... әр ... ... ... Ақтөбе облысының
мәдениет ошақтарында атеистік тәрбие беру айлығы өткізілді. Бір ай ... 312 ... ... 290 ... ... 348 ... 420 ... көрмелері ұйымдастырылды. Мұндай шаралар Қазақстанның
барлық өңірлерінде өткізілді. Мысалы, ... ... ... заңдар
дін туралы», «Коммунистік мораль мен діни мораль» т.б. тақырыптарда
дәрістер ... ... ... ... ... ... 9 халық
университеті жұмыс істеп онда 1000 тыңдаушы оқыды [27. 208 б.].
Дінге қарсы ... ... ... ... да ат ... республикасының комсомол ұйымдары, КОКП ... ... ... ... ... діни ... қарсы тұра
алатындай таптық сезімді күшейту жұмысын жандандыру қажет деген ... 1983 ... ... ... ... ... орындауға жаппай
жұмыла кірісті.
Жастардың ғылыми-материалистік көзқарастарын қалыптастыру мәселесі
облыстық комитеттердің бюролары мен хатшылықтарында үнемі ... ... жылы ҚР ЛКЖО ... ... ... ... ... облыстық комсомол комитетінің дінге сенетін жастармен жекелей жұмыс
жүргізу тәсілін», «Көкшетау облысының ... ... ... жастарға атеистік білім беруді насихаттау жұмысы», ... ... ... партия комитетінің жастар ... ... ... беру ... ... жылы ҚР ЛКЖО ... ... үгіт-насихат бөлімі, ғылыми-
атеистік насихатты көтеру ... ... ... ... ... ... семинар-кеңестің материалдары негізінде
атеистік тәрбиені ... ... ... ... ... 1984 жылы 607 952 жас ... оқу ... өтті. 1984-1985 оқу
жылы «Ғылым атеизмнің өзекті мәселелері» курсын оқытатын 86 ... ... ... «СССР – страна массового атеизма» деген [37.
162 б.] тақырыпта көрмелер ұйымдастырылды.
Көріп ... ... ... ... ... тарапынан
діндерге, конфессиялық ұйымдарға қатты қысым ... ... ... ... ...... ... идеологиядан өзге
идеологиялық күшті болдырмау еді. ... ... ... ... өмір ... ... діндер идеологиялық күшке айналуы мүмкін еді.
Сондықтан, діндер мен конфессиялар ... ... ... ... құдайсыз қоғам құру мақсатында кеңестік қоғамға атеистік білім
берілді.
1.3 Кеңестік Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістер
ХХ ғасырдың 30-50 ... ... ... ... ... ... Одағында билік құрып, ондағы халықтарды қорқытып-үркітіп,
үрейлендіріп, ... ... ... ... ... ... ... әкелді. Бұл тәртіп кезінде идеология басты рөл атқарды.
Тоталитаризм кезінде саяси институттар тарапынан ... пен ... ... ... ... ... ... барлық саласын, ағарту
білім беру, ақпарат ... ... де, өз қол ... ... ... ... қатаң бақылау орнатты.
Мемлекетті басқарған жалғыз Коммунистік партия КСРО-да қоғамдық өмірдің
барлық ... ... ... өзінің өктемдігін жүргізді, солардың
ішінде ... ... ... мұра ... ғасырлар бойы ұстанған
діні де партия мен билік ... ... тыс ... ... өте ол
басты мәселеге айналды.
ХХ ғ. алғашқы жартысында ... ... ... ... ... империясында
революциялық төңкеріс жасап билікке келген большевиктердің атеистік
түсінікте болуы және ... ... ... көзқарасқа
негізделуі кеңестік қоғамтану ғылымында теріс тұжырымдар мен түсініктер
қалыптастырды. Ол мәселен, дінді ... ... қою, ... келе ... ... ... шығару, оған қарсы құрал ретінде атеистік үгіт-
насихатты кең ... ... ... пен ... ... - ... діннің өзін түбегейлі жоққа шығарушылық, оның адамгершілік,
ізгілікке бастар мәнін түсінбеу, оның орнына ... ... да, ... де жоқ ... ... және ... атеист адам» тәрбиелеу партияның
түпкі мақсаты болды. Нәтижесінде КСРО-да ... ... пен ... ... жасалынды [24. 7 б.].
Кеңес өкіметінің дін саласына араласып, кеңес халықтарын діннен аулақ
ұстау және ... ... ... ... ... жұмыстарын, ХХ
ғ. 20-30 жылдарында бастаған болатын. Ресми саясат бұрынғы қазақ ... ... ... алаштықтарды социалистік реализмнен ауытқыған
контрреволюциялық идеяны уағыздаушылар деп айыптады. Олар ... ... ... ... ... арасындағы
таптық қатынастардың жоқ екендігін айтады. Олар кеңестік биліктің құрылуына
үрейлене, қорқыныш сезіммен қарайды, әрі абыржыған және ... ... ... ... ... мен діни мистикаға ұрынды» [45. 62 ... ... ... КСРО ... ... жүйенің құрбаны болды. Олардың
ұстанымы мен көзқарасына қарамай-ақ, кінәлі болсын болмасын ол ескерілмей,
таптық, ұлттық, діни ... ... ... ... ... ... дін ... ойыншығына айналды. ... сай ... ... мен ... және ең ... балаға мұра болып келе жатқан діни кітаптардың тағдыры көкке ұшты
[46. 8 б.].
ХХ ғасырдың алғашқы жартысында басталған ... діни ... осы ... ... ... да ... ... тапты. Мәселен,
Қазақстанда қысқа мерзім ішінде мешіттердің, намазханалар мен шіркеулердің
көпшілігі қиратылды. ... ... және ... ... ... діни ... ... дерлік құлатылды және жабылды.
Кеңестендіру жылдарында коммунистер партиясы өздерінің ... ... ... ... ... басты тосқауыл осы ислам діні деп
біліп, ол дінді ... да тап ... ... ... ... ... ... жүргізді. Сол күрес Қазақстанда «коммунистік идея мен
дін сыйыспайды» ... ... ... етіп ... Бұл ... бетке
ұстанған жергілікті «белсенділер» ойларына келгенін ... ... ... ... ... ... ... олардың жұмыс істеп тұрғандарын
бұзуға ... ... ... мен ... ... ... ... діни кітаптарды өртеді. Оған дәлел тек бір ғана Атырау ... ... ... ... ... ... Хасен хазірет, Маман,
Жайық бойындағы Тегісбай және ... ... ... ... ... ... Әйіп ... бұзылып, онда қызмет еткен молдалар,
олардың туыстары Кеңес өкіметінің жауы [48. 312-313 б.б.] ... осы ... ... өз ... ... күш салынды. Тіл
мен дін қай халықтың болмасын өнер өсер ... ... ... ... ... өкіметі қазақ халқын осы құндылықтардан зорлықпен айырды. ... мен оны ... да өз ... айрылып, қуғынға ұшырады.
Соның салдарынан Орталықтан басқарылып жүргізілген саясат ... ... ... өз діні мен ... ажырап қалды. Мемлекеттің бұл
уақытқа дейінгі тіл және дін ... ... ... ... М. Шоқай
да айтып кеткен болатын. Ол: «Кеңес өкіметі қуғын-сүргінге ұшырату, азапқа
салу, аштыққа душар ету, атып ... ... ... өз ... асырып келеді. Адам баласы ... ... ... ... қол ... қалған тұрғындар кеңестік шаруашылық саясаты ... ... да ... ... [49. 201 б.] - ... ... дін ... алға сүйрейтін үлкен идеологиялық күш. Оның адамдар
өмір сүрген қоғамдағы орны ерекше. Оған ... ... ... ... Кампанелланың: «Мемлекеттегі дін мен наным-сенім сұрапыл, дүлей
күшке ие, ... ол ... ... ... - ... ... болады [50. 77 б.].
Әлем өркениетінде шыңдалған осындай қағидаларды мойындамаған кеңестік
тоталитарлық жүйе өзі өмір ... ... дін ... ... ... ... көзқарас өзінің арсыздығымен, жеке адам рухына ... ... адам ... ... ... ... ірі ... К.Маркстың: «Религия – это вздох угнетенной твари,
сердце бессердечного мира, подобно тому, как она – дух ... ... есть ... для ... [51. 7 б.] – ... тұжырымын Кеңес мемлекеті
басшылыққа алып, дінге аяусыз ... ... Дін ... ... ... ... изложения догм и положений ... ... ... и норм ... а ...... сборник
разрозненных легенд, взаимно противоречащих, в разное время написанных ... ... ... сочинений выдаваемых церковью за «священные
книги» [52. 71 б.] - деп баға беріліп халықты дінге ... ... ... өмір сүруге мәжбүрледі.
Ал социалистік қоғамды өмірге әкелген ... ... бір ... «Дін ... – өмір бойы ... ... жалданып жұмыс
істеумен, мұқтаждықпен күнелтетін халық рухани ... бір ... - ... 67 б.] ... ... еліндегі дін жөніндегі негізгі саясатты анықтап
берді. Ұлы көсемнің дінге берген бұл ... ... ... ... ... ... ... адам санасындағы, мінез-құлқындағы
қалдықтармен аяусыз күрес жүргізілуі тиіс ... ... Ол ... ... ... оның одан әрі өріс ала ... ... үнемі
пәрменді түрде жүргізілетін ғылыми атеистік ... ... ... ... ... жоққа шығару болып табылады.
Кеңес өкіметі атеистік санадан ғана ... жоқ. ... ... ... ... дін ... «шегеден» құтылуға асық болып, арнайы
білім, мәдениет, өнер саласында «темір» жүйе ... ... де ... Сол ... тұтас бір дәуірдің ұрпақтары тәрбиеленіп шықты.
Бірақ, Кеңес өкіметінің жаны қысылғанда дінге жүгіргенін ... ... ... ... ... ұстағандай дәлелдеп алып отырмыз. Соғыс кезінде
Сталиннің «Ал, Құдайларыңа сыйыныңдар!» дегені нәтижесіз ... ... ... ... ... ... өкіметі дін тақырыбын назардан тыс
қалдырмағанын ... ... ... Кеңес өкіметі дінді дамытқысы келген
жоқ, керісінше, қалайда тұсауға, ... жоқ ... ... ... ... ... ... өкіметі бар білетін айла-тәсіліне көшкен.
Білмеген жерде шетелден «маман» ... ... ... ... ... ... ... – Кеңес өкіметінің қас жауы». «Бай
мен молданы қу!» Бұл ұран ... ... ... ... жалпы сипаттамасы ғана. Ал ... ... ... – әлі зерттеле қоймаған тың тақырыптардың бірі. Орталық ... ... ... ... тек ХХ ... – Кеңес өкіметі тұсында
ғана басталғанын тарихи құжаттар ... [54. 7 ... ... ... ... ... КСР-інде діндерді қысқартып,
немесе мүлде жойып жіберу әрекеттері күшейе түстеді. Мешіттер мен шіркеулер
жабылып, ондағы дінбасылар қуғындалды. Оның ... ... ... ... ... көрсетіліп, мұсылмандарды қуғындау жұмыстары жүргізілді.
Себебі, халықтың көп бөлігін мұсылмандар құрайтын еді. Сонымен ... ... ... ғана емес, тарихи ... ... ... ... мен кішігірім кесенелер коммунистердің талқандауына ұшырап, елдің
рухы көкке ұшты. Түркістандағы Қожа ... ... ... дін ... ... ол ... мен ... көрмесіне айналды.
Оның айналасындағы мәдени қабат дүңгіршектер салыну үшін ... ірі ... орын ... баб ... ... ... айналып,
онда атеистік кітапхана жұмыс істеген. Сайрамдағы Ибрагим ата, Абдула-азиз
баба ... да ... ... ... ... қатар,
Шолаққорған, Рәбия Сұлтан-Бегім ... ... ... ата, ... ата
сарайлары, Сайрам мешіті және Сардоба мен Мырзарабат мешіттері жойылды.
Жамбыл ... ... ... ... ... Айша бибі ... тиым ... Жергілікті ауылдық кеңестің шешімімен Әулие ... ... ... мұражайдың ғылыми-атеистік бөлімшесіне айналды.
Жамбыл облыстық депутаттар кеңесінің шешімімен «Тектұрмас» мазары бұзылып,
жермен-жексен етілді.
Халықтың рухани ... ... ... ... ... ... ізі, ... ескерткіштер мен мешіттерді жою жұмыстары
Алматы, Жезқазған, Маңғышлақ, Талдықорған облыстарында да ... Бір ғана ... ... ... ... ... 635
ескерткіш болды. Дінге қатысы бар ... ... ... т.б.) ... ... ... ... етілді.
Діни орындарды жабу, қирату салдарынан көптеген тарихи-мәдени
ескерткіштер жойылып, Кеңес ... «аса ... ... бос ... мен ... ... оларды қамбаға, ауыл шаруашылығы техникасын
сақтайтын гаражға, атқораға, дүкенге, шеберханаға айналуына әкеп соқтырды.
Босаған мешіттер мен шіркеулердің «шаруашылыққа ... ... ... бас ... дін ... ... көңілінен» шыға алмағандығынан
басталды деп түсіндірмекші болды. Өкімет иелерінің мешіттер мен ... ... ... ... ... ... кеткен, бос
қалдырған ғимараттарын өздерінің күштерімен жөндеп, ұйымдарын тіркеу туралы
өтініштерін қайта ... ... ... Осы ... байланысты,
академик, тарихшы М.Қ.Қозыбаев: «Кеңес өкіметі өз азаматтарына дін мен
ождан бостандығын жариялай ... ... ... ... ... ... ... моральдық нормалар мен адамдардың құқықтары аяусыз тапталғаны
мәлім. Оған барлық ... ... ... ... тартып алынып,
қиратылуы, кей жерлерде мәдени-ағарту ... ... мыс деп ... ... ... немесе мал қамайтын қораларға айналуға толық
дәлел бола ... [55. 16-17 б. б.] ... ... идеологияның жарқын
болашаққа бастан жолы халықтың санасындағы ата-баба салт-дәстүрлерімен
рухани ... ... ... ... ... ... да
зиянды із қалдырғанын көреміз.
1959 жылы қалалардағы ... 3 мың ... ... 5 ... жуық ... ... бір ғана Шымкент облысындағы айт намазына 3700 адам ... саны 1960 жылы 50 ... ... ... өкіметі осылай ораза
кезінде намаз оқып, ... ... айып ... ... ... жеткізе қорлап, қудалау саясатын жүргізіп отырды. ... ... 1930 жылы 45 ... ... 1960 жылғы жалғыз мешіт қалып, «айт
намазына» 100 - 250 адам, жұма ... 15 - 20 адам ... ... ... 1960 жылы ... ... ... ол Пушкин көшесіндегі № 6
үйде орналасқан. Ол мешітке намазға 3000 адам ... ... 1960 ... қаласындағы Қожа Ахмет Иассауи кесенесінің ... ... ... ... ... жаңа ... ... Мәскеуден келген
уәкілдің араласуынан кейін ... ... ... мешітке айт
намазына 1963 жылы 4500 адам жиналып, мешітке сыймағандықтан Қожа Ахмет
Яссауи ... ... жол ... ... ... ... тыс 1963
жылы Алматы облысы Панфилов қаласында ... жаңа ... ... ... саны әр жылы әр ... жағдайға байланысты өзгеріп отырған. Шымкент
облысында 1963 жылы 1 мешіт тіркелсе, 1964 жылы 6 мешіт ... ... ... істеп тұрған 6 мешіттің екеуі ғана тіркелген. Оның бертін
келе жұмысы ... ... ... Мешіттерді жабу, олардың санын
кеміту үрдісі басталғаннан кейін жаңа мешіт салу мүмкін ... [25. ... ... ... қана ... ... мен мешіттердің табысын да
есептеп отырған. Мысалы, 1956 жылы шіркеулердің табысы 2 млн ... ... ... 2 ... жуық ... ... 1963 жылы 1962 ... мешіттердің табысы республика бойынша 174 мыңға көбейген. ... діни ... ... тарапынан қаржыландырылмаса да оған
келушілердің қолындағы барын беріп, ... ... ... ... ... ... ... мүдделі екендіктерінің айғағы
[36. 47 б.].
Дінге қарсы ғылыми-атеистік ... ... КП ... ... ... екі рет ал, барлық облыстық, қалалық, аудандық және
бастауыш партия комсомол ұйымдарының ... ... рет ... Сонымен қатар ғылыми-атеистік ... ... ... ... ... орталықтар мен мекемелерде, аудандық ... ... мен оқу ... ... ... түсіп
тұрған [34. 36 б.] Шымкент қалалық партия комитетінің бюросы «дінге ... ... ... шараларын бір жылда (1962 ж) бес ... ... ... ... ... ... ... атеистік
жұмыс Орталық Комитеттің ерекше бақылауында болған, егер басқа аудандар
Орталық Комитетке жылына бір рет есеп ... ... ... ... ... есеп ... [28. 125 б.] тиіс ... Себебі, мұнда мешіттер көп
болып, ескішілік пен Исламды берік ұстанатын адамдар көп ... [39. 57 ... ... ... ... ... ісінде әрбір коммунист белсенді
атеист болу керек және діни әдет-ғұрыптарды жақтаушы ... ... ... ... ... ... ... отырды. Мысалы,
Жамбыл облыстық атқару комитетінің дін істері жөніндегі уәкілі діни ұйымнан
пара ... үшін ... ... Тағы бір ... ... ... Шалқар қаласынан ... ... ... В.И. ... ... плащын жая салып, намаз оқыған жолаушыларға вокзал
қызметіндегі ... еш шара ... ... [43. 67 ... ... ... ... Шымкент облыстарында «кезбе
молдалардың» діни қызметтеріне тиым салынып, балаларын діни оқуға бермек
болғандардың ... ... 190 діни ... ... Республикада
алғаш рет шіркеуде неке қию және өзге де ... ... ... Азия мен
Қазақстан мұсылмандар діни басқармасының әйелдерге шектеуді қасқартқаннан
кейін, ... ... ... 40 пайызға артқан. «Исламның
сарқыншақтарын» ... ... ... ... ... ... өзбектер, ұйғырлар, шешендер, ингуштар, балқарларды және басқа да
мұсылман ұлттарын ... ... ... бақылауға алған. Жоғарыдағы
деректерге қарай отырып, Кеңес өкіметі дінге сенушілердің тізімін жасап,
оларға ... ... ... күшейтіп, неше түрлі тәсілдерге
жүгініп, діннен ... ... ... ... [38. 87 ... ... 1980 жылы 21-22 маусымда өткен атеистердің
бүкілодақтық ... КСРО дін ... ... ... төрағасы
В.А.Кураедов өз баяндамасында: Қазақстанда діни ұйымдардың 70 ... ... ала ... жүр. ... ... ... ... уәкілдері жұмысты дұрыс ұйымдастырмайды десе, ал Ақтөбе облысы
уәкілі XVII ғасырда өмір сүрген Есет ... ... ... ... үшін ... ... келеңсіздіктерге байланысты, 1981 жылы Қазақ
КСР-інде дін істері жөніндегі бұрынғы уәкілдің орнына жаңа ... ... ... бастық қызметін Ислам дініне қарсы жұмыстан бастады. Мысалы, 1981
жылы Орталық Партия Комитетінде ҚазКСР ... ... ... Ш.Ж.Жәнібековтың қатысуымен болған кеңесте «Шымкент облысындағы
діни мәдениет жағдайы және бұл бағыттағы кеңестік заңдылықты ... ... ... ... ... ... ... Қаз КСР бойынша уәкілі С. Тотановтың 1983
жылғы №32 «құпия» Орталық партия комитетіне түсірген ... ... ... 1982 ... тамыз айында мұсылман діни басқармасының
мүшелерінің қатысуымен ... ... оған 90 адам ... 73 діни ұйымның тіркелгенін, одан басқа әлі де тіркеусіз жұмыс
жасап жатқан 43 ... ... ... ... ... 740 діни
ұйым 14 түрлі конфессия барын хабарлайды. Сонымен ... ... С. ... діни ... ... үш ... ... құрайтынын, сенушілердің
50 пайызы неміс ұлтының өкілдерінен тұратындығына дәлел келтірді. Бірақ,
Орталық партия комитетіне сол ... сол ... ... ең ... протестанттық дін иелерінің жұмысы емес, ислам ... ... ... [12. 117 ... әлеміне шабуыл Қаз КСР Мемлекеттік қауіпсіздік ... ... З. ... ... ... одан да ... ушықты. 1983
жылғы 28 қарашада №5/4 - 4745 ... ... КОКП ... ... ... ... хабарламасында Зақаң ислам дініне сенуші
коммунистердің ... шам алып ... Ол ... ... ... ... күшеюде, олар уағыз жүргізетін орындарды ашуды ... ... ... ... балаларды ислам дініне сенуге шақыруда, ал ең
сорақысы республика бойынша 80 молданың ... ... ... ... болғаны анықталғанын тізімге алған. З Камалиденов осы жағдайдан
кейін жергілікті қауіпсіздік комитетінің көмегімен 20 молда - ... ... ... ... ... ... ... жылы уәкіл С. Тотановтың есебінде ислам дініне сенушілер арасында
әлі де болса 1000-нан астам «кезбе молдалардың» ... ... ... ... ... жүргізілген атеистік насихаттың негізінде
соңғы 2 жылда 184 діни ұйымдар мен топтар өз ... ... ... ... ... тек 80 - ші ... ... бастап өзгере
бастады. Бертін келе «Қазақ КСР мәдениет министрлігінің тарих және мәдениет
ескерткіштерін қалпына келтіру және ... ... ... ... ескі ... ... ... [12. 135 б.]
КСРО мемлекеті, өзінің діни саясатымен әлемге танылды. Кеңес мемлекеті
мен Батыс мемлекеттерінің ... ... ... ... діни ... ... жоқ. Өйткені, КСРО - дінсіз мемлекет еді.
Жалпы, ислам мен христиан діндерінің арасындағы ... ... ... ... жылы ... Аятолла Хомейнидің АҚШ-қа ашық қарсы шығуы бұл ислам діні
мен мәдениетінің Батысқа деген қарсылығының үлкен көрінісі еді. ... ... бұл ... ... ... алады деп ешкім ойлаған жоқ.
Сол тұста әлем ... ... де жай ғана ... ... көзі ... ... діндерді ығыстырып оны коммунистік идеологиямен
ауыстырғысы келетінін пайымдады. Батыс пен ... ... ... ... ... енді әлемге өз мәдениеттері мен салт-
дәстүрлерін үлгі ... ... ... жылы ... Ауғанстанға басып кіруін мұсылмандар елге өзге діннің
кіруі деп ... [56. 3 ... ... ... ... да, ... қиындық түскен халық өзіне рухани
азық болатын, болашаққа жол көрсететін, тығырық ... ... ... Ұзақ ... бойы ... халқын ұлттық құндылықтарынан алшақтатып,
оның табиғи болмысына жат ұстанымды өмірге ... ... ... салқыны тәуелсіздік жылдарына дейін халықты ... Дін ... ... рухани өмірі аясынан аласталды. Осының
салдарынан, қоғамда ата-баба ... ... ... ... ... ... негіздік діни білімдері, хадис,
фыкһ, сопылық ілімдері жайлы түсініктері бұлыңғыр,  дін теориясы [57. 7 ... ... ... ... ... діни ... ... жасалған талдау
Оңтүстік Қазақстандағы саяси жағдайдың жиі ... ... ... ... ... ... атап өткеніміздей, Оңтүстік
Қазақстанда Ислам дінін ұстанушылар басқа облыстарға ... сан ... ... ... бірге, жергілікті халықтың арасында ислам дінінің
негізгі позицияны ұстанғаны бұл өңірдің ... ... ... табылады
[58. 16 б.].
Дін атаулыдан ат-тонын ала қашқан Кеңес үкіметі 1980 жылдардың соңына
қарай ... пен ... ... көше ... белгілі. Бұл
жағдай тиісінше дін саласындағы шегедей қатқан тоңның жібуіне себі ... сай, ... да жеке діни ... құру мәселесі бас көтерді. Бұл
идеяны республикамыздың сол кездегі ... ... ... қолдап-қоштауының аясында Мәскеу бой көтерген бастамаға
рұқсатын берді. Нәтижесінде 1990 жылы ... ... ... ... онда Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасының (ҚМДБ)
құрылғаны жария етілді.
Ал, оған ... ... Азия мен ... ... Діни
басқармасының орталығы Ташкент қаласында болғандықтан, еліміздегі ... ... ... еш әсер ... еді. ... күні ... ҚМДБ ... атқарылып отырған игі істерді мақтанышпен [59.
8-11 б.б.] атауға болады.
Қорыта айтқанда, ХХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда діни ... ... ... ... ... мен ... ... және конфессиялар
тұрмақ әлемдік діндер болып саналатын Ислам мен Христиан дініне ... пен ... ... оларға сенушілердің қатары барынша кеміді.
Ежелден бері ұстанып келе жатқан ата-баба діні ұмыт ... ... ... ... ... дінді ұмыттыру үшін қолдан келгеннің барын жасап
бақты. Қазақстанды мекендеген ұлттар тілімен қоса ... ... ... ХХ ... ... жартысында Қазақстандағы ... ... ... көрсетіп берді.
1.4 ХХ ғ. 90 ж.ж.Қазақстандағы конфессиялар және тәуелсіз
Қазақстанның діни ахуалы
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бүкіл ... ... ... ... ... ... ... «дін - апиын» деген
қағидасының салдарынан ХХ ғасырдың орта шенінен ... 1990 ... ... дүниеге келген ұрпақ рухани шөлін Кеңес өкіметінің қолдан
жасалған идеологиясына иман келтіру, ... ... ... ... ... табыну және сол идеологтар ... ... ... ... ... ... үлгі тұту арқылы қандырған
болатын. Бұл кезеңді біздің тақырыбымыздың аясында «Кеңестік діни-этикалық
ағартушылық кезеңі» деп ... ... жылы ... Республикасының тәуелсіздік алған тұсынан бастап,
қазіргі уақытқа ... ... ... діни-этикалық
көзқарастары ортақ ұлттық сана-сезімге негізделген ... ие ... ... ... ... ... ... бұрынғы
кеңестік идеологияның тамырына түбегейлі балта шабу мақсатымен шетелден
елімізге кіріп ... ... ... ... діни әрі зайырлы этикалық
құндылықтардың құрбанына айналып, қомақты өзгерістерге ұшырады. Бұл әлбетте
тарихи ... ... ... ... ... ... ... деген тұжырымы - шынайы шындық. Дегенмен, еліміз өзінің тәуелсіздігін
алған алғашқы жылдарында, діни-этикалық ағартушылықтың ... ... ... ... ... ... саяси мәселелерін шешу жолында пайдалану пиғылдары орын ... ... бәрі ... ... ... жете түсінбеуінің
салдары еді.
Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейінгі алғашқы жылдарда жас мемлекет ... ... ... мен ... ... тұрақты дамыту
секілді күрделі міндеттер ... ... сол ... аса ... бірі ... тұтастықты сақтап қалу мен қоғамның рухани-
өнегелік ... ... ... ... еді. Осы ... Қазақстан
Республикасының «Діни қызмет және діни бірлестіктер туралы» ... ... ... ... ... жасап көретін болсақ, ол
заңнаманың баптары төмендегідей болатын.
Егемендік жарияланғаннан кейінгі бір ай ... яғни 1992 ... ... ... ... ... және діни бірлестіктер туралы» Заң
қабылданды. Бұл құжат діни ... ... ... ... ... ... олардың ісіне қол сұғылмайтындығына ... ... ... деп ... ... ... діни ... қатысты арнайы шектеулер қарастырылмаған. Бұл мемлекеттің дінге
деген қатынасын өзгерткендігін, діни бірлестіктерге ... ... ... алуға мүмкіндіктер бергендігін көрсетеді.
ҚР «Діни сенім бостандығы мен діни бірлестіктер туралы» Заңының 9-бабының 1-
тармағында ... ... ... дiни ... ... 10 ... ... бастамашылығымен құрылады. Бұл үшiн олар жиналыс шақырады,
онда жарғы (ереже) қабылдайды. Діни бірлестіктерді ... ... және ... ... бас тарту негіздемесі бекітіледі [60. 4
б.].
ТМД ... дін ... ... заңнамаға өзгерістер ... ... ... достастық елдерінің ішінде көш бастады.
Қазақстанның мұндай ... ... ... ... ... кеңінен қолданыла бастады. Мысал ретінде атап өтсек, 1997
жылы Ресей Федерациясында ар-ождан ... және діни ... жаңа заң ... ... кейін Өзбекстан (1998 жыл), Белоруссия
(2002 жыл), Түрікменстан мен Украина (2003 жыл), ... (2005 ... (2006 жыл), ... (2008 жыл) және т.б. елдерде жаңа заңдар
қабылданды немесе дін саласына қатысты ... ... ... [61. 5 б.].
1992 ж. Алматыда Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың басқаруымен бірінші
Дүниежүзілік рухани келісім конгресі өткен болатын. Қабылданған ... ... 18 ... ... келісім күні, дау-жанжалдар мен
қақтығыстарға мораторий жариялау күні, ымыраласуды іздеу күні, қайырымдылық
пен жақындарына ... ... күні деп ... ... ... ... 18 қазан жыл сайын Рухани келісім күні ретінде атап өтіледі
[62. 3 б.].
Мұнда, Қазақстанның ... ... ... ұлт өкілдері бірігіп, туған
елдің болашағы қандай болатынын ... ... ... ... ... ... ... достық қарым-қатынасты ұстануы, конфессиялар мен
мәдениеттер диалогын ... дін ... ... ... саясат
ұстануы, қоғамдағы тұрақтылықты бекіту мақсатында түрлі ұлт өкілдерінің бас
қосуы, қоғамдағы рухани келісімнің жәй ғана ... идея ... ... деген қорытындыға әкеледі.
Егемендікке қол жеткізіп, тәуелсіздік алсақ та ... ... өте ... Бұл ... ... ... ... шешімін табуға, сондай-
ақ бүгінгі мен өткенді ... ... өмір ... бағалауға,
сонымен қатар қазіргі алдағы буын ұрпақтың болашағы жайында маңызды талқы
жасауға мүмкіндік береді [62. 3 б.].
Жалпы, ... ... мен дін ... ... ... Қазақстан үшін қашан да өзекті болатын. Алайда, Кеңес үкіметі
тұсында, ... ... ... құрған кезеңде дін, діни әдет-
ғұрыптарды жасау, діни тәрбие мен ... алу ... ... ... ... ... бәрі ... Ол үшін мемлекеттік органдар идеологиялық
және әкімшілік ... қоса ... ... ... белсенді
пайдаланды.
Осы орайда, Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан соң ... ... ... ... бар. ... өркениетті көзқарас демократиялық
өзгерістердің бір бөлігіне ... 1992 жылы ... ... ... ... бірлестіктер туралы» Қазақстан Республикасының Заңының қабылдануы
маңызды оқиға болды.
Қазақстанда түрлі конфессиялардың ... ... өмір ... үшін ... және ... жағдайлар жасалған, конфессияаралық қатынастарды
үндестіруге бағытталған бірыңғай мемлекеттік саясат қалыптасқан.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған соң, дін аясы ... ... ... ... ... ... сенім
бостандығы және діни бірлестіктер туралы» Заңмен, басқа да нормативтік
құқықтық актілермен реттелетін болды. ... ... ... ... - ... ... біртұтастығы мен тыныштығын ... ... ... өмір ... ... жасау болды [103. 10 б.].
Ар-ождан мен дін бостандығы тіпті төтенше жағдайда да шектелмейді, ол
Қазақстан Республикасы Конституциясының 39-бабында тура ... ... ... ... келеді. ҚР Конституциялық Кеңесі 1996
жылғы 26 қазандағы №6 қаулысымен бұл конституциялық ережені ... 3 ... ... ... ... мен ... де, ... ішінде мемлекет те, ешқандай ... да, ... ... және ... жағдайларда да шектей алмайды деп түсіндірді.
«Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» ҚР Заңына сәйкес
дін ұстану немесе ... ... ... ... ... заңнамамен тек
қоғамдық тәртіп мен басқа ... ... ... ... мен ... қорғау мақсатында шектелуі мүмкін.
Ар-ождан және діни сенім бостандығы ... ... ... ... үшін қылмыстық жауапкершілік ... ... ... ... мен конфессиялардың еркін және бейбіт өмір сүруін
айқындап берді [101. 107 ... ... ... Қазақстанның саяси - экономикалық,
әлеуметтік және мәдени даму жолындағы қажетті басты компоненттердің бірі -
республикада ұлтаралық, конфессияаралық қатынастарда ... ... ... 1999 жылы ... ... ... санақ
мәліметі бойынша Қазақстанда 130 этнос өкілдері тұрды [64. 9 б.].
Қазақстанның полиэтникалық, яғни көп ... және сан ... ... мен ... ... ұлтаралық татулықты сақтау мен
нығайту ... ... бірі ... ... ... ... ... Қазақстан халқына арнаған Жолдауларында осы
маңызды мәселе - үнемі басты орында. Президент: ... ... ... орныққан: кез келген қазақстандық кез келген қоғамдық
және саяси бірлестікке еркін кіре ... ... діни ... ... ... ... ... келісім мен діни тең
құқылық саясатын дәйекті жүргізіп келеді, -деп атап өтті [66. 7 б.]. ... ... ... ... мен ... ... өмірдің барлық саласына белсенді қатысуын қамтамасыз ету, ... ... ... ... бірлестіктерге кіруін қолдау маңызды.
Конфессиялар арасында келісімді сақтау мен діни тең құқықтылықты ... ... ... ... ... ... мәселе: көппартиялық жүйе ... ... салу ... ... ... әртүрлі діни конфессиялар да
басқа діндерге және оны ... ... ... ... шектеу
саясатын жүргізбеуі қажет. Еліміздегі сан ... ... ... ... тудырмауы қажет. Себебі, қазақстандықтар үшін әлеуметтік
саладағы негізгі құндылық:- ұлтаралық таулықты сақтау, көп ұлтты Қазақстан
жағдайында ... бірі ... сену мен ... және ... ... ... ... азаматтық келісім болмайынша
экономикалық даму, саяси тұрақтылық, халықтың ... ... ... Біз мұны ... ... және басқа да саяси, ... ... ... ... ... т.б. мемлекеттер
жағдайынан көріп ... ... ... ... ... ... шығып
кеткен Қырғызстандағы саяси ахуал, Украинадағы текетірес, ... ... ... ... Франциядағы эмигрант жастар
әрекеті бұл экономикалық, әлеуметтік дамуға ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерінің ұтысқа шығуы
мүмкін емес. Ендеше бұл нәзік мәселе саясат құралына ... ... ... негіздегі жатсынбаушылық пен конфессиялар аралық
келісімді қамтамасыз ету» [65. 8 б.] ... баса ... ... ел
ішіндегі ахуалды терең талдаудан туған пікір екендігі сөзсіз [67. 7 б.].
Көптеген этникалық ... мен діни ... ... ... өтпелі кезеңде дін атаулының мемлекеттің ішкі тұрақтылығы мен
қауіпсіздігін қамсыздандырудағы рөлі, өндіруші күш болып табылатын халықты
ұйымдастыру ... ... ... ... және ... мен баяндылығына тікелей әсері өте анық көрініс берді [68. 5 б.].
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алған соң, ... ... өзін ... ... және ... ... ... адамның дін бостандығы құқығының сақталуына көп көңіл бөлді,
Қазақстанда ... ... ата діні ... ... ... ... еркіндіктер берді. Мемлекет өзге діндерге тек ... ... өмір сүру ... ... ... жері ... жағдайлармен ұлы өркениеттердің - ислам,
христиан, буддизм, конфуциандық өркениеттерінің өзара ... ... ... ... кең байтақ даламыз өзіне алуан түрлі өркениет пен
мәдениетті сіңірді. ... ... ... және ... - ... бойғы рухани және мәдени дәстүрлердің мұрагері.
Қазақстанда этноконфессиялық үдерістердің ... ... ... ... ... бола ... Қазақстан халқы ассамблеясы 1995 ж. негізі қаланып,
қазіргі күні әлемдік қоғамдастық ХХІ ғасырдың ұлы жетістіктерінің бірі ... ... ... халықтар достығының институтына, өркениеттер
институтына айналды [108. 17 б.].
Мемлекеттің зайырлы сипаты, адамның ... ... ... ... ... ... қатысты ағайынгершіліктің жоқтығы, ... ... ... ... ... баянды етілген.
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ... ... ... яғни көп ... ... бар зайырлы демократиялық мемлекет
қандай да ... бір ... ... ... болмайтынын әрқашан басшылыққа
алып келеді.
Дін саласындағы қарым-қатынастар, жоғарыда аталғандай 1992 жылы қабылданған
“Дін ұстану еркіндігі және діни ... ... ... реттеледі [69.
4 б.].
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда тұрғындардың діни сана-
сезімі оянып, діни ... ... ... Бұл ... ... мақсаты қазақстандық қоғамдағы діни сала ... пен ... ... ... ... ... халқы
ешқашан желөкпе діни сенімге бейім болған жоқ, одан да гөрі ежелден-ақ діни
сенімге төзімділік және ... ... ... ... бола ... да, ... ... Орталық Азияда қалыптасқан діни
ахуалға ықпал етуі мүмкін діни көзқарастағы ... ... алуы ... ... ағымдардың өрістеуіне діни қағидаттарды ... ... ... ... ... ... бірге,
азаматтардың сенгіштік қасиеттері қолайлы жағдай жасауда. Ал мұндай кері
діни ағымдарды таратушыларға ... ... ... ... ... бір ... адамдардың өзіне төзімсіздік көрсету мінез-
құлқы тән. Демогогияға құрылған фанатизм және ... ... ... ... және ... мінез-құлықтар – олардың ... ... ... [70. 5 ... ... ... қоғамның және нарықтық экономиканың
құрылуымен ғана емес, сондай-ақ діни серпілістің жүруімен де ... діни ... ... ... ... ... ... беймәлім, жаңа "дәстүрлі емес" діни ұйымдар пайда болды.
Атап айтар болсақ, пресвитериандық және ... ... ... ... ... аспан" сияқты протестанттық
шіркеулер, "Бахаи" "Сайтан шіркеуі", ... ... ... ... ... бастады.
Қазақстандағы тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында діни ахуал күрделі әрі
сан-салалы болды. Кейбір деректер бойынша, 1989 жылғы 1 қаңтарда ... ... ... 30 ... тиесілі 700-ге жуық діни ... [71. 7 ... ... өте ... ыдырауы қарсаңында, Қазақстандағы өзге этнос
өкілдерінің өз отандарына қайта көшуімен бұл көрсеткіштерде де ... алып ... ... конфессиялар мен діни бірлестіктер саны да
азая бастады. Қазақстандағы конфессиялар мен деноминациялардан шыққан ... ... саны 1990 жылы бар ... 670 қана болды. Осындай
аумалы-төкпелі уақыттарда Қазақстан – әртүрлі діни ... ... пен ... ... ... қатар өмір сүруінің нақты үлгісі бола
білді. Бұл ... діни ... ... құрметпен қарауының, қоғамда
толеранттылық және діни төзімділік ахуалын қалыптастыруының ... ... ... ... көп конфессиялы және көп этносты мемлекет
ретінде алдағы ... да ... және ... ... ... ... барынша пайдалана отырып, конфессияаралық келісімді
және діни жетекшілердің диалогын ... ... ... ... [107. ... ... діни істерін ұйымдастырып, діни бірлестіктер,
мешіттер және шетелдердегі мұсылман ұйымдарымен халықаралық қатынастарды
реттейтін ... ... ... мұсылмандар діни басқармасы» ... ... ... 1990 жылы ... Оған дейін «қазият» деңгейіндегі
діни мекеме ретінде қызмет атқарған бұл ұйым ... күні ... ең ... ислами ұйымы.
Өкінішке қарай, өткен ғасырда Қазақстан ... ... ... діни ... оның ... ханафиттіктен алыстап қалды. 1990
жылдардың ... ... ... ... іс жүзінде өздерінің діни
бастауларынан толық көз ... ... ... ... ... ... жат өзге діни ағымдарға ден қойып, ... ... ... ... салдарынан «дәнді қауызынан айыра ... ... ... [104. 15 ... ... ... Қазақстандағы жетекші конфессиялар –
православие мен ... ... ... ... Ассамблеясының
мүшелері болып сайланды. Діни бірлестіктердің ... ... ... ... ... ... ықпалы айтарлықтай өсті, заңдық
мәртебесі өзгерді. Олар қазақстандық қоғамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жүргізіліп жатқан саясаттың ізгі сипатына сену,
азаматтық татулық пен ... ... ... ... санада нығайту – билік органдарының діни ... ... ... болды. Сонымен ... ... ... түбегейлі өзгерту сияқты ұшқарылыққа жол бермеу өзекті ... [106. 28 ... 1999 жылы ... діни ... ... мен ... мақсатымен Қазақстанның діни бірлестіктер қауымдастығы құрылды. Бұл
қауымдастық 200-ге жуық діни ... ... бойы ... ... ... әр ... ... дін
мен дәстүрлерді ұстанған көптеген халықтардың тағдыры тоғысты. Нәтижесінде
130 этнос пен 40 конфессия өкілдері қазақтармен ... ... ... айрықша жағдай қалыптасты. Сонымен қатар, түрлі этностардың ұзақ
уақыт қатар өмір сүруі ... ... ... ... ие ... ... ... бастап қазақстандық қоғамды
ұйыстыру, барлық этностық топтардың тең ... өмір ... ... ... ... саясатының іргелі бағыттарына айналды. Өтпелі кезеңнің
күрделі жағдайында мемлекеттің мақсатты және ... ... ... ... негіздегі қақтығыс пен ... ... ... пен қоғамдағы жіктелу бола қойған
жоқ.
Этностық емес, азаматтық қауымдастық құруға бағытталған ... ... мен ... ... ... ... Этностық және діни
ерекшелігіне қарамастан елдегі барлық азаматтардың мүдделерін ... ... жол ... ... ... ... ... жыл сайын Наурыз, Масленица бұқаралық халықтық
мейрамдары дәстүрге айналды, сонымен қатар Құрбан айт және ... діни ... ... ... күндері болып жарияланды.
Осылайша, Қазақстанда түрлі этностар мен конфессиялардың бейбіт өмір
сүруін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... этносаралық келісімнің қазақстандық үлгісі нәтижелілігінің басты
факторы - ... ... да, ... ... ... ... де ... елімізде тұратын этностық топтар мүдделерінің теңдігін сақтау
болып ... ... ... ... ықпалын тигізетін бірқатар
факторлар да жоқ емес.
Атап айтқанда, бұл әлемнің түрлі бөліктеріндегі, соның ... ... ... этно-діни қайшылықтардың күшеюі. Қазақстанға сырттан этно-
діни экстремизм мен радикализмнің әртүрлі нысандарының кіруі әлеуетті қауіп
туғызады. Қоғамда орын алып ... ... және ... ... да ... рең алып ... мүмкін. Жас ұрпақты тәрбиелеу
жұмысында жіберілген қателіктер көпэтностық Қазақстан халқының этносаралық
және мәдениетаралық төзімділік дәстүріндегі ... ... ... ... Осы және өзге ... ... де, сондай-ақ
қоғамның да тарапынан жіті назар аударуды талап етеді [85. 7 б.].
Жалпы алғанда, көпэтностық қоғамда ... ... ... және
нығайту мемлекеттің қауіпсіздігі мен тәуелсіздігін қамтамасыз етудің, оның
әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуындағы стратегиялық ... ... ... ... болып табылады.
Соның негізінде, 90-жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... Онда, діннің біріктіруші
қайнарына сүйену, этносаралық қарым-қатынастар ... діни ... ... алдын-алу ұлттық бірлікті нығайтудағы маңызды бағыт ... еді. Бұл үшін ... ... мен ... ... дамыту, қоғамның
тұрақтылығын нығайту мақсатында мемлекет пен діни бірлестіктер арасындағы
әріптестік қатынасты дамыту. Сондай-ақ, қоғамдағы ... ... ... ... ... ... нашақорлықпен, маскүнемдікпен,
балалар, жасөспірімдер арасындағы қылмыс пен ... ... ... және осы ... ... ... ... мемлекеттік
органдар мен діни бірлестіктердің ... мен ... ... роль ... Ал, ... ... ... және халықтың діни сауаттылығын арттыру үшін дәстүрлі діндердің
рухани құндылықтарын қолдану қажет [66. 7 б.].
Сонымен ... ... мен ... ... қарсы тұру
мақсатында халықпен, әсіресе, жастармен, жүйелі ... ... ... ... жалған діни бірлестіктер туралы хабардар
етуге, ондай бірлестіктердің құрбаны ... ... ... ... ... ... ... шаралардың нәтижесі қоғамда адамгершілік құндылықтардың дұрыс
жүйесін, төзімділік, бірлік және ... ... ... ... ... және әлеуметтік сфера жетістіктерін ... елде ... ... және ... ... құру ... келісім іргетасы қаланды.
Қазақстан бүкіл әлемге қоғамдық және дінаралық келісім мен бірлік,
ауқымды көлемде бұл ... ... табу ... ... білді.
Қазақстанда бейбітшілікті сақтау мен нығайтудағы діндер рөлі ... ... ... ... ... ... ... көзі пайда
бола бастады. Мұнда, Еуразия орталығында Президент Нұрсұлтан ... ... ... және ... ... алға жылжыту,
өркениеттердің дамуының рухани жолын іздеуде тиімді диалог ... р ... ... ие болған айтулы форум – Әлемдік және дәстүрлі ... ... ... ... Бұл ... ... мақсатының қайнар
бұлағы тәуелсіздік алған жылдардағы Қазақстандағы конфессиялық үдерістердің
жақсы жолмен келе жатқанынан ... Ал, бұл ... ... ... ... сарапшылар пікірінше, жылдан жылға өршіп бара жатқан Шығыс
пен Батыс арасындағы ашық және ... ... ... ... одан ары ... бола ... Бұл тұрғыдағы кездесу төзбеушілік пен
ксенофобияны ... ... ... ... таныту, халықаралық
қақтығыстарды шешу үшін әлемдік діндердің рухани және адамгершілік ... ... ... ... ... саналады.
Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда тұрғындардың діни ... ... діни ... ... ... Бұл ретте
мемлекеттік саясаттың ... ... ... діни сала ... пен толеранттылықты сақтау болып табылады. Қазақстан халқы
ешқашан желөкпе діни сенімге ... ... жоқ, одан да гөрі ... ... ... және ... ... толеранттылыққа
жақындығымен ерекшеленді [84. 5 ... ... өз ... ... соң, ... ... мемлекетте бір діннің ғана насихатына көбірек көңіл бөліп, ... ... ... жоқ. ... ... ... мемлекет үшін бірдей
болды. Сондай-ақ, көптеген мемлекеттердегі сияқты Қазақстанда да дін ... ... ... ... ... діннен бөлек болған емес. Барлық
діндер мен олардың өмір сүруі мемлекеттің қарамағында.
Кеңестік биліктің күйреуімен қатар ... ... ... ... да ... ... Діни ... бостандығы аясындағы
мемлекеттік саясат дінаралық келісім мен достық қағидаттарына негізделді.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың салиқалы ... ... ... ... ... ... мен ... дін өкілдеріне сол кезеңдегі қиындықтарға
қарамастан тең ... ... ... Қазақстан мемлекеті олардың
ортақ шаңырағына айналды.
2 ХХІ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ... ... ХХІ ... ... ... Республикасындағы діни
ұйымдар мен конфессиялар
Елiмiз тәуелсiздiк алғаннан кейiн Қазақстан халықтары өмiрiндегi дiннiң
маңызы арта түстi. Дiн өзiнiң бұрынғы айырылып ... ... ... ... көптеген конфессиялардың дәстүрлерiне ... ... дiни ... ... ... Дiни ұстаным тараптарына қатысты
идеологиялық шектеулер алынып тасталды. Бiрлестiктердiң ережелерi тәуелсiз
мемлекеттiң ... мен ... ... ... ... құқықтық мемлекеттiң бойына етене кiрiгiп, қоғамдық
қатынастар жүйесiнен өз орнын алды. ... ... ... ... да бiр ... күштердiң қолжаулығына айналмағанын көрсетiп отыр.
Қазақстандағы дiни бiрлестiктер жайлы туралы деректер – ... де ... ... ... ... ... ... идеологиялық
тыйым салу салдарынан iске асырылуы ... ... дiни ... ... ... жылдарындағы дiни бiрлестiктер санының
өсуiн идеялық кедергiлердi алудың нәтижесiнде дiнге бет бұрудың ... дiндi ... ... ... ... тиiстi құрылымдарды
қалпына келтiруiмен түсiндiрген жөн [105. 7 б.].
Тәуелсiздiк жылдарында республикада әлеуметтiк-экономикалық, саяси және
руханият ... ... ... ... ... ... құрамы өзгердi, қазақтар саны жағынан елдегi басым этносқа
айналды. Дiни ахуал да өзгердi. Егер 1989 жылы ... 30 ... ... дiни ... болса, 2003 жылдың 1 қаңтарында 3206
діни бірлестіктер жұмыс ... ... ... 1652 ... соның
ішінде 1642 суниттік, 2 шииттік, 2 сопылық, 4 ... ... ... Бұған
қоса Қазақстанның аумағында православиелік ... ... 241 ... ... 230-ы Орыс ... шіркеуіне қарайды), 7
старообрядтық шіркеу, римдік-католиктік шіркеуінің 77 бірлестігі, бірқатар
протестанттық бірлестік ... ... ХХІ ... ... ... дәстүрлі емес діни қауымдарға мына конфессия түрлері енді: 5
буддистік қауым, 24 ... 12 ... 23 ... ... медитация қауымы, ұлы ақ бауырластықтың 2 ... ... ... ... және ... ... конфессиялардың қауымдары.
т.б. [71. 6 б.].
Сонымен, ... ... діни ... ... ислам және
христиандықтың православиелік бағыттары болып, ХХІ ғ. алғашқы жылдарында
республикамызда 1700-ге жуық ... ... ... ... ... ... сунниттік бағыттағы бірлестіктер болды. Орыс православие
шіркеуінің үш ... 214 ... 8 ... мен ... ... ... ... 2004-2005 жылдарда Орыс ... ... ... ... және ... ... ... күш-жігерін
жұмсауды күшейте отырып, еліміздің бірнеше ... ... ... ... ... ... ... және дәстүрлі емес діни
құрылымдар өз ... ... ... ... ... Атап ... "Иегова куәлары" бірлестігінің миссионерлік қызметі ... ала ... ... ... кезге дейін "Иегово ... саны ... өсіп келе ... конфессия болып отыр. Оның діни
орталығы Есік қаласында ... сол ... ... ... ... әділет органдарында ресми тіркелген және ... ... ... бар, оны ... ... 20 ... жуық болған [76. 7
б.].
Сонымен қатар, елімізде протестантизмнің жаңа ... ... ... ... ... ... ... тарала бастады. Пятидесятничество ағымының тарихына шегініс
жасасақ, ол ХХ ... ... ... құрылған. Бұл ағымның Қазақстандағы
ең ірі қауымдары Қарағанды және Алматы қалаларында орналасты және ... өз ... ... ... Апостолдар рухындағы евангелшіл
христиандар өз жұмысын ... ... ... ... 3 ... ... біріктіретін 40-қа жуық ... бар. ... ... америкалық, корейлік уағыздаушылардың миссионерлік ... ... ... Бұл ... шет ... діни ... көрсетуде. Елімізде 20-дан аса пресветериан бірлестіктері бар. "Грэйс-
Благодать", "Бірінші пресветериан шіркеуі," ... ... ... ... ... ... отыр.
Осы ғасыр басында, Қазақстанда Жетінші күн адвентистері қауымы жұмыс
істеп, оның орталығы Астана қаласында болды. ... ... бұл ... ... ... Жетінші күн адвентистерінің Оңтүстік одағына
кіреді. Евангелшіл ... ... ... ... ... арасында
таралған. Елімізде лютерандық 70-тен аса діни ... ... ... ... ... 10 ... ... біріктіріп, олар Қазақстан евангелшіл христиан-баптистері
шіркеулерінің одағын құрды. Бірлестіктің орталығы Қарағанды облысының ... ... ... ... ... ... ... мен топтары бар. Евангелистер 2010 жылға дейін ... ... Азия ... евангелшілдендіру жоспарын басшылыққа ала отырып жұмыс
жасаған.
Аталған конфессиялық ... ... ... шет ... белсенді қызметі арқасында протестанттық ... ... ... ... өмір", "Жаңа аспан", "Благая весть"
және т.б. жұмыс істеген. Соның салдарынан ... ... емес ... ... ... бірі ... шіркеуі болып, ол ең бірінші АҚШ-та
ХХ ғасырдың 50-ші жылдары пайда болды. Негізін ... ... Рон ... Ол өз ... ... ақылды ойдың саулығы туралы бүгінгі
заманғы ілім" атты еңбегінде қорытындылаған. Осы ғасыр басында ... діни ... ... ... Семей қалаларында ресми
тіркелген. Саентология шіркеуі Ресей, АҚШ, ... ... ... ... тығыз байланыс орнатқан [92. 8 б.].
ХХІ ғ. басында "Кришна санасы" қоғамы елімізде әрекет етіп отырған жаңа
діни ағымдардың бірі ... ... ... ... "Кришна
санасы халықаралық қоғамының" негізін салушы - Свами Прабхупада ... Бұл діни ағым ... ... тез ... ... ... біріктіру жолындағы Қасиетті рух ... ... 1954 жылы ... Негізін салушы - Сан Мен Мун. ... ... ... ... аса ... ... ... Бұл
шіркеудің түрлі бағыттағы ұйымдары бар. Бірігу шіркеуі ... 1992 ... ... ғ. ... Қазақстанда түрлі дәстүрлі емес культтар саны ... Атап ... 1990 ... жаңа культтар саны 10-нан сәл асатын
болса екі мыңыншы жылдарда жаңа культтардың саны ... ... ... ... "Соңғы өсиет шіркеуі", "Жаңа аспан", "Жаңа өмір шіркеуі"
сынды ХХ ғасырдың наным-сенімдері ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру арқылы жүргізіп отырды.
Сонымен қатар, ХХІ ғ. басында, Қазақстанда экстремистік бағыттағы "Хизб-
ут-тахрир" ("Азат ету ... ... ... ... ... наразылығын тудырды. Хизб-ут-тахрирдің мақсаты - Ислам атын
жамылып, дінаралық келісім мен үн қатысуға зиянын ... ... ... бұзу. Хизб-ут-тахрир Орталық Азия ... ... ... және осы ... ... ... ... мақсаты
ретінде ұстанады. Аталған ұйым күресі идеологиялық күрес, идеологиялық
төңкеріс, билікті өз қолдарына алу сынды үш ... ... ... ... ... жік салатын пікірлер мен ұстанымдар көрініс
беруде. Діни ... ... ... ... ... ... жат.
Сондықтан, бұл ұйымның әрекеттері Ислам ... және ... ... ... оның өмір ... тоқтатылды.
Сонымен қатар, елімізде "әл-Каида", "Мұсылман ... ... ... ... ... ислам қозғалысы" сияқты ... ту ... ... да ... ... ... ... тыйым салынған
[103. 7 б.].
Жалпы, бұл тараушада, біз Қазақстандағы ХХІ ғасырдың басында өмір
сүрген және ... ... ... өмір ... келе ... ... тарихы
туралы қарастырып отырғандықтан, жоғарыда айтылып отырған мәселелер жайлы,
яғни ХХІ ғ.басындағы Қазақстан ... дін ... ... Ол ... ... тарауларда толық қамтылады.
Жалпы, осы ғасырдың алғашқы жылдарында Қазақстанда өзге ... ... ... миссионерлік топтар да өмір сүрді. Миссионерлік
- діни ұйымдардың ілімдерін ... ... діни және ... ... ... мәлім. Миссионерлік ұйымдардың шоқындыру саясаты Африка
және Азия халықтары арасында қарқындап, мақсатты түрде ... ... ... ... ... ... ... қорлары, үкіметтік емес ұйымдар, қаржылық топтар материалдық
және моральдық тұрғыдан көмектесіп, ортақтаса ... ... ... ел ... дінін, тарихын, әдет-ғұрпын, ділі мен психологиясын
зерттеп біліп ... ... ... халық басым елді мекендерде тұрып, сол
халықтың тілін, әдет-ғұрпын, мінез-құлықтарын өз қызметтерін ... ... ... ... ... үйренеді. Елімізде протестанттық және
неопротестанттық шіркеулердің миссионерлік қызметтері ... ... мен ... ... кері ... тигізеді.
Жұмыссыздар, өмірден өз орнын таппағандар, рухани ізденісте жүргендер,
жеке басы және ... ... ... төзе ... ... терең білмейтіндер, әсіресе жастар миссионерлердің үгіт-
насихатына тез ілігеді.
"Жаңа" культтардың бірі - Бахаи ... ... "Баб" ... лақап атымен белгілі болған Сейд Әли Мұхаммед тұр. Ол өзін пайғамбар
деп жариялаған. Бабтың ілімін жүйелеп дамытқан, ... ... ... ... ... Мырза Хусейн Әли (Баха-Улла) болды. ... ... ... діни ... ... ... ... мақсат
бірлігін уағыздайды [90. 37 б.].
Бахаи сенімінің ең жоғары ұйымы - дүниежүзілік әділдік үйі ... ... ... ... Бахаи сенімінің ұлттық рухани
мәжілісі елімізде 1994 жылы тіркелген. Қазіргі уақытта ... ... ... аса қауымы бар. Кейбір деректер бойынша, пайда ... бір ... ... ... ... бес ... жуық ... бар.
Қазақстан қоғамының рухани тұрғыдан жаңаруында дәстүрлі діндер ... ... рөл ... Ислам, христиандық және иудей діндерінің
жалпы адамзаттық және гуманистік ... ... ... келісім мен татулықты орнықтырудағы маңызы ерекше. Олар
қоғамымызда достықты, өзара құрмет пен ... ... ... ... ... мәдениеті мен руханияты ислам өркениеті мен
дүниесінің ажырамас бөлшегі. Елімізге ... діні ... ... ... ... құндылықтары мен ислам философиясын, ислам мәдениеті мен өнерін
дамыту мен ... ... ... ... ... және зор үлес қосты.
Ортағасырлық мұсылмандық философиялық ойының қалыптасуы мен ... ... ... қазақ даласының ойшылдары Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет
Ясауи, Махмұт Қашқари, Мұхамед Хайдар ... ... ... және
басқаларының мұралары ислам өркениетінің асыл қазынасы [71. 3 б.].
Қазақстан қоғамының ... ... ... ... ... ... осы ... басында маңызды рөл атқара отырып, олар ... ... ... ... Олар ... ... ... пен түсінісушілікті нығайтуға қызмет етумен қатар, еліміздің биік
мінберлерінен айтылған осындай ойларды ... ... ... ісінде  игі дәстүрлерге ие болғандығын паш етеді. Яғни ... өз ... адал бола ... ... ... үнемі қолдап
отырды. 
Қазақстан көне заманнан бері сан алуан мәдениеттер мен ... ... ... ел ... бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік,
зоростризм, манихейлік, буддизм, христиандық және ... ... ... ... ... өмір ... яғни толеранттылық ... ... ... ... баяндайды. Бұқаралық ақпарат
құралдарында біз қарастырып ... ... өн ... ... насихаттау, оны халыққа түсіндіру жұмыстары жүргізіліп келгендігін
байқаймыз [73. 7 ... діни ... ... ... елімізде өзін ешқандай дінге
жатқызбайтын да топтар өмір сүрді. ... ... ... ... ... ... немесе отбасылық-дәстүрлік талапқа сай өзін бір дінге
телиді. Осыған байланысты, Қазақстан Конституциясы 1948 жылғы Жалпыға ... ... ... ... 1966 жылғы Адам құқықтары туралы
Халықаралық пакті талаптарына, ... да ... ... сай ... 4 ... ... діни бірлестіктер саны алты есеге өсті. Егер ХХ
ғасырдың 90-жылдары 671 діни ... ... ... ... ... ... мен деноминацияға жататын төрт мыңға жуық діни ... бар ... үш ... жуық ... ... ие. 2004 ... бері ... келе
жатқан діни бірлестіктерді тіркеуге ... ... түрі ... ... ... мемлекет территориясындағы тіркелген діни
бірлестіктердің ерікті дамуына мүмкіндік ... [75. 6 ... ... ... ... ... мемлекетімізде түрлі
діни ұйымдармен қатар, әсіресе ... ... ... ... ... бастады.
Халық арасында мұсылмандыққа бет бұру үдерісі күшейді. ... ... ... ... да ... ... ... мұсылмандықты
жамылып, мемлекет саясатына қарсы шығуды жоспарлаған ... ... ... да ... ... өте тіпті саяси ұйымдардың өздері ... ... ... етіп жамыла бастады және өздерінің саяси
ұйымдарына мұсылманшылықты қару ... ... ... этноконфессиялық
үдерістер мемлекет саясатына қайшы келді.
Осылайша, «Мұсылмандану» ... кең етек жаюы ... ... ... ... ... деп ... жүрген мұсылман
дінінің кейбір ұйымдары, әсіресе 2000-2005 жылдар аралығында, адамдарға
түрлі ... ... ... ... ... арқылы өз
ұстанымдарын күштеп тықпалаушы, әрі өз өкілдерін секталар мен ... ... ... ... ... араб ... идеологиясына
қызмет етуге көшті. Соның негізінде арабтандыру ... де ... ... бастады. ҚР заңнамасы бірқатар агрессияшыл, лаңкестік идеяны басшылыққа
алушы діни ұйымдардың мемлекет кеңістігінде әрекет етуіне 2005 жылы ... ... ... ... ұйымдар қызмет мазмұны мен бағытын сақтап,
аттарын ғана өзгертіп, еш бөгетсіз қызмет ... ... және ... ... ... ... ... тұрмаған діни бірлестіктер мен ұйымдардың болу
себептерін объективті және субъективті ... ... ... олардың
түрлі кемшіліктерін тауып мемлекетке шағым түсірді. Түрлі ... ... ... ... қазақстандық заңнаманың
жеткіліксіздігі мен мемлекет саясатында бірізділіктің болмауын ... [77. 9 ... ... 26 ... бен 13 қыркүйек аралығында «Нұр Отан» ХДП-ның
парламентаризм институты еліміздегі діни ... ... ... ... ... ... ... негізгі сұрақтардың бірі
– діни ұйымдар мен діни бірлестіктердің қызметтері және олардың кімдерге
бағытталғандығы жайында болды. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... жатқан конфессиялық ұйымдарға еш қарсылық
көрсетілмеді, ал теріс ағымдағы немесе, өздерінің бағыт-бағдары айқын ... ... жат деп ... діни ... ... көрсетіліп, олардың
біразы өз жұмысын тоқтатты.
Осындай тексерулердің нәтижесінде, 2009 ... 1 ... ... ... ... 4365 діни бірлестіктер мен ... ... ... ... ... 3695 (84,6%) ... ... немесе
филиалдар ретінде тіркелсе, 556 (12,8%) кішігірім топ ретінде есепке
алынған. Ал 114-ті (2,6%) ... ... ... ... тек өз ... ... діни ... қызмет
етуін жағымды бағалайды. Олардың айтуы бойынша бұл ұйымдар ... ... ... (36,5%) және өсіп келе ... ... ... ... (19,2%) оң әсер береді. Бұл ұйымдардың болуы
этностық мәдени дәстүрді ... және ... да өз ... ... ... ... де бар. ... социологы Э.Дюркгейм ... ... ... ... ... ... өзара байланыстары
әлсірей бастайды» деп айтқандай, адамдар дінге бет бұра бастайды, яғни оның
өтемпаздық қызметінің әсерін эксперттер (1,9%) де алға ... [109. ... ... ... өтпеген діни ұйымдардың қызмет етуі
табиғи құбылыс. Тарихқа көз ... ... кез ... ірі ... деноминацияға айналмас бұрын азғантай көлемде тарала бастаған.
Мұндай құбылыстар жаһандану процесіне тартылған ... ... ... біз ... емес діни ... мен радикалды діни топтар
туралы айтып отырмыз. Негізгі ерекшеліктерінің бірі де сол, мұндай дәстүрлі
емес ұйымдар өзінің ... ... ... ... ... ... ... діни бірлестіктердің қатарын кімдер толтырып жатыр? Әрине ол ... ... ... ала ... жоқ. Осы ... біз сауалнамаға
қатысқан эксперттердің айтулары бойынша біріншіден, олардың қатарын
көбейтіп ... ... ... ... тап өкілдері және үшіншіден,
білімсіз халық бөлігі. Мысалы, кейбір діни ұйымдарда көбінесе ... ... ... бар ... ... ... Ал енді ... әлемінің «қаймақтары» мен шенеуніктер, үшінші бірінде әдетте
мемлекеттік қызметкерлер көбірек кездеседі. ... те, ... ... ... ... ... кездесуі де мүмкін.
Негізі барлықтарының басты мақсаты - өз діншілдерін ... ... ... ... ... айтпақ болғанымыз, Қазақстанда
ХХІ ғасырдың алғашқы жылдарында пайда ... және ... ... бері ... ... діни ... мен ... конфессиялық ұйымдарға жергілікті
халықтың көзқарасының деңгейін көрсету. Дегенмен, кез-келген діни ұйымның
басты нысаны жастар болып ... ... бұл ... ... ... ... анық ... Діни бірлестіктерге ... ... ... бірі ... жас ... ... ... болмауы, санасындағы идеологиялық ваккум мен нақты діни
білімнің жетіспеушілігі болып табылады [109. 4 ... жылы ... ... − 140 ұлттың өкілдері тұратын, 40-тан
астам діни ... ... ... көп ... және көп ... ... ... танылып, осы жылы әлемдік ірі ... бірі ... ... Төрағалық ете отырып, мемлекетте көптеген діндер мен
конфессияларды бір ... ... ... ... ... бірқатар
елдеріне үлгі бола білді. Осы жылы, Қазақстандағы діни сенушілердің 95%
мұсылмандар мен православтықтардан құралды. ... ... 4362 ... оның ішінде 2640 мұсылмандық, 296 православтық, ... 1264 ... 28 ... 44 ... ... 5 буддистік,
тіркелген еді. Қазақстанның дінаралық қатынас саласындағы мемлекеттік
саясаты дінаралық диалогты ... ... ... және ... заң ... орындауға бағытталуымен сипатталады.
Қазақстанда дінаралық келісім мен тұрақтылықты әрі қарай нығайту үшін
барлық жағдайлар жасалды. ... ... ... ... ... ... ... мен конфессия өкілдері де болды. Мұның дәлелі ретінде айтар
болсақ, олар адамгершілікке жат ... ... ... ... ... түрлі конфессиялық және діни ұйымдардың мұндай келеңсіз
әрекеттері бұған дейін де ... ... ... ... ... ... байланысты, мұндай әрекетке барған
діни бірлестіктер мен ұйымдар ... және ... ... ... [82. 3 ... 2011 жылдың 11-ші қазанында бекіген «Діни ... және ... ... ... қабылданып жұмыс істей бастағанына бір жылдан
асты. Қабылданған жаңа Заң бақылаусыз миссионерлік ... пен ... ... ... ... ... алу сияқты өз мақсаттары мен
міндеттеріне сай қызмет етіп, ... ... ... ... ... ... діни ... тіркеу және қайта тіркеу жұмыстары қолға
алынып, биыл 25-ші қазанда өз мәресіне жетті. 2011 ... 1-ші ... ... ... ... 4551 діни ... ... еткен.
Сонымен қатар, көптеген діни қауымдастықтардың конфессиялық ... [76. 4 ... ... ... күрделенуі еліміздің дін
саласындағы заңнамасына өзгерістер енгізуге түрткі болды. ... ... ... ... 2012 ... 25 ... күні ... тіркеу
нәтижесінде бұған дейін Қазақстанда болған 4551 діни ... ... ... қысқарды. Дін істері агенттігінің төрағасы Қайрат Лама
Шарифтің ... осы ... ... діни бірлестіктердің саны ... ... діні ... жаңа ... ... ... діни
ұйымдардың саны жағынан көп болуы аз топтардың кең етек ... және ... ... ... ... қайта тіркеуден өтпеуімен
байланысты болды. ... ... аты да, заты да ... ... ... ... ... шіркеуі» (виссариондықтар),
«Альжан – Дом спасения», «Христиан ғылым шіркеуі» және тағы басқа ... Ал ... ... ... ... ... Ахмадия жамағаты,
«Рухани жол» сияқтылар дінтану сараптамасынан өтпей ... ... ... ... діни ... нақтыланды. Бұған
дейін жекелеген діни бірлестіктер қателесіп, өздерін дербес ... ... Енді ... діни ұстанымы бірдей бірлестіктерді
конфессия бойынша топтастырып ... ... ... жеке ... ретінде
есептелген «Назарянин» миссиясы, «Грейс», «Надежда», ... ... ... бір ... аясында топтастырылды. Ал «Сун
БокЫм», «Новая жизнь», «Агапе», «Жатва», Толық Інжіл шіркеуі, ... діни ... ... шіркеуі құрамына кірді. Осы уақытқа
дейін республика бойынша 47 конфессия бар деп ... осы ... ... саны 17-ге ... Яғни елімізде қазір 17 конфессия ... ... ... Дін ... агенттігі қайта тіркеудің осы
қорытындысын сарапшылар қауымдастығының талқылауына ұсынуға даяр [78. ... ... ... киелі шаңырағына теңесек, түрлі
этностар оның алтын арайлы уықтары ... Бұл ... ... ... біріктіре түсетін ортақ құндылықтар бар. Ол – ... ... ... ... ... Ол – ... ... мәдени
мұрамыз бен қазығы берік мемлекеттік тіліміз. Біздің жасампаз ... ... ... ... ... ... ... біз тамырын тереңге
тартып, тәуелсіздікпен бірге мәуесін жайған тарихи танымды ... ... ... Ел ... ... бұл ... ... сезімін
орнықтырады. Сонда тәуелсіздігіміз мәңгі, ұлысымыз ырысты болады»-деп
көпұлтты мемлекетімізді халыққа жолдауында ... ... ... [117. 17
б.].
Еліміздегі діндер мен конфессиялардың 3088 бірлестігінің ... ... ... өмір ... ... ... ... жүргізіп
отырған саясатының арқасы екені анық. Десек те, бұл бірлестіктердің барлығы
бірдей ұлт ... ... ... ... деп айта ... ... діни ұйым болған жерде, сонша бағыт-бағдар бар. Сондықтан
да, бұл ұйымдардың идеологиялық қуатын ескере келе, оларды ... ... Осы ... ... ... ... Жарлығымен
құрылған Дін істері агенттігі конфессияаралық келісімді сақтау және
республикадағы діни ... ... ... ... ... ... ... міндеті азаматтардың діни сенім бостандығы мен құқықтарын
қамтамасыз етуді, әр түрлі діни сенімдегі діни ... ... ... ... ... ... ... іске асыру [78. 5 б.]болып табылады.
Қорыта айтқанда, ХХІ ғасырдың басында, ... ... ... ... өмір ... жатқан өзге этностардың еркін дін ұстануына
байланысты, Қазақстан – діни тұрақтылық аймағына ... ... ... діни ... ... да, ... ... бойы қалыптасқан
төзімділік пен шынайы тілектестік қағидаларын бұзу мүмкін емес еді. Әрине,
егер осы тәуелсіздіктің ... ... ... ... ... ... түскен болса, өзге мемлекеттердегі сияқты ұлттық немесе діни
кемсітушілік, қысым ... ... ... ... жасауға итермелеуі мүмкін
еді. Бірақ, Қазақстан билігі халықтың мүддесін көздей отырып, неғұрлым
тұрақтылыққа апаратын жолды ... ХХІ ғ. ... ... Республикасындағы мемлекеттік биліктің
діни саясаты.
Қазақстан Республикасының Конституциясында ... ... мен ... ... ... ... жататын азаматтардың
өздерінің діни бірлестіктерін құрудағы тең ... ... ... ... ... бекітілген. Сондай-ақ діннің және діни
бірлестіктердің ... ... ... ... тәжірибелеріне
негізделген өзге де ... ... ... бар. ... діннің мәртебесі, оның қоғам өміріндегі ... ... ... яғни ... ... ... рухани салаларына тигізер
әсерінің мәртебесі, кеңістігі және ... ... ... ... ... белгісіздік, әсіресе оның теріс салдары еліміздегі
қазіргі діни жағдайда орын алған жаңа ... ... анық та ... Бұл, ... ... дін мен діни сананың күдік туғызатын ... ... мен ... ... жаңа діни ағымдар мен
бағыттардың пайда болуына байланысты. Мұндай ... ... ... мен діни ... ... көрініс табуы мүмкін.
Қазақстанда конфессияаралық қарым-қатынастарды реттейтін, ... мен ... ... ... ... ықпалды
тетіктердің бірі ретінде 2000 жылы Үкімет жанынан ... ... ... жөніндегі кеңесті және Астана мен ... ... ... ... ... өңірлік кеңестерді атауға
болады. Бұл кеңесуші-консультативтік органның маңызды ерекшеліктерінің бірі
оның құрамының жетекші конфессиялар өкілдерінен, дінтанушы ... ... ... ... басқару органдарының
қызметкерлерінен және қоғам қайраткерлерінен ... ... ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның зайырлы мемлекет болуына байланысты, ... ... ... ... ... ол ... де, дінге қарсы да сипатқа ие емес.
Қазіргі ... ... ... авторитарлық, тоталитарлық және
теократиялық басқару жүйесі бар мемлекеттерден түбірінен өзгеше.
Конфессияаралық бейбітшілік пен келісім ... ... ... ... үшін ... ... Бүгінде Қазақстан әлемге
бүкіләлемдік діни-рухани форумның ... ... де ... Оған әлемдік
және дәстүрлі діндердің басшылары анағұрлым маңызды ... ... шешу үшін ... және ... ... басшыларының бірінші съезінде еліміздегі
конфессияаралық келісім мен ... ... ... атап ... ... мен ... ... қағидаттары айқындалды. Олар:
толеранттылық, өзара құрметтеу мен түсінісу, ... ... мен ... Бұл ... Қазақстандағы конфессияаралық қатынастардың да
негізін ... Бұл ... ... ... халқына Жолдауында былай
делінген: "Біз барлық ... тең ... ... ... және
Қазақстанда конфессияаралық келісімді қамтамасыз етеміз".
Дін - біріктірудің, ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... емес, керісінше, ортақ белгілер мен
қағидаттарды, ортақ негіздер мен ортақ ... ... ... ... кету ... ... діни толеранттылық пен конфессияаралық
келісім ісінде игі дәстүрлерге ие. ... көне ... бері сан ... мен ... ... ... ... Қазіргі Қазақстанның
аумағында бірнеше ғасырлар бойы тәңіршілдік, ... ... ... (оның әсіресе несториандық және яковиттік тармақтары)
және ислам сияқты әртүрлі ... ... ... өмір сүрген, яғни
толеранттылық пен конфессияаралық келісімнің үлгісі болған. ... ... ... атап ... ... төзімсіздік немесе
діни фанатизм жат. Бұл рухани дәстүр, бұл қандай шеңберде болмасын Құдайдың
Сөзіне деген ашықтық. Бұл - ... ... ... ... негіздерінің бірі. Біз әлемге ... ... ... ... мен ... ... танылдық.
Біздің еліміздің өскелең дүниетанымдық әлеуеті бұдан әрі ... ... ... тиіс" [71. 6 б.].
ХХІ ғасырдың ... ... ... ... мен ... ... ... мен олардың ұстанымдарын қадағалау үшін түрлі
заңдар мен нормативтік құжаттар қабылданды. ... кез ... ... ... мемлекетте де мемлекеттік әкімшілік тарапынан
Қазақстан Республикасының аумағында өмір ... ... ... мен
конфессиялардың қандай мақсатта жұмыс жүргізетіндігі үнемі бақылауда болуы
тиіс деп шешілген. ... ... атап ... ... ... ж.
қабылданған ҚР «Әкімшілік заң бұзушылықтар жөніндегі Кодексі» ҚР соттарына
белгілі тәртіп бойынша тіркелмеген діни ... ... ... ... ... ... ... 2001 жылғы ақпан айынан бастап
Республикамыздың кейбір аймақтарында аталмыш заң ... орын ... ... ... ... ... ... Қызыл-Орда қалалық соты
14.03.2001 ж. ... ... ... ... ... ... жамағатының жұмысын тоқтатқан. Сол сияқты, Атырау облысы
Құлсары ... соты ... ж. ... баптист шіркеуінің жұмысын
тіркелгенге дейін тоқтату жөнінде үкім шығарған. Құлсарыда Тараз ... ... ... ... ... ... – М.Б.) ... ресми тіркеуден өткенге дейін үгіт-насихат
жасауына ... ... Осы ... айта ... бір ... жәйт ... ... Қызыл-Орда қаласындағы «Иегова куәгерлері» жамағатының
басшылары Гүлжахан ... және ... ... ... ... ... және оларға сот тарапынан 7,750 теңге ... ... ... шіркеуінің ұйымдастырушылары да Құрманғазы Әбдімұратов
және Асхат Әлімжанов есімді қазақ азаматтары екені назар аудартады. ... ... ... жасап, шетелдің діни сенімдерін елімізде таратып
жатқан ұйымдардың қандай дәрежеге жеткені және ... ... ... ... ... ... ... ғасыр басында Қазақстан мұсылмандарын басқару ісінде өзгерістер
орын алып жатты. Оның ... ... 2000 ... ... айындағы
құрылтайда ҚМДБ (Қазақстан Мұсылмандарының Діни Басқармасы) төрағалығына
білікті ғалым, арабист және ... ... ... ... ... мен Алматы, және еліміздің бірқатар қалалары ... діни ... ... ... ... болады. Мемлекет
тарапынан мұндағы басшылықтарға Ислам дінінің теріс ағымдарына жол бермеу
және діннің бұрмаланбауы ... ... 3-4 жыл ... ... ... ... оң ... тапты. Сонымен қатар Алматыда Мысыр араб
мемлекетімен біріккен Ислам университеті ашылып, ол Нұр-Мүбәрак деп ... ол ... ... ... ... ... [68. 4 ... ғасыр мен ХХІ ғасыр басындағы Ауғанстандағы діни ... ... ... Өзбекстандағы террорлық әрекеттерді және діни
ұйымдардың әрекетінен әлемде ... ... ... да ... сарапқа
салған Президент Н.Назарбаев мемлекет басшысы және қоғамда діннің өсіп
отырған рөлін толық шамада сезінген ... ... ... дін лидерлеріне
әлемдік және дәстүрлі діндер форумын бас қала - Астана ... ... ... Сөйтіп, Қазақстан бұрын-соңды бірде-бір мемлекет жасамаған
ұсынысты жасады. Бұған дейін мұндай іс-шараларды өткізу ... ... ... мен конфессия өкілдері ғана жасайтын болған.
Дінаралық келіссөздерді орнату мақсатында осындай іс-шаралардың ... ... ... ... ... қаласында 1986 және 2002 жылы әлем
діндері мен ... ... ... ғана ... ... ... аспектілер мен дәл мәліметтер негізінде құрылған
әлемдік және дәстүрлі дін жетекшілерінің арасындағы келіссөздер ... жол ... ... ... ... ... және
терроризм сияқты теріс көріністерді болдырмауға ... ... ... 2003, 2006 және 2009 жж. ... ... және ... діндер
жетекшілерінің І, ІІ және ІІІ съездері тұжырымдық ой және дауларды ... ... ... және ... ... зорлық пен терроризм
әдістеріне қарсы қойылды. Бұл ... ... ... ... дінге деген үлкен құрметінің белгісі болды және соның негізінде
Қазақстан өзге мемлекеттерге зайырлы қоғамның ... ... ... алды.
Қоғамдық келісім мен төзімділіктің қазақстандық моделінің ... ... ... Қазақстан Республикасы 2010 жылы Еуропа
Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының, 2011 жылы ... ... ... ... ... бұл екі ... ... ету
жұмыстары, шетелдік сарапшылар мен бақылаушылардың, түрлі ... мен ... ... ... ... және ... баса ... аударуының нәтижесінде тапсырылды.
Еліміздің қазіргі уақытқа дейін жүріп өткен жолы және ... әрі ... қол ... ... ... ... ... дін
саласындағы ұстанған салиқалы саясаты ... ... ... ... ... қол ... бері Қазақстанда діни-этикалық ағартушылық
саласында сарабдал мемлекеттік саясат жүргізіліп келеді. Бұл ... ... ... ... асырылуда:
Біріншіден, ар-ождан және діни сенім бостандығы зандық және институттық
тұрғыдан қамтамасыз етілуде;
Екіншіден, мемлекеттің ... өз ... ... ... ... және ... жағдай жасау жөніндегі міндеттілігін басшылыққа алуда;
Үшіншіден, Қазақстандағы конфессияаралық диалогты ынталандырып отыру
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы діни-этикалық ағартушылық жұмыстары
тәуелсіздікпен бірге дамып, өткен ... ... ... ... ... ие болып, әрбір әлемдік және дәстүрлі ... ... ... ... ... ... [62. 5 б.].
Қазақстанды мекендейтін халықтар оның ең басты байлығы болып табылады.
Республиканы мекендейтін 130-дан ... ұлт ... ... ... ... бері, мемлекет басшылығы ауызбіршілік, ынтымақтастық пен
рухани сыйластықты сақтаудың ... ... ... ... ... ... үшін, оларға бай да салиқалы мұра қалдыру үшін ... қиын ... бір ... бас, бір ... қол ... тыныштығын сақтауға әрекеттенді. Елімізде ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерінің конфессияаралық
және мәдени келісімін, достық қарым-қатынасын нығайтуға ... ... ... ... ... ... ие ... [63. 6 б.].
Тәуелсіздік алғалы бері Қазақстан зайырлы мемлекет ... ... дiн ... ... ... ... емес. Халықтың едәуiр
бөлiгiнiң ... ... ада ... ... Мұның өзi ... ... ... ... ... зайырлы сипатына
да, аға ұрпақтың атеистiк тәрбие мен дiни емес бiлiм алуына және дәстүрлi
дiндердi ұстанушылардың дiни iлiм ... ... ... ... да байланысты. Осыған байланысты, Қазақстан Республикасының
Конституциясының 14-бабында: «Тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк
жағдайына, жынысына, ... ... ... дiнге көзқарасына, нанымына,
тұрғылықты жерiне байланысты немесе кез келген өзге ... ... ... ... ... делiнген.
Негiзiнен алғанда, дiнге ықылас қоғамдық ортада барған сайын үлкен орын
алып ... ... ... ... ... ... Президентi Н.Ә.Назарбаевтың, бiзде шын мәнiнде бiрегей дiни
ахуал қалыптасып отыр деген сөздерi ... ... ... ХХІ ... онжылдығында Қазақстанда қырықтан астам конфессияларды бiрiктiрген
3500-ден астам дiни бiрлестiктер жұмыс ... ... ... ... қолдап, iзгiлiктi үн қатысудың нәтижесiнде тiл табысып, тату өмiр ... өзi ... ... берiлген ар-ұждан бостандығының
ажырамас бөлiгi саналып, дiнге табыну ... мен ... ... ... ... ... ... бiрлестiктер iсiн мемлекеттен ажыратуды заңнамада ... заң ... ... ... ... ... қанағаттандыруға барынша кең мүмкiндiктер туды. ... ... ... ... ... да бiр ... ... наным бостандығын нақтылы жүзеге асыруға мүмкiндiк бердi. Осылайша,
қоғамда азаматтық, татулық пен келiсiмдi ... ... ... саясатын дiндарлардың басым көпшiлiгi қолдады.
Тәуелсiз Қазақстанда алғашқы қабылданған заң актiлерiнiң бiрi – ... ... ... ... және дiни бiрлестiктер туралы» заң.
Бұл ...... ... деген құқықты iске асырудың негiзi. Бұл
заң мемлекетiмiздегi дiни ұйымдардың қызметiн реттейтiн ең бiр ... ... ... [83. 5 ... ... бойынша – азаматтардың дiнге қатысты құқықтарын шектеуге
жол бермеу, дiни негiзде қастастық пен ... ... ... бiр дiндi ... адамдар қадiр тұтатын заттарды, ғимараттарды,
киелi ... ... ... салынған.
Дiни сенiм бостандығы құқығын iске асыру – егемен Қазақстандағы адам құқығы
саласындағы iрi табыстардың бiрi. Бұл мәселе құлшылық етушiлердiң ... ... ... ... ... ... ... шешiмiн тауып отыр. Дiни бiрлестiктерге мемлекет заңды тұлғаның
құқықтық мәртебесiн берiп, өз ... ... ... ... және ... ... объектiлердi ұстауға, баспалар мен
кәсiпорындар ашуға, дiни ... ... ... мен таратуға мүмкiндiктер
туғызды. Және рет қайырымдық шаралар жүргiзуге, осы мақсатта құрмалдықтар
алу құқығына ие ... ... ... Қазақстанда барлық конфессиялардың
тұрақтылығын сақтап, ынтымақтастығын ... ... ... Өз ... ... ... дiни ... санасындағы дiни құндылықтардың басымдығы, дiни ... ... ... ... ... қуатты насихаттық
және ұйымдастыру тәжiрибесi және т.б.) ... ... ... ... ... аса ... ... айналуы ықтимал.
Сондықтан да бұл сияқты ықпалды күштi ... ... ... өздерiнiң
iшкi есебi жолында пайдаланып кетпеуi, сөйтiп қоғамға залалын тигiзбеуi
үшiн белгiлi кепiлдiктер керек.
Осы орайда, дiни ... ... ... ... заңнамалық
низамдардың тұрақтылығын сақтап, саяси партиялардың ... ... ... қажет. Ол үшiн барлық оқиғаларды тек қана руханият пен
адамгершiлiк тұрғысынан бағалап, саяси ... ... тиiс деп ... ... бiрлiгi керек.
Соның нәтижесiнде Қазақстанда дiн этностық немесе саяси қауымдастықтарға
қарсы қоймайтын күш ... ... тиiс. ... сан алуандық
елiмiзге тән iлтипаттылық ... ... ... ... ... алу ... негiзiнде көрiнiп отыр. Бұл ұғым ... ... даму ... ... [85. 6 ... ... ... 2001 жылы қыркүйек айында дүние жүзін дүр
сілкіндірген террорлық әрекеттен ... ... ... елдер ислам дінін
жаппай айыптап ... ... ... ... да ... сөздері
талай жұртты сабасына түсіріп, келелі ойға шақырды. ... ... сөз озып ... сол ... ... ... Президенті:
“Исламдық қауіп-қатер” деген ұғымды еріннің ұшымен айта салу оп-оңай
болғанымен, оның үрейлі ... ... ... бара ... ... ... тарапынан болатын мифтік қауіп-қатер туралы емес, ... ... ... ... сөз ... кез келді”, деп жазды.
Ислам мен терроризмнің еш уақытта қабыспайтынын, бұл екі ... ... ... ... ... ... ... барлық діндердің адамзатты
тек ізгілікке шақыратынын айтқан Елбасы, мұсылман дінін ұстанатын ... ... ... ... ... ... ІІ-ні шақырып, қонақ
қылды. Қазақ жеріне табан тіреп, әлемдік бейбітшілік үшін тілек тілеген Рим
Папасы өз ... ... ... ... мен ... ... таңданысқа
бөлейді және көпұлтты мемлекетте бейбітшілікті сақтауға болатындығын
дәлелдейді”, деді. Осы ... ... ... ... ... ... көрсетіп, ислам дінін “бүлікшіл, терроршыл дін” ... ... ... ... ... ... ... еді. Қазақстан Президенті
сондай-ақ Бүкіләлемдік ... ... бас ... ... әт-Түрки,
Израильдің бас раввині Йона Мецгер сынды әлемдік діндердің ... ... ... Бұл ... барлық діндердің ізгілік
дәнекері ретінде терроризмге қарсы екені баса ... [79. 4 ... ... егемендік алғалы бері, Қазақстан басшылығы
әлемдік және халықаралық ... ... ... ... ... ... ... халқының бауырмалдығын, оның татулық пен бейбітшілікті
қолдайтынын әлемге танытумен келеді. Соның ... ... ... ... болуымен Астана қаласында өткізілген Әлемдік және ... ... екі ... ... ... бүкіл әлемге паш етіп, әйгілей
түсті. Негізгі халқы мұсылман ... ... ... ... ... өзара түсіністікпен өмір сүріп жатқандықтан, Елбасы бұл ... ... ... пен ... емес, татулық пен түсіністіктің
дәнекері екенін бүкіл дүниеге ... ... ... ... ... пен ... рухани келісім мен өзара үйлесімнің өзіндік
аралына айналып отырған Қазақстанның бастамасы бойынша ... ... ... – дін өкілдерінің бүкіл ... ... ... ... ... ... тұрақтылық пен тыныштық орнатуға,
осылайша, ... ... ... пен ... жағдайында өмір
сүруіне ықпал жасау болатын.
Расында, бүкіл діндердің ... ... мен ... ... мен
махаббат бар. Ал, діндер арасы деп атап жүрген соғыстардың ... ... және ... ... ... жөн. ... ... әлемін қанға бөктірген крест жорықтарының мақсаты орасан байлық
пен ауқымды жерлер иелену болғаны жасырын ... ... ... діндер
арасында татулық болмай, әлемде бейбіт өмірдің тұрақталмайтыны да ... ... ... немесе өзге дінді біржақты білу де қақтығысқа апарып
соғатын факторлардың бірі [79. 5 ... ... ... 2005 жылдың 18 ақпаны күнгі Қазақстан
халқына дәстүрлі Жолдауында: “Қазақ топырағы арқылы барлық ... ... ... да ... ... діни фанатизм сезімі бізге жат.
Осынау рухани дәстүр, Жаратушының қандай ... ... да ... ... ... – Қазақстандағы конфессиялараралық татулықтың ... ... ... Біз ... ... ... ... таныламыз. Еліміздің өсіп келе жатқан бітімгершілік ... ... да ... ... ... ... – деп атап ... қауіпсіздікті нығайту мақсатында, 2005 жылы енгізілген
түзетулермен «Діни ... және діни ... ... ... Заң ... ... бойынша жол берілетін шектерден
шығатын ар-намыс және дін ... ... ... ... дін мен діни ұстанымдар негізінде заң ... ... ... діни ... ... діни және ... ... мен
оқытуларды орындау кезінде басқалармен жария немесе жеке тәртіпте бірігіп,
дін немесе діни ұстанымдарды еркін ұстану ... ... ... ... алу
мүмкіндігін шектеу; миссионерлік қызметті шектеу; дербес иерархиялық және
институционалдық құрылымға сәйкес ... ... ... шектеу; дербес
талаптар мен стандарттарға, сондай-ақ ... ... қол ... ... ... сәйкес қызметкерлер құрамын таңдау, тағайындау және
ауыстыру құқығын шектеу; дін мен ... ... ... ... ... өзге ... мен ... сатып алу және пайдалану, ... ... ... ... және өзге елдердегі діни байланыстарды
орнату және ... ... ... діни ... ... ... бас ... құқығын қамтамасыз етпеу [79. 6 б.].
2009 жылдың сәуір айынан бастап Жоспардың ... ... екі ... Мемлекеттік уәкілетті орган – Әділет министрлігінің құрамында
болған Діни істер ... ... 2010 жылы ... ... ал 2011 жылы мамыр айында Үкімет жанындағы діни істер жөніндегі
агенттіктің құрылуымен байланысты таратылды.
Алайда, Қазақстан ... адам ... мен ... және атап айтқанда, ар-намыс бостандығы мен діни азшылықтардың
құқықтары саласындағы өзінің халықаралық міндеттемелерін ... ... ... ... ... ... келеді.
Сонымен қатар, сыртқы істер министрлігі мен Ішкі істер министрлігінің
2010 ж. ... ... ... ... виза ... жаңа
ережелері әрекет ете бастады. Осы ережелерге сәйкес, «миссионерлік виза»
«Қазақстан Республикасының аумағында ... діни ... ... ... ... ... ... келісілген шақыртудың
негізінде» бір реттік, көп реттік, үш ... және көп ... ... және шығу ... ... ... 2000 жылдан бері біздің елімізде де, көптеген Еуропа
мемлекеттеріндегідей сот процестеріне ... ... ... ... күмән
тудыратын діни бірлестіктер бар. Бұл жағдайда құқық жүйесі аталған күмәнді
ұйымдардың ... ... ... ... ... қорғайды.
Қазақстанда қызмет етіп келе жатқан діни бірлестіктердің басым көпшілігі
құқық нормаларын ... ... және ... ... ... ... мүмкіндіктерге ие болады [80. 3 б.].
Қазақстан билігі барлық діндердің ... ... ... ... Ислам
дініндегі Құрбан айт пен Православие дініндегі Рождество мейрамдарын
мемлекеттік мереке ретінде жариялады. ... ... айт пен ... айт
мерекелерінде Қазақстан Президенті мен өзге де үкімет адамдарының мешітке
бас сұғып, Бас мүфтимен бірге қол ... дұға етуі – ... ... ... ... белгісі болып табылады.
Қазақстан Мұсылмандары діни басқармасы – бүгінгі таңда Еліміздегі ресми
Исламның бірден-бір өкілі әрі ... һәм ... ... өзара
келісімді орнатуға айтарлықтай үлес қосып отырған ұйым [74. 6 ... ХХІ ... ... ... және ... ... мемлекет саясатының негізгі басымдықтары айқындалды. ... ... ... ... және адам ... ... ... конфессияаралық келісімдерді [75. 2 б.]
қабылдады.
Қазақстанның тәуелсіздікке ие болуы және оның құқықтық, демократиялық
мемлекет ретінде ... ... діни ... бостандығының саяси-құқықтық
негіздері қалыптасты. Қазақстан Республикасында біздің мемлекетіміздегі
дәстүрлі ...... және ... өз ... ... жүргізе
бастады. Сонымен бірге басым көпшілігі батыстан ... ... емес ... да ... ... ... діни ... кеңінен тарату және
бекіту жолында белсенді қызмет жүргізе бастады.
Дәстүрлі емес діни ұйымдардың ... баға беру өте ... ... ... ... ... елдерде дәстүрлі емес діни
ұйымдардың ... ... ... ... отырғанын атап өтуге
болады. Сонымен қатар дәстүрлі емес діни ұйымдардың бірқатары ... ... ... мен ... ... ... қызметі үшін
мемлекеттік органдардың да, қауымдастықтың да тарапынан қатты сынға алынып
отырғандығы, тіпті тыйым ... ... ... ... ... Куәгерлері атаулы ұйымдардың қызметі үнемі сынға алынып, оларға
тыйым салынады. Бұл ... ... ... ... ҚР ... ... халқы Ассамблеясының ХҮ-ші сессиясында сөйлеген
сөзінде атап ... ... ... ... теңдігі мен
үнқатысуы қағидаттары мызғымайды. Сонымен ... ... ... ... ... ... болады. Мұнда еліміздегі барлық
діни бірлестіктердің белсенді ұстанымы қажет етіледі» [81. 2 б.] ... ... ... бірі ... яғни ... ... ... қайта қарау екендігін ескермеуге болмайды. Көбінесе
бұл тұлғаның және жеке ... ... ... ... жастар
санасының ауытқуына, халқымыздың мәдени құндылықтарынан қол үзуіне әкеліп
соғады.
Дәстүрлі емес діни ұйымдардың идеологиялық және басқа да ... ... ... жиі ... ... ... ... топ ретінде өзіндік, соның ішінде рухани ... ие. ... ... рухани негіздерін іздеу, өмір сүрудің
мән-мағынасы туралы сұрақтарға жауап іздеу жолында дінге келеді. ... біз ... да бір ... ... ... ... ізгілігіне,
шынайылығы мен жалпыға ... ... да ... ... ... жатып
діндарлықтың сәнге айналғанын көріп отырмыз. Адамдарды қандай да бір ... ... ... Сондықтан жастарға ерекше назар аудару
қажет», - деп ... ... ... ... ... ... өтті [81. 3 б.].
Ендігі кезекте ХХІ ғасырдың алғашқы ... ... ... арасындағы діни көзқарастар мен жастардың жалған
діндерге ... ... ... ... ... ... ... ортасында дәстүрлі емес діни ұйымдардың таралуын
зерттеу өзектілігі ... ... ... ең алдымен, ұлттық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қоғам тұтастығын сақтау, жастардың сыни ойын,
жастар ортасында діни ... ... ... мақсатында дәстүрлі
емес діни ұйымдардың идеологиясы мен Қазақстан жастарына әсер ... ... ... ... ... Осы мәселені
ғылыми зерттеу аясында 2009 жылы «Жастар және Қазақстандағы дәстүрлі емес
діндер» - атты ... ... ... ... ... ... ... жастар. Зерттеу пәні: жастардың дәстүрлі емес діни ... ... ... ... ... ... ... емес діни ұйымдардың таралуы» ғылыми жобасын жүзеге асыру аясында
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық ... ... ... ... жүргізілді [82. 2 б.].
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының ХV
сессиясында ... ... Дін ... жөніндегі агенттік құру туралы
идеяны алға тартқан ... Бұл ... ... ... ... ... ... конфессияларымыз мемлекеттік органдармен
ынтымақтастық барысында дінге сенуші жастармен белсенді ... ... ... діни ... ... ... алар еді» деп атап көрсетті.
2006 жылы Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзінің Әлемдік және дәстүрлі
діндер көшбасшыларының ІІ ... ... ... ... жылдар бойы
дінге негізделген мәдениет тарихта өзінің жанды ... ... ... ... ... ... ... діни рухын сақтау тарихта тұтас бір халықтың
сақталуының кепілі болып келді» - ... ... ... пен демократияны жариялай отырып, дінге
қатысты ерекше қарым-қатынас қалыптастырған. Бұл ... олар ... ... және мемлекеттік өмірдің шекарасынан шығарудан бастап, көптеген
діндер арасында бір ... ... ... ... ... ... дейінгі бағытты ұстанады. Зайырлы мемлекет ретінде Қазақстан
өзінің мемлекеттік-конфессиялық қарым-қатынасын ... ... ... және өмір ... ... ... ... отырып
қалыптастыруға зор мүмкіндіктер таба білді.
1992 жылы «Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы» ... ... 20 жыл ... қоғамдағы діннің рөлі кеңейіп, елдегі
діни жағдай да барша әлемдегідей өзгерістерге ... ... ... жылы Үкімет тарапынан дін саласына қатысты жаңа заң жобасын ... ... ... ... Заң дайындаушылар алдына діни
бірлестіктер мен ... ... ... тәртіп бойынша
реттеуге оңтайлы ... ... ... ... діни ... ... ... негіздерін сақтау міндеттері қойылды.
Заң жобасы бойынша жалпы саны он нормативтік-құқықтық ... мен ... ... ұсынылды. Бұл жаңашылдықтардың 50 пайызы
ҚР «Діни сенім бостандығы және діни ... ... ... қатысты
болды. Бұдан бөлек, аталмыш заң жобасын даярлау барысында ... атап ... ТМД ... оның ... ... Федерациясы,
Армения, Әзірбайжан, Қырғызстан және де бірқатар Еуропа ... ... ... Осы ... жаңа заңнаманың негізінде
Қазақстанда заңсыз өмір ... ... ... ... мен діни ... өмір ... тоқтатты және өмір сүріп жатқан конфессиялардың қоғам ... ... ... ... ... ... ... [61. 4 б.].
Елбасының «Қазақстан-2050» стратегиясы: «бір халық - бір ел - ... атты ... ... ... халқы Ассамблеясының XX сессиясында
сөйлеген сөзінде: «Қасиетті қазақ жерін татулықтың ... ... ... ... ... ... биыл ... толды. Осы
аралықта ол өзінің өміршеңдігін көрсетіп, біздің бейбіт ... ... ... Елдіктің өлшемі, тұрақтылықтың тұтқасы болды. Қазақстан
халқы Ассамблеясының мерейтойлық 20 ... «Бір ... – бір ел – ... деп ... ... ... мән бар. Кезінде тағдырдың жазуымен
қасиетті қазақ даласына сан түрлі ұлт өкілдері қоныс тепкен еді. Бүгінде
олар тегі ... ... ... бір, қаны ... ... жаны ... ... біртұтас халыққа айналды. Туған елдің туының астында бірігіп,
туған жердің ... биік ... бел ... ... бір ... ... ... ертеңі ошақтың үш тағаны сияқты «бір халық – бір ел –
бір тағдыр» деген үш сөзге сыйып тұр» ... ... сөз ... [113. ... ең ... ... – еліміздегі қоғамдық келісім. Ал
ұлтаралық татулық мәселесі Ассамблеяның сан ... ... бір ... Қазақстандағы қоғамдық келісім – ең алдымен қазақтың келісімі екенін
мықтап есте ұстаған ... ... пен ... ел иесі ... ... ... керек. Қазақтың ынтымағы мен бірлігі мықты болмайынша
мемлекеттің тұтастық ... ... ... ... ... «тар ... кең жерде келіседі» демейтін бе еді?! Ең тар ... ... ... өзге ... өкілдері бүгінде өз бауырларымыз атанып, бізбен
бір халыққа айналды» -деп, ... ... ... ... ... ... байланысты сөз саптады. [113. 3 б.].
Қазақстанның әуел-бастан көпэтносты мемлекет екенін елбасымыз «Біз
қазақ әлемінің тарихи тұрғыда ... тар ... және ... ... Біз, ешқашан да әлемдік өркениет үдерісінен ... ... Одан да ... ... ... осынау әлемдік
үдерісті өздері қалыптастырды! Біздің Қазақстанда тұратын барлық ...... ...... ... ... өмір ... атап көрсету қажет. Біздің ата-бабаларымыз әлемге мәдениет пен
руханилықтың ... ... ...... ... ... керек! Қазіргі заманғы қазақтар, ата-баба дәстүрлерін ұстана
отырып, бірліктің, толеранттылық пен патриотизмнің, мемлекет пен ... ... ... ... ... тиіс». [113. 4 б.].
«Екі онжылдықта Қазақстан Жолы жаңа тәуелсіз елдер үшін ұлттық табыстың
үлгілі моделіне айналды. Бұл бүкіл ... ... ... ... Бұл ұлттың нағыз пассионарлық бұлқынысы! Бұл тек
күшті халықтарға ғана тән ұлы қабілет. Біз ... ... ... ... ... қалуға тиіспіз! Қазақстан – бұл біртұтас жер, біртұтас халық,
біртұтас ... ... ... ...... қазақстандықтардың
игілігі жолындағы жаңа жұмыстар үшін жақсы бастау. ... ... тұр. ... жүзеге асыру жаһандық ... ... ... ... Оған ... бастап дайын болып, халық
бірлігін барлық күш-жігермен бекемдеу ... ... да біз ... – бір ... – бір ... [113. 5 ... ... Ассамблеясының XIX сессиясында елбасымыз «Қазақстан
экономика және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... үдемелі индустриалды-инновациялық дамыту, ұлттық ... ... іске ... Ұлт ... ... ... Қазақстан дамуының басты шарты» атты Қазақстан халқына Жолдауында,
Қазақстан мен оның ... ... ... ... ... он жаңа ... бағытты ұсынды.
Қазақстан халқы Ассамблеясы ... ... ... азаматының мүддесін
көздейтін Жолдаудың негізгі бағыттарын толықтай қолдайды. ... ...... ... ... күштер қызметіндегі басты
мәселе екендігін, қоғамдық келісім мен ұлттық бірлікті нығайту - әлеуметтік
жаңғыртудың маңызды шартына ... ... ... ... Ассамблея, ішкі
тұрақтылық пен орнықтылықтың мәні әлемдік дағдарыс жағдайында ерекше арта
түсетінін атап көрсетеді. Қазақстан ...... ... ... ... арқылы жеңуге болатынын көрсетіп отыр. Бұл ... ... ... қазіргі міндеті – бейбітшілік ... ... ... азаматтық қоғамды жалпыұлттық ұйыстыру
институтына ... ... ... ... қазақ жеріндегі тыныштық
пен бейбітшілікті сақтау үшін, Отанымыздың ... ... ... ... ... ... Отан игілігі үшін, қазақстандық патриотизм мен
ел болашағына ... ... ... үшін ... ... ... ... бірлік, қоғамдық келісім мен толеранттық
Қазақстан халқына экономикалық, әлеуметтік өрлеу, демократиялық мемлекетті
құру ... жаңа ... ... мүмкіндік береді»-деген болатын. [114.
2 б.].
Елбасының сөзімен түйіндейтін болсақ «Қазақстанның діни конфессиялардың
бір-біріне деген өзара сыйластығы олардың ... ... ... ... ... ... ... діндер жүріп өтті, дегенмен бұл
жерде ешқашан фанатизм мен ... ... ... ... ... ... ... қашанда айрықша толеранттылық, ... пен ... ... ... рухы тән еді. Бұл рухани дәстүр
бүгінгі күні де ... ғ. аяғы мен ХХІ ... ... ... ... қалыптасқан
мемлекет және діни бірлестіктердің өзара қарым-қатынасындағы ... ... ... мен құқығын құрметтеудегі демократиялық үдерістерге,
қоғамдық және діни мүдделердің тепе-теңдігіне және ... ... ... ... ... ... өмір ... негізделді. Діни сенім еркіндігі
саласындағы мемлекеттік саясаттың үш негізгі ... ... ... ... олар – бейтараптық, толеранттылық және теңдік. Бұл ретте ең
басты мәселе ... діни ... ішкі ... араласпау
жөніндегі бейтараптығы болып табылады. Толеранттылық ... діни ... ... ерекшеленеді. Теңдік принципі заң алдындағы барлық діни
бірлестіктердің және әр ... діни ... ... ... ... зорлық-зомбылыққа шақыратын конституциялық құрылысты
құлатуға, билікті өзгертуге және басқа келеңсіздіктерге үндейтін кез келген
діни бірлестік заң бұзушы ретінде одан әрі ... өмір ... ... ... 3 ... ... ... президенті мен үкіметі ХХІ ... ... ... діни ... ... халқы тарапынан,
Республикамызда өмір сүріп жатқан ... ... мен ... ... және әлемдегі халықаралық саяси ұйымдар мен діни ... кең ... ие ... ... ... себебі, Қазақстан басшылығы өз
мемлекетінде өмір сүріп жатқан діндер мен конфессияларды ... ... ... қана қоймастан, бүкіл әлемде өмір сүріп жатқан діндер мен
конфессияларды татулық пен конфессияаралық үндестікке шақырды. ... төрт ... ... және ... діндер съездері мұның нақты
дәлелі бола алады. Ал, бұл съездер ... ... ... сөз ... Қазақстанда өткізілген әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының
съездері мен олардың маңызы.
ХХІ ... ... ... ... ... көрінісі нақты айғағы ретінде, Қазақстан астанасында төрт рет
өткізілген Әлемдік және ... ... мен ... ... шешімдерін
айтуға болады. Қазақстан ... ... ... Астана қаласында болып өткен Әлемдік және дәстүрлі діндер
лидерлері съездерінің өткізілуі – ... ... ... ... сондай-ақ бүкіл әлемде бекітуге бағытталғанына дәлел. Ислам,
христиан, иудаизм, ... ... ... ... ... адамдар
аталмыш съезге әрдайым қатысып отырады. Олардың бәрі дін ... ... дін ... ... ... халықаралық қауіпсіздікті бекітудегі
діни жетекшілердің рөлі сияқты мәселелерді талқылайды. ... ... мен ... ... ... дағдарысты жеңу,
келіспеушіліктерді бейбіт жолмен шешу, үшін әлемдік ... ... ... ... күн ... ... ... Түрлі діндер
өкілдері съезінің Қазақстанда ... ... ... ... ... ұлтаралық және конфессияаралық тұрақтылық үлгісі ... ... ... ... Осы бір ... ... әлемдік
қауымдастыққа танымал етті.
Бейбітшілік және татулық жөніндегі бірінші  халықаралық конференциядан
кейін 2003 ... 23-24 ... ... ... ... Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының I ... ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымы, басқа да мүдделі халықаралық және
аймақтық ұйымдар жаңа мыңжылдықта өркениеттер ... ... ... ... және ... ... нығайту мақсатында қолдау
көрсетуді күшейту қажеттігі туралы декларация қабылдады.
Съезд жұмысын 80 шетелдік, 275 ... ... ... ... ... ... ... Съезд қарсаңында да, оны өткізу кезінде де ... ат ... ... және дәстүрлі діндер лидерлерінің І съезінде саралы
сөйлеген сөзінде: «Тәуелсіздік жылдары Қазақстанды ... 130-ға ... пен ... ... діни ... ... татулық, өзара келісім
берік орнықты. Соның арқасында біз дамудың қазақстандық ... ... ... экономиканы реформалауда зор табыстарға қол ... ... бас ... ... ... ... ... көршілерімізбен тату қарым-қатынас орнатып, жаһандық қауіпсіздікті
сақтауда өңірдің көшбасшысы атандық. Осының бәрі ... бар ... ... ... ... ... ... бітімгершілік, татулық пен
келісімге арнаған Сіздер сияқты дін ... ... ... ... ... туғызып отыр» - деген еді [83. 9 б.].
Елбасы ... ... ... түрлі діни конфессияларды
ашық үнқатысуға шақырған бұл ... ... төрт ... ... дін ... және ... ... мен басқа да сала 
өкілдері келген болатын. Съезге Рим Папасы Иоанн Павел ІІ, Бүкіл Ресей ... ... ... ІІ, ... ... ... Варфоломей
православиелік шіркеуінің Константинополь Патриархы құттықтау жіберіп,
қолдаған еді. Бұл съезд жаһандық ... ... соны ... келген
өзіміздің және шетел журналистері діни форумның әрбір сәтін қалт жібермей,
төрткүл дүниеге таратты. БАҚ әсіресе, әл ... ... ... имамы
Мұхаммад Саид Тантауи мен Израильдің бас раввині Йона Мецгердің съезд
үстінде қол алысуын ... де ... ... ... ... жер жүзіне
таратып, халықаралық қауымдастық арасында серпіліс туғызды. Германияның
«Неміс толқыны ... ... ... ... ... және
жергілікті БАҚ  атсалысуымен бұл діндер форумы «теңдессіз ... ... ... [73. 9 б.]. ... ... болған, бірақ Қазақстанның
Елордасы - Астанада болған бұл форум мұсылман, христиан, ... ... ... брахманизм сияқты әртүрлі дін өкілдерін бір есіктен
кіргізіп, бір үстел ... ... ... бас ... ... бола ... сөйтіп осыншама сан алуан дін өкілдерінің басын қосып, алқалы
жиын өткізген тұңғыш ... ... ... тарихқа енді. Франция
митрополиті Эммануельдің ... мен ... ... бәрі бас ... де ... Әлем ... мұндай басқосудан үмітті болғанымен, дәл
біздің еліміздегідей жағдайдың оларда бола бермеуі мүмкін. ... ... ... беделі алқалы жиын өткізудің алғышартын
жасады. Әртүрлі конфессиялар арасындағы диалогты жолға қою ... ... үлгі ала ... [79. 7 ... бұл игі ... әлем ... ... қызу қолдау
тапты. Мәселен, Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлері съезінің ... ... хат ... ... ... ... Бас ... Кофи
Аннан қазіргі таңдағы әлемде болып жатқан оқиғалар мен ... ... ... ... ... ... ... айта келіп, қашан да адамзаттың алдында тұрған басты міндет –
бейбітшілік пен ... ... жер ... ... ... ... ... екенін атап өтті [78. 7 б.].
Ал Астанадағы конфессияаралық өзара түсіністікті тереңдету жөніндегі
форумның ... ... ... ... ... Джордж Буш
Елбасына жіберген ... ... ... ... ... конгресіне
жиналған азаматтық және діни жетекшілерді құттықтаймын. Құрама Штаттар дін
ұстану азаттығы мен жалпы ... ... ... ... жою ... ... өзара түсіністікті тереңдету
жөніндегі Конгрестің мақсатын қызу қолдайды. Мен ... және ... ... ... ... ұйымдастыруымен құттықтаймын. Көпұлтты және
көпконфессиялы ел ... ... ... ... үшін мұндай кездесулер
демократияның негізінде жатқан төзімділік пен құрмет құндылықтарын алға
жылжыту үшін ... ... ... ... ... айрықшалай [79. 8 б.] түседі”, деді
Франция Президенті Жак Ширактың ... ... 2003 ... 23-і мен ... ... ... және дәстүрлі діндер
көшбасшылары съезінің өткізілетініне өзінің қуанышты ... ... ... Владимир Путин аталған Съезге қатысушыларға арналған
құттықтау хатында “Негізгі әлемдік және дәстүрлі-ұлттық ... ... ... бұл ... өз алдына аса маңызды және ерекше
қажетті міндеттер қойып отырғанын” атап көрсетті. ...... ... ... ... және ... ... қолдауы. Дәл
осы ізгілікті құндылықтарды біз бүгінде адамдардың көңіліне жеккөрушілік
пен жаугершіліктің ... ... ... ... ... мен
экстремистерге қарсы қоюымыз керек”, делінген Ресей президентінің хатында.
Италия премьер-министрі Сильвио Берлускони де съезге ... ... ... ... шын ... ... Италия премьер-
министрі құттықтау хатында “Әлемдік және дәстүрлі діндер ... ... ... ... ... ... ... табуға көмек
бере алады әрі әртүрлі мәдениеттер, діндер мен ... ... ... ... ... ... бола алады”, деп жазды.
Ал Сауд Арабиясының королі Фахд бен Әбдел Әзиз ... ... ... өз
ойын былайша жеткізді: “Әртүрлі мәдениеттердің, діндердің ... ... ... арасындағы өзара түсіністікке қол жеткізудің құралы
ретінде Сіз таңдап ... ... – бұл ... ... ... ... ... Бүкіл әлемнің ұлттары мен халықтары соғыстан, қақтығыстардан,
өшпенділік пен нәсілдік кемсітушіліктен ада, бейбіт өмірді аңсап ... ... ... қолдау жанымызға қуаныш сыйлайды”.
Әлемдегі дін ... мен ... ... ... басшылыққа алып, дүниенің төрт бұрышына айқара құшақ ашқан
Қазақ елі мен оның ... ... сара ... ... ... ... ... әлемдегі ең үздік моделі ретінде бағалап, Қазақстанды
дүние жүзіндегі бейбітшілік пен келісім ... деп ... ... ... да ... даласынан бастау алған осынау ізгі идеяның баянды
болғанын тілейтіні анық. [79. 9 б.].
Астана ... ... соны ... ... ... 2005 ... ... симпозиумды ұйымдастырған Шантилал Карамши Сомайя 
екінші съезге де қатысып, өзінің жүрекжарды пікірін айтқан еді. Бұл ... ... ... ... елдерде болған Қазақстан мұсылмандары
діни басқармасының төрағасы,  Бас мүфти Әбсаттар қажы Дербісәлінің ... әлем ... ... орталығы» атты мақаласында Елбасымыз
Н.Назарбаевтың арнайы бастамасымен өткізіліп келе жатқан діни ... мен ... ... дәстүрлі діндер делегациясына жеке дара
тоқталып, кеңінен мағлұмат береді. ... ... ... ... ... «Астана үнқатысуының өзіміз үшін де тағылымы зор деу керек.
Елбасымыздың мұндай ... ... ... бірі көп ... ... республикамыздағы ел тыныштығының болашағы, ынтымағы. Осы салада
қандай да бір жаманаттың ... ... ... ... құрметтеп қарап,
сыйластық таныта отыра, асыл дініміз Исламның шеттеп қалмауын да еске
салады. ... ... ... ... ... ... Олар ... ханифа мазһабын ұстанады. Онда жергілікті халықтың шариғатқа қайшы
келмейтін әдет-ғұрпы ... Сол ... өз ... ... озық әдет-ғұрпымызды сақтай отырып, ... ... ... ... де ... Олай ... ... діндер, ұлттар
мен ұлыстараралық сыйластыққа кең жол аша отырып, өз ... ... ... ... ... арттыру секілді мұраттарды осындай
жиындардың темірқазығы ету ләзім [76. 8 б.].
Діндер диалогына жол ашатын тағы бір ... ... ... ... ... ... ІІ съезі 2006 жылдың 12 қыркүйегінде
басталды. Сөйтіп, Астана ... 2006 ... 12-13 ... және ... ... ... және ... діндер
көшбасшыларының II съезі өтті. Оған 43 елден 29 делегация қатысты. Ислам,
христиан, буддизм, ... ... ... ... ... ... ... Дүниежүзілік мәдени қоры,
шіркеулердің ... ... ... ... діни ... мен ... ... саясаткерлері шақырылды. Сонымен қатар, БҰҰ,
ЕҚЫҰ, БҰҰБҒМЖҰ халықаралық ... ... ... ... Атап
айтқанда, Малайзияның бұрынғы премьер-министрі Махатхир Мухаммад, Иранның
бұрынғы ... ... ... ... БҰҰ-ның арнаулы өкілі Сергей
Орджоникидзе, ЮНЕСКО-ның басшысы Коичиро Мацуура және ... ... ... ... - «Қоғам, дін және халықаралық ... деп ... ... және басқа дін ... ... ... ... діни лидерлердің ролі қарастырылды [73. 4 б.].
«...Осындай жағдайда елімізде әлемдегі дін ... ... ... ... – оған ... ... дін басшылары мен
саясаткерлердің назарын өзіне айрықша аударуда. Съез ... ... ... пен ... ... негізделген қағидаттары
қабылданып, оны қалай жүргізудің ... ... Оны бір ... бас ... ... дін ... ... қолдады. Олар жиын
соңында қабылданған ІІ ... ... да ... ... қолдау
көрсетіп, игі дінаралық қатынастың маңызды екендігін танытты».
«Дін деген әлемнің әртүрлі тілінде бір-ақ мағына - ... ... ... ... ... тілімен айтқанда, діннің негізгі идеясы
- қауіпсіздік болып табылады. Міне, осындай ... ... ... ... діндер басшыларының ІІ съезі – халықаралық деңгейдегі ... жаңа ... аша ... хақ. Осы ... ... ... ... үлгі ұсынып, оны халықаралық деңгейге көтере білді. Тәуелсіздікке
ие болғалы ұлт пен ұлыс, дін мен ... ... ... ... ... ... осы қадамы – халықаралық қауымдастық тарапынан да
толықтай ... ие ... ... ... таңда Орталық Азия – батыстан да,
шығыстан да әртүрлі діндер мен ... ... ... ... ... ... ... өлкедегі өз мүддесі үшін қаражатты да, ... да ... деп ... ... ... қоғам және халықаралық қауіпсіздік» атты ортақ тақырып
аясында «Діни ... ... және ... дін ізбасарларына деген құрмет»
және «Дін көшбасшыларының халықаралық қауіпсіздікті нығайтудағы рөлі» деген
екі бағытта ... ... ... дін және ... ... ... мәдени
және діни тұрғыда қақтығысқа жол бермеуі туралы декларация қабылдады. Бұл
құжатта «қарсы тұру идеологиясын» «әлем ... етіп ... ... ... [73. 5 ... ... ... және дәстүрлі діндер лидерлерінің  ІІ
съезінде ... ... дін ... ... ... өзара
үнқатысудың шеңберін: “...Біріншіден, алдын ала ... ... ... бойы ... ... бас ... Келеңсіз
қасаңдықтардан бас тартпайынша, үнқатысуға кірісудің ... ... ... ... ... ... ... саналы түрде бас
тарту. Біреу үшін қасиетті нәрсе ... ... үшін әзіл ... ... болмауы керек. Бұл қарапайым ... ... ... ... мен ... ғана емес, сонымен бірге, басқа діндерге
қатысты өз сөздеріне немқұрайды қарайтын дін ... ... ... ... ... және ... діндердің жаңа, қалыпты емес
қатерлерге бірлескен жауабы. Егер ... ... ... ... ... лаңкестікпен, жаппай қырып-жою қаруының таралуымен, трансшекаралық
қылмыспен байланысты болса, ... ... ... ... іргелі қатер
туындауда”, –  деп атап көрсетті.
Әлемдік және дәстүрлі ... ... ІІ ... ... сөзінде Н.Ә.Назарбаев: “Біз баршамызға аян мына бір ... ... ... ... Жаратушы – жалғыз, дүние – ортақ, аспан
асты – кең, ... біз бір ... ... бір ... ... ... бір-
бірімізбен береке-бірлік пен ынтымақта өмір сүруіміз керек. ... ... ... ... ... ... жаңа
қатерлер бой көтерді. Сондықтан да түрлі ... ... бойы ... жасампаздық тәжірибесін пайдаланып, Құдай сөзін бітімгершілік пен
келісімнің пәрменді құралы ретінде пайдалануымыз ... ... ... ... ... ізгіліктің жалпы адамзаттық құндылықтарын
орнықтыру үшін ... ... ... ... ... ... ... толеранттылық, келісім мен үнқатысу
идеологиясын қарсы қою керек”, деді [110. 2 б.].
Астана қаласында 2009 жылдың 1-2 ... ... және ... ... III ... ... 2006 жылғы форумда 29 делегация
қатысса, ал, осы съезге барлық әлемдік және ... ... ... ... ... 35 елінен 77 делегация келді. Құрметті
қонақ ретінде атақты саяси тұлғалар, мемлекет және қоғам ... ... ... ... ... ... БҰҰ Бас хатшысының орынбасары
Сергей Орджоникидзе, БҰҰБҒМЖҰ атқарушы кеңесінің төрағасы Олабий Бабалола
Жозеф Яй, ЕҚЫҰ Бас ... Марк ... де ... т.б. қатысты. Съезде
қонақтар мен делегаттар толеранттық негіздегі ... ... ... және ... бір-біріне деген құрметі мен қарым-қатынастары туралы
мәселелерді талқылады. Съездің отырыстарында төмендегідей секциялар болды:
«Рухани және моральдық құндылықтар және ... ... ... және
диалог», «Дағдарыс кезеңіндегі ынтымақтастықты сақтау». Форумға қатысушылар
2012 жылы ... IV ... ... ... ... ... меймандар
әртүрлі дін мен өркениеттің диалогта бір-бірімен ... ... ... Қазақстанға және оның Елбасына үлкен алғыстарын білдірді [75. ... және ... ... ... III ... 34 ... ... көп нәрседен хабар береді. Осындай сипат алған кең
ауқымды ... ... емес көп ... ... өтіп отырғандығы заңды
құбылыс. Қазақстан осының арқасында, яғни елбасының бастамасымен ... ... ... ... ... ... ... деуге толық
негіз бар. (Қазақстан ... ... ... Діни ... төрағасы. Е.Тоғжанов) [63. 9 б.].
2012 жылдың 30-31 мамыры аралығында ... ... ... ... ... көшбасшыларының кезекті съезі жоғары деңгейде
ұйымдастырылып, оның ... ... ... 40 ... 90-ға жуық делегация
келіп қатысты. Съезде бүкіл адамзатты алаңдатқан мәселелер ... ... ... ... Соңынан форумға қатысушылардың үндеуі қабылданды.
Осының ... ... ... ... ... форум өткізудің
қажеттілігін тағы бір мәрте көрсетіп берді. ... ... ... ... астам БАҚ өкілдері ақпарат таратқанын да айта кеткен абзал.
Елбасы ... ... ... ... ... ... діндер көшбасшыларының ІV съезінде көпшілік талқысына түскен
мәселелер кең ... ... ... ... ... айта ... жөн. ... секілді діндарлар арасында да
жаһандық дамудың күрделі кезеңіндегі әлеуметтік қайшылықтар мен шиеленістер
адамзатқа төнген қауіп-қатер ... ... ... ... ... ... ... планетамыздың көптеген аймақтарында соғыс өртінің
тұтануы жүйелі сипат алып ... ... ... ... ... ... салдарынан алдымен жапа шегетін бейбіт
тұрғындар [111. 5 ... ... ... және ... ... ... ІV съезіне
қатысушылар, жаратушының адам баласының бесенесіне бұйыртқан болмысын, ... мен ... ... сөзсіз мойындаймыз. Біз
адамзаттың жарқын ... үшін оның ... ... ... ... ... пен ... өз ұмтылысымыз бен адалдығымызды
білдіреміз. Біз адамзаттың ... ... үшін ... ... ... мен мемлекеттердің арасындағы өзара құрметтеуді,
түсіністікті және ынтымақтастықты жақсартуға бағытталған діндер ... ... ... ... ізгі бастамасы үшін Қазақстан
Республикасына терең ризашылығымызды ... Біз ... ... ... және жалпыға бірдей бейбітшілік пен өркендеуге қол
жеткізудің ең маңызды да ықпалды құралдарының бірі дін ... ... ... және ... ... ... дінмен бүркемеленген
экстремизм мен терроризмді қамтитын қазіргі кездегі ... ... ... ... тиісінше жауап қатуға әзір екендігімізді
білдіреміз»-деген үлкен сенімін ... [112. 1 ... ... жыл бұрын өткізілген бірінші съезге 17 елден 17 делегация
ғана қатысса, 2012 жылы ... ... 40 ... 85 ... келді. Бұған
қарай отырып, Әлемдік және дәстүрлі діндер съездерінің өткізілу ... ... және оған ... ... көбейіп келе жатқандығын анық
аңғаруға болады. Яғни, Қазақстанның мұндай басқосуларды ... ... ... ... пен ... өзара
келісім мәдениетін қалыптастырудың тетігі ретінде ... ... ... ... діннің алатын орны айрықша екені сөзсіз.
Дінаралық және конфессияаралық келісімдердің ... зор. ... ... ...... игілігі. Сондықтан да дінаралық төзімділік
пен тұрақтылыққа қол жеткізудің қазақстандық ... ... ... ... жүк артып отырғанын мына сөздері айшықтап береді:
«Әлемнің болашағы – ... ... Біз ... ... ... қалыптастырудың, олардың имандылық негіздерін орнықтырудың,
рухани дамуының және ... ... ... беру ... өркендеуінің
маңыздылығын қуаттаймыз. Қазіргі заман жастары ерте кезден-ақ ... ... ... ... ... алуға, өзінің ана тілі мен тарихын,
мәдениетін білуге құқылы. Бұл ретте біз өз ... ... адам ... ... ... сенімдіміз. Осы қасиеттер арқасында әлем өзін-
өзі кеузеуден ... ... ... ... ... ... ... әлемнің түрлі бөліктерінде зорлық-зомбылыққа жол ашып
жатқан толассыз ... ... ... ... өсуі, діни
төзімсіздік пен радикализмнің бой көрсетуі алаңдатады. Діни дәстүрлерімізді
басшылыққа ала ... біз ... ... күш ... кез ... ... және барлық мемлекеттерді мұндай проблемаларды диалог
арқылы шешу үшін ... ... ... ... ... ... пен
түсіністік, жанашырлық пен кешірімділік, әділеттілік пен ... пен ... ... ... диалог қауіпсіз әлем
құрудың бірден-бір жолы деп кәміл сенеміз. Біз осы ... діни ... ... халықаралық ұйымдар және азаматтық қоғам арасындағы
өзара іс-қимыл тетігін жетілдіруге шақырамыз». [112. 2 б.].
Астанада өткен ... және ... ... ... ІV съезінде
сөйлеген сөзінде Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев діннің руханисыздық пен
ашкөздіктің алдындағы аса ... ... ... бірі ... атап ... ... ... дәл осы діннің халықтық даналықтың, мәдениеттер
мен дәстүрлердің кей жағдайда бірден-бір сақтаушысы болып ... ... ... елде ... және ... діндер көшбасшыларының басқосуы
өтуі – үлкен мәртебе. Дін көшбасшылары өз елдерінің айтқан ... ... ... Ал ... ... – әлемдегі бейбітшілік. Бейбіт өмірдің
адамзатқа қаншама қымбат екені ... ... Осы ... ... бұл бастамасы бүкіл әлем жұртшылығының көкейінен шығатыны сөзсіз.
Осындай ортақ ... ... ... ... ... нығайтуға
ықпал ету мүмкіндігі ашылады. Мұндай өміршең істерге Елбасының, ... ... ... ... көтеріп қана қоймай, әлемдік қоғамдастық
алдындағы беделімізді де көтере түседі. Біздің тәуелсіздік ... ... ... ... ... игі ... ... сезінудің өзі бақыт. Біз осындай келешегі кемел, бейбітшілік
сүйгіш елде тұрғанымызды мақтаныш ... Бұл ... ... атқарар
шаруалар жеткілікті [111. 6 б.].
Жалпы, Астанада өткен Әлемдік және дәстүрлі діндер ... ... ... мен ... және ... арасында ғаламдық
үнқатысудың үлгілі үрдісі болды. Ұлтаралық ... ... ... ... ... ... пен ... өнегелі өркендері бой көтеруі
Қазақ елінің әлемдік қоғамдастықтағы бейбітшілік ... ... десе де ... «Бұл тұрғыда Әлемдік және дәстүрлі діндер
көшбасшыларының съезі ХХІ ғасырда әділетті әлем ... ... ... құрылымдауға нақты бағытталған жетекші үнқатысуы бола алар еді», –
деп Нұрсұлтан Әбішұлының нық ... ... өзі ... ... ... ... тағы бір дәлелдей түседі.
Съезде діни бостандық, мәдени әр алуандылық мәселелері де ... ... ...... ... сол ... ... да
бір мәселелерді шешудің жолдарын іздестіруге сеп болары сөзсіз.
Бір сөзбен айтқанда, ... және ... ... ... ... – бұл ... ... тыс өткізе салатын кезекті бір науқандық шара
емес, терең мағынасы бар ... ... ... ... бен
бейбіткерлік миссиямызды паш ететін аса маңызды құрылтай ретінде саналды.
Олай болса, баршамыз да оның өз ... ... ат ... ... [73.
8 б.].
Расында, әсем Астанамызда төрт рет ... дін ... ... ... орын алып ... ... түрлі әділетсіздіктер
мен жөнсіздіктерге тоқтау айтылды да. ... ... ... ... ... арандатушылардың “Өркениеттераралық қақтығыс” туралы
теорияларына Қазақ елінің және оның ... ... ... туралы жауабы болды деуге толық негіз бар.
2003,  2006, 2009 және 2012 жылдары әлемдік және ... ... ... ... ... мен ... ... бөлек
зиялы қауым өкілдері мен ғалымдар да ат салысып, өз ойларын ... ... ... болатын жиындарға байланысты газет беттеріне тұрақты түрде
мақалалар жариялап тұрды. Онда, ҚМДБ бас ... ... ... ... ... ... академиясының корреспондент-мүшесі
Ә.Нысанбаев, философия ғылымының докторы А.Айталы сияқты танымал ... ... ... ... ... ... ... және дәстүрлі діндер лидерлері съездерінің айбындылығы сонда,
тек рухани мұраны сақтап қалу ... ... ... ... тәжірибе
адамзатты апаттан құтқарып қалуы үшін керектігін әлемге танытуында.
Съездер өркениеттер қақтығысының сөзсіз болатындығы туралы ... ... ... бола ... Әр ... ... ... тіпті олар бір-
бірімен тайталаста болғанның ... бір ... ... жиналып,
жанжалдарды бірігіп шешудің әлі де мүмкіндігі бар екендігінің куәсі болды.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... жоқ. Ол ... қашудың тарихи және қазіргі үлгісін алға
тартып отыр [73. 9 б.].
Жалпы, Қазақстанда төрт рет ... ... және ... ... ХХІ ... ... этноконфессиялық үдерістердің тез
қарқынмен жүргенін айқындап берді. ... ... ... ... ... келе ... дәлелдеді. Себебі, Қазақстан, дінаралық
араздықтар мен конфессияаралық қайшылықтар орын алмаған, барлық діндер мен
конфессиялардың тең өмір ... келе ... ... ... ... табылады. Ал,
Әлемдік және дәстүрлі съездердің Қазақстанда көп рет ... ... ... пен ... ... ... болуына байланысты болды.
Съездердің маңызды ерекшеліктерінің бірі – оның жұмысына әлемнің ірі
конфессияларының өкілдерімен бір ... ... ... мемлекет
пен беделді халықаралық ұйымдардың басшылары да ... Бұл ... ... ... мен ... ... алатын
шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді [80. 9 б.].
Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің бірінші, екінші, ... ... ... ... оның ... ... өткізілуі
Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістердің ең ірі ... бола ... ... ... ... ... ... Соңғы үш
форумның «Бейбітшілік пен ... ... ... онда әлем ... бас ... ... мәселесін талқылауы Н.Ә. Назарбаевтың
сарабдал ... ... ғана ... ... Бұл ... дін халықтарды жақындастыратын ұлы күш екендігіне көз
жеткізе ... деп ... ... ХХІ ғасырдың басындағы Қазақстан Республикасындағы
этноконфессиялық үдерістер
Адамзат тарихындағы дамудың қайсыбір ... алып ... та, ... бір
қоғам дінсіз болмағанын көреміз. Кеңес үкіметінің атеистік саясатының өзі
одақтас республикалардағы халықтардың әлемнің ... ... ... ... жоқ. ... ... Республикамыздың Конституциясында
мемлекетіміз өзін зайырлы деп жариялауы, қазақстандық қоғам санасында тыныс
алған тәңірге ... ... ... ерік ... ... де, ол
тек қана ұлттық сипат алған мұсылмандық шарттардың орындалуына ғана ... ... ... ... ... ... өз діни ... бұқара арасына таратуына жол ашты. Ендігі кезекте, қазақ жерінде сан
ғасырлардан бері өмір сүріп келе ... ... діні мен ... ... ... ... бастап, Агапе, Жаңа өмір және
тағы ... кең етек жая ... ... 17 конфессия мен деноминация өкілдері, сондай-ақ
130 ұлт пен ... топ ... ... өмір ... жатқан іргелі
мемлекет. Қазақтардың мәдени-этникалық дәстүрлерінен мұра ... ... ... ... уақыт пен келешекте азаматтық әлемді
сақтаудың жақсы негізі болып табылады. ... ... ... ... ... ... католиктер, протестанттар, иудейлердің
дін уағыздау еркіндігін қамтамасыз етті. Діни ... ... ... ... ... ... жылы ... өмір сүрген діндер мен конфессиялардың
бірлестіктерінің саны небәрі 670 ... ХХІ ... ... ... тым ... 2003 ... 1 ... 3206 діни бірлестіктер жұмыс
істеген. Уақыт өткен сайын, 2012 жылға дейін олардың қатары көбейіп, ... ... ... ... ... күні діни ... саны 3088-ді
құрап отыр.
Қазақстанда құрылған мемлекет пен діни бірлестіктердің ... ... ... діндарлардың құқығы мен еркіндігін құрметтеудің демократтық
қағидаттарына, қоғамдық және діни мүдделердің теңгеріміне, серіктестік пен
өзара түсіністікке ұмтылу ... ... ... қаласында үш
жылда бір өткізілетін ... және ... дін ... съезі
конфессиялар арасындағы өзара қарым-қатынасты нығайтудағы келесі бір қадам
және Қазақстанның өркениеттердің жаһандық ... ... ... үлесі
болды. Елбасының бастамасымен ... ... мен ... ... да ... этносаралық және конфессияаралық
келісім үлгісін дәріптеуде, дін мәселелерін зерттеуде жұмыла ... ... [87. 4 ... ... ... ... діндерінің атақты жетекшілері Астана
қаласын әлемдік діндер съезін жүргізуге болатын қада ... ... ... ... және ... ... халықаралық қауымдастықты
қызықтыратын ерекше маңызды ұсыныстарды жасауына себеп болғанын дәлелдейді.
Ұлтаралық және конфессияаралық келісім үлгісін құрай ... ... және діни ... келіспеушіліктердің алдын алып ... ... дін ... ... ... ... ... ұлтаралық қатынастарды нығайту, ұлттық мәдениетті дамытуға жағдай
жасау, салт-дәстүрлерді сақтау ... алға ... ... Бұл
міндеттер мүмкіндігінше орындалып келеді.
1999 жылғы Қазақстан Республикасы мен ... Тақ ... ... ... 2005 ... ... ... бекіткен
Халықаралық Пактіде дін сферасындағы қарым-қатынастар мен діни ... ... ... және саяси құқықтар қарастырылған.
Діндер арасындағы үнқатысуды сөз еткенде, Елбасының басшылығымен 2003
жылдың қысында Алматы қаласында өткен Ислам мен иуда ... ... ... Таяу ... бейбітшілік орнату жолдарын талқыға салған ... да ... ... ... Өйткені, екі дін өкілдері, мойындау
керек, көп жағдайда бас қоса бермейтіні анық.
Халықаралық шиеленіскен жағдайлар мен ... ... ... ... мен ... арасында тіл табысып, бірін-бірі дұрыс түсіну
тұрғысынан, құрылтай басты бір ортақ мәмілеге ... ... ... ... Ал оның ... ... діни ... халықтардың
бейбіт тіршілігіне үлесін қосса одан ... да ... ... 3 ... ... ... ... қаласында әлемдік және дәстүрлі діндердің
съезі төрт рет өткізілді. Бұған ... ... үш ... ... ... пен конфессиялараралық келісімді нығайтуда өзіндік мәні
өте зор болды. Бұл ... ... әр ... орын алып жатқан
дінаралық қақтығыстардың алдын алу ... ... ... ... ... ... өз ... тапты. Сонымен
қатар, Қазақстанда да өзге діндер мен конфессияларға бірдей құрмет көрсету
жұмыстары көрсетілді. Соның ... бір ...... ... ... діндері мен бейбітшілік үйі. Болашақта ол ... пен ... ... деп ... Барлық діндердің өкілдерін біріктіретін
мұндай сарай, біздің ойымызша, әлі ешқандай елде бой ... жоқ. ... ... өзгелердің алдында ерекшелігін ... ... деп ... оның бейбітшілік пен ынтымақтастыққа қосқан қомақты
бір үлесі деп ... ... ... үйі, ... Н.Ә.Назарбаев айтып жүрген “әлемнің нақ
кіндігіне” айналуы әбден мүмкін. Сол жерде діндер өкілдерінің оң нәтижелі
ортақ шешімдері дүниеге ... ... деп те ... ... ... әрине,
заман талабына сай әдіс-амалдарға сүйеніп, ғылыми-практикалық негізде іске
асырылғанда ғана жемісті ... хақ [86. 7 ... ... 2008 жылы 17 ... ... әлемі және батыс
елдерінің Сыртқы істер министрлері арасында ... ... ... ... тақырыбында конференция өткізілді.
2006 жылы Елбасы мұсылман әлемі мен ... ... ... ... алғаш рет ұсынған болатын. Және мұны АҚШ, Ұлыбритания,
Бразилия, ... және т.б. ... ... ... ... Египет, Катар, Сауд Аравиясының басшылары тарапынан да қолдау тапты.
Қазақстан тарапынан жасалған Ислам ... ... ... ... ... және ... ... өткен конференция жұмысына 65-тен астам
мемлекет пен халықаралық ұйым ... ... ... ... және ... ... түсіністіктің тереңдеуі, ... ... ... ... және т.б. ашық ... ... ... қатар, дін арасындағы диалогтың нығаюында жастар мен әйелдердің
рөлі, адам құқығы және ... ... ... ... ... бастамасының жалғасы ретінде қатысушылармен конференция барысында
кездесулер ұйымдастырылды. ... ... ... ... Сонымен қатар, қатысушылар діни негізге сүйеніп конфессиялық
мәдени және өркениеттің ... ... ... қақтығыстар, осыны
пайдалана отырып жасалынған ... ... атап ... мен діндердің халықаралық орталығын құру жөнінде Елбасы шешімі
II съезде әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының келісімімен қабылданды.
Бұл орталықтың ... ... ...... ... ... деңгейде конфессияаралық келісім және бірлікті нығайтуды
насихаттау [92. 4 ... ... ... бағыты – халықаралық және конфессияаралық
келісімді жүзеге асыру, әлемдік және дәстүрлі діндер ... ... ... іс-жүзіне асыру. Орталықтың негізгі қызметі –
халықаралық ... ... ... ... оны ... ... ... министрлігімен бірлесе отырып жүзеге асыру
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 2008 жылы ... ... ... ... да ... ... пен діни
экстремизмге қарсы күрес жөніндегі халықаралық ... ... ... ... ... нығайта беруге ниетті деп атап көрсетті».
Елбасымыздың мұндай қадамға баруын, біз осы ... ХХІ ... ... ... және ... болып жатқан экстремистік әрекеттерге
тосқауыл қою мақсатында жасалған болар деп ... [93. 19 ... жылы ... ЕҚЫҰ-ға төрағалық етті. Төрағалық етуде адам
құқықтары мен фундаменталды ... ... ... ... ... және ... ... негіздерінде қоғам құрудың
тәжірибесімен бөлісе отырып, ЕҚЫҰ кеңістігінде ... ... ... ... ... ... ... аударды. Сонымен қатар,
тек Қазақстандағы этноконфессиялық үдерістердің қандай жолмен ... ... ... ... әлем ... ... ... бейбіт өмір сүруін толық қадағалау жұмыстарымен шұғылданды.
2010 жылдың 29-30 ... ... ... ... ... ... қатысушылар толеранттық пен кемсітушілік
мәселелерін ... ... ... мен ... ... өзара қарым-
қатынастарын дамытуда бұрын қабылданған шешімдердің ... ... ... ... ... үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен
конференцияның екі күндік дайындық ... ... ... ... ... ... ... христиандар және басқа дін өкілдеріне
қатысты шыдамсыздық пен ... ... ... ... ... дінді Қазақстандағы қазіргі діни жағдай күрделі әрі үдемелі, үнемі
сандық және ... ... ... жатады. Дәстүрлі діндер, ислам және
христиандық, қазақстандық қоғамның қалыптасуында мәдениетті құраушы маңызды
факторлардың бірі ... ... ... ... аса ... ... ... бар екенін және Қазақстандағы қоғам ... оң ... ... атап ... жөн. ... ... ... қарым-қатынастың
конструктивті сұхбат жүргізу аясында дамуы қазақстандық қоғамдағы дінаралық
және ... ... ... ... ... оның тұрақтылығы мен
қауіпсіздігінің маңызды факторы болып ... ... емес діни ... Республикасының тәуелсіздігі жылдары кеңінен етек жая бастады
және Қазақстандағы діни көпжақтылықтың жаңа факторына ... ... ... емес ... бой ... және қызметінің қауіпті
тенденцияны байқатып отырғандығы объективті ғылыми зерттеулерді талап етеді
[94. 100 б.].
Түрлі әлеуметтік, этникалық және діни ... ... мен ... келген еліміз туралы: «Біз қазақ халқына, біздің мәдениетіміз бен
тілімізге қатысты тарихи әділдікті ... ... ... ... діни әралуандыққа қарамастан, елімізде бейбітшілік пен ... ... ... 140 ... пен 17 ... ... ... шаңырағына айналды. Азаматтық татулық пен ұлтаралық келісім –
біздің ... ... ... еліміздегі татулық пен келісім,
мәдениеттер мен ... ... ... эталон ретінде танылған.
Қазақстан халқы Ассамблеясы ... ... ... ... ... ... ... конфессияаралық үнқатысу орталығына
айналды»-деп елбасымыз кезекті жолдауында атап кетті. [116. 8 ... ... елге ... айта отырып: «Қазақстан бүгінде
мәдениетаралық және конфессияаралық үнқатысудың халықаралық орталығына
айналды. Әлемдік және дәстүрлі ... ... төрт ... нақ ... ... ХХІ ғасырда Қазақстан Шығыс пен Батыстың үнқатысуы ... ... ... ... ... ... Республикасының
президенті Н. Назарбаев.
Қазақстандағы қазіргі заманғы діни ахуал туралы өз ... ... ... ... ... ... ... халқымыз үшін дәстүрлі
емес діни және жалған діни ағымдар мәселесі өткір тұр. ... ... ... осы жат ... діни ... көзсіз қабылдайды, өйткені,
біздің қоғамның бір бөлігінде шеттен келген ... діни ... ... ... ... сенім бостандығына кепілдік береді,
бұл – ... ... ... ... ... еркіндік деген болмайды. Ол
дегеніміз – хаос. Барлығы да Конституция мен заңдар аясында ... ... ... ... бар. Діни таңдауға өте үлкен жауапкершілікпен қарау
керек, өйткені, адамның өмірлік салты, тұрмысы, көп ... ... ... ... ... ... пен ... технологиялар ғасырында,
ақпараттар тасқындаған заманда, «сүзгі» адамның ішінде болу керек. ... ... ... ... тиіс: аналарымыз, әпке-қарындастарымыз,
қыздарымыз орамалға оранып алып, ... ... ... ... ... пе? ... бір ... отырып тамақ ішпеуге тиіс пе? Көлік
жүргізбеуі керек пе? ... бәрі – ... ... ... ... даламызда ондай дәстүрлер ешқашан болған емес. Классиканы оқыңыздар,
фильмдерді көріңіздер. Біздің әйелдерде ұлттық тәкаппарлық, ... ... бар, оны олар ... ұстана біледі және біз, ерлер,
әйелдердің осы қасиетін жиі теріс пайдаланамыз. Біз ... ... Әбу ... ... ... сүнниттерміз. Бабаларымыз ұстанған бұл
жол ұлттық салт-дәстүрді, ата-ананы сыйлауға негізделген. Ендеше, бүгінгі
ұрпақ та ... ең ізгі дін – ... ... ... отырып, ата дәстүрін
ардақтағаны абзал. Қазір кейбір сыртқы күштер жастарымызды ислам дінінің
хақ ... ... ... ... тартуға тырысуда. Мұндай ұлттық
табиғатымызға жат келеңсіздіктерден бойымызды аулақ ... ... ... ... бір ... ... мақтан тұтамыз. Ол – ... ... ... ... қоғамның дәстүрлері де бар ... ... ... екенін ұмытпауымыз керек. Біз елдің дәстүрлері
мен мәдени нормаларына сәйкес келетін діни сана ... ... ... өзі ... ... ... алуға тиіспіз. Мен жария етіп отырған
стратегия біздің халқымызды орта ғасырларда емес, ХХІ ... өмір ... [116. 68 ... ... ... заманда өріштеп тұрған діни экстремизмнің бізге
де қаупі бар екенін былай жеткізді: «Мемлекет пен азаматтар ... және ... ... ... мен бой ... ... шеп құруға тиіс. Діни экстремизм қаупі ерекше алаңдаушылық тудырып
отыр. Дінбасылар да ортақ алаңдаушылық білдіруде. Біз ... ... ... ... және қырып-жойғыш фанатизммен алмасуына жол
бермеуіміз керек. Соқыр фанатизм біздің ... ... мен ... ... жат. Ол ... ... ұстанатын
ханафи мазһабына қарама-қайшы. Қазақстандағы экстремизм мен терроризмде
идеялық емес, қылмыстық ... бар. ... діни ... ... ... ... еткісі келетін қылмыстық іс-әрекет жасырынып
жатыр. Дін ... ... ... және өте ... қажет.
Мемлекет діни бірлестіктердің ішкі ісіне араласпауға тиіс. Біз ... және ... ... ... ... ... 69 ... дискурсті айқындайтын діни плюрализм діни ... және ... ... ... Біріншіден, ол демократиялық
кеңістіктегі дәстүрлі және дәстүрлі емес діни ұйымдардың қарым-қатынасы.
Қазақстан ... ... ... Орыс ... ... ... емес діни ұйымдар арасындағы диалог. Бұл жерде ... жай ... ... ... ... консруктивті сұхбат жөнінде. Екіншіден, бір
жағынан, діни сенім бостандығына кепілдік ... ... ... қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігін нығайтуға және
деструктивті тенденциялардың алдын алуға бағытталған ... ... ... Бұл ... ең ... құқықтық аспектілерді
өзектендіреді. Қазақстанның діни кеңістігінде дәстүрлі емес діни ұйымдардың
белсенді таралуына орай ... ... ... да жоқ емес. Олардың
белсенді таралуына әлеуметтік-экономикалық бағыттағы ... ... ... ... ... етеді.
Оларды ескермеуге болмайды. Гуманитарлық зерттеу орталығының (ГЗО)
мәліметі бойынша 4-ке жуық пайызды (%) ... ... ... діндерді
ұстанушылар санының аздығына қарамастан [16. 37 б.] олар өзге ... ... ... ... ... «дәстүрлі емес» діндердің ішінде соңғы онжылдықта кең
таралған протестанттық бағыттағы діни ... атап ... жөн. ... ... ... ХІХ ... бері ... бірақ, республика тәуелсіздік алған кезде ... ... ... бар. Атап ... Жаңа ... шіркеу, Иегова
Куәгерлері және т.б. «Дәстүрлі емес» діндердің арасында аталмыш харизмалық
ағымдар бой ... ... ... ... ... небо», «Илия»,
«Благая весть», т.б. Қазақстан Республикасы ... ... ... ісі
жөніндегі Комитеттің (екі мыңыншы жылдардың басында ... ... ... ... ... мен ... сонымен қатар, республикадағы Бахаи қауымы, Церковь ... ... ... ... және т.б. ... ... діни
ұйымдар жаңа құрылымдар ретінде есепке алынған. Қазақстан ... ... діни ... ... ... ... ... Сенім мен сенімсіздік аралығында күмәнданушы «дін ... ... ... көп ... ... ... адамдар «дәстүрлі
емес» діндердің миссионерлері үшін ... ... ... ... діни ... ... діни ... жоқтығы. Бұл қазіргі діни
жағдайда адамдардың бағыт-бағдарын бұрмалауға және ... діни ... ... нысанаға алуға мүмкіндіктер тудырып береді.
Үшіншісі, бұл «дәстүрлі емес» діни ұйымдардың догмалық, ... ... ... ... жаңа діни ... ... мен ... іздеген бұқаралық тұтынушы қоғам адамының санасына
негізделген ... ... ... ... ... ... діни ... сипаттайтын діннің өз ішіндегі дедогматизация мен
секуляризация үдерісі, діннің ... ... ... ... қазіргі
зайырлы қоғам адамының оларға деген қызығушылығын тудырып отыр. Культтік
тұрғыда, діни қызметтің қазіргі адам талғамдарына жауап ... бір ... ... ... ... ... Зерттеуші Г.Т.Телебаев
көрсеткендей, «ислам мен православиеге қарағанда дәстүрлі емес діндер жас
ұрпақтың өзгермелі талғамын ескеретін жаңашылдыққа ... ... [88. ... ... ... емес» діни ұйымдар өзінің көп ошақты
әлеуметтік кеңістігімен, дүниетанымдық плюрализммен ... ... ... ... ... «Дәстүрлі емес» діни ұйымдардың
ұйымдастырушылық құрылымы, дәстүрлі ... ... бұл ... мен о дүниедегі жеңілдіктерге бағытталған ... ... ... ... жаңа ... ... ... социолог М.Вебердің пікірі бойынша, ... ... ... протестанттық бағыттағы ұйымдар болып отыр. Бұл идеялар
Қазақстан ... ... ... дамуы жағдайында адамдарды
аса қызықтырады. Төртіншісі, жаңа діндерді ұстанушылар өз ... ... ... Олар ... ... икемделіп, елдегі
әртүрлі топтардың психологиялық ... ... ... ете алады.
Олар жастарға, олардың ауыспалы талаптары мен талғамдарына баса ... ... ... ... ... діни ұйымдардың ықпалы»
атты тақырып бойынша ГЗО жүргізген зерттеулер «дәстүрлі емес» діндердің,
соның ішінде жаңа ... діни ... ... басым көпшілігі
жастардан құрылғанын анықтады. Бұл феномен ... ... «Бұл ... ... тән ... ... ... «басқалардан ерекше болуға
талпыныс» ықпал етеді (респонденттердің жауаптары бойынша). Сонымен бірге,
жас адамдар «дәстүрлі емес» діндер ... ... ... ... үшін
қазіргі психологиялық технологиялар ... діни ... ... ... ... ... атап ... 17 б.].
Қазақстанда жаңа діни ағымдардың таралуы аясында сипатталған діни
плюрализм жағдайының болашақта дамуының ... ... үшін ... ... деген сұраққа орай қазақстандық зерттеушілерді екі ... ... ... ... тобы, атап айтқанда А.И.Артемьев,
Я.Ф.Трофимов, аталмыш діни плюрализм [90. 77. б.] демократиялық қоғамның
ажырағысыз белгісі болып ... діни ... ... ... ... [91. 9 ... В.Д.Курганская, А.Н.Нысанбаев, Г.Т.Телебаев және т.б.
құралған зерттеушілердің екінші тобы өте сақ әрі ... ... ... діни ... бостандығы Қазақстан жерінде өздерін жария еткен діни
ұйымдардың ешбір бақылаусыз қызмет ... ... ... ... ... жол беру емес деп ... ... жаңа
діндердің шетелдік миссионерлеріне айқарыла жол ашылуына, «дәстүрлі емес»
діни ұйымдар санының көбеюіне барша мүмкіндіктерді тудырып ... ... ... ... ... қауіпсіздігі мәселесі
туындайды. Қалыптасқан діни плюрализм жағдайына күмәндана қарамастан бұрын,
алдымен «ҚР ... және ... ... үшін ... ... ... ... айқындалмағандығын...» көрсеткен жөн [16. 39 б.].
Республикада бұл ... ... жоқ, ... ... ел ішіндегі де,
шет елдердегі де қызметін терең әрі тұтастай зерттеу қажет. ... ... ... ... ... ... деп ... өзінде заңды түрде бекітілген конфессиялар теңдігі олардың ... ... әр ... ... ... келе бермейтінін айқындайды.
Олардың пікірі бойынша, қазақстандық қоғам үшін ... ... ... ... бір ... ислам мен православиені, екінші
жақтан, «дәстүрлі емес» діндерді теңестіру ... ... ... әр ... ұйымдарға, олардың қызметін және оның қазақстандық қоғамның ... ... ... ... ... негізінде, дифференциалды
тұрғыда қараған жөн. Қазіргі ... тән ... ... ... қызметін идеологиялық мазмұнмен ... ... ... ... ... ... ... діндердің таралуын
діни плюрализмнің көрінісі ретінде ғана емес, сонымен бірге қазақстандық
қоғам өміріне және қазақстандықтардың санасына ... жаңа ... ... ... ... жөн. Бұл жаңа қағидаттар рухани-өнегелілік
үлгілерге қаншалықты сәйкес, олар ... ... ... ... ықпал етеді, демек, олар қазақстандық қоғамның ... ... ... ... оны ... қаншалықты талпыныс
жасайды деген мәселелерді зерттеу өте маңызды. Жобаны ... ... ... пен ... бәсеңдететін тұтастай
кешенді іс-шаралар қажет деп ойлайды [82. 12 б.].
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік ... ... өзін ... деп жариялап, мемлекетте өмір сүріп келе жатқан діндер мен жаңадан
құрылған конфессиялар мен ... өмір ... ... беруін,
түрлі конфессиялар мен діндер көп жағдайда түсіністікпен қабылдай алмады.
Нақтырақ ... олар ... ... ... ... ... бағынбай тіпті мемлекеттің өзіне қарсылық көрсете бастады. Олардың
ең қарапайым түрі түрлі тіркелмеген өзге ... мен ... діни ... ... ... мен ... негізсіз алдап-
арбауға түсіруі болды. Бір сөзбен ... ... ... ... ... діни ... өкілдері көше-көшені кезіп, үй-үйді аралап, әр
адамның пәтеріне келіп, өздерінің уағыздалатын деректері туралы кітаптарын
беріп, ... діни ... ... ... ... ... куә ... Әрине, мұндай іс-әрекеттерге түпкілікті тосқауыл қою керек болды.
Сондықтан, мемлекеттік билік осы жәйттардың барлығын ескере ... жылы ... ... ... ... ... ... заң
қабылдау керек деп шешті. Сонымен 2011 жылы 21 ... күні ... ... ... ... және діни ... ... заң
жобасын мақұлдап, Парламент Сенат депутаттарының қарауына жіберді. Оны көп
кешіктірмей Сенат депутаттары да ... ... ... ... ... ... 2011 жылы 11 ... қол қойып бекітті. Бұл
халықтың ... заңы ... ... заң ... 10 ... кейін өзінің
күшіне енді. Заң халықтың игілігі мен мұраты үшін қызмет ететіні хақ [96 3.
3 ... заң ... ... Қазақстан азаматтары, шетелдіктер мен
азаматтығы жоқ ... ... ... Дін ... ... ... ғана ... асыратын болды. Тіркеуден өтпеген ... ... ... қызмет атқаруға тыйым салынады.
Қазақстан Республикасының аумағындағы шетелдік миссионерлер Дін ... ... ... Астана мен Алматы қалаларында құрылған
департаменттерінде жыл сайын қайта тіркеуден өтуге міндетті ... ... ... мен ... түп тарихын зерттей отырып қайта тіркеуден
өткізу, «миссионерлік қызмет» ұғымын нақтылау, діни мазмұндағы әдебиеттерді
таратуға шектеулер қою, мінәжат ету ... салу ... ... ... ... ететін, адамгершілікке нұқсан келтіретін, білім алуға жол
бермейтін, азаматтардың денсаулығына зиян келтіретін діни ... ... ... ... діни ... ... ... реттеу жағы
дұрыс толық қарастырылған.
1992 жылғы заң асығыс ретінде қабылданған ... ал ... заң, ... ... мен ... ... сондай-ақ
мемлекеттің тыныштығы мен одан әрі дамуына өзінің ықпалын ... ... 4 ... ... ... 2010 ... 15-ші ... өткізілген
дінтанушылардың Екінші құрылтайы уақыт талабына сай діни ... ... ... ... негізгі мақсаты - дінтанушылар мен теологтардың отандық
ғылыми қауымдастығын экстремизм мен лаңкестікке қарсы ... ... ... бірлесе отырып дайындауға жұмылдыру, экстремизм мен лаңкестіктің
алдын алу жұмыстарының негізгі факторы ретінде теологиялық және дінтанулық
білім ... ... ... ... ... ... ... пен
экстремистік идеология мен үндеулерге қарсы қағидаттар мен өзге ... ... ... ... тәсілдерді қалыптастыру, діни
экстремизмнің алдын алудағы азаматтық қоғамдағы әлеуметтік институттардың
орнын және ... ... ... ... ... радикализм, діни
экстремизм идеяларынан сақтандыруда дәстүрлі ... ... ... ... ... ... саналды.
Қазақстан дінтанушыларының Екінші Форумына белгілі ... ... ... ... ... өкілдері,
Қазақстан Республикасы ... ... орта ... беру
мекемелерінің «Дінтану негіздері» пәнінің ұстаздары, «Дінтану» мамандығының
студенттері мен магистранттары, діни ... мен ... ... ... ... ... ... тұратын жалпы саны
400-ден аса адам қатынасты [95. 22 б.].
Форум шеңберінде діни бірлестіктер өкілдерінен Қазақстан ... ... ... ... ... Қазақстандағы Православиелік
Шіркеуінің Синод істерін ... ... ... ... ... бас раввині Шмуэль Карнаух, Қазақстандағы Евангелия-Лютерандық
Шіркеуінің басшысы Ю.Новгородов, Қазақстандағы армяндық Апостольдік ... ... ... Нерсе Саргсян, Алматы қаласындағы Вон-буддистер
діни бірлестігінің басшысы ... ... ... ... ... Екінші Форумы тақырыптық бағыттағы 4
секцияға бөлініп жұмыс ... ... ... - қоғам қауіпсіздігінің
кепілі» 1-ші секция жұмысында ... және ... ... ... көтеру, оның аясын кеңіту, ... ... діни ... ... ... ... ... «Діни эктремизмнің алдын
алудағы қоғамдық институттардың рөлі» атты 2-ші ... ... ... алдын алудағы қоғамдық институттар мен ... ... мен ... ... ... діни экстремизмнің алдын алудағы дәстүрлі исламның рөлі»
3-ші секциясына ... өз ... ... үшін ... ... ханафи мазхабының ұстанымдарын насихаттауда Исламның
халықтың тарихи өткен ... мен ... ... сабақтастық,
отансүйгіштік пен ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... маңыздылығына тоқталды [95. 24 б.].
«Кеңес беру және сауықтыру орталықтарының діни деструктивті ағымдардың
қоғамдағы ықпалдарының алдын алудағы рөлі» 4-ші ... ... ... дәстүрлі емес исламдық бағыттағы діни бірлестіктер мен
саентологтардың миссионерлік ... ... ... атап ... қатар, Форумға ... ... ... ... үнқатысу саласындағы жетістіктеріне тоқталды,
елдегі бірігу мен тұрақтылыққа ықпалдасатын қазақстандық қоғамның өзара
әрекеттестігіне жетудің жаңа ... ... мен ... ... жөнінде
өз ұсыныстарын ортаға салды.
Форумның Қорытынды Пленарлық отырысында Қазақстан дінтанушылары Екінші
Форумының Қарары қабылданды. Форумға ... ... ... діни ... ... ... жөніндегі ұсынысты Екінші
Форум Қарарына енгізу керек деп ... ... ... ... ... ... ... мен діни бірлестік жетекшілері және үкіметтік емес
ұйымдар деструктивті ағымдарға қарсы бірігіп жұмыс жасауды ұйғарды [95.25
б.].
Қазақ жері діни ... пен ... ... бастамасында
терең тамырлары бар және көне дәстүрлерге өте бай. Қазақстан көне ... сан ... ... мен ... ... ... ... Әркімге
мәлім, қазіргі Қазақстанның аумағында бірнеше ... бойы ... ... ... ... және ислам сияқты әр түрлі
нанымдар ... ... өмір ... яғни толеранттылық пен конфессияаралық
келісімнің үлгісі болған.
«Ен даланы еркін жайлаған ... ... ел ... ұлы ... ... ... ... келген. Бостан күндер бастан ауып,
бодан күндер басқа түскен кер заманда да еркіндік пен елдіктен еш ... ... ... ... ... жер жүзінде мыңдаған ұлттар
ғұмыр кешуде. Алайда, өзінің тәуелсіз мемлекетін құру ... ... ... Алып ... туын тігер алақандай төбе таба алмай ... ... ... ... саны ... қазақты сан орап
кететіндері де бар. «Бақ – ... ... ... ... ... ... ... бақты бағалай білейік, ағайын. Аталарымыздың сан
ғасырлық ... ... ... ... ... ... оны
нығайта беруіміз қажет. Біздің арғы-бергі тарихымызда елдің ... аз ... ... еске ... ... ... ... деп ел
айырылған зарлы көші өшпес із қалдырды. Ұлы дала ... ... ... ... де ... ... Одан беріде тағдыр талайымен шетел ... ... де ... ... Ал ... ... ... жасампаз өмірге
бет бұрған бүгінгі көштің жөні бөлек. Бұл ауған ел қайта оралған, ... ... ... Ұлы көш ... ... Біз ғасырлар бойы замана
дауылымен жөңкіле көшіп, ғасырлар тоғысында ... ... ... ... тіредік. Мен бір айтқан сөзімде: «Күйінсін жауың, сүйінсін досың,
Жиылсын қауым, ... ... деп ... ... ... ... құтты көш болды. Біз қанша еліміз кең, осындай кең-байтақ деп
жүрсек те, дәл ... өз ... ... жоқ. ... ... дәл ... мағынада «елім, жерім» дейтін мемлекеті болған
жоқ. Мұндай ауқымда еларалық ... ... ... жоқ. Өзінің шылбыр-
тізгіні қолына тиген жоқ. Барлығын біз осы бір ... ... ... ... ... ... ... Ата-бабаның арманын орындадық. Біз бақытты
ұрпақпыз»-деп дүниежүзілік қазақтар қауымдастығында сөйлеген болатын. [115.
1-4 б.].
«Қазақстан – ... әр ... ... құбыласы! Қазақстан –
әлемдегі барша ... ... ... Қазақ баласы дүниенің қай
түкпірінде жүрсе де, тұтас қазақ халқының бір ... ... біз ... ... ... ... абыройын асырып, мерейін тасытқан – ел
тәуелсіздігі! Сондықтан, біздің басымызға бақ боп ... ... ... ... жоқ. Ендеше, тәуелсіздіктің 20 ... ... ақ ... қарны жарылған бұл той – ... ... ұлы ... ... ... ... Еліміз аман, жеріміз тыныш болсын!
Алаштың айбыны, бар ... ... ...... Қазақ елі мәңгі
жасасын!» [115. 5-6 б.].
Сондықтан, Қазақстан ... ... әділ ... ... және конфессияаралық келісім мен ықыластылықты одан
әрі нығайтуға қажетті қолайлы жағдайларды ... ету ... [97. ... алғанда, 2012 жылы этноконфессиялық үдерістердің дәлелі бола
алатын талай игі ... ... ... 2012 ... 30-31 ... ... пен келісім адамзат таңдауы» тақырыбында Әлемдік
және дәстүрлі діндер лидерлерінің IV Съезінің өткені белгілі. Съез ... ... ... ... ... ... Дін жетекшілері
кеңесінің алғашқы отырысымен басталды. Съезде Қазақстан Президенті әлемдік
өзара қатынастардың жаңа форматы - ... ... ... жыл аралығында үш зәулім ғибадатхана бой көтерді. 2012 жылы 6-шы
шілдеде Астанада Қазақстан Президенті Н.Ә. ... ... ... ... ... салтанаты өтті. Ал, 22-ші тамызда Өскемен қаласында
Қазақстан бойынша үлкендігі жағынан үшінші ... ... ... ... ... ұсынылды. Қарағанды қаласында 9-шы ... Азия ... ең ... саналатын католик соборы жұмыс ... ... ... ... байланысты ресми идеология дінге
мейлінше бейтарап қарайды: ол діншіл де, дінге қарсы да ... ие ... ... ... ... ... ... және
теократиялық басқару жүйесі бар мемлекеттерден ... ... ... ... ХХІ ... ... Қазақстанда этноконфессиялық
үдерістер тез қарқынмен жүрді деуге толық негіз бар. Себебі, осы ... ... мен ... ... көбейіп, бірде заңға қайшы
келгендіктен азайып отырды. ... тағы бір ... ... ... ... зайырлы мемлекет болуына байланысты еді.
Конфессияаралық бейбітшілік пен келісім - Қазақстан үшін ... ... ... ... Бүгін Қазақстан әлемге тек дамушы ел ретінде ғана емес.
Сондай-ақ, Бүкіләлемдік діни-рухани форумның ... ... ... Онда ... және ... діндердің басшылары анағұрлым маңызды
заманауи діни ... шешу үшін ... пен ... ... ... ... ... тіпті дүниежүзілік ауқымда ... қол ... ... қарамастан, әлі шешілмеген, жедел шешуді қажет ... ... ... ... дүниежүзінде діни төзімсіздік, діни
экстремизм және терроризм шынайы қауіп төндіріп тұр. Олар ХХІ ... ... ... ... ... ... ... жетілдірудің жаңа жолдарын іздеу қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтқанда, ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... жүйе өз саясатын
жүргізуге лайықты, оны ... ... ... қызметіне
сүйенді. Кеңестер заманында қазақ халқының ұлттық бет-бейнесі жан дүниесі,
психологиясы өзгертіліп ... ... ... ... ... Қазақ халқының дүниетанымына жат пиғылға толы "жаңалықтар"
енгізіліп зиян ... ... ... болмысын еріксіз өзгертетін, оны
біртіндеп білдіртпей тоздыратын әккі саясаттың идеологиясының күшімен халық
санасына улы сына ... ... ... ... дәнекер болып келген
тіл мен ... ... ... ... бойы өмірлеріне рухани азық етіп
келген мұсылмандарды дінінен ... ... ... ... ... құрып бұрын - соңды тарихта болмаған ... ... ... ... ... ... мешіттер мен медреселерді салуға
басшылық ету және оларға ... мен ... ... неке ... ... ... ... т.б. бірқатар міндеттер жүктелген имамдар мен
молдаларды кеңес өкіметі қатаң ... ... ... ... ... үндесіп жатуына ерекше назар аударды. Сонымен
қатар, өзге дін өкілдерін атап ... ... ... ... ... басшыларын кеңестік билік орындары отаршылдық саясат жолында барынша
пайдалануға тырысып бақты.
Алайда, КСРО құлап, ... ... өз ... ... соң, ... сүріп жатқан діндер мен конфессиялар да республика тәуелсіздігімен
қатар тәуелсіздік алғандай сезінді. Жетпіс жыл бойы адам ... ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі құлаған соң, саяси
құрсаудан құтылған халық ой еркіндігін алғаннан кейін, қоғамдық санада діни
мәселелермен байланысты ізденістер ... ... ... ... ... ... ... қызметі және орны; қоғамдық ... ... ... діндердің өнегелі құндылықтарын пайдалану мәселесі; діни бірлестіктер
мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас принциптеріне ... ... ... Көп ... және көп ... Қазақстан Республикасы үшін
мұндай сұрақтардың нақты жауабын табудың қажеттілігі мол. Соның ... пен дін ... ... ... ... зор ... ... алғалы Қазақстанда мұсылман дінінің қайта өркендеу құбылысы
байқалуда. Біріншіден, бұл біздің қоғамымыздағы еркіндікті қамтамасыз еткен
демократияның жемісі болса, екіншіден, ... ... тыс ... ... ... құндылықтарын жаңғыртуға деген ұмтылысының нәтижесі.
Дәстүрлі рухани құндылықты жаңғыртуға ... ... ... сана-
сезіміміздің қайта қалыптасу құбылысының бір бөлігі ... ... ... ... дін ... түрлі мәселелерін жаңаша зерттеу
қажет. Қазақстандағы мұсылман діні мен ... ... ... ... зертеу еліміздің әр түрлі конфессиялармен
қатынасындағы ... ... ... ... ... Ең негізгісі бұл мәселені зерттеудің нәтижесі ұлтымыздың
тарихи санасын ... ... және ... сана ... ... зор
пайда келтіреді.
Тоталитаризм құрсауынан саяси азат ... ... ... ... пен ғылым алдындағы үлкен мәселе. Төл ... бен ... ... ... ... жаңғыру үрдісінде осы діни тарихтың
өзіндік орны бар. Осы орайда, Елбасы Н.Назарбаев ... ... ... «Сөз жоқ, мәдени мұраның мәнді салаларының бірі ... ... ... ... халқының рухани жаңғыруына тегеурінді ықпал етті»
деген сөзі өте ... Бұл ... ... ... ... ... ... мемлекет емес, сонымен бірге іс жүзінде Қазақстан халқының төл
табиғаты мен рухы, сана-сезімі дінге деген тарихи ... ... ... осы ... терең ден қоюға жетелейді.
Осы негізде айту керек, күні ... ... ... ... ... ... ... тарихы өкінішке орай, назарымыздан тыс қалып
келеді. Кеңес ... ... ... ... жүргізген саясаты мен
қимыл-әрекеттері мүлдем зерттелмеген. Басылып шыққан ... ... ... ... ... репрессиялық және идеологиялық-насихаттық
негіздегі атеистік саясаты осы кезге дейін ашық көрсетілген емес. Сондықтан
да тарих ғылымының кеңестану ... ... ... ... ... мен ... ашып ... зерттеу жұмысымызға
арқау еттік.
Мемлекетте ішкі саяси тұрақтылықты сақтауда ішкі интеграция мәселелері
мен түрлі диаспоралардың және көптеген конфессиялардың ... ... ... ... ... ... әр ... және рухани даму
үдерісі, өзін-өзі тануы Қазақстанның көп ... және ... ... бірігуі мен ынтымақтастығын күшейтеді. Ал,
Қазақстанның бүгінгі өзіндік дамуының ерекшелігі ... ... ... ролі ... ... өсіп поликонфессияналдық кеңістік қалыптастыруда.
Конфессиялардың өзара әрекеттері мәселелерін зерттемей қазақ қоғамын
демократияландандыру, ... ... ... ағымдағы және
болашақтағы мақсаттарды шешу де өзекті мәселенің бірі.
Тәуелсіздік алған уақыттан бері ... ... ... Елбасымыз бен Үкіметіміздің басты назарында екендігін, бұл бағытта
үнемі жұмыс істеп ... ... атап ... жөн. Мұның жарқын дәлелі
ретінде, екі әлемдік діннің, атап ... ... ... айт» ... ... діни ... ... мейрам деп
жариялау жөніндегі шешімді ... ... ... ... ... мен
православиелік бағыт тұрақтылықпен өзара келісімді, түсіністікті сақтау ... ... ... ... десек те, қазақ жеріне табаны тиген әлемдегі әртүрлі дін ... ... ... ... пен конфессияаралық келісімнің ең үздік
моделін жасаған Қазақстанның қадамын әрі құптап, әрі мойындап ... ... ... әлемдік және дәстүрлі діндердің төрт бірдей съездері куә.
Съездерді өткізу Қазақстанды ... ... ... ... ... ... Дін лидерлері мен саясаткерлер Астанаға әлем дамуындағы ең
өзекті мәселелердің шешімін табу үшін ... ... ... ... тегіне қарамастан, барлық азаматтарға тең дәрежеде жағдай
туғызған ұлттық ... ... ... ... ... еш ... ... кейбіреулер «келіспеушілік факторы» болуы мүмкін деп ... ... ... ... ... саясатының нәтижесінде
бәсекелестік артықшылығымыздың басты факторына айналды.
Еуропа мен ... ... ... орналасқан Қазақстан дінаралық
диалогтың бастамашысы мен белсенді қатысушысы ... ... ... ... елімізде көптеген этностар мен діндердің ... ... ... ... ... ... тәжірибесі бар, сондықтан
Қазақстанның конфессиялар мен өркениеттердің ... ... ... ... ... ... мен діндер арасындағы татулық – Қазақстанның ішкі және ... 20 жыл бойы ... ... бірі ... ... ... ... мен діндер арасындағы ... ... ... ... шарты ретінде қарастырады.
Қазіргі Қазақстан дамуында дін ерекше орынды иемденіп отыр. Қазақстанда
тәуелсіздік жылдарында ... ... ... және азаматтық
қоғамның дамуына қажетті, қолайлы саяси жағдайлардың негіздері қалыптасты.
Олардың қатарына ішкі ... ... және ... ... ... ... діни қайта өрлеу кезеңі белең алуда. Дін
халықтың мәдени дәстүрлерін сақтаушы және рухани-адамгершілік ... күші ... ... ... көз алдында зор
құндылықтарға ие. Осыған байланысты діни ... күші ... ... және ... ... ... ... белсенді
қолданылуда. Дәстүрлі діни танымдардың сенім үдерістері ғасырлар бойы
адамдардың өз ... ... ... ... еңбек етуіне,
кітап жазып, ұлы өнер туындыларын жасауына ықпал етіп келді. Бір сөзбен
айтсақ, ... ... ... ... және ... ... бір
бөлшегіне айналды.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл.–Алматы:Атамұра, 2003. – Б .75-76 б.
2 Айталы А. Ұлттық ... ... // Тіл және ... 2004, № ... ... ... М.Қ. ... зердесі. – Алматы: Жазушы, 1998. - 319 б.
4 Қозыбаев М. Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты.–Алматы: Жазушы, 1992. – 219 б.
5 ... Б. ... ... ... в ... (1929 -1956)
Автореф... к.и.н. – Астана, 2002.- 30 с.
6 Капаева А. Культура и политика (Государственная политика в ... ... во ... половине 1940-1991-гг.). – Алматы: Атамұра, 2004, 327
б.
7 Тасмагамбетов Л.С. Политика Советской власти в ... в ... в ... гг. ...... ... Султангалиева А.К. Ислам в Казахстане: история, этничность и
общество. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 1998.
9 ... Ж.У. ... и ... в ... ... и ... Елорда, 2007.
10 Нұртазина Н.Д. Исламға қарсы шабуыл. Кеңес өкіметінің Қазақстанда
жүргізген дінге қарсы ... (ХХ ... 20-40 ...... 2008.
11 Мұхтарова Г. Д. Ислам в Советском Казахстане. – Актобе, 2007.
12 Мусагулова А.Б. ... ... ... тарихы
(1956-1991 жж.) канд.дисс және авторефераты. Алматы, 2010.
13 Сарсенов А.С. Қазақстан ауыл-селосындағы интеллектуалдық әлеуеттің
қалыптасуы мен этномәдени ... ... ... ( ... ... ... Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. – Алматы:
Атамұра,1993.–128 б
15 Базанова Ф.Н. Формирование и ... ... ... ... (национальный аспект). – Алма-Ата, 1987. – 77 б.
16 ... ... В.Д., ... А.Н., ... ... ... в Республике Казахстан.- Алматы: Центр гуманитарных
исследований, Издательство «Искандер», 2006. 46 б.
17 Платунов Н.И. Переселенческая ... ... ... и ... в СССР ... 1941 гг.). – ... 1976. – .216 ... Әбдірахманов Ж. Мемлекет тұтастығына дәстүрлі емес діни ұйымдардың
кері Әсері. Алматы, 2008.
19 Қазақстандағы діндер. Қазақстандағы конфессиялық жағдай.//namys.kz
20 Тасмагамбетов А.С История конфессии ... в ... ... вв.: распространение, организационное развитие и миссионерство (по
материалам ислама и православия) Автореферат дисс.д.и.н. Уральск, 2009.
21 Сарым А. ... емес діни ...... ... қатер»
//
«Литер» газеті 2010.
22 Бейсембиев К.Б. Очерки истории общественно-политической и
философской мысли ... А., ... ... Г.Р. ... в ... ... зарубежных концепций. Казань,
1991.
24 Лупарев Г.П. Отделения церкви от государства: советские и
постсоветские религии.// Мысль. 1995, ... ... А. ... в ... ... 1994,
26 Штиккер. Русская православная церковь в советское время (1917-1991)
М. 1995. С 336-337.
27 ... А. ... жж. ... ... ... ... //
Отандық және әлемдік тарихтың маңызды мәселелерін қазіргі көзқарас
тұрғысынан талдау атты Халықаралық Бекмаханов оқуларының ... ... 26 ... 2006 ж.). – Алматы: Қазақ университеті, 2006. -200 – 209 ... ... А. ... ... ... ... ... (1956-
1964 жж.) // әл- Фараби ат. Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2008. № 2 (49)
123-130 б.
29 Мусагулова А. ... діни ... ... ... // «Қазақ
тарихы».- 2008 ж.- № 4 - 35-38 бб.
30 Аширов Н. Исмаилов Х. СССР-дегі ислам мен мұсылмандар жағдайын
антисоветтік бұрмалауға сын. ... ... 1984. 62 ... ... Н. И. ... ... власти и идеология сталинизма //
Наше отечество: опыт политической истории. М. 1991. 246 с.
32 ... А. ... ... в ... ... // ... КазНУ им.Аль-Фараби. №3 (42), 2006 г.
С.15-18
33 Барменко А.И. Свобода совести в СССР. М., ... ... Об ... и ... М, ... ... В.В. Религия, государство, право. М., 1978
36 Розенбаум.Ю.А. Советское государство и церковь. М, Наука, 1985.
37 Воронцов.Г.В. Массовой атеизм: становление и ... ... ... И.М. ... ... секулиризации в республиках
Советского Востока. М., 1983;
39 Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их
осуществление в Казахстане. А., 1972
40 Шулембаев К.Ш. ... ... ... ... 1983;
41 Сегизбаев О.А. Традиции свободомыслия и атеизм в духовной культуре
казахского народа. А., 1973
42 Ақназаров.Х.З. Ғылыми атеизм негіздері. (ЖОО-ға студенттеріне
арналған оқу ... А, ... 1968, ... Балақбаев.З. Дін және мораль. А, Қазақстан, 1973, 78-бет.
44 Кураев.А. Православие и право. Церковь в советском государстве.
М, 1997, 64 ... ... ... ... Казахстана. Вып.7.С.300-301.
46 Блюм А.В. Советская цензура в эпоху тотального террора 1929-1953. СП-
б. Академический проект, 2000. ... ... М.И. ... ... ... в ХХ веке: история,
взаимотношение с государством и обществом. М. 2002. С.162.
48 Қуандық Е.С. Қазақстан ... ... және ... ... ... Дәуір 17.б.
49 М. Шоқай. Таңдамалы. Алматы Қайнар 199 Т.252 б.
50 Стабильность и безопасность Казахстана на стыке веков. Религиозный
экстремизм – ... ... ... Астана: Елорда 2000 г. С.193
51 Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми зерттеу жүйесі Республикалық
ғылыми-практикалық конференция материалдары) Ислам және Қазақстан
мәдениеті. Алматы ... ... В.И. ... толық жинағы. 10 б. Б. 71-72
53 Ленин В.И. Дін туралы. Алматы, 1995. 71б.
54 Айдарәлиев С. Кеңес өкіметі ... қана ... ... да ... 2012.
55 Қозыбаев М. Алдажұманов Қ. С. Әбілқожин Ж.Б. ... ... ... пен ... ... 1992. 20 ... Айталы А. Діндер қақтығысы һәм әлемнің болашағы «Ақтөбе» газеті.
2011
57 Жамалов Қ. Дін – ... ... ... ... // ... ... Абдиханова А. Конфессии Южного Казахстана в конце ХIХ - 80-х годах
ХХ века: исторический анализ. Автореф. к.и.н. Уральск, ... ... А. ... ... // ... ... №2.
Астана, 2010
60 Жарқымбеков Ж. Қазақстандағы діни ұйымдар құқығын жүзеге асыру.
Алматы, 2009.
61 Жарқымбеков Ж. Дін ... ... діни ... ... «Ана ... Республикалық газеті 25-Шілде, 2012
62 Қазақстандағы діни-этикалық ағартушылық: Өткені мен бүгіні // Айқын
№ 7. 08.09.11.
63 ... ... діни ... бөлімі. Рухани келісім күні //
Ақтөбе газеті, № 56 17.10.2008 ж
64 Дәркенов Қ. Қазақстандағы тұрақтылықтың негізі – толеранттық А. ... ... Мир. ... ... 2005, №5. (41) ... ... Н. ... экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел
жаңару жолында. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. //Ақиқат. 2005, №3. 5 б.
67 Межнациональная стабильность в Казахстане. ... Мир. 2005, ... ... Мұртаза Бұлұтай. Қазақстандағы дін және мемлекет қатынастары, «Дала
мен Қала» газеті, ... 2005. ... ... Н. Дін – қоғамның ажырамас бөлігі. // Солтүстік Қазақстан
газеті №126 (21186) Сейсенбі, 18 қазан 2011 ж.
70 Қайрат Лама ... ...... бейбітшілік және қайырымдылық
діні «Егемен Қазақстан» газеті 16.08.11
71 Байтенова Н. Бейсенов Б. Қазақстандағы конфессиялар // «Егемен
Қазақстан» ... ... А. Дін – ... ... // Астана ақшамы 9 (3) 2009 ж
73 Нуриден Р.Ш. Конфессияаралық келісім және Қазақстан. // Егемен
Қазақстан. 02.12.2009
74 ... Ж. ... ... татулықты сақтау саясаты әлемде
мойындалып келеді. // Заң газеті 2009 ж.
75 Онлашева Ж. Қазақстандағы ... // Заң ... ... ... М. Қазақстандағы конфессиялар. // Ана тілі газеті
01.06.2011ж
77 Әбішева М.М. ... мен ... ... орталығы.
Қазақстандағы діндер. // abai.kz
78 Сәдуақасов А. Қазақстан – этноконфессиялық келісім мекені:
//qogam.kz
79 Қыдырәлі Д. // «Егемен Қазақстан» газеті 27 маусым 2009 ... ... Е. ... ... ... ... Қазақстандағы конфессиялар // Егемен Қазақстан, 27-қазан 2009., 2 б.
82 Нұрманбетова Ж.Н., Камарова Р.И., ... У.М., ... ... ... Д.Т., Шаповал Ю.В. Жастар және дәстүрлі емес діни
ұйымдар. Астана, 2009.
83 Назарбаев Н. Ынтымағы жарасқан елдің ырысы мол. // ... ... 2005 ... ҚР ... ... халқына  Жолдауы. //Ақиқат. 2007,  №3.
 9 б.
85 Назарбаев Н.Ә. Жүз жылға татитын он жыл. //Астана ... ... ... Қажы ... ... ... кепілі // «Егемен
Қазақстан» Республикалық газеті 21.05.2010ж.
87 Дарханбаев Ж. Құрманалиева А. Қазақстандағы діни ахуал: дін және
мемлекет қатынастары. Алматы 2011 ... ... Г.Т. ... ... ... в ... ... и диалог конфессий в странах Центральной Азии:
Материалы международной ... ... - ... Институт
Философии и Политологии МОН РК, 2002.- 277 б.
89 Курганская В.Д., Дунаев В.Ю., ... А.Г., ... ... Е.Ю., Чупрынина И.Ю. Влияние религиозных организаций на
молодежь в Казахстане ... ...... ... ... 2003, ... Артемьев А.И. Содержание и сущность основных религиозных конфессии и
деноминаций как объект государственной политики в современном Казахстане.
Ел Орда ... ... А.Н., ... А.А., ... А.Г., ... С.Ю.,
Бисембаев Ф.К., Сыроежкин К.Л., Артемьев А.И. Религия в политике и
культуре современного Казахстана. – ... Ел ... 2004. ... ... Н.Ж. ... ... Алматы 2008. 4-б.
93 Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру - ... ... ... Астана 2008. 31-б.
94 Әбсаттар Қажы Дербісәлі. Ислам және ... ... 2003. ... ... ... ... ... Дінтану. Астана
2010.
96 Т.Сыздықов. «Егемен Қазақстан» газеті, Алматы 2011. 4-б.
97 Н.Ә.Назарбаев. Жаңа ... жаңа ... ... 2007. 66-б.
98 Алтаев А.Ш. Социальное развитие рабочих Казахстана (1970-1990).
Алматы: Ғылым, 1995 - 230с.
99 Султангалиева Г.С. ... ... в ... ... (XVIII – нач XX вв): ... ... докт. историч. наук. – Алма-
Ата, 2004. – С. ... ... Г.Р. ... ... ... ... ... ықпалы (XIX
ғ. 2-ші жартысы): тар. ғылым. кан. ...автореф. – ... 1994. – 25 ... ... Е. ... ... ... в ... казахстанского общества. //Евразийского сообщество.
2000. №4. (32), с.144.
102 Очерки истории Коммунистической партии Казахстана. - Алма-Ата:
Казахстан, 1984. - С. ... ... М.Ж. Дін және ұлт. – ... 2006. – 57 б.
104 Бұлұтай М.Ж. Ата-баба діні. Түркілер неге мұсылман болды? Алматы,
2000.
105 Косиченко А.Г., Нысанбаев А.Н., ... Д.А., ... Е.В. ... ... ... ... ... народов Казахстана. –
Алматы, 2001.– 195 с.
106 Ахметов К.А. Кеңес өкіметінің 20-30-шы жылдардағы дінге байланысты
саясаты жөнінде // Ғ. ... ... ... ғыл.- ... ... ... 2002
107 Мұқтар Ә. Азаттық таңы жолында. – Алматы, 2001.- 253 ... ... Ж.У. ... и ... в Казахстане: история и судьбы.-
Астана: Елорда, 2007. – 224 ... ... діни ... ҚР ... ... ДІК ... ... Астана 2009 ж.
110 Президент Н. Назарбаевтың Әлемдік және дәстүрлі діндер басшыларының
ІІ съезінде сөйлеген ... ... 2006. // ... Марлан Жиембай Әлемдік және дәстүрлі діндердің IV съезі // «Егемен
Қазақстан» № 4. 02.06. ... ... Н. ... ... және ... ... ... съезінде сөйлеген сөзі. Астана, 2012 жылғы 30-31 ... // ... ... Н. ... «Қазақстан-2050» Стратегиясы: бір
халық – бір ел - бір тағдыр» атты тақырыппен ... ... ... XX сессиясында сөйлеген сөзі. 24.04.2013 // akorda.kz
114 Президент Н. Назарбаевтың Қазақстан халқы Ассамблеясының XIX
сессиясы қатысушыларының ел ... ... // ... ... Н.Ә. ... ... ... IV
құрылтайында сөйлеген сөзі.25.05.2011ж. // akorda.kz
116 Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы.
14.12.2012ж. // akorda.kz
117 ... ... ... ... XVII ... ... // akorda.kz

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 134 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы бастауыш мектептердің қалыптасуы мен дамуы (1861-1930 ж.ж. материалдар негізінде)59 бет
SCADA жүйесіне түсініктеме6 бет
Орындаушы механизмдердің құрылымының принциптері5 бет
Сана - психиканың жоғары формасы, сананың пайда болуы және дамуы16 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь